Istanbulo

Istanbulo estas urbo en Turkio, plejparte en ties eŭropa parto. En sia historio ĝi estis nomata ankaŭ Stambulo, Konstantinopolo kaj Bizanco. Ĝi situas ambaŭflanke de la Bosporo. Ekde la falo de la Bizanca Imperio per la falo de la urbo en 1453 ĝi estis la ĉefurbo de Turkio ĝis 1923 (t.e. de la Osmana imperio kaj je la unua periodo de la Respubliko Turkio).

Ĝi estas la plej loĝata urbo en Turkio kaj la ekonomia, kultura kaj historia centro de la lando. Istanbulo estas transkontinenta urbo en Eŭrazio, super la Markolo Bosporo (kiu separas Eŭropon kaj Azion) inter la Marmora Maro kaj la Nigra Maro. Ties komerca kaj historia centro kuŝas sur la eŭropa flanko kaj ĉirkaŭ unu triono de ties loĝantaro loĝas en ĉefurboj de la azia flanko de la Bosporo.WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō (2004). Urban Transport and the Environment: An International Perspective. Amsterdam: Elsevier. ISBN 978-0-08-044512-0. p. 281 Kun totala loĝantaro de ĉirkaŭ dek kvin milionoj da loĝantoj en ties metropola areo,"The Results of Address Based Population Registration System (2019)". Turka Statistika Instituto. 31a de decembro 2019. Alirita la 26an de septembro 2020. Istanbulo estas unu el la plej grandaj urboj de la mondo laŭ loĝantaro, range kiel la dekkvina plej granda urbo de la mondo kaj la plej granda urbo en Eŭropo. La urbo estas la administracia centro de la Istanbula Metropola Municipo (samtermina kun la Istanbula Provinco).

La urbo tenas strategian situon inter la Nigra Maro kaj la Mediteraneo. Ĝi estis ankaŭ sur la historia Silka Vojo.Dumper & Stanley 2007, p. 320 Ĝi kontrolis la fervojajn retojn inter Balkanio kaj Mezoriento kaj estis la nura marvojo inter la Nigra Maro kaj la Mediteraneo. En 1923, post la nomita Milito por Turka Sendependiĝo, Ankaro estis elektita kiel la nova ĉefurbo de Turkio kaj la urbonomo estis ŝanĝita al Istanbulo. Tamen ĝi plutenis elstrecon en geopolitikaj kaj kulturaj aferoj. La loĝantaro de la urbo pliiĝis dekfoje ekde la 1950-aj jaroj, ĉar migrantoj el la tuta Anatolio venis kaj la urbolimoj devis etendiĝi por enhavi ilin.Turan 2010, p. 224"Population and Demographic Structure".  Istanbul 2010: European Capital of Culture. Istanbul Metropolitan Municipality. 2008. Alirita la 27an de marto 2012. Ne plu funkcianta, Artoj, muziko, filmoj kaj kulturaj festivaloj estis establitaj fine de la 20a jarcento kaj plue estas gastigitaj de la urbo nuntempe. Plibonigoj en infrastrukturo produktis kompleksan transportan reton en la urbo.

Ĉirkaŭ 12 milionoj da eksterlandaj vizitantoj venis al Istanbulo en 2015, kvin jarojn post ĝi estis nomumita Eŭropa Kultura Ĉefurbo, kio faras ĝin la kvina plej populara turisma destinejo."London Retains Crown in 2015 MasterCard Global Destinations Cities Index".  MasterCard Social Newsroom. Alirita la 26an de septembro 2020. Ĝia historia centro estas la plej grava altiraĵo, kaj parto el tio estis listigita kiel Monda Kulturheredaĵo de UNESKO. La distra kaj kultura kerno estas ĉirkaŭ la natura haveno de la urbo, la Ora Korno, en la distrikto Beyoğlu. Konsiderita Alfa-Mondurbo fare de la Globalization and World Cities Research Network,"The World According to GaWC 2020".  GaWC - Research Network. Globalization and World Cities. Alirita la 26an de septembro 2020. ĝi estas hejmo de sidejoj de multaj turkaj kompanioj kaj amaskomunikiloj kiuj respondecas pri pli ol unu kvarono de la Malneta enlanda produkto de la lando.OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. Policy Briefs. The Organisation for Economic Co-operation and Development.  Marto 2008. ISBN 978-92-64-04383-1.

