Vespertoj

eta|"Chiroptera" de Kunstformen der Natur (Ernst Haeckel), 1904
eta|Diverseco de kapformoj de vespertoj
Vespertoj - aŭ kopie de la faka zoologia nomo, devene el la greka kaj ankaŭ enprenita en la latinan (chiroptera) ankaŭ en Esperanto ĥiropteroj aŭ kiropteroj - estas la sola ordo de flugantaj mamuloj. En malvarmaj regionoj, ekzemple Eŭropo kaj Nordameriko, ili vivas precipe en kavernoj kaj forlasitaj domoj, dum en tropikaj regionoj, ekzemple Afriko, Sud-Ameriko, Azio, kaj Aŭstralio, ili kutime tranoktas sur arboj.

Multaj specioj de vespertoj movas sin orientiĝante en la spaco per ultravoĉa eĥolokigo, tipe dum la nokto, kaj dumtage ili dormas en kaverno. Ili flugas per la t.n. haŭtvelo (patagium).

La plejparto el la vespertoj manĝas fruktojn kaj insektojn. Escepto vivas en Sudameriko, kie estas specio kiu suĉas sangon de mamuloj, interalie foje homoj: kurioze, male al folklora ideo, ili ne mordas kolon, sed preferinde grandan piedfingron. Tiu sudamerika vesperto ofte estas transportanto de malsanoj, plej danĝere rabio.

En la Filipinoj vivas la plej granda vesperto, la orĉapa fruktvesperto kun enverguro de ĝis 1.7 metroj. La plej malgranda vesperto vivas en Tajlando kaj pezas nur 2 gramojn.

La kapablo facile adaptiĝi al la medio portis vespertoj al preskaŭ ĉiuj kontinentaj kaj insulaj regionoj de la tero. En frostaj habitatoj, por ŝpari al si energion, ili travintras 2/3 de jaro, tiel malaltigante la korpan temperaturon ĝis  (la normala temperaturo estas ).

 Anatomio 
 Flugiloj 
eta|Skeleto de fluganta vesperto. La antaŭa membro fariĝis flugilo en adapto al flugado. La falangoj, krom la poleksoLa libera polekso utilas . ., estas tre longaj kaj kuntenataj en duobla haŭta flugmembrano nomata haŭtvelo.
Vespertoj estas la solaj mamuloj kapablaj je vera flugado, distinge de la glisado de ekzemple flugsciuroj. Tiucele ili evoluigis plurajn karakterojn. Iliaj flugiloj estas frapa ekzemplo de la evolua kapablo de la tetrapoda membro. Ĉiuj manaj kaj manfingraj ostoj krom la polekso estas longegaj kaj apogas fajnan haŭtan membranon flekseblan kaj streĉeblan, la haŭtvelon, kiu konsistigas la surfacon de la flugilo kaj garantias levoforton. La haŭtvelo konsistas el du haŭtaj tavoloj kovrantaj mezan tavolon el nervohavaj histoj, sangaj kaj limfaj vaskuloj, kaj muskolfibroj.

La manfingraj ostoj de vespertoj estas multe pli flekseblaj ol ĉe aliaj mamuloj pro sia plata formo kaj sia malalta enhavo de kalcio ĉirkaŭ la pinto. La longiĝo de la fingroj, grava postulo de la kresko de flugiloj, ŝuldiĝas al la pliesprimigo de ostaj morfogenezaj proteinoj (Omp-oj). Dum la kresko de vesperta embrio, la geno reganta signaladon per Omp-oj, Omp2, estas pliesprimigata en la antaŭmembroj, kio rezultigas plilongiĝon de la antaŭmembraj fingroj. Tiu ŝlosila genetika aliiĝo permesas krei la specialajn membrojn necesajn por vera flugo. La proporcio inter la longoj de la manfingroj de vivantaj vespertoj estas statistike nedistingebla de tiu de fosiliaj eocenaj vespertoj, kio konkludigas, ke la flugila morfologio de vespertoj estas konservata tra pli ol kvindek milionoj da jaroj. Dum flugo, la ostoj suferas fleksan kaj ŝeran streĉon; la fleksa streĉo estas malpli granda ol ĉe piediraj mamuloj, sed la ŝera estas pli granda. La rompa streĉa punkto de la flugilaj ostoj de verspertoj estas iomete malpli alta ol ĉe birdoj.

