Terpomo

{{Taksonomio
|sen banderolo=jes
|nomo = Terpomo
|koloro = lightgreen
|dosiero = Patates.jpg
|dosiero2=Pomme de terre variété bonnotte.JPG
|dosiero larĝo = 300px
|dosiero2 larĝo = 300px
|regno = Plantoj Plantae
|divizio = Angiospermoj Magnoliophyta
|klaso = Dukotiledonuloj Magnoliopsida
|subklaso = Asteredoj Asteridae
|ordo = Solanaloj Solanales
|familio = Solanacoj Solanaceae
|genro = Solano Solanum|dunomo = Solanum tuberosum|dunomo aŭtoritato = L.
|vikispecio = 
|komunejo = 
|mapo de vivoteritorioj =
|mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px
|priskribo de mapo de vivoteritorioj = 
}}
Terpomo (Solanum tuberosum) estas kulturplanto grava por la homaro, plurjara planto apartenanta al la familio Solanacoj."Potato – Definition". Merriam-Webster. La tubero de la planto enhavas la nutran amelon grandkvante. Ĝi estas radiklegomo indiĝena de Ameriko. La planto venis en la 16-a jarcento el Sudameriko, kaj pli precize ĝi estis aldomigita en la Altiplano antaŭ sep mil jaroj. Ĝi estis alportita al Eŭropo fare de hispanaj konkistadoroj, pli kiel botanika kuriozaĵo ol kiel vera nutraĵo. Konatigis ĝin en Eŭropo Charles de l'Ecluse. Sed longtempe ĝi estis uzata nur por nutri gregojn. Ties konsumo poste kreskis kaj ties kultivo etendiĝis al la tuta mondo ĝis iĝi nuntempe unu el ĉefaj nutraĵoj por la homa estaĵo.
eta|maldekstre|250ra|Ĝenerala aspekto kun floroj

Specioj de naturaj terpomoj troveblas el Suda Usono ĝis suda Ĉilio. Dekomence oni supozis, ke terpomo estis aldomigita fare de indiĝenaj indianoj sendepende en multaj lokoj,University of Wisconsin-Madison, Finding rewrites the evolutionary history of the origin of potatoes (2005)  sed postaj genetikaj studioj markis unusolan originon, nome en la areo de nuntempa suda Peruo kaj plej nordokcidenta Bolivio. Terpomoj oni aldomigis tie proksimume antaŭ 7 000 – 10 000 jaroj, el specioj de la komplekso Solanum brevicaule. Lay summary:  En la regiono de Andoj de Sudameriko, de kie la specio estas indiĝena, ankoraŭ oni kultivas kelkajn proksimajn parencajn speciojn de terpomo.

La terpomoj estis enkondukitaj en Eŭropo el Ameriko fare de hispanoj en la dua duono de la 16-a jarcento. Nuntempe ĝi estas baza manĝaĵo en multaj partoj de la mondo kaj integra parto de multo de la tutmonda manĝodisponeblo. Je 2014, terpomoj estis la kvara plej granda manĝokultivado post maizo, tritiko, kaj rizo. Post jarmiloj de selekta bredado, estas nun ĉirkaŭ 5 000 diferencaj tipoj de terpomoj. Ĉirkaŭ 99% de terpomoj nuntempe kultivataj tutmonde descendas el variaĵoj kiuj originiĝis en la malaltaj teroj de sudcentra Ĉilio. La gravo de terpomo kiel manĝofonto kaj kiel kuirarta ingredienco varias laŭ regiono kaj estas ankoraŭ ŝanĝiĝanta. Ĝi plue estas esenca kultivaĵo en Eŭropo, speciale en Norda kaj Orienta Eŭropo, kie la produktado por persono estas ankoraŭ la plej alta en la mondo, kvankam la plej rapida etendo en la produktado dum la 21-a jarcento okazis en suda kaj orienta Azio, kie Ĉinio kaj Barato ĉefas en la tutmonda produktado de 376 milionoj da tunoj, en 2021.

Kiel la tomato, la terpomo estas planto de la genro Solanum, kaj la vegetativaj kaj fruktaj partoj de la terpomo enhavas la toksinon solanino kiu estas danĝera por la homa konsumado. Normalaj terpomaj tuberoj kiuj estis kultivataj kaj stokitaj taŭge produktas glukozalkaloidojn en malgrandaj kvantoj neglekteblaj por la homa sano, sed, se verdaj partoj de la planto (ĉefe burĝonoj kaj ŝeloj) estas eksponitaj al lumo, la tubero povas akumuli sufiĉe altan koncentron de glukozalkaloidoj kiuj povas damaĝi la homan sanon.

