Oradea

eta|dekstra|Moderna loĝkvartalo
Oradea [oradja],  [nadjvarad], , , estas urbo en okcidenta Rumanio. Ĝi estas ĉefa urbo de la regiono Bihor kaj la ĉefurbo de la distrikto Bihor. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Oradea situas ĉe la rivero Crișu Repede (hungare Körös [Kereŝ]), 592 km nord-okcidente de Bukareŝto.

 Historio 
Periode en la mezepoko, kaj 1692–1919 kaj 1940–1945 Oradea apartenis al Hungario, kaj la departemento, minimume ĝis 1919, estis Bihar. Ekde 1919 ĝis 1940, kaj post 1945 ĝi apartenis kaj plue apartenas Rumanio.

Post 1945, oni alligis al ĝi la vilaĝojn Seleuș (iam) – nun Cartierul Nuferilor – kaj Episcopia Bihorului (en 1956). La episkopa palaco havis du pentritajn lignajn baldakenojn verŝajne el frurenesanco, sed ili pereis.

La Reĝa Jura Akademio en Oradea estis signifa altedukejo en Oradea ĉirkaŭ la 18-a kaj 19-a jarcentoj.

 Loĝantaro 
En 1910, estis 

1910:  (el kiuj rumanoj : 6 %, hungaroj : 91 %)
1920: 72 000 (R: 5 %, H: 92 %)
1930: 90 000 (R: 25 %, H: 67 %)
1966: 122 634 (R: 46 %, H: 52 %)
1977: 170 531 (R: 53 %, H: 45 %)
1992: 222 741 

En 2002, la detala konsisto estis:
rumanoj: 145 295 (70,4 %)
hungaroj: 56 830 (27,5 %)
ciganoj: 2 466 (1,2 %)
germanoj: 566 (0,4 %)
slovakoj: 477 (0,3 %)
judoj: 172 (0,1 %)

 Vidindaĵoj 
La urbocentro prezentas multajn konstruaĵojn konstruitajn ĉirkaŭ 1900 en la tiam furora secesio (ankaŭ Jugendstil, Modern Style, Art Nouveau ktp) kun ornamformoj inspiritaj de kreskaĵoj.

Preĝejoj por diversaj kristanaj eklezioj (katolikismo, ortodoksismo, orientaj katolikaj eklezioj) – inter ili katolika baziliko – estas multaj kaj belaj; ankaŭ kvar sinagogoj estas, sed da judoj ne plu estas en la urbo pro la 20-a-jarcenta historio. La eksa palaco de la katolika episkopo iĝis vasta muzeo. Aliaj vidindaĵoj estas eksa ĉeffortikaĵo, kaj vasta urbodomo de la 19-a jarcento.

 Liberala sinagogo en Oradea
 Ortodoksa sinagogo en Oradea

 Esperanto-movado 
Post la falo de la komunisma reĝimo, Esperanto-klubo estis tuj refondita en januaro 1990. En julio 2003 en la urbo okazis Internacia kongreso de Universala Medicina Esperanto-Asocio (UMEA).

En majo 2010 la loka Esperanto-klubo festis sian centjariĝon.

 Romanoj kaj memuaroj 
 Nagy Endre: Egy város regénye. Palatinus Kiadó, 1999.
 Hegedüs Géza: Körösparti metropolis. Palatinus Kiadó, 1999.
 Nadányi Zoltán: Szeress jobban. Palatinus Kiadó, 1999.
 Tabéry Géza: A halott liliom. Palatinus Kiadó, 2000.
 Dutka Ákos: A Holnap városa. Palatinus Kiadó, 2000.
 Emőd Tamás: Egy másik csillagon. Palatinus Kiadó, 2000.

 Konataj lokanoj 

 Borbála Bökös, hungara literaturhistoriisto
 Béla Ötvös, hungara ĵurnalisto
 Böske Pintér, hungara aktorino
 Csatár Tar, hungara infanĝardenisto

 Vidu ankaŭ 
 Tramtransporto en Oradea

 Eksteraj ligiloj 

  ()
 Oradea Online
 Portalo hungarlingva
 Historiaj banejoj en Transilvanio – de Korunk, aŭgusto 2009
 Pentraĵoj (arkiva kopio)

Kategorio:Urboj de Rumanio

Kategorio:Urboj de distrikto Bihor
1Oradea