 Etimologio 
La urbo Istanbulo havis multajn nomojn laŭlonge de la historio, laŭ la kulturo kaj religio de siaj loĝantoj. La nuna turklingva nomo, İstanbul, devenas de la helenaj vortoj eis ten Poli (εις τήν Πόλι(ν)), kiuj signifas en la urbon aŭ al la urbo, ĉar ĝi estis la ĉefa urbo por grekoj.

Istanbulo estis fondita kiel Bizanco laŭ la nomo de sia fondinto, la reĝo Byzas.

Iom antaŭ la divido de la Romia Imperio en la bizancan imperion kaj la okcidentan imperion, Istanbulo ricevis la nomon de la imperiestro Konstantino la 1-a, Konstantinopolo, kiam li igis ĝin ĉefurbo de la Romia Imperio.

Post la disiĝo de la Romia Imperio, la urbo daŭre estis la ĉefurbo de la Bizanca Imperio. Ĝi estis nomata Nova Romo, sed la nomo Konstantinopolo restis la plej populara. En 1453 la otomanoj konkeris la urbon, kies nomo iĝis Stambulo, kaj poste Istanbulo pro fonetika evoluo.

 Geografio 
eta|maldekstra|Situo rilate al Marmora Maro
eta|maldekstra|Satelita foto de Istanbulo kaj Bosporo

Istanbulo situas en la okcidento de Turkujo kaj ĉirkaŭas la Bosporon. La Ora Korno, golfo de la Bosporo direkte al okcidento, disigas la eŭropan parton en sudan kaj nordan parton. La suda parto estas duoninsulo kuŝanta inter la Marmora Maro kaj la Ora Korno kun la historia centro de la urbo.

Norde de ĝi situas la urbokvartaloj tuŝantaj la historian Galata. Al ĉiuj eblaj direktoj, tio estas al okcidento, nordo kaj oriento, la metropolo transiregas nuntempe la historiajn kvartalojn.

En la sudoriento kuŝas la Insuloj de Princoj, kiuj estas parto de Istanbulo.

La urba areo ampleksas ĉirkaŭ 50 kilometrojn de nordo al sudo kaj ĉirkaŭ 100 kilometrojn de oriento al okcidento. La administracia regiono de la metropolo estas tiu de la provinco Istanbulo kaj havas areon de 5.343,02 kvadrataj kilometroj, el kiuj tamen nur 1.830,92 (aŭ 34,2 procentoj) estas parto de la urbo mem, la cetero de 3.512,1 kvadrataj kilometroj (tio estas 65,8 procentoj) konsistas el antaŭurboj kaj regionoj kun kampara strukturo.La administracia regiono  En: www.ibb.gov.tr. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, vidita la 15-an de julio 2009. (angle)

 Tertremoj 
eta|maldekstra|280px|La Nordanatolia Fendego kaj la tieaj tertremoj en la 20-a jarcento.
Istanbulo situas norde de la Nordanatolia Fendego, kiu streĉiĝas de norda Anatolio ĝis la Marmara Maro. La anatolia plato tie sin puŝas okcidenten preter la norda eŭrazia plato. Laŭ la rezultanta transformiĝanta fendego okazis 66 grandaj tertremoj inter la jaroj 1711 kaj 1894.

Konataj estas la tertremoj el la jaro 447, dum kiu detruiĝis 57 turoj de la Teodozia Murego, kaj el la jaro 559, dum kiu partoj de la kupolo de la Hagia Sofia terenfalis, nur kelkajn jarojn post la finkonstruo de la preĝejo.

Unu el la plej gravaj tertremoj kune kun giganta cunamo, kiu transpasis la maran muregon de la urbo okazis en la jaro 1509. Ĝi detruigis 109 moskeojn kaj 1070 domojn. Supozeble inter 5.000 kaj 13.000 homoj mortis tiam.The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Brill, Leiden. vol. 4, p. 238 ("Istanbul").
Krome estis neniigita la osmana floto. La sekva fortega tertremo sekvis en la jaro 1557. Tiuj de la jaroj 1690 kaj 1719 multe difektis la kamparanajn kaj marajn muregojn.
Memoras pri tio skribaĵoj sur la urbaj pordegoj fiksitaj post la rekonstruo fare de la sultano Ahmedo la 3-a.
La 22-an de majo 1766 la preĝĉambro de la Moskeo de Fatih estis preskaŭ tute detruita.Heinz Jürgen Sauermost und Wolf-Christian von der Mülbe: Istanbuler Moscheen. München 1981, p. 221.
Dum tertremo de la jaro 1894 enfalis grandaj partoj de la kovrita bazaro, kies plej larĝa strato estiĝis nure post tiu katastrofo.
Ankaŭ la plej multaj mozaikoj de la Hagia Sofia malaperis dum tiu tertremo.