 Etimologio 
eta|220ra|Komponita folio de terpomo.
En hispana lingvo, la vorto «papa» estas lingva prunto el la termino en keĉua lingvo papa, kun la sama signifo de terpomo. Pro kruciĝo inter batata (Ipomoea batatas), vorto devena de la insulo Hispaniolo, kaj papa rezultas la hispanlingva dekomenca vorto "patata", nomo kiu, pro similo je formoj, estis aplikita dekomence fare de la konkistadoroj kaj al la terpomo kaj al la batato.Etimologías. Patata (I), alirita la 17an de aŭgusto de 2008, Navarro, F., 2000, Revista Rinconete, eldonejo Centro Virtual Cervantes. Instituto Cervantes (Hispanio) "Papa" aperas skribe la unuan fojon ĉirkaŭ 1540. Aliflanke, "patata" oni uzis en la hispana en 1606 kun la signifo de batato kaj nur el la 18a jarcento kun la signifo de terpomo.

La esperanta vorto terpomo estas traduko el la franca esprimo pomme de terre (laŭvorte pomo de tero, aŭ el tero) kaj batato uziĝis por Ipomoea batatas. Patato en Esperanto rilatus al pato sed apenaŭ uzatas. Dume, en multaj lingvoj oni uzas por terpomo anstataŭ adaptoj aŭ tradukoj el la franca esprimo, adaptoj de la hispanlingva vorto "patata", kaj tiele "patata" en itala, greka, eŭska kaj ĉe kelkaj variantoj de la kataluna; "patate" en la franca; "patatas" en tagaloga; "patates" en turka; "patatis" en araba; "potato" en angla; "potet" en norvega; "batata" en portugala; "pataca" en galega kaj asturia; "patana" en okcitana; "práta" en gaelirlanda, kaj "potatis" en sveda. Dume, krom en Esperanto, uzatas adaptoj el la franca esprimo nur en nederlanda kaj en sudaj dialektoj de la germana. Aliflanke en norda Italio pro simileco kun trufo la nomo estis tartufoli, tio estas trufetoj, el kiu devenas nomoj en germana (Kartoffel) kaj similaj en centr- kaj orient-eŭropaj lingvoj.

 Historio 
eta|maldekstre|La monumento de terpomo en Poznano en la Parko de Johano Paŭlo la 2-a, (Pollando)
La historio de la terpomo komenciĝas en la montaro de Andoj, ĉe la lago Titikako inter la teritorioj, kiuj nuntempe estas Bolivio kaj Peruo antaŭ ĉirkaŭ 8.000 jaroj F. Engel, 1970 Exploration of the Chilca Canyon, Peru. Current Anthropol. 11: 55–58.. Tie komunumoj de ĉasistoj kaj kolektantoj enhejmigis ĝistiame sovaĝajn vegetalojn de terpomo, kiuj abundis ĉirkaŭ la lago, verŝajne Solanum brevicaule.

eta|maldekstre|Moĉea ceramikaĵo montranta terpomon

Post kelke da jarmiloj la terpomo disvastiĝis en la okcidenta Sudameriko kaj la origina kultivita speco estis miksita kun aliaj specoj de sovaĝaj terpomoj, ĉefe ĉiliaj. M.Ames kaj D.M.Spooner, 2008 |fecha=Febrero de 2008 DNA from herbarium specimens settles a controversy about origins of European potato  Am.J.Botany 95:2 252-257

En Eŭropo oni ekkonis terpomojn unue en la Kanarioj kaj poste en Hispanio en 1526, post kiam Pizarro konkeris Peruon. Dekomence oni ne manĝis tiun tuberon en Eŭropo, ĉar oni konsideris ĝin taŭga nur por gregoj kaj por malriĉeguloj; paradokse la nobelularo ja miris pri ĝiaj floroj. En kelkaj lokoj eĉ oni kredis, ke terpomo estas venena.

