Apusedoj

Apusedoj (Apodidae) estas la tipa birda familio de la ordo Apodoformaj (Apodiformes), kies tipa genro estas Apus. 
eta|dekstra|200px|Dumfluga Ordinara apuso
 Ordinaraj nomoj 
Ĉi tiu birdo ricevis en Esperanto tri nomojn: cipselo (en PIV, uzita ankaŭ de pluraj verkistoj kiel Karolo Piĉ, Poul Thorsen kaj Jorge Camacho), apuso (en PIV) kaj krome apodo (en PIV). Tamen laŭ la tribo, subfamilio aŭ genroj eblas distingi inter cipseloj (Cypseloidini), apusetoj aŭ salanganoj (Collocaliini), kolokalioj (Collocalia), erodramoj (Aerodramus), hidrokroj (Hydrochrous), pinglovostuloj kaj tipaj apusoj aŭ apodoj (Apus). Tiu lasta nomo apuso povas esti uzata por la tuta familio, ĉar de ĝi devenas la nomo de tiu: apusedoj.

 Priskribo 
La apusoj estas birdoj aspekte similaj al hirundoj, sed ili vere ne estas rilataj al tiuj specioj de paseroformaj birdoj entute; apusoj estas en aparta ordo Apodoformaj, kiun ili iam kunhavis kun kolibroj. La arbapusoj estas tre rilataj al la veraj apusoj, sed formas apartan familion, nome la Hemiproknedoj.

La similaĵoj inter la apusoj kaj la hirundoj rezultis de konverĝa evoluo respegulante similan vivmanieron baze sur kapto de insektoj fluge.

La familia scienca nomo devenas el la greka απους, apous, signife "sen piedo", ĉar apusoj vere havas tre mallongajn krurojn kaj neniam surteriĝas volonte surgrunde, ripozante anstataŭe sur vertikalaj surfacoj. La tradicio priskribi apusojn senpiedaj daūris en la Mezepoko, kiel videblas en la heraldika merleto.

Apusoj estas la plej aeraj inter birdoj kaj kelkaj, kiel la Ordinara apuso, eĉ dormas kaj pariĝas dumfluge. Pli grandaj specioj, kiel la Blankgorĝa pinglovostulo, estas inter la plej rapidaj flugantoj en la tuta animala regno. Unu grupo, la apusetoj aŭ kavapusetoj evoluigis sistemon de eĥolokigo por flugnavigi tra malhelaj kavernoj kie ili loĝas, simile al la guaĉaroj. Unu specio, Aerodramus papuensis, estis ĵus malkovrita kiel uzanto de tiu sistemo de flugnavigado dumnokte ankaŭ for de la kavoj.

La apusoj havas tutmondan distribuadon en tropikaj kaj mezvarmaj areoj, sed kiel hirundoj kaj murhirundoj, la apusoj de mezvarmaj regionoj multe migras kaj vintras en la tropikoj.

Multaj apusoj havas tipan formon, kun mallonga forkovosto kaj tre longaj reenkurbaj flugiloj kiuj similaspektas al duonluno aŭ bumerango. La flugo de kelkaj specioj havas distingan vipan moviĝon tre diferenca de la hirundoj. Apusoj rangas el la Nana apuseto (Collocalia troglodytes), kiu pezas 5,4 g kaj estas 9 cm longa, al la Purpura pinglovostulo (Hirundapus celebensis), kiu pezas 184 g kaj estas 25 cm longa.

La nesto de multaj specioj estas algluita al vertikala surfaco per salivo, kaj la genro Aerodramus uzas nur tiun substancon, kiu estas la bazo por la apusnesta supo, tradicia plado en orientazia kuirarto, kiu famiĝis en okcidento precize pro la eksterordinareco kaj de la materio kaj de la nomo, kvankam en multaj landoj tio nomiĝas, pro nekono, hirundonesta supo kaj okcidentanoj miskomprenas, ke temas pri koto, ĉar tiu estas la ĉefmaterio de hirundaj nestoj.