Terfizikistoj antaŭvidas novan fortan tertremon ekde la forto 7,6 antaŭ la jaro 2030 kun verŝajneco de 60%. En la proksima pasinteco okazis malpli fortaj, sed tamen katastrofaj tertremoj, dum aŭgusto 1999 en la provinco Kocaeli kun pli ol 17 000 mortintoj kaj dum la vintro 2002 en la provinco Afyonkarahisar.

 Klimato 
Pro sia situo inter Marmora Maro kaj Nigra Maro, la klimato estas oceana, influita de la tipoj kontinenta kaj mediteranea.„Climate change: impact on coastal habitation“ (angle: "klimata ŝanĝo: rezultoj por marbordaj vivaĵoj") eldonita fare de meteorologiisto Dr. Doeke Eisma kun aparta referenco pri la transira klimato de Istanbulo en ĉapitro 8 „Impact of Climatic Change on Coastal Cities“ (angle: "rezulto de klimata ŝanĝo por marbordaj urboj") fare de Tjeerd Deelstra en paĝo 174

La meza jara temperaturo estas ĉirkaŭ . La plej varmaj monatoj estas julio kaj aŭgusto kun meze pli ol , la plej malvarmaj estas januaro kaj februaro kun iom pli ol . Someraj temperaturoj povas atingi dum varmegaj periodoj, kiuj ofte daŭras plurajn tagojn, inter junio kaj aŭgusto, ĝis pli ol  en ombro. Vintroj estas malvarmetaj ĝis malvarmaj kaj ofte neĝas.

La meza pluvkvanto situas je 844 milimetroj. Pluvas plej ofte en novembro kaj decembro, malplej ofte de majo ĝis julio.

Ekstrema malvarma temperaturo estas ĝis  (je la 9-a de februaro 1927), ekstrema varmega je  (je la 12-a de julio 2000).

Istanbul, Monato Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Aŭg Sep Okt Nov Dec JaroRekorda alta temperaturo () 18,3 24,0 26,2 32,9 33,0 40,2 40,5 38,8 33,6 34,2 27,2 21,2 40,5Averaĝa plej alta temperaturo () 8,7 9,1 11,2 16,5 21,4 26,0 28,4 28,5 25,0 20,1 15,2 9,7 18,3Averaĝa temperaturo () 5,8 5,9 7,6 12,1 16,7 21,0 23,4 23,6 20,2 16,0 11,9 8,2 14,3Averaĝa plej malalta temperaturo () 2,9 2,8 3,9 7,7 12,0 16,0 18,5 18,7 15,2 12,0 8,5 5,3 10,3Rekorda malalta temperaturo () -10,4 -16,1 -7,0 -0,6 3,6 8,0 10,5 8,2 5,2 1,0 -4,0 -9,4 -16,1Averaĝa precipitaĵo (mm) 102,4 80,2 69,9 45,8 36,1 34,0 38,8 47,8 61,4 100,9 110,7 123,9 843,9 % Humideco 77 75 74 71 72 70 67 68 68 72 74 76 72Averaĝa tagoj kun neĝo 6 6 3 0 0 0 0 0 0 0 0 4 19Averaĝa tagoj kun precipitaĵo 20 17 16 14 12 8 5 6 7 12 16 19 152Fonto: Monda Organizaĵo pri Meteologio (UN)Weather Information for Istanbul (angle: "vetera informo por Istanbulo" Turka Ŝtato Meteologia Servo (DMI) BBC Weather CentreBBC Weather Centre - World Weather - Average Conditions - Istanbul (angle: "vetera centro de institucio BBC - monda vetero - averaĝaj kondiĉoj - Istanbulo") kaj Historical Weather Information for Istanbul.Statistics: Historical Weather Information for Istanbul (angle: "historiaj veteraj informoj por Istanbulo"

 Urbaj kvartaloj 
La administracia regiono de la grandurba komunumo (Büyükşehir Belediyesi) konsistas el 39 kvartaloj, el kiuj 25 situas en la eŭropa parto kaj 14 en la azia parto de Istanbulo, ekzemple ripozeja marborda Şile.

