Citrono

Citrono estas la frukto de la citronujo aŭ citronarbo PIV2, p. 200. (Citrus × limon), kiu apartenas al la genro citrusoj. La citronujo originis de hibrido inter la bigarado (Citrus × aurantium) kaj la cedrato (Citrus medica),, verŝajne en nordorienta Barato, kaj aperas en arto ekde antikva Egiptujo. La unuaj klaraj skribaj mencioj de ĝia ĉeesto en Ĉinujo kaj la mediteranea regiono estas troveblaj ĉirkaŭ la jaro 1000. La tutmonda produktado de citronoj en 2022 estis 22 milionoj da tunoj, kaj la plej produktanta lando estis Barato, kun 18% de la totalo.

La citronujo estas malgranda, ĉiamverda fruktarbo, kaj la plej multaj varioj fruktas dum la tuta jaro. La fruktoj (citronoj) estas laŭlonge ovalaj, kun flava aŭ verdaflava ŝelo, kaj tre odoraj. La suka, acidgusta karno enhavas proksimume 3,5–8 % da citrato kaj multe da vitamino C. Oni uzas precipe la sukon de citronoj, ĉar la acida gusto de citrato faras ĝin gravega ingredienco en trinkaĵoj kaj manĝaĵoj, ekzemple limonado kaj citronaj tortoj, sed ankaŭ la karno kaj la ŝelo estas utilaj en kuirado.  Krome, el citronoj oni produktas puran citraton, vegetaĵan esencon, kaj pektinon. La ligno de la citronujo estas uzata en meblofarado.

 Priskribo de la frukto 
250ra|eta|maldekstre|La citronsuko estas bona ekzemplo de acida gusto.
La frukto citrono fizike karakteriziĝas per ĝia ovala formo kun pintoj en siaj ekstremoj kaj per diversdika ŝelo (malmultaj milimetroj ĝis preskaŭ unu centimetro). Kiam la citrono estas matura, ĝia ŝelo estas ekstere flava kaj interne blanka. Eĉ se ĝi estas manĝebla, ne estas kutime manĝi krude la citronon pro ĝia tro multa kvanto da acida gusto. Ĝi estas kulturata ĉefe pro sia suko, tamen ankaŭ la pulpo kaj ŝelo estas uzataj en kuirarto. Citronsuko estas proksime 5-%-a citrata acido, kio donas al la frukto sian (kaj ĝian) acidan guston. Krome, la citrono estas vaste uzata kiel deinfektaĵo kaj sengrasaĵo. La citronujo estas fruktarbo kultivata en sufiĉe varmaj regionoj por la citronoj kaj por ligno uzata en fajna meblofarado. Ekzistas citronoj sen semoj, sed male al mandarinoj, ili ne estas aparte kultivataj kaj vendataj, ĉar utilo de sensemeco validas nur por rekta manĝo kio ne estas la kazo de la citrono. Ĝi enhavas citratan acidon, hesperidinon kaj vitaminojn kiaj la jenaj: vitamino C -30 mg en 100 g, vitaminoj A, B1 (tiamino), B2 (riboflavino), B3, B5 kaj B6; mineralojn kiaj la jenaj: Kalcio, Kupro, Kloro, Fero, Fosforo, Magnezio, Mangano, Kalio, Natrio kaj Sulfuro.

Citronujo (Citrus × limon) estas la fruktarbo rezulta de hibridiĝo inter C. medica (foje franca citrono) kaj C. aurantium (maldolĉa oranĝarbo).Gulsen, O.; M. L. Roose (2001). "Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers". Journal of the American Society of Horticultural Science, 126:309–317 Kvankam aliaj aŭtoroj opinias ke estas la rezulto de diversaj kruciĝoj inter Citrus medica kaj Citrus × aurantifolia.A classification for edible Citrus (Rutaceae) D.J. Mabberley.   Ĉiuokaze, evidente citronujoj estas grefteblaj kun oranĝarboj, tiele ke unusola arbo povas produkti oranĝojn en unu branĉo kaj citronojn en alia.

 Patra specio 

Cedrato estas speco de citrusfrukto el cedratarbo (Citrus medica) en la plantfamilio rutacoj. Cedrato estas frukto ovala kaj veruka, de formo kiel citrono, sed pli multe pli granda kaj pezanta de 0,5 kg ĝis 2 kg. Sed la plej grandaj cedrato atingas 25 cm kaj 4 kg. Ĝia verda aŭ flava pulpo gustas acide kaj ne plenas je suko, sed ĝi odoras ĉarmege.

