Tjurka lingvaro

Tjurka lingvaro estas familio de lingvoj parolataj de multaj homoj de Orienta Eŭropo ĝis Siberio kaj okcidenta Ĉinio. Tuta kvanto de parolantoj de ĉiuj tjurkaj lingvoj estas ĉirkaŭ 200 milionoj, plimulto de kiuj (ĉ. 180 milionoj) estas denaskaj parolantoj. La plej populara lingvo de la lingvaro estas Turka, kiun parolas ĉirkaŭ 40% de tjurka-parolantoj.

 Gramatikaj ecoj 
La plej karakterizaj ecoj de tjurka lingvaro estas aglutineco, plej ofte per sufiksoj, harmonio de vokaloj kaj neekzisto de verbaj klasoj aŭ gramatika sekso. En multaj tjurkaj lingvoj ankaŭ mankas, aŭ ekzistas nur eta kvanto de, prepozicioj, kaj diversaj aspektoj de substantivoj estas esprimitaj per kazoj kaj postpozicioj. Modernaj tjurkaj lingvoj uzas variantojn de cirila, latina kaj araba skribsistemoj. Antikvaj tjurkaj lingvoj ankaŭ uzetis bolgaran kaj orĥonan runoskribojn kaj grekajn literojn.

 Klasado 

 Problemoj pri klasado 
La klasado uzata en tiu ĉi artikolo estas kreita de la rusa tjurkologo O. Mudrak. Sed la lingvostatistika metodo, kiu ne prilaboris ĉiujn tjurkajn lingvojn, donas iomete malsamajn rezultojn. Ekzemple, per ĝi karluka kaj kipĉaka grupoj estas unuigitaj kaj azerbajĝana lingvo pli proksimas al la turkmena ol al la turka.

 Ekzemploj de plej gravaj tjurkaj lingvoj 
+ Jen specimenoj de la plej esencaj turklingvoj Esperanta Turka Azerbajĝana Turkmena Tatara Kazaĥa Kirgiza Uzbeka Ujgura "Kiaj vortoj ekzistas por paŝo de ĉevalo?"  Atın yürüyüşleri için hangi sözcükler var?  Atın yerişi üçün hansı sözler var?  Atın yörişleri barada ne hili sözler bar?  Atnıng yürişleri turında nindi süzler bar?  Atıng cürisin sıypattaytın kanday sözder bar?  Attım cürüşü cönündö kanday atayın terimder bar?  Atnıng yurişleri üçün kanday sözler bar? Atnıng mengiş ve yürügişliri toğısında kandak atamlarılar bar?

 Altaja superlingvaro 
Multaj lingvistoj kredas ke tjurkajn lingvojn necesas unuigi kun la Mongolaj en unu grandan Altajan superlingvaron. Kelkaj eĉ proponas ankaŭ aldoni la Japanan kaj la Korean. Sed multaj aliaj fakuloj tion tute ne agnoskas.

 Etnoj 
Turka grupo de etnoj apartenas al la altaja lingvofamilio. La plej multnombraj popoloj de la grupo estas turkoj, uzbekoj, azerbajĝananoj, kazaĥoj, tataroj kaj ujguroj.