 Medioproblemoj 
La kresko de la urbo, la alta industri- kaj trafik-densecoj estigis gravajn mediajn problemojn.

Plibonigon de la aero oni atingis per uzado de tergaso, tamen daŭre ekzistas grava aera kaj akva poluo pro ĉeesto de multaj produktejoj, aŭtomobiloj kaj privataj loĝejoj. Aparte gravaj problemoj okazas pro la situo de malriĉulaj loĝareoj proksimaj al industriaj centroj.Poluo en Istanbulo , vidita la 9-an de julio 2009. (PDF; turke)

Inundoj ree alportas rubaĵojn en la tubaron, ŝtopigas ĝin kaj altigas la riskon de infektaj malsanoj. Kaŭzo de multaj problemoj estas la infrastrukturo, kiuj ne sukcesis sekvi la kreskon de la loĝantaro ekde la 1980-aj jaroj.Flutwelle reißt mehr als 20 Menschen in den Tod (Ondego tiras pli ol 20 homoj al la morto), Welt Online

 Historio 
eta|maldekstra|Mapo de la malfruantikva kaj mezepoka Konstantinopolo kun la Ora Korno (germane: Goldenes Horn)
eta|Konstantinopolo en la mezepoko, itala desegnaĵo el la jaro 1422.

 Bizanco 
Ĉirkaŭ 660 a.K. doraj grekoj el Megara, Argos kaj Korinto fondis Bizancon, kolonion ĉe la eŭropa marbordo de la Bosporo. Pro la avantaĝa geografia situo la setlejo baldaŭ iĝis granda komercejo.
En 513 a.K. la persa reĝo Dario la 1-a konkeris la urbon, kaj en 478 a.K. ĝin okupis dum du jaroj spartanoj. Poste la urbo elektis demokration kiel registara formo.

En la jaro 196 a.K. Bizanco iĝis aliancano de la romia imperio.

En la jaro 258 gotoj venkis la urbon kaj forŝtelis la trezorojn.

 Konstantinopolo 
eta|maldekstra|La konkero de Konstantinopolo laŭ franca kroniko el la 15-a jarcento.
En la jaro 324 Konstantino la 1-a kunigis ambaŭ partojn de la romia imperio kaj renomis la 11-an de majo de la jaro 330 la novan ĉefurbon je la nomo Nova Roma (Novromo).
Tamen ĝi famiĝis kiel Konstantinopolo.Timothy E. Gregory: A History of Byzantium, 2-a eldono 2010, p. 61f.
Ĝia areo kvinobliĝis ene de nur kelkaj jardekoj kaj la urbo streĉiĝis kiel Romo sur sep montetoj.
Okcidente de la de Konstantino konstruita murego, Teodozio la 2-a starigis ekde 412 la ankoraŭ nuntempe ekzistanta murego, kiu kreskigis la urban areon de ses al dek du kvadrataj kilometroj.
Akveduktoj alportis akvon al la tiam plej granda urbo de la mediteranea regiono kaj cerealoj estis donitaj al grandaj partoj de la loĝantaro.G. I. Bratianu: La question de l'approvisionnement de Constantinople é l'époque byzantine et ottomane, en: Byzantion 5 (1929/30) 83-107 kaj J. L. Teall: The Grain Supply of the Byzantine Empire, Dumbarton Oaks Papers 13 (1959) 88-139.

Sub la imperiestro Justiniano la 1-a (527–565) la urbo estis denove beligita. Ĝi estis la plej granda urbo de Eŭropo.
Sub la premo de la Selĝukoj la urbo portempe perdis sian orientan postlandon en la 11-a jarcento. Tiam estiĝis grandaj sidejoj kun apartaj privilegioj por la lokanoj de italaj urboj en Konstantinopolo, kiel Venecio ĉe la Ora Korno kaj Ĝenovo en Pera.