 Priskribo de la arbo 
220ra|eta|dekstre|Citronarbo: floro kaj burĝonoj.
Temas pri staŭdo, kiu povas atingi ĝis kvar metrojn de alto kaj formas malferman kanopeon kun granda denseco de branĉoj, tiom ke tio povas rezulti en troa denseco kio povus eĉ strangoli la kreskadon, kio siavice povas postuli specialan laboron de maldensigo fare de agrikulturistoj kaj ĝardenistoj; ties folioj estas alternaj, elipsaj, ledecaj de malhelverda koloro (5–10 cm) kaj pli helverdaj burĝone, finintaj pinte kun bordoj ĉu ondecaj aŭ fajne dentecaj. En branĉoj ĝi montras mallongajn kaj dikajn dornojn kun danĝeraj pikiloj. Ties floroj, solaj aŭ laŭ paroj aŭ laŭ mallongaj akselaj korimbaj infloreskoj, montras dikajn blankajn petalojn nuance al roza aŭ viola koloroj en la ekstera parto, kun nombraj stamenoj (20–40). Ili povas aperi ĉu izole aŭ formante parojn el ruĝecaj burĝonoj. Povas aperi unuaj florburĝonoj kiam ankoraŭ estas fruktoj en la arbo. La ovaro derivas en berforma frukto en hesperidio kun ĝis 18 segmentoj. Ties semoj, kiuj eble mankas pro partenokarpio, estas pli malpli ovalformaj, blankecaj al flavecaj, centimetraj, neregule kaj laŭlonge kun sulkoj.Citrus en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid. Alirita la 19an de Novembro 2018. La fruktoj dekomence estas malhelverdaj; en normalaj kondiĉoj (se ili ricevas sunradion), ili flaviĝas, dum plidikiĝas kaj pleniĝas je suko (se estas sufiĉa humideco en la grundo). Arboj povas produkti po du rikoltojn sezone (unu printempe kaj dua aŭtune).

 Historio 
eta|Citronujo en Costitx, Hispanujo.
La citronujo estas origina el Azio. Plej verŝajne la unuaj kreskis en Asamo, (nun ŝtato en nordorienta Barato), la nordo de Birmo kaj Ĉinio. Genoma studo de la citrono indikis, ke ĝi estas hibrido inter amara oranĝo (Citrus × aurantium) kaj cedrato (Citrus medica).Genetic origin of cultivated citrus determined: Researchers find evidence of origins of orange, lime, lemon, grapefruit, other citrus species", Science Daily, 26a de Januaro, 2011 (Alirita la 10an de Februaro, 2017). 



Citronoj alvenis en Eŭropo proksime de suda Italio ne pli poste ol ĉe la dua jarcento p.K., dum la epoko de la Antikva Romo. En la vilao de Popeino Sabinino en Oplonto, elfosita en 1964, restaĵoj de ligno estis identigitaj kiel citronaj.Wilhelmina F. Jashemski: Ancient Roman gardens in Campania and Tunisia: A comparison of the evidence. Journal of Garden History. 16/4, 1996, p. 239 (doi:10.1080/01445170.1996.10435649). Laŭ Wilhelmina Jashemski, citronoj ankaŭ estas pentritaj en muraj bildoj en Pompejo. Helena Attlee kontraŭe opinias, ke temas pri cedratoj enkondukitaj de enmigrintaj judoj por uzado en sukotaj ritoj. Ĉiukaze citronoj ne estis ankoraŭ amplekse kultivataj. Ili estis poste enkondukitaj al Persio kaj poste al Irako kaj Egiptio ĉirkaŭ 700 p.K. La citrono estis unuafoje registrita en literaturo en araba traktaĵo de la 10-a jarcento pri agrikulturo, kaj estis uzata ankaŭ kiel ornama planto en plej fruaj islamaj ĝardenoj.