 Etnoj de la grupo  Kvanto  Propra nomo  france  ruse  Priskribo  lingvo  Religioj Oguza subgrupo Turkoj  53.300.000 1992  Türkler /tjurkler/  Turcs  турки /turki/ Popolo, ĉefloĝantoj de Turkio (50 mln). En konsisto de Turkoj troviĝas subetnaj grupoj - Jurjukoj, Taĥtaĝoj, Abdaloj, Zejbekoj.
 Antropologie diversaj, sed plimulto apartenas al balkano-kaŭkaza branĉo de europoida raso.turka. muzulmanoj-sunaistoj. Azerbajĝananoj  17.000.000   azərbaycanlılar آذربایجانلیلار /azerbajĝanlilar/, azərilər آذری لر /azeriler/  Azerbaidjanais  азербайджанцы /azerbajĝanci/ Popolo, ĉefloĝantoj de Azerbajĝano (5,8 mln,). Loĝas ankaŭ en Irano (10,43 mln), Rusio (336 mil), Kartvelio (307 mil), Kazaĥio (90 mil), Armenio kaj aliaj landoj.
 Dividiĝas je subetnaj grupoj: Ajrumoj, Afŝaroj, Bajatoj, Karadaganoj, Karapapaĥoj, Ŝahsevenoj.
 suda branĉo de europoida raso.azera precipe muzulmanoj-ŝijaistoj. Taliŝoj  121.000  толышон /toliŝon/  Talychs  талыши /taliŝi/ Popolo en sudoriento de Azerbajĝano (21,1 mil,1989) kaj en nordo de Irano (100 mil,). taliŝa, foje ankaŭ azera muzulmanoj-ŝijaistoj, parto - sunaistoj. Turkmenoj  4.600.000  тюркменлер Türkmenler /tjurkmenler/  Turkmenes  туркмены /turkmeni/ Popolo, ĉefloĝantoj de Turkmenio (2,537 mln,). Loĝas ankaŭ en Afganio, Irano, Turkio kaj aliaj landoj. turkmena. muzulmanoj-sunaistoj. Gagauzoj  220.000 .  Gagauzlar  Gagaouzes  гагаузы /gagauzi/ Popolo en Moldavio (153 mil) kaj Ukrainio (32 mil,). Loĝas ankaŭ en Rusio (ĉ. 10 mil), Bulgario, Rumanio, Grekio kaj Turkio.gagauza. kristanoj-ortodoksuloj. Kaĝaroj  30.000 (1987)  Qacarlar /kaĝarlar/  Kadjars  каджары (kaĝari) Popolo en nordo de Irano. Devenas de unu el kizilbaŝaj triboj. de turka grupo. muzulmanoj-ŝijaistoj, parto - sunaistoj. Kipĉaka subgrupo Kazaĥoj 9.420.000  қазақтар   Kazakhs  казахи (kazaĥi) Popolo, ĉefloĝantoj de Kazaĥio (pli ol 6,54 mln,). Loĝas ankaŭ en Uzbekio (808 mil), Turkmenio (87 mil), Kirgizio (37 mil), Taĝikio kaj Rusio (635,9 mil); en Ĉinio (1,115 mln,), Mongolio (125 mil) k.a.kazaĥa. muzulmanoj-sunaistoj. Nogajoj  90.666 en Rusio, ĉirkaŭ 90 mil en Turkio   Ногъайлар Nogaylar /nogajlar/  Nogais  ногайцы /nogajci/ Popolo en Rusia Federacio, precipe en Stavropola regiono, en Dagestano, ankaŭ en Karaĉajio-Ĉerkesio, en Ĉeĉenio kaj Inguŝio. En Turkio loĝas en regionoj de Adana, Eskişehir kaj Ceyhannogaja. muzulmanoj-sunaistoj. Tataroj 5.520.000 6,71 mln татарлар tatarlar  Tatares  татары /tatari/ Popolo, ĉefloĝantoj de Tatario (1,765 mln,). Loĝas ankaŭ en Baŝkirio, Maria Respubliko, Mordovio, Udmurtio, Ĉuvaŝio, en aliaj regionoj de Rusia Federacio. Oni nomas tatarojn ankaŭ turklingvaj popoloj de Siberio (siberiaj tataroj), Krimeo (krimeaj tataroj) k.a. En Rusia Federacio (sen krimeaj tataroj) 5,52 mln . tatara. muzulmanoj-sunaistoj. Nagajbakoj  6.000   нагайбәкләр nağaybäklär /nahajbaklar/  Nagaibaks  нагайбаки /nagajbaki/ Etnografia grupo de tataroj, idoj de baptitaj en XVI jc nogajanoj. Loĝas en Baŝkirio kaj Ĉeljabinska oblasto (Rusia Federacio).tatara. kristanoj-ortodoksuloj. Kirgizoj  2.660.000  кыргыздар /kirgizdar/  Kirghizes  киргизы /kirgizi/ Popolo, ĉefloĝantoj de Kirgizio (2,23 mln). en Uzbekio 175 mil, Taĝikio 64 mil. Rusio 42 mil ; en Ĉinio 150 mil (1987).kirgiza. muzulmanoj-sunaistoj. Baŝkiroj 1.420.000  башҡорттар başqorttar /baŝkorttar/  Bachkirs  башкиры /baŝkiri/ Popolo en Rusio, ĉefloĝantoj de Baŝkirio (864 mil). Entute en Rusia Federacio ĉirkaŭ 1,35 mln . Loĝas ankaŭ en Kazaĥio (42 