Pro la skismo de 1054 disiĝis la unueco de la eklezio kaj la imperiestro Manuelo la 1-a arestigis en 1171 ĉiujn italojn kaj konfiskis ties propraĵojn. Kiel venĝo Venecio profitis de la 4-a krucmilito kaj en la jaro 1204 la krucmilitistoj konkeris Konstantinopolon, elrabis la urbon kaj mortigis multajn loĝantojn. Tiam perdiĝis artaĵoj de nekalkulebla valoro.

Inter 1204 kaj 1261 malkreskis la nombro de loĝantoj al ĉirkaŭ 100 000 kaj la urbo iĝis la ĉefurbo de la Latina imperio. En 1261 la imperiestro Mikaelo la 8-a sukcesis rekonkeri la urbon kaj restaŭris ties gravon.

Ĉirkaŭ la jaro 1400 la tuta imperio konsistis nur el Konstantinopolo, ĝia rekta ĉirkaŭo kaj malgrandaj restantaj regionoj en la nordo (Tesaloniko) kaj en la sudo (Moreo) de Grekujo. En 1422 la urbo rezistis al okupado de Murad la 2-a.

 Kostantiniyye 
La 5-an de aprilo 1453 komenciĝis la lasta sieĝo de Konstantinopolo fare de la osmana armeo sub la sultano Mehmed la 2-a. Matene de la 29-a de majo la urbo estis fine okupata.Wolf-Dieter Hütteroth: Die Türkei. Wissenschaftliche Länderkunden Bd. 21. Darmstadt 1982, p. 480.

Konstantinopolo ricevis tiam la oficialan nomon Kostantiniyye aŭ foje İstanbul, kaj iĝis post Bursa kaj Adrianopolo (Edirne) la nova osmana ĉefurbo. La parte detruita kaj malloĝigita urbo estis plane rekonstruita kaj reloĝata. La klimakso de la imperio okazis sub la sultano Sulejmano la 1-a (1520–1566), kies arkitekto Sinan donis novan stilon al la urbo per multaj moskeoj, pontoj, palacoj kaj putoj. Pro la malgrandiĝo de la imperio suferis ĝis la komenco de la 20-a jarcento ankaŭ la tutmonde politika signifo de Konstantinopolo, jam Istanbulo.Konstantinopel in Meyers Konversations-Lexikon. 1888. Band 10, p. 10.28, vidita la 10-an de julio 2009.

 Kulturo kaj vidindaĵoj 
Pro longa historia vivo, multaj popoloj, religioj kaj kulturoj kiuj venis tien kaj grandurbeco kiu postulis multajn strukturojn kaj monumentojn, en Istanbulo estas granda propono de vidindaĵoj, inter kiuj moskeoj, aliaj preĝejoj, palacoj, turoj, pontoj, avenuoj, popolaj kvartaloj, parkoj, havenoj, muzeoj ktp.
 Konstruaĵoj 
mdekstra|eta|La eksa baziliko, nuna moskeo "Sankta Saĝo".
 Teodozia murego
 Hipodromo
 Ydekikule, la burgo de la sep turoj
 Hagia Sofia, la preĝejo de la sankta saĝeco
 Blua moskeo, la moskeo de la sultano Ahmet
 Moskeo de Sulejmano
 Moskeo de Rustem Paŝa
 Moskeo Sehzade
 Palaco de Topkapi kun la Preĝejo de Sankta Irene ĉe la pinto de la duoninsulo inter la Ora Korno, la Bosporo kaj la Marmora Maro
 Galata-turo
 Bosporo-ponto
 Granda Bazaro
 Placo Taksim

 Muzeoj 
 Istanbulaj Arkeologiaj Muzeoj
 La Muzeo de Senkulpeco
 Pera Muzeo

 Servoj 
Universitato Boğaziçi (turke Boğaziçi Üniversitesi; Universitato de Bosforo) situas ĉe la eŭropa flanko de la Bosporo, nome en Rumelio, en Istanbulo. Ĝi havas kvar fakultatojn kaj du altlernejojn.

Universitato Galatasaray (turke Galatasaray Üniversitesi; france Université Galatasaray) estas franclingva turka publika universitato situanta en Istanbulo. Ĝi estis kreita la 14-an de aprilo 1992 post interkonsento inter Francio kaj Turkio subskribita de la prezidantoj François Mitterrand kaj Turgut Özal.

Istanbula Teknika Universitato (turke İstanbul Teknik Üniversitesi) estas publika kaj internacia teknika universitato situanta en Istanbulo, kiu estis fondita en 1773, kaj malnova teknika universitato en la mondo.