La pli fortika bigarado estis enkondukita en Sicilion post la jaro 831 sekve de la araba konkero, kaj poste ankaŭ la citrono.Helena Attlee: The Land Where Lemons Grow. 2015, p. 48. Kun pluvaj vintroj kaj sekaj someroj, Sicilio ne estis antaŭdestinita por kultivado de citrusoj. Tamen, surbaze de la ankoraŭ tiam havata akvuma sistemo, kiu konstruiĝis en romaj tempoj, la arabaj setlintoj evoluigis metodojn de akvumado, kiuj permesis citrusan kultivadon. Ibn Ḥawqal, kiu en siaj ampleksaj vojaĝoj atingis Sicilion, priskribis en sia Libro pri la bildo de la tero, skribita en 977, la grandajn ĝardenojn, en kiuj pro la enkondukitaj akvumaj metodoj oranĝujoj kaj citronujoj staris.Helena Attlee: The Land Where Lemons Grow. 2015, p. 52. 

eta|Citrona ekstera surfaco kaj trasekco.
La citronujo estis distribuita amplekse tra la tuta araba mondo kaj la Mediteranea regiono inter la jaroj 1000 kaj 1150. Ĝia kultivado disvolviĝis en Okcidento nur post la Islama invado de Iberio, kaj poste etendiĝis laŭ la tuta Mediteranea marborda regionaro kie ĝi estas tre kultivata, pro la taŭgeco de la klimato, por interna konsumo kaj por eksportado. La unua grandakvanta kultivado de citronoj en Eŭropo ekis en Ĝenovo en la mezo de la 15a jarcento. Tamen la uzado de citronoj en kuirado ankoraŭ estis limigita al la suda marbordo de la kontinento. Ankoraŭ en la 16-a jarcento, la uzado de citronsuko kiel aldonaĵo al fiŝaĵoj aŭ birdaĵoj en la domo de la angla reĝo Henriko la 8-a estis rigardata kiel strangaĵo.Kate Colquhoun: Taste – The Story of Britain through its Cooking. Bloomsbury Publishing, London 2012, ISBN 978-1-4088-3408-4., Ebook-Position 1420

La citrono estis enkondukita en Amerikon en 1493 kiam Kristoforo Kolumbo alportis citronsemojn al la insulo Hispaniolo en siaj vojaĝoj. La hispanaj konkeroj kaj koloniadoj tra la tuta Ameriko helpis la disvastigon de la citronsemoj. Ĝi estis uzata ĉefe kiel ornama planto kaj por medicino. En la 19a jarcento, citronoj estis pli kaj pli plantitaj en Florido kaj Kalifornio, kiuj iam estis hispanaj teritorioj ĝis la fino de la 18-a jarcento.

eta|Citronoj en citrona ujo.
En 1747, la eksperimentoj de James Lind pri maristoj suferantaj pro skorbuto rezultis la rekomendon aldoni citronsukon al iliaj dietoj, tiam la vitamino C ne estis ankoraŭ konata.

 Fruktokonservado 
Kiel ĉe fruktoj de aliaj specioj de tropika aŭ ĉetropika deveno, estas postulata ekspono de la citronoj je temperaturoj de 10-, kun relativa malsekeco de 85-90 % por ties industria konservado en freŝa stato.Kader, Adel A., ed. (2002). Postharvest Technology of Horticultural Crops (3a eldono). Oakland, California: University of California, Agriculture and Natural Resources, Publication 3311. p. 513. ISBN 1-879906-51-1. En tiu kondiĉoj, la vivo en postrikolto povas pludaŭri inter 1 kaj 6 monatoj. La ekspono al pli malaltaj temperaturoj povas generi damaĝon pro malvarmo kaj perdo de sukenhavo.

La citrono estas neklimaktera frukto, kaj ĝia produktado de etileno estas malalta. La reagoj al la aplikado de atmosferoj kontrolitaj (O2 5-10 %; CO2 0-10 %) estis nekontentigaj, kaj oni ne atingis reagon de teknologia intereso al la 1-metilciklopropeno, inhibilo de la agado de la etileno, escepte ĉe tiuj citronoj kiuj pro komercaj necesoj estas vendataj ankoraŭ verdaj: tiuokaze, la 1-metilciklopropeno povus esti uzata kiel ilo por la konservado de la koloro, ĉar pro la inhibo de la agado de la etileno ĝi inhibas ankaŭ la malverdigo de citrusoj.Li, L.; Lichter, A.; Chalupowicz, D.; Gamrasni, D.; Goldberg, T.; Nerya, O.; Ben-Arie, R.; Porat, R. (2016). «Effects of the ethylene-action inhibitor 1-methylcyclopropene on postharvest quality of non-climacteric fruit crops». Postharvest Biology and Technology 111: 322-329. doi:10.1016/j.postharvbio.2015.09.031.

 Sinonimoj 
240ra|eta|dekstre|Burĝonoj, floroj kaj fruktoj de citrono en la sama planto.
 Citrus limonum Risso
 Citrus medica subsp. limonum (Risso) Wight & Arn.
 Citrus medica var. limonum (Risso) Lilja
 Citrus medica var. limon L.

