Vjetnama lingvo

La vjetnama lingvo (), tona lingvo, estas la oficiala lingvo de Vjetnamujo. Ĝi estas la lingvo denaska de 87% de la loĝantaro Vjetnama, kaj ankaŭ de ĉirkaŭ du milionoj de Vjetnamoj elmigrintaj. Kvankam ĝi enhavas vortojn multajn pruntitajn de la ĉina kaj antaŭtempe oni skribis ĝin per la Hana skribo, lingvistoj konsideras ĝin kiel unu el la Aŭstralazia lingvaro, el kiuj ĝi havas la plej parolantaron grandan (la dua plej granda, tiu de la kmera lingvo, estas nur dekono de la Vjetnama).

 Klasifiko 
La vjetnama estas ano de la Vjet-muonga sublingvaro de la mon-kmera branĉo de la Aŭstralazia lingvaro, familio kiu ankaŭ inkluzivas la kmeran lingvon de Kamboĝo.

 Geografia distribuo 
Laŭ Ethnologue, la vjetnama estas ankaŭ parolata en Aŭstralio, Kamboĝo, Kanado, Ĉinio, Ebur-Bordo, Finnlando, Francio, Germanio, Laoso, Martiniko, Nederlando, Nov-Kaledonio, Norvegio, Filipinoj, Senegalo, Tajlando, Unuiĝinta Reĝlando de Britio kaj Nord-Irlando, Usono, kaj Vanuatuo.

 Oficialeco 
La vjetnama estas la oficiala lingvo de Vjetnamujo.

 Dialektoj 
Estas dialektoj multaj interkompreneblaj de la vjetnama. La ĉefaj tri estas la Norda Vjetnama (Hanoja dialekto), Centra Vjetnama (Hue-a dialekto), kaj Suda Vjetnama (Sajgona dialekto).

Ili malsametas tone, sed la Hue-a dialekto estas iel pli malsama ol la aliaj. La tonoj hỏi kaj ngã estas pli distingeblaj en la norda dialekto ol en la suda. La nuna norma elparolo kaj ortografio estas bazata je la dialekto de kleraj parolantoj en Hanojo.

 Sonoj 
La ĉi-postaj tabeloj priskribas la vjetnamajn fonemojn uzante la Internacian Fonetikan Alfabeton.

 Vokaloj 
Malvastaj malantaŭaj vokaloj havas rondigon kiel distingaĵo.
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|-
!  
! Front
! Central
! Back
|-
! Centering
| ia~iê 
| ưa~ươ 
| ua~uô 
|-
! Close
| i/y 
| ư 
| u 
|-
! Close-mid/Mid
|ê 
| ơ â 
| ô 
|-
! Open-mid/Open
|e 
| a ă 
| o 
|}

 Konsonantoj 
 Bilabiala Alveola Retrofleksa Palatala Velara Glotala Plozivo p/b t/d, [tʰ]* ʈ c k   Frikativo f/v s/z ʂ/ʐ ɟ  x h Nazalo m n   ɲ ŋ   Likvido   l        
* / tʰ/ estas senvoĉa, aspiraciata alveola plozivo

 Gramatiko 
La vjetnama lingvo, kiel la ĉina kaj la havaja, estas izoliga lingvo, t.e. ĝi ĉefe esprimas konceptojn po unu morfemo je ĉiu vorto, kaj ne, kiel aglutinaj kaj fleksiaj lingvoj, per multamorfemaj vortoj. Ĝia vortordo estas Subjekto Verbo Objekto.

 Leksikono 
La plejparto de la vjetnama leksikono elvenas de la ĉina. Fakte, dum miljaroj (ĝis 1945) la vjetnaman oni skribis per ĉinaj signoj. Antaŭ ĉirkaŭ mil jaroj, la Vjetnamo vere estis parto de Ĉinio. Ankaŭ, la vjetnama havas kelke da franca leksikono laŭ la pli nova historio de Hindoĉinio.

 Ortografio 
Nuntempe, la skribata lingvo uzas la vjetnaman alfabeton [vjetname: (Chữ) Quốc Ngữ; laŭvorte "(skribo de) la nacia lingvo"]; tio estas atribuita al Alexandre de Rhodes. Tio uzas la latinan skribsistemon bazita sur sia uzado en la alfabetoj de latinida lingvaro,Haudricourt, André-Georges. 2010. The Origin of the Peculiarities of the Vietnamese Alphabet . Mon-Khmer Studies 39: 89–104. (Angle) speciale la portugala,Roland Jacques (2002). Portuguese pioneers of Vietnamese linguistics prior to 1650. Orchid Press. (Angle) kun kelkaj digrafoj kaj la aldono de naŭ diakritsignoj - kvar el ili por krei aldonajn sonojn, kaj la aliaj kvin por indiki la tonon de ĉiu vokalo. La multaj diakritoj, ofte du sur la sama litero, rekonebligas skribitan vjetnaman facile.Jakob Rupert Friederichsen. 2009. Opening Up Knowledge Production Through Participatory Research? Frankfurt. Page 126. (Angle)