Universitato Marmara (turke Marmara Üniversitesi) situas en Istanbulo. Ĝi estas la dua plej granda universitato en Turkio. Nuntempe, 57 000 studentoj studas tie kaj pli ol 3 000 fakultatanoj instruas tie.

Universitato Koç (turke Koç Üniversitesi) estas privata neprofitcela universitato en Istanbulo.

La Universitato de Yeditepe (turke Yeditepe Üniversitesi) estas privata universitato en Istanbulo. La universitaton ĉeestas ĉirkaŭ 15 000 studentoj. Inter ili troviĝas kelkcent  el pli ol 70 nacioj.

 Festoj kaj festivaloj 
eta|dekstra|Parado en la tago de liberiĝo (Zafer Bayramı) en Istanbulo.
La 21-an de marto okazas la festo de Nevruz (turke Nevruz Bayramı).

Fine de aprilo okazas la Internacia Istanbula Kinfestivalo en Beyoğlu, kiu estas la plej grava kaj malnova turka kinfestivalo (ekde 1982).

La 23-an de aprilo festiĝas la tago de nacia suvereneco kaj de infanoj per matena parado sur İstiklal Caddesi en Beyoğlu. Infanoj montras folklorajn dancojn kaj muzikas.

Unusemajna internacia pupfestivalo okazas en diversaj kulturcentroj de la urbo komence de majo.

La ortodoksa Pasko okazas ofte en la monato majo kaj estas la plej alta eklezia festo por grekaj ortodoksuloj.

En junio okazas internacia muzikfestivalo kaj ĉiujare en julio eŭropazia naĝkonkurso en la Bosporo organizita de la turka olimpa komitato (turke: Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi). Dusemajna ĵazfestivalo sekvas, same kiel rokfestivalo Rock'n Coke, kiu estas la plej granda ekstera koncerto en Turkujo.

La 30-a de aŭgusto estas tago de liberiĝo, Zafer Bayramı, kiu memorigas pri la venko de Başkomutanlık Meydan Savaşı en la turka liberiĝmilito.

eta|Maratonkuristoj trakuras la Bosporan ponton dum la 30-a istanbula maratono en la jaro 2008.
La 29-an de oktobro okazas la festotago de la respubliko, Cumhuriyet Bayramı, kiu memorigas pri la anonco de la respubliko fare de Atatürk en la jaro 1923. Ekde 1979 estas organizata aŭtune la Istanbula maratono.

La dokumenta filmo Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul partoprenis en 2005 en konkurso ĉe la kina Festivalo de Cannes, Francio.Festival de Cannes: Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul. festival-cannes.com. Alirita 2009-12-12.

 Kuirarto 
La osmana kuirarto troveblas ĉefe en la restoracioj de la kvartaloj Üsküdar, Kadıköy kaj Beyoğlu. Koŝerajn manĝaĵojn oni povas gustumi en Beyoğlu kaj en la malnova Stambul.

Vaste konata istanbula manĝaĵo estas lukumo, dolĉaĵo farita el sukero (origine mielo), amelo, pistakoj, migdaloj, nuksoj kaj aliaj ingrediencoj. Tradiciaj firmaoj produktas ĝis 18 diversajn lukumospecojn, ekzemple kun dufoje rostitaj pistakoj, kun rozaromo, kun kafo, cinamo aŭ zingibro.

Alia istanbula apartaĵo estas Boza, iom alkohola trinkaĵo el tritiko aŭ milio, kiun oni trinkas ĉefe vintre.

 Transporto 
La Internacia Flughaveno Istanbulo-Atatürk (turke Atatürk Uluslararası Havalimanı) estas la plej granda flughaveno de Turkio kaj laŭ pasaĝeroj la kvina plej granda en Eŭropo. En 2015 ĝin uzis pli ol 60 milionoj da pasaĝeroj.

En Aprilo 2023, la Metroo de Istanbulo inkludas 137 staciojn en servo, kun 56 pliaj en konstruo.

Tramtransporto en Istanbulo inkluzivas tri liniojn (T1-T4-T5).