 Variaĵoj kaj produktado 
La diversecoj plej abundaj en la merkato estas: Lisbon, Eureka, Primofiori kaj Verna.

La 'Bonnie Brae' estas oblonga, milda, fajn-ŝela, kaj sensema, kiu ĉefe estas kultivata en la Kantono San Diego, Usono.

La 'Eureka' estas kultivata la tutan jaron kaj abunde. Tiu estas tre ofta varo en superbazaroj, konata ankaŭ kiel 'Kvar Sezonoj' (Quatre Saisons) pro sia kapablo por produkti frukton kaj floroj samtempe la tutan jaron. Tiu variaĵo estas disponebla ankaŭ kiel planto por hejmaj produktantoj. Estas ankaŭ rozkolora variaĵo Eureka (Citrus × limon), kun verda kaj flava variegatigita ekstera ŝelo.Variegata rozkolora  ĉe Citrus Variety Collection.

La 'Femminello St. Teresa', aŭ 'Sorrento' estas indiĝena de Italio. La ŝelo de tiu frukto estas granda enhavanto de citronoleoj. Ĝi estas la variaĵo tradicie uzata por la produktado de limoncello.

eta|100ra|Botelo da hejmproduktita limoncello.
La 'Yen Ben' estas Aŭstralazia kultivaro. 

Hispanio estas la plej granda eksportanto en Eŭropo kaj Meksiko la plej granda produktanto de limeo.
 Produktado de citronoj kaj limeoj ( tunoj ). NAO (Nutraĵa kaj Agrokultura Organizaĵo). Lando  Jaro 2004  Jaro 2002 Meksiko  1.824.890  1.725.090 Barato  1.420.000  1.440.000 Irano  1.100.000  1.040.000 Hispanio  1.050.000    919.700 Argentino    950.000  1.313.266 Brazilo    950.000    984.551 Usono    732.000    733.001Ĉinio    618.300    520.568Italio    550.000    486.410 Turkio    535.000    525.000

 Uzado 
250ra|eta|dekstre|Citrontranĉajo permesanta eliron de suko.
La frukto posedas grandan enhavon en vitamino C (501,6 mg/L) kaj citrata acido (49,88 g/L).

La citrono apenaŭ estas manĝebla pro sia forta acida gusto, kvankam foje oni uzas pecojn aldone al kelkaj pladoj, ekzemple fiŝaĵoj aŭ trinkaĵoj. Plej ofte kio estas uzata estas la citronsuko.

Citronsuko estas la suko akirita el la endokarpo de la citronoj kiam oni elpremas ilin (ĝenerale per kuireja ilo nome citron-premilo). La citronsuko kutime estas proksimume la 30% de la pezo de la frukto. Hejme ĝi estas akirebla per rekta elpremo el la citronoj (mane aŭ perpremile), kvankam jam citronsukoj estas disponeblaj industrie enuje kaj aĉeteblaj en ĉiovendejoj. Plej el ili estas kontrolataj fare de internaciaj kaj enlandaj manĝokontrolaj organizoj. La suko de averaĝa citrono povas esti proksimume 48 g.

Ties karaktera acida gusto estas havigata de la citrata acido (trovebla ankaŭ en aliaj fruktosukoj) en koncentraĵo de 5% al 6%;3 tamen, la proporcio de tiu ŝanĝas laŭ la variaĵo kaj kultivaro de la citrono. La esenco de citrono nomiĝas limoneno kaj ĉeestas en grandaj koncentroj en la ekstera ŝelo de la citrono. La esto de tiuj acidoj okazigas ĉe la palato reagon de 'defendo' kiu pliigas la salivoproduktadon por ke la acidoj solviĝu kaj malpliiĝu ties negativan efikon ĉe la buŝa epitelio.

eta|250ra|dekstra|Glaso da limonado kun glacio.
Ĉefa uzado en kuirarto estas havigi acidan guston al diversaj pladoj, kiaj ekzemple fiŝoj kaj salatoj; foje citronsuko povas anstataŭi aŭ malpliigi la uzadon de vinagro, kies gusto povas esti troa por kelkaj manĝontoj. Ĝi povas esti grava ingredienco por dolĉaĵoj (foje kune kun ŝelpecoj) kaj baza por limonado (trinkaĵo farita el akvo, citronoj aŭ citronsuko, kaj sukero). Ĝi estas uzata ankaŭ por trinkaĵoj kiel aldonaĵoj ĉefe ĉe kelkaj infuzaĵoj aŭ alkoholaĵoj, kiaj vodko, kubalibre ktp.