+Quốc Ngữ (Vjetnama alfabeto)LiteroNomoNomo per IFAValoro per IFAProksima prononcoA aa, en iuj dialektoj: aĂ ăáaÂ âớ(vokalo proksima al ŝvao)B bbê; bờ, b streĉaC cxê; cờNe antaŭ I, Ê, E. /,  post O, Ô, UkD ddê; dờnorde: ,sude: z, jĐ đđê; đờ, d streĉaE eee malfermaÊ êêe fermaG ggiê; gờ; ghêg frikativataH hhắt; hờhI ii; i ngắniK kcaAntaŭ I, Ê, E. kL le-lờ; lờlM mem-mờ;em; mờmN nen-nờ; en; nờnO ooo fermaÔ ôôo rondaƠ ơơ (kiel ŝvao)P ppê; pờ; bê phở/pQ qcu; quy; quQU: norde: ,sude: kŭ, ŭR re-rờ; rờnorde: ,sude: , z, ĵ, rS sét; sờ; xờ mạnh; xờ nặngnorde: ,sude kaj centre: s, ŝT ttê; tờ/tU uuu rondaƯ ưưu nerondaV vvê, vờnorde: ,sude : v, jX xích; xờ; xờ nhẹsY yi dài; i-cờ-réti
Duobla konsonantoj
 GI: same al D.
 GH: same al G. GH estas literumata antaŭ I, Ê, E.
 QU: vidu la tabelon.
 CH:  aŭ  (kiel Esperanta "ĉ"). En la fino de silabo, norde  (kiel "jk" ne-ellasata), sude same al T.
 KH: norde  (kiel "x"), sude  (kiel "kh").
 NG:  (kiel "ng"),  post O, Ô, U. Ĝi estas literumata kiel NGH antaŭ "i", "ê", "e".
 NH:  (kiel "nj"). En la fino de silabo, norde  (kiel "jng"), sude  (kiel "n").
 PH: same al F. Fakte, PH estas uzata multe pli ol F.
 TH:  (kiel "th").
 TR: norde same al CH, sude  (kiel "cr").

 Historio 
Origine latinigo de la vjetnama, ĝin kreis en la 17-a jarcento franca jezuita misiisto nomiĝinta Alexandre de Rhodes (1591 ĝis 1660), bazanta ĝin je skribaĵoj de pasintaj portugalaj misiistoj. Dum la franca okupo de la 19-a jarcento, ĝi populariĝis kaj dum la 20-a jarcento preskaŭ ĉia skribaĵo ŝanĝiĝis al quốc ngữ.

Antaŭ la franca okupo, la unuaj du vjetnamaj skribsistemoj estis bazataj je la Hana skribo:
 la norma ideografia ĉina simbolaro nomata chữ nho ("klerulaj simboloj", 字儒) antaŭe estis uzata por skribi la literaturan ĉinan lingvon.
 malsimpla variaĵo, chữ nôm, ("sudaj/vulgaraj simboloj", 字喃) kun simboloj kiuj ne ankaŭ ekzistis en la ĉina simbolaro; tiu sistemo pli bone taŭgis la unikajn fonetikajn trajtojn de la vjetnama kiuj malsamis al la ĉina.

La aŭtentika ĉina skribo, chữ nho, estis pli komune uzata, tamen chữ nôm estis uzata de kleruloj (oni devas povi legi chữ nho por legi chữ nôm). Ambaŭ la du skriboj malkomuniĝis el uzo en moderna Vjetnamujo, kaj chữ nôm preskaŭ malaperas.

 Literaturo 

La Literaturo de Vjetnamio estas la literaturo, kaj parola kaj skriba, kreita ĉefe en vjetnama lingvo, kvankam estas ankaŭ ekzemploj de vjetnamaj verkistoj francparolantoj, kiel Kim Thúy kaj angloparolantoj, tiuj ĉefe en Aŭstralio kaj en Usono, kiuj estas konsiderataj de multaj kritikistoj kiel parto de la nacia tradicio. Dum unu jarmilo, antaŭ la 12-a jarcento, Vjetnamio estis dominata de Ĉinio kaj pro tio la plej parto de la verkoj realigataj dum tiu periodo estas en klasika ĉina. La skribsistemo Chữ nôm, kreita ĉirkaŭ la 10-a jarcento, ebligis, ke la verkistoj skribu en vjetnama uzante ĉinajn karaktrojn modifitajn. Kvankam la vjetnama estis konsiderata lingvo malsupra al la ĉina, ĝi akiris prestiĝon iom post iom. Floris en la 18-a jarcento kiam multaj vjetnamaj aŭtoroj kaj poetoj komponis siajn verkojn en chữ nôm, kiam por mallonge ĝi iĝis la oficiala skribsistemo. Kvankam la vjetnama alfabeto quốc ngữ estis kreita jam en la 17-a jarcento, ĝi ne populariĝis ekster la etoso de la misiistoj (ĉefe portugaloj kaj poste francoj) ĝis komenco de la 20-a jarcento, kiam la franca kolonia administracio trudis ties uzon en Franca Hindoĉinio. Meze de tiu jarcento, preskaŭ ĉiuj verkoj en vjetnama estis komponitaj en vjetnama alfabeto quốc ngữ.