Kiel ĉe aliaj mamuloj, sed malsame de birdoj, la radiuso estas la plej grava parto de la antaŭbrako. Vesperto havas po kvin longaj fingroj, kiuj disradias de la pojno. La polekso direktiĝas antaŭen kaj apogas la antaŭan randon de la flugilo, kaj la aliaj fingroj disstreĉas la flugilan membranon. La dua kaj tria fingroj iras laŭ rando de la pinto de la flugilo, permesante ke la flugilo estu tirata antaŭen kontraŭ la flugrezista forto, sen bezono esti dika kiel la flugiloj de flugsaŭroj. La kvara kaj kvina fingroj iras de la pojno ĝis la malantaŭa rando, kaj rezistas la fleksa forto de aero pelanta la streĉitan membranon de malsupre. Pro siaj flekseblaj artikoj, vespertoj kapablas manovri pli lerte ol glisantaj mamuloj.
eta|Flugilaj haŭtveloj de Townsend-a grandorela vesperto, Corynorhinus townsendii

La histo de vesperta flugilo estas unu el la plej rapide rekreskantaj en la tuta besta regnoMathieu Vidard, « Les Chauves-souris », émission La Tête au carré sur France Inter, 4-an de junio 2012.. La sangaj vaskuloj inkludas fajnan kapilaran reton uzatan en termoregulado, precipe por formeti varmon en la aeron dum flugo.. Vesperta flugado ŝajnas esti pli efika je konsumo de oksigeno al tiu de birdoj kies grando kaj fluga stilo estas similaj. Eksperimentoj en ventotuneloj en Svedujo kaj Usono pri nektarovoraj vespertoj montris ke vespertoj, kiel insektoj, optimumigas sian flugadon per regado de mikroturbulento dum mallevo de la flugiloj, kiu liveras ĝis 40 % de la pelforto.

La polekso ne estas entenata en la haŭtvelo kaj havas ungon. La membrano inter la kalkano, la vostopinto, kaj la pelvo - la vosta haŭtvelo - povas uziĝi, kiam ĝi estas granda - por kapti insektojn aŭ por ricevi la idojn dum nasko.

Vespertoj en la genro Thyroptera havas suĉtenilojn per kiuj ili tenas sin al glategaj surfacojGuerin Mickaël, Trait d’histoire de vie chez Thyroptera tricolore, chauve-souris de la famille des Thyropteridés. Stage CNRS Années 2004-2005 ..
eta|maldekstra|Deteriĝo kaj flugo de bruna mioto

 Vivejo 
eta|thumbtime=3:41|Flugantaj akrobatoj - video de la jutuba kanalo Scivolemo pri vespertoj.
Per sia flugkapablo vespertoj faris sin unu el la plej vaste distribuitaj grupoj de mamuloj. Krom la Arkto, la Antarkto, kaj izolitaj oceanaj insuloj, vespertoj ekzistas ĉie tra la surteraj habitatoj de la mondo. Malsamaj specioj elektas malsamajn vivejojn dum malsamaj sezonoj — jen marbordoj, jen montoj, jen eĉ dezertoj — sed vespertaj vivejoj havas du bazajn postulojn: ripozejojn, kie ili pasigas la tagon aŭ dormas, kaj furaĝejojn. Vespertaj ripozejoj povas troviĝi en kavoj, fendoj, foliaroj, kaj eĉ homfaritaj strukturoj; iuj vesperoj konstruas por si "tendojn" per mordado al folioj.

 Kulturo kaj folkloro 
Noktaj kutimoj de vespertoj, la vivo en kavernoj kaj la malinklino al la lumo, rilatigis ilin al la malbono en multaj homaj superstiĉo. Sed en iuj pratempaj kulturoj, la rolo de la vespertoj ne estis tiel malbona. Inter la Majaoj, ili estis adorataj per la nomo zotz. En Ĉinio vespertoj simbolas feliĉon kaj ĝis nun en kelkaj regionoj de Skotlando, la monvaloroj de la domoj kaj kasteloj plialtiĝas, se vespertoj loĝas en ili. En Aŭstralio, miloj da turistoj vizitas la Nacian Parkon Lamington por vidi pteropedojn.