 Nutra uzado 
 Citrono estas uzata por prilabori desertojn aŭ naturajn trinkaĵojn kiel limonado aŭ dolĉa lakto (lakto boligita dum oni aldonas citronŝelon), al kiu oni aldonas ankaŭ cinamon. La tranĉaĵoj estas uzataj kiel ornamo kaj aldono de iometa gusto por trinkaĵoj. Pro la acideco de sia suko, ĝi povas esti uzita por trinkebligi akvon, aldonante 4 aŭ 5 gutojn por ĉiu glaso de akvo. Ĝi povas esti uzata ankaŭ por moligi viandon.
 La citronsuko estas ofte uzata en Britio por esti aldonita al patkukoj, speciale en Karnavala Mardo. Ĝi estas uzata ankaŭ kiel mallongdaŭra konservilo por kelkaj manĝaĵoj kiuj tendencas oksidigi kaj bruniĝi post eltranĉigo (enzima brunigo), kiel ĉe pomoj, bananoj, kaj avokadoj, en kiuj ties acido denaturigas la enzimojn.
 En Peruo citrono estas la baza ingredienco de la cebiĉe, simbola plado de la Perua kuirarto, kaj de aliaj tipaj pladoj de la marbordo de Peruo. Krome ĝi estas uzata en la preparado de kokteloj kun bazo sur pisko kiel sour aŭ ĉilkano kaj en multnombraj saŭcoj, specaĵoj kaj vinagretoj.
 En Maroko, citronoj estas konservataj en kruĉoj aŭ bareloj de salo. La salo penetras la ŝelon kaj internan blankan kovrilon, moligante ilin, kaj plekas ilin tiel ke ili povas daŭri preskaŭ senfine. La konservitaj citronoj povas esti uzataj por ampleksa vario de pladoj kaj trinkaĵoj. Konservitaj citronoj povas esti trovitaj ankaŭ en Siciliaj, Italaj, Grekaj kaj Francaj pladoj.
 La folioj de la citronarbo estas uzataj por kuiri teon kaj por prepari kuiritajn viandojn kaj marbestojn. En granda parto de Portugalio se oni mendas en trinkejo aŭ restoracio simple teon aŭ teon kun citrono (chá aŭ chá limão) oni povas ricevi simple citronan ŝeleron ene de varma akvo, dum se oni deziras ricevi normalan teon oni devas mendi nigran teon (chá preto). En multaj partoj de Eŭropo estas populare trinki teon kun iom da citrono (ĉu tranĉaĵo aŭ suko) kaj tiu kutimo etendiĝis ankaŭ al la malvarma teo industrie vendata ĉefe somere.

 Stetikaj propraĵoj 
eta|Nematuraj citronoj.
eta|Malgranda plantido de citronarbo.
Citrono estas citruso kun stetikaj propraĵoj. Oni uzas ĝin por blankigi la manojn (miksi la sukon de tri citronoj kaj iomete da glicerino kaj froti la manojn), por senodorigi la akselojn (du gutoj de citronsuko), por briligi kaj mildigi la hararon (post lavi ĝin per aplikado de citronsuko kaj ripozado dum 15 minutoj), same kiel por fari masketon (miksi 1 citronon, bruna sukero kaj kuleraĵo da mielo) por trakti zonojn de malmolaĵoj kaj kalaĵoj).Stetikaj propraĵoj de la citrono.

Kroma utilo estas meti kelkajn citronojn de dika ŝelo en ŝranko por bonodorigi vestaĵojn per natura aromo. La dika ŝelo certigas, ke ili pludaŭru sen putriĝo.

 Aliaj uzoj 
 La citronarbo posedas glatan ŝelon kaj lignon malmolan kaj flavecan tre uzata por laboroj de meblaro kaj alta ĉarpentado.citronarbo en Montraĵoj de lignoj
 Citronoj estis la ĉefa industria kaj komerca fonto de citrata acido antaŭ la disvolvigo de la industriaj procezoj bazitaj sur fermentado.M. Hofrichter (2010). Industrial Applications. Springer. p. 224. ISBN 978-3-642-11458-8. Alirita la 20an de Novembro 2018.
 La suko de la citrono povas esti uzata por purigado. Duono da citrono trempita en salo aŭ bakpulvoro estas uzata por briligi kuirilojn aŭ kuirujojn el kupro (bronzo). La acido dissolvas la kuproruston kaj abraziaĵoj helpas la purigadon. Kiel saniga kuireja senodorigilo la citronsuko povas ne nur senodorigi, sed ankaŭ forigi la grason, la lesivajn makulojn, kaj desinfektigi; miksite kun bakpulvoro, ĝi forigas makulojn el plastaj manĝujoj. La oleo de la citrona ŝelo havas ankaŭ variajn uzojn. Ĝi estas uzata kiel lignopurigilo kaj polurilo, kaj ties solviga propraĵo estas uzita por dissolvi malnovan vakson, fingromakulojn kaj diversajn malpuraĵojn. Citronoleo kaj oranĝoleo estas uzataj ankaŭ kiel nevenena insekticida traktado.
 Tradicie (kaj ĉefe en fikciaj verkoj de literaturo aŭ kinarto) la citronsuko estas uzata kiel nevidebla inko, kiu post sekigado iĝas fakte nevidebla, kaj videbla nur rigardata kontraŭlume aŭ per aplikado de varmo.Mirsky, Steve (20a de Aprilo, 2010). "Invisible Ink and More: The Science of Spying in the Revolutionary War". Scientific American. Alirita la 20an de Novembro 2018.
 Citronoleo povas esti uzata en aromoterapio. Aromo de citronoleo ne influas la homan imunsistemon,Kiecolt-Glaser, J. K.; Graham, J. E.; Malarkey, W. B.; Porter, K; Lemeshow, S; Glaser, R (2008). "Olfactory influences on mood and autonomic, endocrine, and immune function". Psychoneuroendocrinology. 33 (3): 328–39. doi:10.1016/j.psyneuen.2007.11.015. PMC 2278291. PMID 18178322. Alirita la 20an de Novembro 2018. sed povas kontribui al la fizika kaj emocia rilaksado.Cooke, B; Ernst, E (2000). "Aromatherapy: A systematic review" (PDF). British Journal of General Practice. 50 (455): 493–6. PMC 1313734. PMID 10962794. Alirita la 20an de Novembro 2018.
 Unu eduka scienca eksperimento konsistas en la ligado de elektrodoj al citrono kaj ties uzado kiel pilo por produkti elektron. Kvankam tiuj povas generi malmultan energion, kelkaj citronpiloj povas funkciigi malgrandan ciferecan horloĝon."Lemon Power".  California Energy Commission. Alirita la 7an de Decembro, 2014. Tiuj eksperimentoj funkcias ankaŭ kun aliaj fruktoj kaj vegetaloj. Pri tiu afero estas artikolo citrona baterio.

 Malsanoj kaj parazitoj 
La citronarbo estas atakata de la blanka koĉo (Aspidiotus nerii). Tiu hemiptero atakas la fruktojn ekde ties formado ĝis la matureco, kio okazigas gravan ekonomian damaĝon por la agrikulturistoj.

Aliaj multaj koĉoj atakas la citronarbon kaj aliajn citrusojn, kiel tiuj el la genro Metillococus kies karapacoj estas komformaj, kaj aliaj. Menciindas la atako de kotonecaj koĉoj, tiaj kiel Planococcus citri aŭ de la Aŭstralia koĉo (Pericerya purchasi). Sed eble la plej grave damaĝa je ekonomia nivelo estas la ruĝa kalifornia koĉo (Aonidiella aurantii).

La citronarbo survivas en medio de multinombraj virusoj, agresemaj, ĉefe tiuj kiuj apartenas al komplekso kiu kaŭzas la malsanon nomatan Tristezo de la citrusoj.Lee, Richard F. (2015). «Chapter Five - Control of Virus Diseases of Citrus». Advances in Virus Research 92: 143-173. Konsultita la 19an de Novembro 2018. Rilate al la greftaĵo por malhelpi la virusojn, en la plimulto de la produktantaj landoj estas malpermesita aû malkonsilinda la uzado de la maldolĉa oranĝarbo (bigarado) Citrus aurantium kiel greftobazo. Rekomendindaj greftbazoj estas citranĝujo Troyer, kleopatra mandarinujo aŭ Poncirus trifoliata, rangpura lemonujo Citrus limonia,ĵambera limonujo Citrus jambhiri kiuj toleras aû ne multiplikas la Citrusan tristezan viruson.Walter Reuther, The Citrus Industry, Volume IV, p. 102, en Google Libroj Konsultita la 19an de Novembro 2018. La arbidejaj entreprenoj devas grefti nur atestigitajn burĝonojn senigitajn el plej gravaj virusoj de la citrusoj.Brunt, A.A., Crabtree, K., Dallwitz, M.J., Gibbs, A.J., Watson, L. Zurcher, E.J. (eds.) (1996 antaŭen). `Plant Viruses Online: Descriptions and Lists from the VIDE Database. Versio: 20a de aŭgusto 1996.' URL «Arkivita kopio». Arkivita el la originalo en la 17a de oktobro 2001. Konsultita la 21an de oktobro 2011.