 Ekzempla teksto 
Ĉi tiu teksto elvenas el la unuaj ses linioj de Kim Vân Kiều, epopeo de la fama poeto Nguyễn Du, 阮攸; (1765 ĝis 1820). Ĝi originale estis skribita per la skribo chữ nôm (titolita 金雲翹), kaj ankoraŭ estas ofte studata en Vjetnamio.

Chữ nômVjetnama AlfabetoEsperanta Traduko𤾓𢆥𥪝𡎝𠊛嗟
𡦂才𡦂命窖羅恄饒
𣦆戈沒局𣷭橷
仍調𥉩𧡊罵忉疸𢚸
邏之彼嗇私豐
𡗶青慣退𦟐紅打慳maldekstra|125raCent jaroj, en tiu mallonga periodo de homa vivo,
Talento kaj Destino konfliktegas.
Oceanoj fariĝas moruskampoj:
dezerta sceno!
Pli da donaĵoj, malpli da ŝanco, tiel estas la leĝo de Naturo
Kaj oni scias ke la blua ĉielo ĵaluzemas pri rozkoloraj vangoj.

 Tonoj 
eta|400ra|Tonoj de la vjetnama. La norda dialekto (maldekstre) kaj la suda (dekstre)
La ses tonoj de la vjetnama estas:

 Tona nomo  Priskribo  diakritilo  Tona konturo  Ekzemplo  Traduko Ngang  sen tono  (sen marko)  ˧ (33)   ma  truo Sắc  altiĝas  Dekstra korno  ˧˥ (35)   má  patrino Huyền  malaltiĝas  Maldekstra korno  ˨˩ (21) aŭ (31)   mà  trompi Hỏi  malaltiĝas, realtiĝas  Hoko  ˧˩˧ (313) aŭ (323) aŭ (31)   mả  tombejo Ngã  ekmalaltiĝas, realtiĝas  Tildo  Norde ˧ˀ˥ (3ˀ5) aŭ (4ˀ5) ;Sude same al Hỏi  mã  ĉevalo Nặng  malalta, glotala  Subpunkto  ˧ˀ˨ʔ (3ˀ2ʔ) aŭ ˧ˀ˩ʔ (3ˀ1ʔ)   mạ  plantido de rizo

Oni skribas tonajn diakritilojn ĉiam super ĝia vokalo, krom Nặng, kiu estas punkto metata sub la vokalo. Ekzemple, la komuna familinomo Nguyễn komenciĝas per la sono /ŋ/ (la ng de la angla, germana, kaj sveda vortoj Ring), kaj sekvas io simila al "ŭen". La ˜ signifas la tonon ngã, kiu komenciĝas malalte, plimaltaltiĝas, kaj fine altiĝas al la fino de la vorto.

Kiel multaj lingvoj, la vjetnama, origine unusilaba lingvo, kiel videbla en ĝia riĉa tonsistemo kaj silabaj diftongoj kaj triftongoj kiuj intencas distingi inter unusilabaj vortoj, nun estas multasilaba lingvo, klare videbla pro la fakto ke pli ol duono de ĝia abunda leksikono estas multasilabaj kaj kunmetitaj vortoj.

 Komputilaj aspektoj 
Unikodo enhavas ĉiun literon necesan por skribi la vjetnaman, do en la Esperanta Vikipedio oni povas simple enmeti la ĝustajn unikodajn literojn.

Ekzistas ankaŭ multaj kodpaĝoj kiuj intencas montri vjetnamlingvajn tekstojn, kiel VISCII kaj CP1258.

Kie oni devas uzi ASCII-on, oni ofte uzas la VIQR-sistemon.

 Vjetnama literaturo en Esperanto 
 Fremdlingva Eldonejo (Hanojo)
 Esperanto-movado en Vjetnamio

 Bibliografio 
John DeFrancis, Colonialism and Language Policy in Viet Nam (Koloniismo kaj lingvopolitiko en Vjetnamio), Den Haag (Hago), eld. Mouton, 1977.

 Vidu ankaŭ 
 Esperantigo de vortoj el vjetnama fonto

 Eksteraj ligiloj 

 Vietnamese 101 Learn Vietnamese online

 Referencoj 


Kategorio:Tonlingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Vjetnamio