Nur post Granda malsatego en Irlando kaj en aliaj lokoj oni komencis uzi ĝin por normala homa nutrado. De Eŭropo la terpomo pasis al Hindio, al Japanio kaj ĉien ajn. Nuntempe oni kultivas terpomojn sur areo de ĉirkaŭ 195.000 kvadrataj kilometroj. Laŭ Unuiĝintaj Nacioj la terpomo estas la kvara nutraĵo plej konsumata en la mondo kaj UN dediĉis la jaron 2008 al eventoj pri tiu tubero.

Kvankam la deveno de la terpomo estas en la Andoj eblas manĝi detieajn terpomojn en Eŭropa Unio nur se ili estis prilaboritaj. Eŭropunia regularo malpermesas importadon de la freŝa terpomo el Andoj, kvankam eblas importi ekzemple vinberojn aŭ aliajn fruktojn el Ĉilio, Ekvadoro aŭ aliaj sudamerikaj landoj.

 Botaniko 
Estas multaj agnoskataj variantoj kaj subspecioj kiaj la jenaj:

 S. tuberosum ssp. andigena (JUZ. & BUKASOV) HAWKES, Proc. Linn. Soc. London, 166: 130. 1956</small>
 S. tuberosum ssp. tuberosum L.
 S. tuberosum ssp. chiloense (DC.) L.I. KOSTINA

Ĉar ĝi estis studitaj de multaj botanikistoj, ĝi ricevis aliajn sinonimojn kiaj la jenaj:

 Battata tuberosa 
 Larnax sylvarum subsp. novogranatensis 
 Lycopersicon tuberosum 
 Parmentiera edulis 
 Solanum andigenum 
 Solanum andigenum convar. acutifolium 
 Solanum andigenum convar. adpressipilosum 
 Solanum andigenum f. alccai-huarmi 
 Solanum andigenum f. ancacc-maquin 
 Solanum andigenum f. arcuatum 
 Solanum andigenum subsp. argentinicum 
 Solanum andigenum subsp. australiperuvianum 
 Solanum andigenum subsp. aya-papa 
 Solanum andigenum var. aymaranum 
 Solanum andigenum f. basiscopum 
 Solanum andigenum f. bifidum 
 Solanum andigenum var. bolivianum 
 Solanum andigenum subsp. bolivianum 
 Solanum andigenum convar. brachistylum 
 Solanum andigenum convar. brevicalyces 
 Solanum andigenum var. brevicalyx 
 Solanum andigenum convar. brevipilosum 
 Solanum andigenum f. caesium 
 Solanum andigenum f. caiceda 
 Solanum andigenum var. carhua 
 Solanum andigenum f. ccompetillo 
 Solanum andigenum f. ccompis 
 Solanum andigenum var. ccusi 
 Solanum andigenum subsp. centraliperuvianum 
 Solanum andigenum f. cevallosii 
 Solanum andigenum f. chalcoense 
 Solanum andigenum f. chimaco 
 Solanum andigenum var. ckello-huaccoto 
 Solanum andigenum f. coeruleum 
 Solanum andigenum var. colombianum 
 Solanum andigenum subsp. colombianum 
 Solanum andigenum f. conicicolumnatum 
 Solanum andigenum f. cryptostylum 
 Solanum andigenum convar. curtibaccatum 
 Solanum andigenum var. cuzcoense 
 Solanum andigenum var. digitotuberosum 
 Solanum andigenum f. dilatatum 
 Solanum andigenum f. discolor 
 Solanum andigenum subsp. ecuatorianum 
 Solanum andigenum convar. elongatibaccatum 
 Solanum andigenum f. elongatipedicellatum 
 Solanum andigenum f. globosum 
 Solanum andigenum var. grauense 
 Solanum andigenum f. guatemalense 
 Solanum andigenum var. hederiforme 
 Solanum andigenum var. herrerae 
 Solanum andigenum f. huaca-layra 
 Solanum andigenum var. huairuru 
 Solanum andigenum f. huallata 
 Solanum andigenum f. huaman-uma 
 Solanum andigenum var. imilla 
 Solanum andigenum f. incrassatum 
 Solanum andigenum var. juninum 
 Solanum andigenum f. lanciacuminatum 
 Solanum andigenum f. lapazense 
 Solanum andigenum var. latius 
 Solanum andigenum f. lecke-umo 
 Solanum andigenum f. lilacinoflorum 
 Solanum andigenum f. lisarassa 
 Solanum andigenum f. llutuc-runtum 
 Solanum andigenum convar. longiacuminatum 
 Solanum andigenum var. longibaccatum 
 Solanum andigenum convar. macron 
 Solanum andigenum f. magnicorollatum 
 Solanum andigenum var. mexicanum 
 Solanum andigenum f. microstigma 
 Solanum andigenum convar. microstigmatum 
 Solanum andigenum f. nodosum 
 Solanum andigenum convar. nudiculum 
 Solanum andigenum convar. obtusiacuminatum 
 Solanum andigenum f. ovatibaccatum 
 Solanum andigenum f. pacus 
 Solanum andigenum f. pallidum 
 Solanum andigenum var. platyantherum 
 Solanum andigenum f. pomacanchicum 
 Solanum andigenum f. ppacc-nacha 
 Solanum andigenum f. ppaqui 
 Solanum andigenum convar. puca-mata 
 Solanum andigenum var. quechuanum 
 Solanum andigenum var. sihuanum 
 Solanum andigenum var. socco-huaccoto 
 Solanum andigenum convar. stenon 
 Solanum andigenum var. stenophyllum 
 Solanum andigenum f. sunchchu 
 Solanum andigenum subsp. tarmense 
 Solanum andigenum f. tenue 
 Solanum andigenum f. tiahuanacense 
 Solanum andigenum convar. titicacense 
 Solanum andigenum f. tocanum 
 Solanum andigenum f. tolucanum 
 Solanum andigenum f. uncuna 
 Solanum apurimacense 
 Solanum aracatscha 
 Solanum aracc-papa 
 Solanum ascasabii 
 Solanum boyacense 
 Solanum caniarense 
 Solanum cardenasii 
 Solanum cayeuxi 
 Solanum chariense 
 Solanum chaucha 
 Solanum chaucha var. ccoe-sulla 
 Solanum chaucha var. ckati 
 Solanum chaucha var. khoyllu 
 Solanum chaucha var. puca-suitu 
 Solanum chaucha f. purpureum 
 Solanum chaucha f. roseum 
 Solanum chaucha var. surimana 
 Solanum chiloense 
 Solanum chilotanum 
 Solanum chilotanum var. angustifurcatum 