mil), Uzbekio (35 mil) k.a.baŝkira. muzulmanoj-sunaistoj. Karakalpakoj  423.000  қарақалпақлар qaraqalpaqlar /karakalpaklar/  Karakalpaks  каракалпаки /karakalpaki/ Popolo en Mez-Azio, precipe en Uzbekio, en Karakalpakio (412 mil,); 5 mil Loĝas ankaŭ en Afganio . en Rusio - 6 milkarakalpaka. muzulmanoj-sunaistoj. Kumikoj  282.000   Къумукълар /kumuklar/  Koumyks  кумыки (kumiki) Popolo en Dagestano (232 mil). kumika. muzulmanoj-sunaistoj. Krimeaj tataroj  272.000  qırımtatarlar къырымтатарлар /kirimtatarlar/, qırımlar, къырымлар /kirimlar/  Tatars de Crimée  крымские татары /krimskije tatari/ Popolo en Ukrainio (Krimeo, Hersona regiono), ankaŭ en Uzbekio, Rusia Federacio (Nord-Kaŭkazio). Ĉ. 272 mil . krime-tatara. muzulmanoj-sunaistoj. Karaĉajoj 150.000   къарачайлыла /karaĉajlila/, таўлула /taŭlula/  Karatchaeviens  карачаевцы /karaĉajevci/ Popolo en Karaĉajio-Ĉerkesio (129 mil) kaj Stavropola regiono. karaĉaj-balkara muzulmanoj-sunaistoj Balkaroj  78.000  Таулула /taulula/  Balkars  балкарцы /balkarci/ Popolo en Rusio, en Kabardio-Balkario (71 mil). Entute en Rusia Federacio 78 mil . karaĉaj-balkara. muzulmanoj-sunaistoj. Karluka subgrupo Uzbekoj  18.500.000  Ўзбеклар O‘zbeklar /uzbeklar/  Ouzbeks  узбеки /uzbeki/ Popolo, ĉefloĝantoj de Uzbekio (14,145 mln,). Loĝas ankaŭ en Afganio (pli ol 1,7 mln), Taĝikio (ĉ. 1,2 mln), Kazaĥio (332 mil) k.a.
 Apartenas al Pamira-Fergana branĉo de europoida raso.uzbeka. muzulmanoj-sunaistoj. Ujguroj  7.770.000  ئۇيغۇرلار Уйғурлар Uyghurlar /ujgurlar/  Ouigours  уйгуры /ujguri/ Popolo en Ĉinio (7,5 mln,). Loĝas ankaŭ en Kazaĥio, Kirgizio, Uzbekio k.a.ujgura. muzulmanoj-sunaistoj Sudsiberia subgrupo Tuvoj  207.000   тывалар /tivalar/  Touvas  тувинцы /tuvinci/ Popolo, ĉefloĝantoj de Tuvio (198,4 mil). Entute en Rusio 206,2 mil . Loĝas ankaŭ en Mongolio kaj Ĉinio. tuva. budhistoj-lamaistoj. Ĥakasoj  80.300  тадарлар /tadarlar/  Hakasses  хакасы /ĥakasi/, malnove абаканские татары aŭ минусинские татары (abakanaj aŭ minusinaj tataroj) Popolo en Ĥakasio (62,9 mil), Rusia Federacioĥakasa. tradicie ŝamanistoj, multaj kristanoj-ortodoksuloj Altajanoj  130 000  алтай-кижи /altaj-kiĵi/  Altaiens  алтайцы /altajci/ Popolo en Altaja Respubliko (59 mil). Kvanto: en Rusia Federacio 69 mil . altaja. kristanoj-ortodoksuloj, parto - baptistoj; konservas tradiciajn kredojn. Jakuta subgrupo Jakutoj  380.000  сахалар /saĥalar/  Yakoutes  якуты /jakuti/ Popolo, ĉefloĝantoj de Jakutio (365 mil) jakuta. kristanoj-ortodoksuloj, iuj kredantoj je Ajii Bolgara subgrupo Ĉuvaŝoj  1.845.000  чăвашсем /ĉavaŝsem/  Tchouvaches  чуваши /ĉuvaŝi/ Popolo, ĉefloĝantoj de Ĉuvaŝio (907,6 mil), Loĝas ankaŭ en Baŝkirio, Tatario, najbaraj regionoj. Entute en Rusia Federacio 1773,6 mil . ĉuvaŝa. kristanoj-ortodoksuloj

 Nova Tjurka Alfabeto 

Nova Tjurka Alfabeto (tatare яңа əлифба/jaꞑa əlifʙa, baŝkire яңы әлифбә, "nova alfabeto"), mallonge яңалиф/jaꞑalif, ebla esperantigo janalifo, estas projekto de unuigita latinida alfabeto por tjurkaj lingvoj kreita en Sovetunio en la fino de 1920-aj jaroj. En 1928 ĝi estis oficiale enkondukita en tjurklingvaj sovetaj respublikoj kaj aŭtonomaj respublikoj de RSFSR anstataŭ arabidaj alfabetoj kiuj tie tradicie utiliĝis. Tamen en 1938–1940 janalifo estas urĝe anstataŭigita per alfabetoj surbaze de cirila skribo kaj do estas ne plu uzata.

 Vidu ankaŭ 
 Ejnua lingvo, sekreta lingvo
 Internacia Organizaĵo por la Tjurka Kulturo

 Notoj kaj referencoj 

Kategorio:Lingvofamilio