 Aliaj plagoj 
eta|Citronoj atakitaj de plago de kalifornia koĉo. Tamen sufiĉas lavi la atakitajn citronojn kaj oni povas uzi ilin por kuirarto.
 Afidedoj: eble la plej damaĝa estas la nigra afido de la citrusoj (Toxoptera aurantii) ĉar ĝi estas efika vehiklo por Tristezo.
 Akaroj: ruĝaj akaroj kaj, speciale la eriofiedaj akaroj, Citrusa rustiga akaro Phyllocoptruta oleivora, i.a. kaj Aceria sheldoni aŭ akaro de la mirindaĵoj de la burĝonoj, tiel nomita ĉar, atakante la florajn burĝonojn, ĝi produktas kuriozajn misformaĵojn en la fruktoj, kiuj akiras strangajn distorditajn formojn.
 Citrusfolia fosisto (Phyllocnistis citrella Stainton), kiu produktas galeriojn sub la epidermo de la folioj de la verdaj ŝosoj malfermante enirejo por malsanoj. Tiu plago nuntempe ne estas tro damaĝa ĉar ties malamikoj naturaj kontrolas ĝin akurate. Tio estas problemo, se temas pri ĵus plantitaj arbidoj ĉar ajna damaĝo al la malmultaj ŝosoj prokrastigas ties kreskon konsiderinde, sed ĉe plenkreskaj arboj ne okazigas grandan damaĝon.
 Blankaj muŝoj, speciale Aleurothrixus floccosus. En la nuntempo, tiu muŝo ne okazigas ajnan problemon en Hispanio ĉar ties natura malamiko Cales noacki estas perfekte establita kaj kontrolas la populaciojn de tiu blanka muŝo. Se estas problemoj en plantejo de citronarboj pro tiu blanka muŝo, plibone ol fari traktadon per agrokemiaĵo, meritas la penon nur reenmeti ties naturajn malamikojn, dum por unuopaj kortarboj sufiĉas nur abunda lavado per akvo kun eble iomete da likva sapo aû minerala aû vegetaĵa oleo.
 Muŝoj de frukto: muŝo de la Mediteraneo (Ceratitis capitata) kaj amerika muŝo (Anastrepha fraterculus): la inoj ovodemetas pere de sia ovodemetilo en la frukto, sed la larvoj disvolviĝas nur en la dolĉaj citrusoj (oranĝoj, mandarinoj, grapfruktoj), ĉar ili ne eltenas la acidecon de la citrono.

 Hortikulturo 
Citronoj postulas minimuman temperaturon de ĉirkaŭ 7º, kaj tiele ili povas elteni la tutan jaron en moderaj klimatoj, sed tio iĝas pli akre dum ili maturiĝas. Citrusoj postulas minimuman pritondadon de troe densaj branĉoj, kaj fortranĉadon de la plej altaj branĉoj por kuraĝigi la arbustecan kreskadon kaj eviti tro altajn foriradon de branĉoj kaj fruktoj. En somero, forigo de la branĉopintoj de la plej kreskemaj partoj certigas pli abundan disvolvigon de la foliaro.. Kiam maturaj plantoj produktas nedeziritajn, rapid-kreskajn sprosojn nome ‘akvo-ŝosoj’, tiuj devas esti fortonditaj el la ĉefaj branĉoj de la supro aŭ mezo de la planto.