 Solanum chilotanum f. magnicorollatum 
 Solanum chilotanum f. parvicorollatum 
 Solanum chilotanum var. talukdarii 
 Solanum chocclo 
 Solanum churuspi 
 Solanum coeruleiflorum 
 Solanum cultum 
 Solanum diemii 
 Solanum dubium 
 Solanum erlansonii 
 Solanum esculentum 
 Solanum estradea 
 Solanum goniocalyx 
 Solanum goniocalyx var. caeruleum 
 Solanum herrerae 
 Solanum hygrothermicum 
 Solanum kesselbrenneri 
 Solanum leptostigma 
 Solanum leptostigma 
 Solanum macmillanii 
 Solanum maglia var. chubutense 
 Solanum maglia var. guaytecarum 
 Solanum mamilliferum 
 Solanum molinae 
 Solanum oceanicum 
 Solanum ochoanum 
 Solanum paramoense 
 Solanum parmentieri 
 Solanum parvicorollatum 
 Solanum phureja 
 Solanum phureja var. caeruleum 
 Solanum phureja var. erlansonii 
 Solanum phureja subsp. estradae 
 Solanum phureja var. flavum 
 Solanum phureja subsp. hygrothermicum 
 Solanum phureja var. janck'o-phureja 
 Solanum phureja var. macmillanii 
 Solanum phureja f. orbiculatum 
 Solanum phureja var. pujeri 
 Solanum phureja var. rubroroseum 
 Solanum phureja var. sanguineum 
 Solanum phureja f. sayhuanimayo 
 Solanum phureja f. timusi 
 Solanum phureja f. viuda 
 Solanum riobambense 
 Solanum rybinii 
 Solanum rybinii var. bogotense 
 Solanum rybinii var. boyacense 
 Solanum rybinii var. pastoense 
 Solanum rybinii var. popayanum 
 Solanum sabinei 
 Solanum sanmartinense 
 Solanum sendigena 
 Solanum sinense 
 Solanum stenotomum 
 Solanum stenotomum f. alcay-imilla 
 Solanum stenotomum f. canasense 
 Solanum stenotomum f. canastilla 
 Solanum stenotomum f. catari-papa 
 Solanum stenotomum f. ccami 
 Solanum stenotomum var. ccami 
 Solanum stenotomum var. chapina 
 Solanum stenotomum f. chilcas 
 Solanum stenotomum f. chincherae 
 Solanum stenotomum f. chojllu 
 Solanum stenotomum f. cochicallo 
 Solanum stenotomum f. cohuasa 
 Solanum stenotomum f. cuchipacon 
 Solanum stenotomum var. cyaneum 
 Solanum stenotomum f. eucaliptae 
 Solanum stenotomum subsp. goniocalyx 
 Solanum stenotomum f. huallata-chinchi 
 Solanum stenotomum f. huamanpa-uman 
 Solanum stenotomum f. huanuchi 
 Solanum stenotomum var. huicu 
 Solanum stenotomum f. kamara 
 Solanum stenotomum f. kantillero 
 Solanum stenotomum var. keccrana 
 Solanum stenotomum f. kehuillo 
 Solanum stenotomum f. koso-nahui 
 Solanum stenotomum var. megalocalyx 
 Solanum stenotomum f. negrum 
 Solanum stenotomum f. orcco-amajaya 
 Solanum stenotomum f. pallidum 
 Solanum stenotomum var. peruanum 
 Solanum stenotomum f. phinu 
 Solanum stenotomum f. phitu-huayacas 
 Solanum stenotomum f. piticana 
 Solanum stenotomum var. pitiquilla 
 Solanum stenotomum f. pitoca 
 Solanum stenotomum var. poccoya 
 Solanum stenotomum f. puca 
 Solanum stenotomum var. puca-lunca 
 Solanum stenotomum var. putis 
 Solanum stenotomum f. roseum 
 Solanum stenotomum f. tiele 
 Solanum stenotomum f. yana-cculi 
 Solanum stenotomum f. yuracc 
 Solanum subandigenum 
 Solanum sylvestre 
 Solanum tarmense 
 Solanum tascalense 
 Solanum tenuifilamentum 
 Solanum tuberosum f. acuminatum 
 Solanum tuberosum var. aethiopicum 
 Solanum tuberosum var. alaudinum 
 Solanum tuberosum var. album 
 Solanum tuberosum f. alkka-imilla 
 Solanum tuberosum f. alkka-silla 
 Solanum tuberosum f. amajaya 
 Solanum tuberosum subsp. andigenum 
 Solanum tuberosum var. anglicum 
 Solanum tuberosum f. araucanum 
 Solanum tuberosum f. auriculatum 
 Solanum tuberosum f. azul-runa 
 Solanum tuberosum var. batatinum 
 Solanum tuberosum var. bertuchii 
 Solanum tuberosum var. borsdorfianum 
 Solanum tuberosum var. brachyceras 
 Solanum tuberosum f. brachykalukon 
 Solanum tuberosum f. brevipapillosum 
 Solanum tuberosum var. brevipilosum 
 Solanum tuberosum var. bufoninum 
 Solanum tuberosum var. californicum 
 Solanum tuberosum f. camota 
 Solanum tuberosum var. cepinum 
 Solanum tuberosum f. chaped 
 Solanum tuberosum f. chiar-lelekkoya 
 Solanum tuberosum f. chiar-pala 