 Iuj konataj urbanoj 
 Mehmet Âkif Ersoy, verkisto
 Abdülhak Şinasi Hisar, verkisto
 Ajda Pekkan, kantistino
 Recep Tayyip Erdoğan, politikisto
 Orhan Pamuk, verkisto
 Berkin Elvan, 15-jara knabo mortigita dum paca demonstracio
 György Gábry, hungara muzikologo naskiĝis en Istanbulo

 Ĝemelurboj 
Istanbulo havas ĝemelurbajn rilatojn kun: 

Eŭropo
 20px Ateno, Grekio
 20px Bakuo, Azerio
 20px Barcelono, Hispanio 
 20px Berlino, Germanio 
 20px Budapeŝto, Hungario 
 20px Constanţa, Rumanio
 20px Duraso, Albanio
 20px Florenco, Italio
 20px Kazan, Rusio
 20px Kolonjo, Germanio
 20px Londono, Unuiĝinta Reĝlando
 20px Odeso, Ukrainio
 20px Plovdiv, Bulgario
 20px Prago, Ĉeĥio
 20px Roterdamo, Nederlando (nuligita la 15-an de marto 2017 de la istanbula flanko pro premo de la turkia registaro)artikolo "Istanbulo nuligas urbopartnerecon kun Roterdamo" la 15-an de marto 2017 en la gazeto WAZ (
 20px Sankt-Peterburgo, Rusio (1990) 
 20px Sarajevo, Bosnio kaj Hercegovino
 20px Skopjo, Makedonio
 20px Stokholmo, Svedio
 20px Strasburgo, Francio
 20px Varsovio, Polio
 20px Venecio, Italio

Azio
 20px Almato, Kazaĥio
 20px Amano, Jordanio
 20px Bejruto, Libano
 20px Bangkoko, Tajlando
 20px Damasko, Sirio
 20px Dubajo, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
 20px Esfahano, Irano
 20px Ĝakarto, Indonezio
 20px Ĝido, Sauda Arabio
 20px Ho-Ĉi-Min-urbo, Vjetnamio
 20px Johor Bahru, Malajzio
 20px Kabulo, Afganio
 20px Lahore, Pakistano
 20px Mary, Turkmenio
 20px Oŝ, Kirgizio
 20px Pusano, Sud-Koreio
 20px Samarkando, Uzbekio
 20px Ŝimonoseki, Japanio
 20px Surabajo, Indonezio
 20px Ŝanhajo, Ĉinio
 20px Ŝjiano, Ĉinio
 20px Tabrizo, Irano

Ameriko
 20px Bonaero, Argentino
 20px Karakaso, Venezuelo
 20px Havano, Kubo
 20px Houston, Usono
 20px Meksikurbo, Meksiko
 20px Rio-de-Ĵanejro, Brazilo
 20px Toronto, Kanado
Afriko
 20px Kairo, Egiptio
 20px Konstantino, Alĝerio
 20px Ĥartumo, Sudano
 20px Rabato, Maroko

La urbodistrikto Kadıköy havas partnerajn rilatojn interalie kun
 20px la urbodistrikto Friedrichshain-Kreuzberg de Berlino en Germanio

 Istanbulo en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el suda kaj centra Eŭropo kaj la venonta ĉiĉerono estas Maria Sklodovska, kiu montros al Utnoa la mirindaĵojn de centra kaj orienta Eŭropo. Jen kiel ŝi prezentas Istanbulon kun ĉefa intereso al Hagia Sofia:

 Esperanto en Istanbulo 
En Istanbulo Hasan Kocaman estis delegito de UEA ĝis 1975. Laŭ stato de la 2010-aj jaroj, la urba Esperanto-grupo funkcias kiel informejo pri Esperanto por tuta Turkio kaj interalie eldonas la bultenon Turka Stelo.

 informo pri la urba Esperanto-grupo  en la retejo EsperantoLand (vidita en marto 2017)
 informejo de la urba Esperanto-grupo en la retejo Vizaĝlibro (vidita en marto 2017)
 titolpaĝo de la numero aprilo 2017 de la bulteno Turka Stelo (vidita en marto 2017)

Bibliografio
 Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Oxford: John Wiley and Sons. ISBN 978-1-4051-8471-7.
 Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites (2nd ed.). Jefferson, NC: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-2248-7.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Plej grandaj urboj (laŭ loĝantaro)
 Serajlo
 Eŭrovido-Kantokonkurso 2004
 Marmaray


Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Turkio
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Urboj de Turkio
Kategorio:Iamaj ĉefurboj