 Citronoj kaj kulturo 
eta|Citrono ĉearbe.
La citronujo havigas koloron, varmon kaj bonodoron al domoj kaj ĉefe ĉe kortoj. Tiu arbo alproksimigas onin al trankvileco de la tradicia vivo. Ĝi posedas aromon kiu kondukas al pasintecaj sentoj, al memoroj, kiel videblas en la suba literatura mencio. Laŭlonge de jarcentoj, la citronujo ĉeestis en la popola kulturo, kiel familiara arbo kiu havigas personecon al korto, fruktoĝardeno aŭ horto.Herrero Uceda, Miguel: "El alma de los árboles". 2008. Elam Editores. ISBN 9788493658502

En suda Hispanio estas kutimo havi citronujojn en kortoj, foje kiel ununura kaj simbola arbo, vegetaĵo aŭ ornamaĵo. Ili utilas hejme por havigi fruktojn, sed ankaŭ por ombron somere, bonodoro dumflorade ktp. Ege famas la du unuaj versoj de poeziaĵo de Antonio Machado nome "Retrato" (portreto) kiuj diras pli malpli: "Mia infanaĝo estas memoroj de Sevila korto/ kaj hela horto kie maturiĝas citronuj'"."Mi infancia son recuerdos de un patio de Sevilla, / y un huerto claro donde madura el limonero", Antonio Machado, "Campos de Castilla", citita el Poesías completas, Espasa-Calpe. Madrido, 1983. 9a eld., p. 136.

La citronarbo estas filmo de 2008 de la reĝisoro Eran Riklis, kiu montras problemojn de palestinaj kaj israelaj virinoj en la fono de la konstruado de la apartiga muro fare de la ŝtato Israelo. Temas pri filmo faritaj de partneroj el Israelo, Germanio kaj Francio, kaj ĝi uzas araban, hebrean, francan kaj anglan lingvojn.Los limoneros  Alirita la 20an de Novembro 2018.

 Lingvaj aspektoj 
La vorto "citrono" venas de similaj vortoj en eŭropaj lingvoj, origine en latinidaj. La vortoj signifas "citrono" nur ekde la malfrua parto de la Mezepoko; pli frue la signifo estis "cedrato".Friedrich Kluge, Alfred Götze: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 20-a preso. Red. Walther Mitzka. De Gruyter, Berlin / New York 1967, ISBN 3-11-005709-3, p. 886. Ili deriviĝis sufikse de la latina citrus, siavice deveninta de la greka kedros. Tiel "citrono" estas parenca kun "citruso" kaj "cedro".

"Citrono" nomas nur la frukton, dum la arbo estas "citrona arbo", "citronarbo", aŭ "citronujo". Laŭ la Plena Ilustrita Vortaro, la malofta vorto "limono" estas sinonimo de "citronujo". Tamen, en la Tekstaro de Esperanto, "limono" uziĝas nur kvazaŭ sinonimo de "citrono".

"Premi kiel citronon" estas idiotismo signifanta "sendomaĝe ekspluati ŝancon aŭ personon".Ekz. "knabinetojn, kiujn li kaptis, premis kiel citronon, kaj forĵetis", Johán Valano [Claude Piron], 1982, Ĉu ni kunvenis vane ĉap. 7. Wouter Pilger registris ankaŭ esprimon "konfiti la citronon" kun signifo "'dolĉigi' la 'amarajn' konsekvencojn de iu decido.""Slango kaj Ĵargono" 

 Bildaro 

 Referencoj 

 Literaturo 
 Roberto Michele Suozzi, Le piante medicinali, Roma, Newton&Compton, 1994.
 Sheila Lavery, Aromaterapia, Milano, Gruppo Editoriale Armenia, 1997.
 Limone & agrumi, Script edizioni, 2012, ISBN 88-6614-807-5.
 Vijaya Kumar, The Secret Benefits of Lemon and Honey, Sterling Publishers, 2013, ISBN 1-84557-838-4.
 Niir Board, The Complete Technology Book of Essential Oils (aromatic Chemicals), National Institute Of Industrial Re, ISBN 81-7833-066-0.
 Helena Attlee: The Land Where Lemons Grow: The Story of Italy and its Citrus Fruit. Penguin Books, London 2015, ISBN 978-0-14-196786-8.
 W. Reuther, H. J. Webber, L. D. Batchelor (eld.): HTML-Versio [lib.ucr.edu/agnic/webber The Citrus Industry]. Band 1 & 2. University of California. Berkeley 1967.
 Adolf Schwammberger: Vom Brauchtum mit der Zitrone. Frankenverlag Spindler, Nürnberg 1965.
 Ingrid kaj Peter Schönfelder: Das neue Buch der Heilpflanzen. Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.

 Vidu ankaŭ 

 Limedo
 Limeo
 Citrata acido
 Citrona baterio
 Citronkardelo
 Citronmeliso
 Citronmotacilo
 Citrono-papilio
 Citronsuko
 Limonado
 Limoneno




Kategorio:Citruso
Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Fruktarboj
Kategorio:Rutacoj
Kategorio:Terpenoj