 Taksonomio kaj evoluo 
alternative=SwiftSystematicsOverview.png|eta|519x519ra
Apusoj kaj arbapusoj estis delonge konsiderataj parencoj de kolibroj, konsidero konfirmita de la malkovro de la Jungornitedoj, kiuj estas ŝajne parencoj kaj de apusoj kaj de kolibroj, kaj de prakolibro nome Eurotrochilus. Tradicia taksonomio lokigas la familion de kolibroj nome (Trokiledoj) en la sama ordo kiel la apusoj; la taksonomio de Sibley-Ahlquist lokigas ilin en nova ordo, nome Trokiloformaj, kiu formus superordon kun apusoj kaj arbapusoj (kaj ne pliaj birdoj).

La taksonomio de apusoj estas ĝenerale komplika, kun limaj genroj kaj specioj tre disputataj, ĉefe inter la apusetoj. Analizoj de konduto kaj voĉo estas nefidaj pro komuna paralela evoluo, dum analizoj de diferencaj morfologiaj trajtoj kaj de variaj DNA alportis konfuzajn kaj parte kontraŭdirajn rezultojn (Thomassen et al., 2005).

La Apodoformaj diversiĝis dum la Eoceno, fine de kiu la nunaj familioj jam estis; oni konas fosiliajn genrojn el la tuta mezvarma Eŭropo, inter la teritorioj de la nunaj Danio kaj Francio, kiel ĉe la praa Scaniacypselus (frua-meza Eoceno) kaj la pli moderna Procypseloides (malfrua Eoceno/frua Oligoceno - frua Mioceno). Ankaŭ pragenro foje atribuita al la apusoj, Primapus (frua Eoceno de Anglio), povus esti pli malproksima praulo.

 Specioj de la Apusedoj 
 Tribo Cypseloidini (cipseloj) 

 Genro Cypseloides
 Punktofrunta cipselo (Cypseloides cherriei)
 Blankmentona cipselo (Cypseloides cryptus)
 Fulga cipselo (Cypseloides fumigatus)
 Blankbrusta cipselo (Cypseloides lemosi) Kaŭko-valaj sekaj arbaroj
 Roĉilda cipselo (Cypseloides rothschildi)
 Malhela cipselo (Cypseloides senex)
 Blankfrunta cipselo (Cypseloides storeri)
 Nigra cipselo (Cypseloides niger)
 Genro Streptoprocne
 Biskutata cipselo (Streptoprocne biscutata)
 Tepuja cipselo (Streptoprocne phelpsi)
 Brunkola cipselo (Streptoprocne rutila)
 Blankakola cipselo (Streptoprocne zonaris)
 Blankanuka cipselo (Streptoprocne semicollaris)

 Tribo Collocaliini (apusetoj) 

 Genro Collocalia
 Kavapuseto, Collocalia linchi
 Nana apuseto, Collocalia troglodytes
 Bornea apuseto, Collocalia dodgei
 Kristnaskinsula apuseto, Collocalia natalis
 Blankventra apuseto, Collocalia affinis
 Grizpuga apuseto, Collocalia marginata
 Montokresta apuseto, Collocalia isonota
 Floresa apuseto, Collocalia sumbawae
 Timora apuseto, Collocalia neglecta
 Brilapuseto, Collocalia esculenta
 Satena apuseto, Collocalia uropygialis
 Genro Aerodramus
 Sejŝela apuseto, Aerodramus elaphrus
 Maskarena apuseto, Aerodramus francicus Maskarenaj arbaroj
 Hindia apuseto, Aerodramus unicolor
 Filipina apuseto, Aerodramus mearnsi
 Moluka apuseto, Aerodramus infuscatus
 Hirundapuseto, Aerodramus hirundinaceus
 Blankpuga apuseto, Aerodramus spodiopygius
 Aŭstralia apuseto, Aerodramus terraereginae
 Himalaja apuseto, Aerodramus brevirostris
 Vulkanapuseto, Aerodramus vulcanorum
 Gvaitheda apuseto, Aerodramus whiteheadi
 Nudkrura apuseto, Aerodramus nuditarsus
 Majra apuseto, Aerodramus orientalis
 Griza apuseto, Aerodramus amelis
 Palaŭa apuseto, Aerodramus pelewensis
 Palavana apuseto, Aerodramus palawanensis
 Muskonesta salangano, Aerodramus salangana
 Vanikora apuseto, Aerodramus vanikorensis
 Gvama apuseto, Aerodramus bartschi
 Karolina apuseto, Aerodramus inquietus
 Atiua apuseto, Aerodramus sawtelli
 Polinezia apuseto, Aerodramus leucophaeus
 Markiza apuseto, Aerodramus ocistus
 Nigronesta apuseto, Aerodramus maximus
 Blanknesta apuseto, Aerodramus fuciphagus
 Germana apuseto, Aerodramus germani
 Papua apuseto, Aerodramus papuensis
 Genro Hydrochous
 Akvofala apuseto aŭ Giganta salangano, Hydrochous gigas
 Genro Schoutedenapus
 Musa apodo, Schoutedenapus myoptilus Tribo Chaeturini (pinglovostuloj) 

 Genro Mearnsia
 Filipina pinglovostulo, Mearnsia picina
 Papua pinglovostulo, Mearnsia novaeguineae
 Genro Zoonavena
 Malagasa pinglovostulo, Zoonavena grandidieri
 Pinglovostulo de Santomeo, Zoonavena thomensis
 Blankpuga pinglovostulo, Zoonavena sylvatica
 Genro Telacanthura
 Punkteca pinglovostulo, Telacanthura ussheri
 Nigra pinglovostulo, Telacanthura melanopygia
 Genro Rhaphidura
 Arĝentpuga pinglovostulo, Rhaphidura leucopygialis
 Sabina pinglovostulo, Rhaphidura sabini
 Genro Neafrapus
 Kasina pinglovostulo, Neafrapus cassini
 Vesperta pinglovostulo, Neafrapus boehmi
 Genro Hirundapus
 Pintvosta apuso, Hirundapus caudacutus
 Arĝentdorsa hirundapuso, Hirundapus cochinchinensis
 Brundorsa hirundapuso, Hirundapus giganteus
 Purpura hirundapuso, Hirundapus celebensis
 Genro Chaetura
 Stripuga pinglovostulo, Chaetura spinicauda
 Kostarika apodo, Chaetura fumosa
 Martinika pinglovostulo, Chaetura martinica
 Grizpuga pinglovostulo, Chaetura cinereiventris
 Palpuga pinglovostulo, Chaetura egregia
 Kamenapuso, Chaetura pelagica
 Vaŭksa pinglovostulo, Chaetura vauxi
 Ĉapmana pinglovostulo, Chaetura chapmani
 Kurt-pinglovostulo, Chaetura brachyura
 Cindrovosta apuso, Chaetura andrei
 Suda pinglovostulo, Chaetura meridionalis

 Tribo Apodini (tipaj apusoj) 

 Genro Aeronautes
 Blankagorĝa apuso, Aeronautes saxatalis
 Montapuso, Aeronautes montivagus
 Anda apuso, Aeronautes andecolus
 Genro Tachornis
 Antila palmapuso, Tachornis phoenicobia
 Nana palmapuso, Tachornis furcata
 Forkovosta palmapuso, Tachornis squamata
 Genro Panyptila
 Malgranda palmapuso, Panyptila cayennensis
 Granda palmapuso, Panyptila sanctihieronymi
 Genro Cypsiurus (palmapusoj)
 Azia palmapuso, Cypsiurus balasiensis
 Afrika palmapuso, Cypsiurus parvus
 Madagaskara palmapuso, Cypsiurus gracilis
 Genro Tachymarptis
 Makula apuso, Tachymarptis aequatorialis
 Alpa apuso, Tachymarptis melba
 Genro Apus
 Aleksandrapuso, Apus alexandri
 Ordinara apuso, Apus apus
 Unukolora apuso, Apus unicolor
 Nianzapuso, Apus niansae
 Pala apuso, Apus pallidus
 Afrika apuso, Apus barbatus
 Somalia apuso, Apus berliozi
 Sudafrika apuso, Apus bradfieldi
 Madagaskara apuso, Apus balstoni
 Pacifika apuso, Apus pacificus
 Malhelpuga apuso, Apus acuticauda
 Blankpuga apuso, Apus affinis
 Nepala apuso, Apus nipalensis
 Horusapuso, Apus horus
 Kafra apuso, Apus caffer
 Batesapuso aŭ Kameruna apodo, Apus batesi

 Referencoj 

References



 Eksteraj ligiloj 

 apuso (angle)
eta|maldekstra|180pxApus apus