 Solanum tuberosum subsp. chiloense 
 Solanum tuberosum var. chiloense 
 Solanum tuberosum var. chilotanum 
 Solanum tuberosum f. chojo-sajama 
 Solanum tuberosum var. chubutense 
 Solanum tuberosum f. conicum 
 Solanum tuberosum var. conocarpum 
 Solanum tuberosum f. contortum 
 Solanum tuberosum f. coraila 
 Solanum tuberosum var. cordiforme 
 Solanum tuberosum var. corsicanum 
 Solanum tuberosum f. crassifilamentum 
 Solanum tuberosum var. crassipedicellatum 
 Solanum tuberosum var. cucumerinum 
 Solanum tuberosum var. cultum Solanum tuberosum var. drakeanum 
 Solanum tuberosum var. elegans 
 Solanum tuberosum f. elongatum 
 Solanum tuberosum var. elongatum 
 Solanum tuberosum f. enode 
 Solanum tuberosum var. erythroceras 
 Solanum tuberosum var. fragariinum 
 Solanum tuberosum var. guaytecarum 
 Solanum tuberosum var. hassicum 
 Solanum tuberosum var. helenanum 
 Solanum tuberosum var. hispanicum 
 Solanum tuberosum var. holsaticum 
 Solanum tuberosum f. huaca-zapato 
 Solanum tuberosum f. huichinkka 
 Solanum tuberosum f. indianum 
 Solanum tuberosum f. infectum 
 Solanum tuberosum f. isla-imilla 
 Solanum tuberosum f. jancck'o-kkoyllu 
 Solanum tuberosum f. janck'o-chockella 
 Solanum tuberosum f. janck'o-pala 
 Solanum tuberosum var. julianum 
 Solanum tuberosum var. kaunitzii 
 Solanum tuberosum f. kunurana 
 Solanum tuberosum f. laram-lelekkoya 
 Solanum tuberosum f. latum 
 Solanum tuberosum var. laurentianum 
 Solanum tuberosum var. lelekkoya 
 Solanum tuberosum var. leonhardianum 
 Solanum tuberosum f. mahuinhue 
 Solanum tuberosum var. malcachu 
 Solanum tuberosum var. melanoceras 
 Solanum tuberosum var. menapianum 
 Solanum tuberosum var. merceri 
 Solanum tuberosum f. milagro 
 Solanum tuberosum f. montticum 
 Solanum tuberosum var. multibaccatum 
 Solanum tuberosum var. murukewillu 
 Solanum tuberosum f. nigrum 
 Solanum tuberosum var. nobile 
 Solanum tuberosum var. norfolcicum 
 Solanum tuberosum var. nucinum 
 Solanum tuberosum f. oculosum 
 Solanum tuberosum f. ovatum 
 Solanum tuberosum f. overita 
 Solanum tuberosum var. palatinatum 
 Solanum tuberosum var. pecorum 
 Solanum tuberosum var. peruvianum 
 Solanum tuberosum f. pichuna 
 Solanum tuberosum f. pillicuma 
 Solanum tuberosum var. platyceras 
 Solanum tuberosum var. polemoniifolium 
 Solanum tuberosum var. praecox 
 Solanum tuberosum var. praedicandum 
 Solanum tuberosum f. pulo 
 Solanum tuberosum var. putscheanum 
 Solanum tuberosum var. recurvatum 
 Solanum tuberosum var. reniforme 
 Solanum tuberosum var. rockii 
 Solanum tuberosum var. rossicum 
 Solanum tuberosum var. rubrisuturatum 
 Solanum tuberosum var. rugiorum 
 Solanum tuberosum var. runa 
 Solanum tuberosum var. sabinei 
 Solanum tuberosum var. saccharatum 
 Solanum tuberosum var. salamandrinum 
 Solanum tuberosum f. sani-imilla 
 Solanum tuberosum var. schnittspahnii 
 Solanum tuberosum f. sebastianum 
 Solanum tuberosum var. sesquimensale 
 Solanum tuberosum var. sicha 
 Solanum tuberosum var. sipancachi 
 Solanum tuberosum var. strobilinum 
 Solanum tuberosum f. surico 
 Solanum tuberosum var. taraco 
 Solanum tuberosum var. tener 
 Solanum tuberosum f. tenuipedicellatum 
 Solanum tuberosum f. thalassinum 
 Solanum tuberosum var. tinctorium 
 Solanum tuberosum f. tinguipaya 
 Solanum tuberosum var. ulmense 
 Solanum tuberosum var. versicolor 
 Solanum tuberosum var. villaroella 
 Solanum tuberosum f. viride 
 Solanum tuberosum var. vuchefeldicum 
 Solanum tuberosum var. vulgare 
 Solanum tuberosum var. vulgare 
 Solanum tuberosum f. wila-huaycku 
 Solanum tuberosum f. wila-imilla 
 Solanum tuberosum f. wila-k'oyu 
 Solanum tuberosum f. wila-monda 
 Solanum tuberosum f. wila-pala 
 Solanum tuberosum var. xanthoceras 
 Solanum tuberosum f. yurac-taraco 
 Solanum tuberosum var. yutuense 
 Solanum utile 
 Solanum yabari 
 Solanum yabari var. cuzcoense 
 Solanum yabari var. pepino 
 Solanum zykinii 

 Priskribo 
eta|dekstre|Floro de terpomo

Terpomoj estas herbaj plantoj, maksimume 1m altaj.

La folioj estas malsimplaj.

La fruktoj estas beroj similaj al tomatoj, sed pli malgrandaj. Ili povas esti verdaj, ruĝaj aŭ violkoloraj, kaj ne estas manĝeblaj.

La radikoj enhavas tuberojn, kiu estas manĝeblaj post kuirado.

 Varioj 
Ekzistas 3 840 varioj registritaj nur en Peruo de ĉiu koloro (flava, oranĝa, purpura, ruĝa, blua...eĉ kun desegnoj) kaj de ĉiu formo (longaj, rondaj, anasformaj, ktp.). En la tuta anda regiono estas ĉirkaŭ 5,000 variantoj kaj sep specioj.
eta|maldekstre|Kelkaj varioj de terpomoj

 Enhavo 
La terpomo estas riĉa nutraĵo. Ĝi enhavas multe da karbonhidratoj - preskaŭ 20% krude. (Ĉirkaŭ 75-80% de kruda terpomo estas akvo.)

La terpomo enhavas ankaŭ altan kvanton da proteinoj kompare al aliaj tuberoj kaj radikoj, ĉirkaŭ 2,1%. Krome ĝi havas multe da vitamino C. Nur unu terpomo (200 g) enhavas kvinonon de la bezonata kalio.

 Kultivado 
eta|300ra|terpomorikolto

Terpomoj estas kultivataj ĉefe en malvarmaj landoj (nordaj landoj, montoj).

En la plej favoraj kondiĉoj, la kultivado de terpomoj povas produkti pli ol 100 t/ha.

 Damaĝantoj 
La terpoma skarabo aŭ koloradia skarabo aŭ dekstria leptinotarso (Leptinotarsa decemlineata), unu el la ĉefaj malamikoj de terpomoj, nomata ankaŭ koloradia skarabo ĉar li devenis de la nuntempa Koloradio, en Nordameriko, origine nutris sin el alia sovaĝa herbo, simila al terpomoj (Solanum rostratum). Kiam la kultivado de terpomoj disvastiĝis, terpomoj renkontis terpomajn skarabojn.

Alia grava malamiko de terpomoj estas fitoftoro, nome mikroskopa fungo.

Terpomoj povas malsaniĝi pro multaj pliaj kaŭzoj: virusoj, bakterioj, fungoj, akaroj, insektoj ktp.
eta|maldekstre|Idoj de terpoma skarabo (aŭ koloradia skarabo, dekstria leptinotarso) manĝantaj terpoman folion

 Produktokvantoj 
La landoj plej fortaj produktantoj de terpomo estas (areoj plantitaj kaj pezoj produktitaj, 2012FAOSTAT) :
1. Ĉinio : 5,4 milionoj da hektaroj - 86 milionoj da tunoj
2. Rusio : 2,2 - 30
3. Barato : 1,9 - 45
4. Ukrainio : 1,4 - 23
5. Usono : 0,46 - 19
6. Germanio : 0,24 - 10
7. Pollando : 0,37 - 9
8. Bangladeŝo : 0,43 - 8
9. Belorusio : 0,33 - 6,9
10. Nederlando : 0,15 - 6,8

 Uzo en kuirarto 
eta|220ra|Frititaj terpomoj
eta|250ra|<center>Cepelinai kun viandhaketaĵa farĉo kaj kun acida kremo
Terpomojn eblas prepari laŭ multaj manieroj, ekzistas miloj (kaj eble milionoj) da receptoj. Inter la plej konataj estas jenaj:
 Kuiritaj terpomoj, kun aŭ sen ŝelo
 Rostitaj terpomoj
 En oleo frititaj terpomoj, plej ofte en la formo de kvarangulaj prismoj, tre ŝatataj kiel hastmanĝo
 Terpomkaĉo
 Terpompatkuko
 Buloj aŭ fritaĵoj el terpoma kaĉo
 Terpoma supo
 Terpomo bakita aŭ stufita en la ŝelo, kun acida laktokremo
 Terpoma salato
 Ĉipsoj
 Garnaĵo kun pli grava plado kiel viando aŭ fiŝo, ekzemple boligitaj aŭ frititaj
 Cepelinai estas terpomaj knedlikoj de litova kuirarto

 Vidu ankaŭ 
eta|300ra|Vincent van Gogh, La terpommanĝantoj (1885), oleo, 82 x 114 cm. Muzeo van Gogh, Amsterdamo.
 Senŝeligilo
 Petatuo

 Referencoj 

 Literaturo 
 El País'', "La papa celebra su año", 14a de januaro 2008, p. 52.

 Eksteraj ligiloj 





Kategorio:Plantomorfologio
Kategorio:Neotropisa flaŭro
Kategorio:Solanum
Kategorio:Legomoj