 Taksonomio 
Laŭ pli fruaj taksonomioj en la ordo de la Kiropteroj (Chiroptera) estis du subordoj: la Grandkiropteroj (Megachiroptera) kun nur unu familio, la Pteropedoj (Pteropidae), kaj la Malgrandkiropteroj (Microchiroptera) kun ĉiuj aliaj familioj.

De ĉ. 2000 oni distingas jene (sed la esploro daŭre progresas):

 Ordo: Kiropteroj (Chiroptera), ankaŭ: Ĥiropteroj
 Subordo: Jangokiropteroj (Yangochiroptera), ankaŭ: Jangoĥiropteroj
 Superfamilio: Embalonuroideoj (Emballonuroidea)
 Familio: Embalonuredoj (Emballonuridae)
 Familio: Nikteredoj (Nycteridae)
 Superfamilio: Noktilioideoj (Noctilionoidea), ankaŭ: Noktilionoideoj 
 Familio: Furipteredoj (Furipteridae)
 Familio: Mormoopedoj (Mormoopidae)
 Familio: Mistacinedoj (Mystacinidae)
 Familio: Mizopodedoj (Myzopodidae)
 Familio: Noktiliedoj (Noctilionidae), ankaŭ: Noktilionedoj el la scienc-latina genitiva radiko
 Familio: Filostomedoj (Phyllostomidae)
 Familio: Tiropteredoj (Thyropteridae)
 Superfamilio: Vespertilioideoj (Vespertilionoidea), ankaŭ: Vespertilionoideoj 
 Familio: Cistugedoj (Cistugidae) ne estas en la kladogramo
 Familio: Miniopteredoj (Miniopteridae) 
 Familio: Molosedoj (Molossidae)
 Familio: Nataledoj (Natalidae)
 Subordo: Jinpterokiropteroj (Yinpterochiroptera), ankaŭ: Jinpteroĥiropteroj
 Superfamilio: Pteropoideoj (Pteropodoidea), ankaŭ: Pteropodoideoj 
 Familio: Pteropedoj (Pteropodidae), ankaŭ: Pteropodedoj , Flughundoj
 Superfamilio: Rinolofoideoj (Rhinolophoidea)
 Familio: Kraseonikteredoj (Craseonycteridae)
 Familio: Hiposideredoj (Hipposideridae) 
 Familio: Megadermedoj (Megadermatidae), ankaŭ: Megadermatedoj 
 Familio: Rinolofedoj (Rhinolophidae)
 Familio: Rinonikteredoj (Rhinonycteridae) 
 Familio: Rinopomedoj (Rhinopomatidae), ankaŭ: Rinopomatedoj 

 Kladogramo Teeling, E. C.; Springer, M.; Madsen, O.; Bates, P.; O'Brien, S.; Murphy, W. (2005). A Molecular Phylogeny for Bats Illuminates Biogeography and the Fossil Record. Science. 307 (5709): 580–584. doi:10.1126/science.1105113 

 el malnovaj taksonomioj ordo : ĤIROPTEROJ - Chiroptera''' subordo : Grandĥiropteroj - Megachiroptera

familio : Pteropedoj - Pteropidaegenro : Cinoptero - Cynopterusspecio : Cinoptero kurtnaza - Cynopterus sphinxgenro : Ruseto - Rousettusspecio : Ruseto egiptia - Rousettus aegyptiacusgenro : PTEROPO (PTEROPODO) - Pteropusspecio : Pteropo FLUGHUNDO - Pteropus vampyrusspecio : Pteropo malhela - Pteropus hypomelanusspecio : Pteropo giganta - Pteropus giganteusgenro : Epomoforo - Epomophorusspecio : Epomoforo epoleta - Epomophorus gambianusgenro : Hipsignato - Hypsignathusspecio : Hipsignato monstra - Hypsignathus monstrosusgenro : Ejdolo - Eidolonspecio : Ejdolo falva - Eidolon helvumgenro : Makrogloso - Macroglossusspecio : Makrogloso malgranda - Macroglossus minimussubordo : Malgrandĥiropteroj - Microchiropterasuperfamilio : Embalonurojdoj - Emballonuroideafamilio : Klapnazuledoj - Rhinopomatidaegenro : Klapnazulo - Rhinopomaspecio : Klapnazulo azia - Rhinopoma microphyllumspecio : Klapnazulo egiptia - Rhinopoma hardwickeifamilio : Embalonuredoj - Emballonuridaegenro : Embalonuro - Emballonuraspecio : Embalonuro montara - Eballonura monticolagenro : Koleŭro - Coleuraspecio : Koleŭro hunda - Coleura afragenro : Tafozo - Taphozousspecio : Tafozo kalvoventra - Taphozous nudiventrisfamilio : Noktiliedoj - Noctilionidaegenro : Noktilio - Noctiliospecio : Noktilio fiŝkapta - Noctilio leporinussuperfamilio : Negadermojdoj - Megadermatoideafamilio : Nikteredoj - Nycteridaegenro : Niktero - Nycterisspecio : niktero fendonaza - Nycteris thebaicafamilio : Gigantoreluledoj - Megadermatidaegenro : Gigantorelulo - Megadermaspecio : Gigantorelulo lironaza - Megaderma lyrasuperfamilio : Rinolofojdoj - Rhinolophoideafamilio : Rinolofedoj - Rhinolophidaegenro : Rinolofo - Rhinolophusspecio : Rinolofo granda - Rhinolophus ferrumequinumspecio : Rinolofo dezerta - Rhinolophus clivosusspecio : Rinolofo malgranda - Rhinolophus hipposiderosspecio : Rinolofo suda - Rhinolophus euryalespecio : Rinolofo mehela - Rhinolophus mehelyispecio : Rinolofo blasia - Rhinolophus blasiifamilio : Kombilnazuledoj - Hipposideridaegenro : Kombilnazulo - Hipposiderosspecio : Kombilnazulo afrika - Hipposideros caffergenro : Aselio - Aselliaspecio : Aselio tridenta - Asellia tridenssuperfamilio : Filostomojdoj - Phyllostomatoideafamilio : Filostomedoj - Phyllostomatidaegenro : Ĥiloniktero - Chilonicterisspecio : Ĥiloniktero grandlipa - Chilonicteris fuliginosa genro : Pteronoto - Pteronotusspecio : Pteronoto kalva - Pteronotus davyi genro : Mormopso - Mormoopsspecio : Mormopso folionaza - Mormoops megalophyla genro : Makroto - Macrotusspecio : Makroto grandorela - Macrotus waterhousii genro : Lonĥorino - Lonchorhinaspecio : Lonĥorino malgranda - Lonchorhina aurita genro : FILOSTOMO - Phyllostomusspecio : Filostomo suĉa - Phyllostomus hastatusgenro : VAMPIRO - Vampyrumspecio : Vampiro grandnaza - Vampyrum spectrum genro : Glosofago - Glossophagaspecio : Glosofago longlanga - Glossophaga soricinagenro : Monofilo - Monophyllusspecio : Monofilo kubana - Monophyllus cubanusgenro : Karolio - Carolliaspecio : Karolio kurtvosta - Carollia perspicillata genro : Ektofilo - Ectophyllaspecio : Ektofilo blanka - Ectophylla albagenro : Artibeo - Artibeusspecio : Artibeo fruktovora - Artibeus jamaicensisgenro : Centurio - Centuriospecio : Centurio sulkita - Centurio senex subfamilio : Desmodontenoj - Desmodontinaegenro : Desmodo - Desmodusspecio : Ruĝa desmodo aŭ Komuna vampiro - Desmodus rotundusgenro : Difilo - Diphyllaspecio : Birda difilo aŭ Birda vampiro - Diphyllasuperfamilio : Vespertojdoj - Vespertilionoideafamilio : Nataledoj - Natalidaegenro : Natalo - Natalusspecio : Natalo svelta - Natalus stramineusfamilio : Furipteredoj - Furipteridaegenro : Furiptero - Furipterusspecio : Furiptero fuma - Furipterus horreusfamilio : Tiropteredoj - Thyropteridaegenro : Tiroptero - Thyropteraspecio : Tiroptero trikolora - Thyroptera tricolorfamilio : Mizopodedoj - Myzopodidaegenro : Mizopodo - Myzopodaspecio : Mizopodo grandorela - Myzopoda aurita familio : Vespertedoj (VESPERTILIONEDOJ) - Vespertilionidae subfamilio : Vespertenoj - Vespertilioninaegenro : Mioto - Myotisspecio : Mioto barba - Myotis mystacinusspecio : Mioto malgranda - Myotis brandtispecio : Mioto bruneta - Myotis lucifugusspecio : Mioto brovoza - Myotis emarginatus specio : Mioto krispa - Myotis nettererispecio : Mioto grandorela - Myotis bechsteinii Keltaj foliarbaroj
specio : Granda mioto - Myotis myotisspecio : Mioto musorela - Myotis sicarius Orient-himalajaj subalpaj koniferaroj
specio : Mioto orienta - Myotis blythi subspecio : Mioto orienta kaŝmira - Myotis blythi blythi subspecio : Mioto orienta akrorela - Myotis blythi oxygnathusspecio : Mioto akva - Myotis daubentoniispecio : Mioto longkrura - Myotis capacciniispecio : Mioto borda - Myotis dasycnemegenro : Pizonigo - Pizonyxspecio : Pizonigo fiŝkapta - Pizonyx vivesigenro : Lasioniktero - Lasionycterisspecio : Lasioniktero arĝenteta - Lasionycteris noctivagansgenro : PIPISTRELO - Pipistrellusspecio : Pipistrelo fajfa - Pipistrellus pipistrellusspecio : Pipistrelo parka - Pipistrellus nathusiispecio : Pipistrelo suda - Pipistrellus kuhlispecio : Pipistrelo savia - Pipistrellus savii specio : Pipistrelo flaveta - Pipistrellus subflavusgenro : Io - Iaspecio : Io ia - Ia iogenro : Niktalo - Nyctalusspecio : Niktalo arba - Nyctalus leislerispecio : Niktalo NOKTOLO - Nyctalus noctulaspecio : Niktalo giganta - Nyctalus lasiopterusgenro : Eptesiko - Eptesicusspecio : Eptesiko norda - Eptesicus nilssonispecio : Eptesiko vespera - Eptesicus serotinusspecio : Eptesiko bruna - Eptesicus fuscusgenro : VESPERTO (VESPERTILIONO) - Vespertiliospecio : Vesperto dukolora - Vespertilio murinusgenro : Nikticejo - Nycticeiusspecio : Nikticejo kurtorela - Nycticeius humeralisgenro : Lasiuro - Lasiurusspecio : Lasiuro ruĝbruna - Lasiurus borealis specio : Lasiuro griza - Lasiurus cinereusgenro : BARBASTELO - Barbastellaspecio : Barbastelo nigra - Barbastella barbastellusgenro : PLEKOTO - Plecotusspecio : Plekoto grandorela - Plecotus auritus specio : Plekoto longorela - Plecotus austriacus  subfamilio : Miniopterenoj - Miniopterinaegenro : Minioptero - Miniopterusspecio : Minioptero migra - Miniopterus schreibersi subfamilio : Murinenoj - Murininaegenro : Murino - Murinaspecio : Murino malgranda - Murina aurataspecio : Murino helventra - Murina leucogaster subfamilio : Kerivulenoj - Kerivoulinaegenro : Kerivulo - Kerivoulaspecio : Kerivulo kolora - Kerivoula pictafamilio : Mistacinedoj - Mystacinidaegenro : Mistacino - Mystacinaspecio : Mistacino tuberoza - Mystacina tuberculatasuperfamilio : Molosojdoj - Molossoideafamilio : Molosedoj - Molossidaegenro : Ĥeiromelo - Cheiromelesspecio : Ĥeiromelo kalva - Cheiromeles torquatusgenro : Tadarido - Tadaridaspecio : Tadarido eŭropa - Tadarida teniotisspecio : Tadarido suda - Tadarida aegyptiacaspecio : Tadarido guana - Tadarida brasiliensisgenro : Moloso - Molossusspecio : Moloso rufa - Molossus rufusgenro : Mormoptero - Mormopterusspecio : Mormopterus doriae Sumatraj malaltaĵaj pluvarbaroj

necerta enlistigo : † pravespertedoj - Icaronycteridaegenro : † Pravesperto - Icaronycterisspecio : † Pravesperto indika - Icaronycteris index''

 Eksteraj ligiloj 
 KP201 Vespertoj, podkasto de Kern.punkto aperinta 2022-04-08 ()

 Referencoj 


Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa