Tokpisino

Tokpisino (Tok-Pisino aŭ longe Tokpisina lingvo) estas kreola lingvo kun anglalingva vort-bazo, parolata de ĉirkaŭ tri ĝis kvar milionoj da homoj, 120.000 el ili denaskaj. Ĝi estas plejparte parolata en Papuo-Novgvineo, kie ekde 1975 ĝi estas unu el la tri oficialaj lingvoj de la lando. La du aliaj estas la angla kaj la hirimotua.

Krome ĝi estas simila al aliaj kreolaj lingvoj, kiel ekz. Bislama sur Vanuatuo, Pijin sur la Salomonoj kaj Toresa kreola lingvo sur Toresa Markolo (Aŭstralio), kiuj estiĝis el la melanezia piĝino.

 Nomo de la lingvo 
La vorto Tokpisino estiĝis el tok kaj pisin. Ĉe tio tok venas de la angla talk, signife "parolado", sed ankaŭ "vorto", "mesaĝo" aŭ "lingvo". Pisin signifas "piĝino" kaj origine venis de la angla business (sed influate ankaŭ de pigeon, "birdo"). Male al la sugesto de la nomo, Tokpisino ne estas piĝino, sed kreola lingvo.

Antaŭe la lingvo havis aliajn nomojn, nome Melanezia Piĝino (angle Melanesian Pidgin), Novmelanezia (angle Neo-Melanesian), Piĝina Angla (angle Pidgin English) kaj 'Tok Boi'. Sed nun 'Tok Pisin' estas la ĝenerale akceptita nomo de la lingvo.

 Oficialeco kaj parencaj lingvoj 
Ĝi estas unu el la oficialaj lingvoj de Papuo-Nov-Gvineo, kun la angla kaj la hirimotua), kaj la plej parolata lingvo en la loko. Oni uzas ĝin en la komunikiloj kaj la regado de Papuo-Nov-Gvineo, kvankam malpli ol la anglan. Certaj bazaj lernejoj instruas per Tok-Pisino.

Oni ne uzu Bislamon kiel nomon por Tok-Pisino. Ili estas du malsamaj lingvoj, kiuj tamen estas proksime parencaj.

 Ĝenerale 
La lingvo servas antaŭ ĉio al la komunikado inter anoj de diversaj lingvaj komunumoj, sed havas - alie ol plej grandaj Piĝinaj lingvoj - ankaŭ pligrandiĝantan nombron de gepatraj parolantoj.

85% de la vortotrezoro baziĝas sur la angla lingvo, dum ke la resto konsistas el melaneziaj vortoj, sed eĉ vortoj el germana ekzistas. La lingvo havas multajn dialektojn, kiel ekz. pli forte de la angla influitan Waigani-Pidgin ĉirkaŭ Port Moresby. Tokpisino evoluis el piĝina lingvo, sed ĉiu tiu evoluo ankoraŭ daŭradas, ĉar gepatraj parolantoj el ĉiuj parolantoj ankoraŭ estas minoritato. Sed ĉi tiu grupo ege kreskas, dum ke multaj lingvoj kun nur malgrandaj nombroj de parolantoj formortas.

Ekzemploj:

 apinun "posttagmezo; vespero; bonan posttagmezon"
 misis "blanka virino, blankulino; edzino"
 sik "malsana; malsano, malsaneco; malsani, esti malsana"
 haus sik "malsanulejo"
 gude "bonan tagon"
 kaikai "manĝo, manĝaĵo; manĝi"
 bulut, blut "sango" (el la germana Blut)
 tenkyu "dankon"

 Fonetiko 
La fonetiko de Tokpisino estas pli simpla ol tiu de la angla lingvo. Ekzistas nur 16 konsonantoj kaj 5 vokaloj.

 Konsonantoj 
LabialojKoronalojPalatalojVelarojGlotaloj Kluziloj Frikativaj Nazaloj Lateralo Aproksimantoj Vibranto

 Kie montriĝas du simboloj, la maldekstra reprezentas la senvoĉan konsonanton.
 , , kaj  povas esti aŭ dentalaj aŭ alveolaraj konsonantoj, dum ke  estas nur alveolara.
 , , kaj  povas esti en kelkaj dialektoj prenazalaj: ,  kaj .
  estas bilabiale prononcataj de pli aĝaj parolantoj: , sed  ofte ne estas distingata de .
 En la plej multaj dialektoj de Tokpisino,  estas bateto () aŭ frapeto ().

 Pli anglece 
En prononco, kiu estas pli simila al la angla lingvo, ekzistas pliaj fonemoj, nome: , , , , ,  kaj .
 Fonemo Ekzemplo Ekzemplo kun aldona fonemo Senco  vilis, viles vilidj vilaĝo , f pis fish fiŝo f lip lif folio  klos kloudhz vestaĵo  tisim tichim instrui  senis cheinj ŝanĝo; ŝanĝi

 Vokaloj 
Tok Pisin havas kvin vokalojn, kiuj similas al la vokaloj en la hispana, japana kaj pliaj kvinvokalaj lingvoj:
 Antaŭa Centra Malantaŭa Ferma   Meza   Malferma 

Krome ekzistas tri diftongoj, nome ai, au kaj oi.
kaikai "manĝo, manĝaĵo; manĝi"
haus "domo"
boi "servisto; knabo"

 Apartaĵoj kompare al la angla 
Vortofine ne estas voĉaj konsonantoj, tiel ke el la konsonantoj b/v, d, g, ĝ/dz fariĝas la konsonantoj p, t, k, s. Nur la vorto god ŝajnas esti escepto, sed ĝi estas prononcata kun fina t.
 Tokpisino Etimo Senco bak, bek angle bag poŝo bet angle bed lito bilip angle believe kredi bis angle beads kolĉeno; perloj bris angle bridge ponto hait angle hide sekreta jas angle judge juĝo rot angle road kurso; pado

Vortofinaj konsonantosekvoj ankaŭ malaperas. Ĉi tie eblas du variantoj:
 forfalo
 interŝovo de vokalo.
 Tokpisino Etimo Senco akis angle axe adzo amaun angle amount danis angle dance danco das angle dust polvo gip germane Gift veneno sikis angle six ses

 Gramatiko 
Kiel aliaj kreolaj lingvoj tokpisino havas relative facilan gramatikon. Ne ekzistas konjugacio nek deklinacio.

 Verboj 
En tokpisino ekzistas tri verbaj klasoj.
 Verboj kun la sufikso (-im, el la angla him), kiuj estas transitivaj, kiel ekz. giv "doni", givim "(kion/kiun) doni".
 Sed kelkaj verboj povas esti transitivaj sen la sufikso, kiel ekz. gat "havi", kaikai "manĝi; manĝo" (La verbo kaikaim havas alian signifon, nome "mordi").
 Multaj verboj ĉiam devas uzi la finaĵon -im, ekz. abusim "miksi", ainim "gladi", askim "demandi; demando", baim "aĉeti", bihainim "sekvi", harim "aŭdi", larim "permesi".
 Kelkaj verboj povas esti transitivaj kun sed ankaŭ sen la finaĵo, ekz. bilip, bilipim "kredi", dring, dringim "trinki", lain, lainim "lerni". La formoj sen la finaĵo -im postulas la prepozicion long.
 Kelkaj verboj estas kun la finaĵo -im transitivaj, sed sen la finaĵo estas netransitivaj, ekz. boil "boli", boilim "boligi"; op, opim "malfermi", pait, paitim "bati".
 Verboj en origina formo, do sen -im, kiuj estas netransitivaj.
 Kelkaj verboj aperas nur sen finaĵo, ekz. beten "preĝi", dai "morti", go "iri", kam "veni", krai "krii", ran "kuri" (La transitiva verbo ranim havas alian signifon, nome "ĉasi").
 Multaj verboj povas aperi ankaŭ kun la finaĵo -im kaj tiam estas transitivaj, ekz. bruk "rompiĝi", brukim "rompi"; hait "kaŝiĝi", haitim "kaŝi".
 Helpaj verboj.

Ĉe kelkaj verboj la netransitiva formo duobligas silabon, dum ke ĉi tiu duobligo ĉe devena formo je -im ne estiĝas. Ekz.
 lukluk "rigardi"; lukim "vidi",
 toktok "paroli kun iu"; tokim "rakonti ion al iu / iun pri io".

Multaj verbaj radikoj povas esti uzataj kun sufikso aŭ sen sufikso.
 Netransitiva Traduko Transitiva Traduko Mi save rait.Mi inap rait. Mi povas skribi. Mi save raitim pas.Mi inap raitim pas. Mi povas skribi leteron. Em i rit. Li/Ŝi legas. Em i ritim buk. Li/Ŝi legas libron. Wara i boil pinis. (La) akvo bolis. Meri i boilim wara pinis. (La) virino boligis la akvon. Mi lukluk. Mi rigardas. Mi lukim yu. // Mi lukim bikpela man. Mi vidas vin. // Mi vidas grandan viron. Mi giv. Mi donas. Mi givim kaikai long meri. Mi donas al (la) virino manĝ(aĵ)on. Mi kat. Mi tranĉas. Mi katim prut. Mi tranĉas frukton.

Multaj verboj havas nur la transitivan formon kun la finaĵo -im.
 Transitiva Traduko Komento askim demandi; demando Ĝi ankaŭ povas estis substantivo. kisim preni; ricevi; akiri pilim senti; tuŝi putim meti salim vendi // sendi Por la traduko sendi estas alternative uzata la varianto salim i go. yusim uzi

Kelkaj transitivaj verboj je -im baziĝas sur aliaj vortospecoj, kiel ekz. substantivo, adverbo, adjektivo.
 Vortospeco Baza formo Traduko Transitiva verbo Traduko adverbo bek reen bekim rekompenci;redoni adverbo bihain post, malantaŭ bihainim sekvi; imiti substantivo bilip kredo bilipim kredi substantivo brum balailo brumim purigi adjektivo daun profunda daunim venki, gajni; malsupren lasi substantivo kom kombilo komim kombi substantivo kot kortumo; juĝo kotim akuzi; plendi; kondamni substantivo lait lumo laitim bruligi substantivo win spiro; aero; vento winim blovi substantivo win venko winim gajni; superi

Kelkfoje la finaĵo -im ebligas distingi inter vortoj, kiuj alikaze estus homonimoj.
 Vortospeco Baza formo Traduko Transitiva verbo Traduko substantivo het kapo; ĉefa hetim malami; malestimi // kapumi (piedpilkon) adjektivo holi sankta holim teni substantivo kari // kar kareo // aŭto karim alteni; naski;porti adjektivo kol malvarma kolim voki

 Partiklo i 
Post pronomoj por la 3a persono en la singularo, ĉiuj personoj en pluralo kaj post substantivoj kiel subjekto devas stari la partiklo i. En la unua kaj dua personoj de la singularo ĝi estas neniam uzata. En la angla lingvo ĝi nomiĝas predicate marker.

Post la sekvaj vortoj la partiklo i povas ellasiĝi: mipela, yupela, ken, laik. La partiklo staras antaŭ la partiklo no, kiu markas la negacion.

Kelkfoje la partiklo i tradukiĝas kiel formo de la verbo "esti" .
 Sen partiklo i Traduko Kun partiklo i Traduko Pozitivaj frazoj Mi kam. // Yu kam. Mi venas. // Vi (ci) venas. Em i kam. Li/Ŝi venas. Mi kaikai. // Yu kaikai. Mi manĝas. // Vi (ci) manĝas. Ol i kaikai. Ili manĝas. Mi wok. // Yu wok. Mi laboras. // Vi laboras. Tom i wok. Tom laboras. Mipela go. // Yupela go. Ni iras. // Vi iras. Mipela i go. // Yupela i go. Ni iras. // Vi iras. Sip i longpela. (la) ŝipo estas longa. Negativaj frazoj Mi no kam. // Yu no kam. Mi ne venas. // Vi ne venas. Em i no kam. Li/Ŝi ne venas. Mi no kaikai. // Yu no kaikai. Mi ne manĝas. // Vi ne manĝas. Ol i no kaikai. Ili ne manĝas. Mi no wok. // Yu no wok. Mi ne laboras. // Vi ne laboras. Tom i no wok. Tom ne laboras. Mipela no go. // Yupela no go. Ni ne iras. // Vi ne iras. Mipela i no go. // Yupela i no go. Ni ne iras. // Vi ne iras. Sip i no longpela. La ŝipo ne estas longa.

 Partikloj por tempoj 
Ĉar konjugacio mankas, por tempoj estas uzataj partikloj. La pozicio de la partiklo i dependas de la uzata partiklo por la tempo. Ĝi staras do antaŭ bin, sed post bai.
 Tempo Partiklo Ekzemplo Traduko preterito bin Mi bin go. Mi iris. Em i bin slip. Li/Ŝi dormis. perfekto pinis Mi go pinis. Mi venis. Ol i slip pinis. Ili dormis. futuro bai Mi bai go. Mi venos. Man bai i wok tumora. (la) viro morgaŭ laboros.

Bai (aŭ la longa varianto baimbai) ofte eĉ staras antaŭ la subjekto, kiel ekz.
 Bai mi save. "Mi scios."
 Baimbai em i kaikai kek. "Li/ŝi manĝos kukon."

 Progresa formo 
Por la progresa formo de prezenco ekzistas kvar eblecoj:Mihalic, paĝo 29
 per postmetita vorto i stap.
 Pikinini i kaikai i stap. "La infano estas manĝanta."
 per antaŭmetita vorto stap.
 Mi stap kaikai kek. "Mi estas manĝanta kukon."
 Pikinini i stap kaikai kiau. "Infano estas manĝanta ovon."
 per sekva nau.
 Papa i slip nau. "Patro dormas nun."
 per antaŭmetita wok long.
 Mi wok long drilim hul bilong skru i go insait bihain. "Mi estas boranta truon por ŝraŭbo enmetata poste."

Eĉ eblas kombinoj, kiel ekzemple el i stap kaj nau.
 Jon i wok i stap nau. "Jon estas laboranta." (Ĉi tie stap sekvas al la ĉefa verbo.)

La postmetita i stap povas esti kombinata kun esprimoj de la estinteco.
 Asde pikinini i rait i stap. "Hieraŭ la infano skribis."
 Mi bin slip i stap. "Mi estis dormanta."

 Modalaj verboj 
Tokpisino havas kelkajn modalajn verbojn.
 Verbo Senco Etimologio Ekzemplo Traduko laikMihalic, paĝo 33 ŝati angle like Man i laik wok. (la) viro ŝatas labori. saveMihalic, paĝo 32 kutimo portugale saber Wokboi i save wok long fonde. (la) laboristo kutime laboras ĵaŭde. ken rajti angle can Meri i ken wok. (la) virino rajtas labori. mas devi angle must Em i mas wok. Li/Ŝi devas labori. inap1Mihalic, paĝo 34 povas angle enough Jon inap wok. Jon povas labori.
1 Staras eble pro fonologiaj formoj (i + inap > inap) sen la partiklo i. Sed ĉe negacio la partiklo i estas uzata.

 Kopulo 
Ekzistas tri eblecoj traduki la verbon esti en tokpisinon.
 Se substantivo estu difinata, la partiklo i estas uzata. Ekz. Ol pik i enimal. "Porkoj estas bestoj."
 Se temas pri momenta stato, tiam la vorto stap estas uzata. ekz. Mi stap we? "Kie mi estas?", Yu stap long haus. "Vi estas en (la) domo.", Mi stap gut. "Mi fartas bone."
 Se temas pri ĉeesto aŭ ekzisto de io (germane da ist; es gibt), tiam la verbo gat estas uzata. Ekz. I gat wanpela pukpuk long riva. "Ekzistas/Estas krokodilo en la rivero."

 Adverbaj sufiksoj 
Kelkaj adverbaj afiksoj povas esti uzataj, por krei pliajn verbojn.Mihalic, paĝo 22
 an (angle on), ekz. goan "kontinui; plu iri"
 ap (angle up), ekz. kamap "alveni; leviĝi (suno); komenci; aperi; kreski"; goap "grimpi"
 aut (angle out), ekz. kamaut "elveni"
 daun (angle down), ekz. sindaun "sidi; resti; loĝi; ĉeesti"
 awe, ewe, owe (angle away), ekz. tekewe "forpreni; forigi"; ranawe, ranowe, ronowe "fuĝi; forkuri"

Kelkaj verboj kun la sufikso -ap, -aut aŭ -ewe povas ankaŭ havi la sufikson -im.Mihalic, paĝo 24

Kelkaj verboj enhavas la sufikson -im dufoje.
 litimapim (angle to lift) "levi"
 pulimapim "verŝi"

La majoritato de verboj kun tia sufikso nur unufoje uzas la finaĵon -im.
 bagarapim "neniigi; detrui"
 goapim "grimpi"
 pulapim "plenigi"

 Pronomoj 
Personaj pronomoj
Tokpisino havas tri personojn, kiuj ne distingas genrojn.

Gramatika apartaĵo de tokpisino estas du formoj ĉe la personaj pronomoj de la 1-a persono en dualo kaj pluralo, nome ekskluziva kaj inkluziva formoj.
 ekskluziva formo: Mipela i save (Ni scias. - Sed nur grupo, por kiu la parolanto parolas, tion scias.)
 inkluziva formo: Yumi save (Ni scias. - Kaj grupo, por kiu la parolanto parolas, kaj ankaŭ tiu, al kiu li parolas, tion scias.)

Paradigmo varias depende de surlokaj lingvoj; dualo estas kutima, trialo ja malpli. Plej granda inventaro de pronomoj de tokpisino estas:Mihalic, paĝoj 13-14

  Singularo  Dualo  Trialo  Pluralo 1-a ekskluziva mi(mi)  mitupela(li/ŝi kaj mi)  mitripela(ambaŭ kaj mi)  mipela(ili kaj mi) 1-a inkluziva -  yumitupela(vi/ci kaj mi)  yumitripela(ni ambaŭ kaj mi)  yumipela / yumi(vi (ĉiuj) kaj mi) 2-a yu(ci)  yutupela(vi ambaŭ)  yutripela(vi tri)  yupela(vi kvar aŭ pli) 3-a em(li/ŝi)  tupela(ili ambaŭ)  tripela(ili tri)  ol(ili kvar aŭ pli)

Posesivaj pronomoj
La posesivaj pronomoj estas esprimataj per la antaŭtmetita vorto bilong laŭ la sekva maniero:
 haus bilong mi "mia domo"
 dok bilong em "lia hundo"

Demonstrativaj pronomoj
Kiel demonstrativaj pronomoj estas uzataj la sekvaj vortoj, se temas pri proksimeco:
 hiaLaŭ Kauderwelsch, paĝoj 55-56 "ĉi tiu"
 Pukpuk hia i gat bikpela tit.Enhavas la tutan frazon en iomete alia formo, nome Pukpuk hia i gat bikpela tis."TOK PISIN ENGLISH Dictionary" sur la paĝoj 109 (tit), 191 (yet sub la kapvorto each other), 9 ĝis 11 (bik-), 117 ĝis 119 (wan-) "Ĉi tiu krokodilo havas grandajn dentojn."
 em hia "ĉi tiu"
 em pusi hia i gat pikinini. "ĉi tiu kato havas idon."
 dispelaMihalic, paĝoj 15-16 "ĉi tiu"
 dispela dok i gat longpela ia. "ĉi tiu hundo havas longajn orelojn."

Ĉe malproksimeco estas uzata:
 em ... long hap "tio, tiu"
 Em pusi long hap kaikai liklik rat. "Tiu kato manĝas muson."

Se la distanco malgravas, estas uzata:
 em "(ĉi) tio"

En la pluralo ja estas uzataj la sekvaj formoj:
 ol ... hia "ĉi tiuj"
 Ol dok hia i kraim, ol dok long hap i slip. "Ĉi tiuj hundoj bojas, tiuj hundoj dormas."
 ol ... long hap "tiuj"
 em ol "(ĉi) tiuj"

Krome ekzistas la jenaj pronomoj:
 em tasol "tiu ĉi ulo, tiu ĉi aĵo"
 diskain, dispela kainMihalic, paĝo 81 "tia"

 Refleksiva pronomo
Vera refleksiva pronomo ne ekzistas. Anstataŭ tio estas uzata yet post la persona pronomo.Mihalic, paĝo 15
 mi yet, yu yet ktp.
 Yu mas lukautim em olsem yu save lukautim yu yet. "Vi devas atenti lin, kiel vi atentas vin mem."

Ĉe kelkaj verboj estas uzata la duobligo de la verbo.
 Ol i mas waswas gut wantaim wara na sop. "Ili devas bone lavi sin per akvo kaj sapo."

En kelkaj regionoj estas uzata bilong kun persona pronomo.
 Mi no katim yu, bilong yu katim yu. "Mi ne tranĉis vin, vi tranĉis vin."

 Reciproka pronomo
En Tokpisino estas diversaj eblecoj traduki "unu la alian/al la alia" ktp.

Unu varianto estas la duobligo de la verbo.Artikolo pri la reciprokeco en la lingvo. Ekzemplo en Tokpisino estas sur la paĝo 13, arkivigita en oktobro 2017 ()
 Tupela i paitim-paitim. "Ili ambaŭ batas unu la alian."

Dua varianto estas la kombino de la personaj pronomoj kun la vorto "yet".
 tupela yet
 yumi yet
 mi(tu)pela yet
Ekz. mitupela i lukim mitupela yet "ni ambaŭ vidas unu la alian"

 Demandaj vortoj 
En Tokpisino estas nur kelkaj demandaj vortoj, el kiuj kelkaj estas pronomoj, kelkaj adjektivoj aŭ adverboj.
 husat; wanem man "kiu(n)"
 husat man "kiu"
 husat ol man "kiuj"
 bilong husat "kies"
 wanem "kio; kiu ..."
 wanem samting "kio"
 wanem kain "kia"
 bilong wanem, watpo, wai, hausat "kial"
 long wanem hap "kie"
 long wanem as "pro kiu kaŭzo"
 olsem wanem, hau "kiel"
 wataim, wanem taim "kiam"
 long wanem taim "je kiu tempo?"
 we "kie"
 hamas, haumas, hamani "kiom da"
 hamas taim "kiom ofte"

 Substantivoj 
Substantivoj ne havas kazojn nek genrojn. Por la pluralo staras la vorto ol antaŭe, se tie ne staras numeralo.
 Singularo Traduko Pluralo Traduko Mi lukim dok. Mi vidas hundon. Mi lukim ol dok. // Mi lukim foapela dok. Mi vidas hundojn. // Mi vidas kvar hundojn. Wanpela meri Unu virino Tupela meri Du virinoj

Se vi volas distingi substantivon laŭ sekso, vi povas uzi por la vira estaĵo la vorton man kaj por inaj estaĵoj la vorton meri. Ambaŭ vortoj ĉiam sekvas kaj formas nominalan frazon.Pukpuk meri i kaikai wanpela dok man. "Krokodilino manĝis virhundon."pikinini man "filo"pikinini meri "filino"paul man "virkoko"paul meri "kokino"

 Kunmetado 
Ekzistas du specoj de kunmetataj substantivoj.
Dise skribataj estas
Laŭ Mihalic tio ne estas veraj kunmetaĵoj, sed nominalaj frazoj.
 Substantivo Laŭvorte Laŭsence skin diwai haŭto/ŝelo  arbo arboŝelo masta kot sinjoro  juro advokato kot ren mantelo  pluvo pluvomantelo bokis diwai kesto  ligno lignokesto dua ain pordo  fero feropordo haus kapa domo  lado domo kun lada tegmento mit sol viando  salo salita viando rum slip ĉambro  dormi/dorm(ad)o dormejo, dormĉambro haus lotu domo  religio; preĝi preĝejo haus pepa domo  papero; dokumento oficejo
Kune skribataj estas
Laŭ Mihalic nur tio estas veraj kunmetaĵoj. La dua parto tiam estas substantivo, dum ke la unua povas aparteni al diversaj vortospecoj.
 Substantivo Laŭvorte Unua parto Laŭsence sikman malsana  viro adjektivo malsanulo; paciento skulboi lernejo  knabo substantivo lernanto skulrum lernejo  ĉambro substantivo lerneja ĉambro wokboi laboro, labori  knabo substantivo, verbo laboristo
Kelkfoje la rezultanta vorto eĉ ne plu estas substantivo.
 Substantivo Laŭvorte Unua parto Laŭsence kwiktaim rapida  tempo adjektivo baldaŭ

 Adjektivoj 
Adjektivoj ofte havas la sufikson -pela (el la angla "fellow"), kiam ili modifas substantivojn; escepto estas liklik "malgranda". Liklik estas ankaŭ uzebla kiel adverbo kun la senco "iom", kiel ekz. dispela bikpela liklik ston, "ĉi tiu iom granda ŝtono".

Adjektivoj kun unusilaba radiko, kiel ekz. gut, bik, nais, grandparte aperas kun la finaĵo -pela kaj staras antaŭ la substantivo, kiun ili priskribu.Mihalic, paĝoj 17-18bikpela haus "granda domo" (sed bikpela bilong haus "grandeco de domo"La artikolo "Tok Pisin, die Verkehrsprache Melanesiens", sur la paĝoj 16 ("-pela"), 29 ("long", substantivoj), 33 (progresa formo, modala inap) kaj 39 ("long"))naispela meri "bela virino"strongpela man "forta viro"
Se ili estas uzataj predikate, eblas formoj kun aŭ sen la sufikso -pela.Dispela rot i sot. "Ĉi tiu strato estas mallonga."Dispela rot i sotpela.Nur kelkaj neregulaj unusilabaj adjektivoj estas uzataj sen la finaĵo -pela. Dek el ili estas tradukataj per participoj de pasinteco, dum ke 17 estas kutimaj adjektivoj. Se ili estas uzataj atribute, ili sekvas la rilatan substantivon.Mihalic, paĝo 18ples hait "kaŝita loko"han kais "maldekstra mano"

Adjektivoj kun plursilaba radiko, kiel ekz. nogut "malbona", redi "preta" ĉiam aperas sen la finaĵo -pela kaj kutime staras post la substantivo, kiun ili priskribu.Mihalic, paĝo 19taim nogut "malbona vetero"skulboi orait "kontenta lernanto"

Nur kelkaj adjektivoj, kiel ekzemple liklik "malgranda" staras antaŭ la substantivo.liklik haus "malgranda domo"lapun papa "maljuneta viro"

Komparacio
Por la komparacio estas uzataj la vortoj moa (por komparativo) kaj long ol (por superlativo), kiuj sekvas la adjektivon.liklik "malgranda"liklik moa "pli malgranda"liklik long ol "plej malgranda"

Sed ekzistas du esceptoj, nome la vortoj planti "multaj" kaj hanggre "malsata", kiuj uzas por la superlativo la vorton tumas (ĝi alie signifas "tre", kiel ekz. liklik tumas "tre malgranda").hanggre "malsata"hanggre moa "pli malsata"hanggre tumas "plej malsata"

Komparo
Por la komparo estas uzata la vorto olsem.
Ples hia na ples long hap olsem i nogut. "Ĉi tiu vilaĝo kaj tiu vilaĝo estas same malbonaj."
Mi gat bigpela moa pik olsem yu gat. "Mi havas pli grandan porkon ol vi (havas)."

 Adverboj 
Adverboj estas distingataj de la adjektivoj per tio, ke la finaĵo -pela mankas. Krome ili staras post la verbo.
Em i strongpela man, em i wok strong. "Li estas forta viro, li forte laboras."
Gutpela buk hia. Em i peim gut. "Tio estas bona libro. Ĝi bone vendiĝas."

 Prepozicioj 
Ekzistas nur du veraj prepozicioj: bilong (el "belong"), kiu signifas "de" aŭ "por" (do parenceco, posedo, proprieto), kaj long, kiu signifas ĉion restantan. Kelkaj frazoj estas uzataj kiel prepozicioj, kiel ekz. long namel (bilong), "meze de".

long
 Ekzemplo Esperanto-prepozicio Traduko i siutim long spia kun, per pafi per sago i go long rot sur; laŭ iri sur strato; iri laŭ strato i stap long tebol sur esti sur tablo i kam long Siamani el veni el Germanio

Ili povas ankaŭ esti kombinata kun substantivoj.
 Ekzemplo Traduko Kompleksa prepozicio Traduko aninit long taunam sub reto kontraŭ moskitoj, sub moskita reto aninit long sub antap long paia super fajro antap long super gaden arere long haus agro/kampo apud domo arere long apud; laŭ (direkte)Vidu Kauderwelsch 18, sur paĝoj 156 (arere long), 161 (klostu long), 170 (tit) arere long rot apud strato ausait long penalti eria ekster sesdekmetra punejo autsait long ekster rum baksait long bikpela laplap spaco malantaŭ kurteno baksait long malantaŭ bihain long malantaŭ; post i stap insait long haus esti ene de domo, esti en domo insait long ene de, en graun insait long mak areo ene de palisaro bus klostu long nambis arbaro proksime al (mar)bordo klostu long proksime al; laŭ (direkte) banis namel long tupela rum muroj inter du ĉambroj namel long inter; meze de namel long gaden meze de ĝardeno namel long 6 mun na 12 mun inter ses kaj dek du monatoj paslain long bal i kamap antaŭ venanta pilko, antaŭ pilko, kiu venas paslain long antaŭ raun long haus sel ĉirkaŭ tendo raun long ĉirkaŭ

bilong
 Ekzemplo Esperanto-prepozicio Traduko Brata bilong mi i lukim bilong kaikai. -1 ; por Mia frato serĉas manĝon. Em i brata bilong mi. -1 Li estas mia frato. Ĝi ankaŭ povas havi funkcion de unu el la konjunkcioj "por (ke)"; "ĉar". Em i kam bilong lukim yupela. por (ke) Li/Ŝi venas, por vidi vin. Liklik pikinini i krai bilong no gat kaikai. ĉar Malgranda infano krias, ĉar ĝi ne havas manĝon.
1 Tio estas ekvivalento de la esperanta posesiva pronomo.

 Konjunkcioj 
Ekzistas la konjunkcioj na "kaj", o "aŭ", sapos "se" kaj tasol "sed; nur; se".

na
wanpela meri na tupela pikinini "unu virino kaj du infanoj"

o
tupela man o tripela man "du viroj aŭ tri viroj"

sapos
Sapos mi hanggre, mi mas kaikai. "Se mi estas malsata, mi devas manĝi."

tasol
Se ĝi staras je la komenco de la frazo, ĝi signifas "sed; se", dum ke je la fino de frazo aŭ post iu ajn vorto tasol signifas "nur".
Tasol tupela pikinin i no laik kaikai. "Sed du infanoj ne volas manĝi."
Mi save tok Pisin liklik tasol. "Mi povas nur malmulte paroli piĝinon."

Komparu ankaŭ
Mipela tasol i kaikai mango. "Nur ni manĝas mangojn."
Mipela i kaikai mango tasol. "Ni manĝas nur mangojn."

 Numeraloj 
Tokpisino havas numeralojn el la angla lingvo, sed ofte uzas la finaĵon -pela.

 Cifro Tokpisino Ekzemplo Traduko 11-20 11-20 el la angla 10-100 10-100 el la angla 1 wan, wanpela wanpela pikinini unu infano wanpela ten wan ileven wanpela ten 2 tu, tupela tupela buk du libroj wanpela ten tu twelve, twelpela tupela ten twenti, twentipela 3 tri, tripela tripela meri tri virinoj wanpela ten tri tetin, tetinpela tripela ten teti 4 foa, fopela fopela pusi kvar katoj wanpela ten foa fotin fopela ten foti 5 faiv, faivpela faivpela dok kvin hundoj wanpela ten faiv fiftin faivpela ten fifti 6 sikis, sikispela sikispela fail ses dosieroj wanpela ten sikis sikistin sikispela ten sikisti 7 seven, sevenpela sevenpela de sep tagoj wanpela ten seven seventin sevenpela ten seventi 8 et, etpela etpela man ok viroj wanpela ten et etin etpela ten eti 9 nain, nainpela nainpela diwai naŭ arboj wanpela ten nain naintin nainpela ten nainti 10 ten, tenpela tenpela yia dek jaroj tupela ten twenti, twentipela wan handet

Pliaj numeraloj estas: tausen "mil" (ekz. tu tausen "du mil", tu tausen wanpela ten wan "2011") kaj milien "miliono" (ekz. tu milien "du milionoj").Paĝo pri numeraloj en Tokpisino 

 Pliaj trajtoj 
Duobligo estas tre kutima en tokpisino, dum ke ĝi povas havi malsamajn funkciojn. Laŭ Nose, Masahiko ĝi nur malofte indikas pluralon kaj variecon. Diversaj verboj povas duobliĝi por esprimi ripeton, daŭrigon aŭ ion similan, sed ne ĉiuj.
+ Semantikaj efikoj de duobligo, laŭ Nose, Masahiko Unusilaba vorto Senco Etimo Dusilaba vorto Senco montras pluralon kain speco angle kind kainkain diversaj specoj de wil rado angle wheel wil-wil biciklo varieco kala koloro angle color kala-kala multekolora, bunta" mak signo, marko angle mark mak-mak bunta intensivo aŭ iterativo (Nose, Masahiko nomas tion angle repetitive and continuous aspect) danis danci angle dance danis-danis daŭrigi dancadon luk rigardi angle look lukluk rigardi, vidi oltaim ĉiam angle all the time oltaim-oltaim ĉiam, eterne; permanente paitim bati angle fight pait-paitim batadi tok mesaĝo, vorto; rakonti, diri, paroli angle talk toktok diskuto, lingvo hazardeco kaj reciprokeco hait kaŝi angle hide hait-hait kaŝi je diversaj lokoj pilai ludi angle play pilai-pilai ludadi was lavi angle wash waswas lavi sin
 evitas homonimion kiel ekzemple jene:
 Unusilaba vorto Senco Etimo Dusilaba vorto Senco Etimo kus tuso; malvarmumo; muko angle kuskus sekretario, sekretariino// arba kanguruo malaje kuskus lap rido; ridi angle laugh laplap materialo por vestaĵo lik liko; liki angle leak liklik malgranda; iom aŭstronezie ikilik mat mato angle mat matmat tombo aŭstronezie pis fiŝo angle fish pispis pisi angle piss sip ŝipo angle ship sipsip ŝafo angle sheep
 Ŝanĝo de la vortospeco:
+ Ŝanĝo de la vortospecoj per duobligo, laŭ Nose, MasahikoLaŭ Nose, Masahiko: Reduplication in Tok Pisin   Unusilaba vorto Senco Etimo Dusilaba vorto Senco sing kanti angle sing sing-sing tradicia festivalo ting ideo, opinio angle think ting-ting pensi

Kelkaj el ĉi tiuj trajtoj devenas el komunaj gramatikaj normoj de la Aŭstroneziaj lingvoj - kvankam plej ofte en simpligita formo. Aliaj trajtoj, kiel ekz. la vortordo, estas pli similaj al la angla lingvo.

 Vortotrezoro 
La vortotrezoro enhavas vortojn de malsama deveno, nome ĉirkaŭ 85 % el la angla, kaj la resto el melaneziaj lingvoj, la malaja, la portugala kaj la germana lingvoj.

+ Informoj pri la vorta deveno Vorto Senco Etimo Komento El la angla ai okulo eye Diference al la angla havasankaŭ pliajn signifojn. ain fero, ŝtalo iron ainim gladi + sufikso -im ais glacio ice bagarapim dolori; neniigi, detrui" bugger up + him bata butero butter bruk rompi; rompiĝi broken kisim ricevi; preni; alpreni catch him meri virino Mary (ofta virina nomo) mi mi me sapos se suppose yu vi you Diference al la angla ĝi estasuzata nur en la singularo. El malaja lingvo binatang insekto; viruso binatang 'Tier, Vieh'Erich-Dieter Krause: Wörterbuch Indonesisch-Deutsch, 4a eldono, 1995, ISBN 3-324-00470-5, sur la paĝoj 61 (binatang); 399 (sayur); 434 (susu)Adolf Heuken: Wörterbuch Deutsch-Indonesisch, 2a eldono, 1994, ISBN 3-324-00609-0, sur la paĝoj 506, 577 El la malaja sayor vegetaĵo sayur susu lakto; mamo susu El melaneziaj lingvoj balus kolombo; aviadilo balus 'airplane'Kurso pri Tolai-lingvo Alia versio de la kurso(flugmaŝino), balu 'pigeon'Pri la fonologio de Tolai (kolombo) El Tolai bung kunveno; merkato; kunveni bung 'market' (merkato) diwai arbo; ligno davai 'wood, tree' (ligno, arbo) kiauPaĝo pri lingvaj varietoj  ovo; bulbo; testiko kiau 'egg' (ovo) kumul paradiza birdo kumul 'bird of paradise'(paradiza birdo) lapun maljuna; aĝa liklik malgranda; iom ikilik 'little' (malgranda) palai lacerto dinau ŝuldo; lupreni monon dinau 'debt'Diskuto pri aŭstronezaj vortoj en Tokpisino  (ŝuldo) El la fiĝia El la germana bang benko Bank beten<ref name="tolai-une" preĝi beten binen abelo Bienen Apud bi bogen arko Bogen boksen boksi; batali per pugnoj boxen bros brusto Brust gip veneno Gift gumi gumo; guma bendo; skrapgumo; ... Gummi raus foriri raus rausim forigi; ellasigermane entlassen" + sufikso -im supka unurada puŝĉaro Schubkarre(n) El la portugala pikinini bebo; infano, filo, filino; ido; semo pequeninho "tre malgranda" save koni; povi; scii; senti; kono, scio saber

 Kunmetado 
Multaj vortoj estas formataj per kunmetado, ĉe kio kelkaj vortoj ĉefe nur aperas en kunmetaĵoj. Ĉe tio ekzistas diversaj variantoj, nome la jenaj: kune kaj dise skribataj kunmetaĵoj.

Kune skribataj
Laŭ Krifka tio estas kunmetaĵoj kun modifikatoroj (germane Kompositionen mit Modifikatoren), dum ke Mihalic nomas tion kunmetaĵoj (angle Compounding).
 ara- (el la angla other. Nur estas uzata en kunmetaĵoj aŭ kun la sufikso -pela.)
 arakain "malsama"
 arasait "aliflanke"
 bik- (el la angla big. Ĝi ĉefe estas uzata en kunmetaĵoj.)
 bikbel "bubalo; grasa viro" (dua parto estas bel)
 bikbrata "pli aĝa frato" (dua parto estas brata)
 bikbus "sovaĝa arbaro" (dua parto estas bus)
 bikman "gvidanto; ĉefo" (dua parto estas man)
 bikmaus "laŭte kriegi" (dua parto estas maus)
 biknait "noktomezo" (dua parto estas nait "nokto")
 biknem "famo, reputacio; fama" (dua parto estas nem "nomo")
 biksan "tagmezo" (dua parto estas san "suno")
 mausgras "barbo" (el la vortoj maus "buŝo", gras "herbo; hararo; lano")
 wan- (el la angla one. Ĝi ĉefe estas uzata en kunmetaĵoj.)
 wanbel "konsento; paco" (dua parto estas bel)
 wanblut "sange parenca ulo" (dua parto estas blut)
 wande "unufoje; foje; iam" (dua parto estas de)
 wanhaus "homoj, kiuj loĝas en la sama domo" (dua parto estas haus)
 wanpela "unu; sola" (dua parto estas la sufikso -pela)
 wanples "persono el la sama vilaĝo" (dua parto estas ples)
 wanskul "samlernejano; samklasano" (dua parto estas skul)
 wantok "samlingvano; sametnano; amiko" (dua parto estas tok)
 wanwok "kolego" (dua parto estas wok)

Dise skribataj
Tokpisino ofte uzas kunmetojn de diversaj vortoj, dum ke la angla uzas apartajn radikojn. La ĉitieaj tabeloj enhavas formojn kun kaj sen la vorto "bilong". Laŭ Krifka la varianto sen "bilong" estas kunmetaĵo kun nomenoj (germane Kompositionen mit Nomina), dum ke Mihalic nomas tion nominalaj frazoj (angle noun phrases).

 Tokpisina Angla Esperanto bel  stomach; pregnancy; heart (emotions)  stomako; ventro; gravedeco; koro (emocioj)" belhat, bel i hat  angry; impatient  ĉagrena, kolera; malpacienca bel hevi, bel i hevi  sad, worried  malgaja bel isi, bel i isi  calm  trankvila bel kirap, bel i kirap  aroused, excited  ekscitita bel kol, bel i kol  at ease, reconciled  (inter)konsoliĝinta bel kros, bel i kros  angry  ĉagrena, kolera bel pas, bel i pas  sad  malgaja haus  house  dom haus ais  walk-in freezer  industria fridujo, friduja ĉambro,glaciĉambro haus balus  hangar  hangaro haus buk  library  biblioteko haus kar  garage  garaĝo haus skul  school building  lerneja konstruaĵo ples  place  loko; placo ples pilai  playground  ludejo ples singsing  dancing ground  dancejo

 Tokpisina Angla Esperanto gras  grass  herbo, ... gras bilong fes  beard  barbo gras bilong het  hair  hararo (sur la kapo) gras bilong pisin  feather  pulmaro gras antap long ai  eyebrow  brovo gras nogut  weed  trudherbo bilum  net bag  retsako bilum bilong pikinini  placenta, uterus  placento, utero

Krome eblas priskribaj variantoj:
 pikinini i dring susu yet "bebo" (laŭvorte "infano, kiu ankoraŭ trinkas lakton")

 Afiksoj 
Tokpisino havas nur malmulte da afiksoj, kiuj eĉ nur estas sufiksoj.
 -pela - ĝi estas uzata ĉe adjektivoj, kelkaj pronomoj kaj numeraloj.
 bikpela "granda; grava"
 dispela "ĉi tiu; ĉi tio"
 tripela "tri"
 -im - ĝi formas transitivajn verbojn el diversaj vortospecoj. Kelkaj verboj ekzistas eĉ nur kun ĉi tiu sufikso.
 ritim (el rit) "legi"
 raitim (el rait) "skribi"
 helpim "helpi" (Ne estas formo sen sufikso.)
 bihaimim "sekvi; obei; kopii" (el bihain "post; malantaŭ")

 Varia ortografio 
Ĉe kelkaj vortoj la ortografio povas varii depende de la dialekto aŭ fonto.
 aitingk, aiting, ating "mi pensas, mi kredas, mi supozas; verŝajne; eble"
 bilong, bolongKenneth G. Linton: Kanako el Kananam, 1960, blong, blo "de, el"
 bilong wanem, bolong wonem "kial?"
 dispela, disla "ĉi tiu, ĉi tio"
 em, en (ofte post la vortoj bilong kaj long, do: bilong en, long en) "li, ŝi, ĝi"
 halivim, halvim, helvim, helpim "helpi"
 long, lo "sur, ĉe, ..."
 -pela, -pla sufikso ĉe numeraloj, adjektivoj kaj pronomoj
 popaia, popai "maltrafi; gliti"
 sisa, susa "fratino; (en kelkaj areoj) gefrato aŭ proksima amiko de la kontraŭa sekso"
 wanem, wonem "kio"

 Sencaj diferencoj 
Diference al la anglalingvaj etimoj vortoj ofte havas malsamajn resp. aldonajn sencojn.

 Vorto Angla etimo Senco laŭ la angla lingvo Aldonaj sencoj antap on top supre supren; surfaco; pli forta, pli bona, pli prudenta grasEn gras bolong em i dai pinis „lia hararo jam griziĝis“, sur la paĝo 71, kaj en gras bolong kokoruk „herbaĵo de koko“, sur la paĝo 72, de Kanako el Kananam grass herbo har(ar)o; plumo karim carry (+ him) porti naski inap enough sufiĉe kapabla laik like deziro, deziri; volo, voli; ŝato, ŝatiLaŭ la vortaroj kaj Kauderwelsch esti -onta sapim sharpen (+him) akrigi skulpti

 Homonimio 
Ĉar Tokpisino havas malpli da sonoj ol la angla lingvo, ofte ekzistas homonimoj, kiuj havas malsamajn etimojn.

+ Estiĝo de homonimoj Vorto Senco Etimo bek poŝo, teko; sako angle bag reen angle back bekim pago; redoni; respondi angle back + him baki angle bake + him bin fazelo; fabo angle bean -is angle been hat malmola angle hard koro angle heart ĉapelo; ĉapo angle hat varmega, varma angle hot sel ŝelo; ... angle shell velo; veli angle sail; to sail ĉelo (biologio) angle cell

Ofte estas uzataj aldonaj elementoj aŭ alternativaj formoj, por eviti homonimojn.

 Sen aldona elemento Senco Etimo Kun aldona elemento Senco Etimo nil najlo; pinglo angle nail nildaun genui angle kneel + down ol ili angle all olpela malnova, maljuna angle old + fellow wok labori angle work wokabaut migri angle walk + about

Sed ankaŭ reduplikacio povas esti uzata por tio.

Kiel ekz. el la anglaj vortoj ship kaj sheep estiĝis la vortoj sip „ŝipo“ kaj sipsip „ŝafo“.

 Notoj 

 Fontoj 
 Bildatlas der Sprachen, ISBN 978-3-937872-84-1, paĝoj 107, 147-153 (pri tokpisino); paĝoj 107-109 (pri hirimotua lingvo) 
 Francis Mihalic: The Jacaranda Dictionary and Grammar of Melanesian Pidgin, ISBN 0-7016-8224-8 
 Kauderwelsch Band 18, Pidgin-Englisch für Papua-Neuguinea, 3a eldono 2001, ISBN 3-89416-517-0 
 Papua New Guinea TOK PISIN ENGLISH Dictionary, The perfect dictionary for learners of English and Tok Pisin, Oxford University Press 2008, 1a eldono, ISBN 978-0-19-555112-9 

 Vidu ankaŭ 
 La Tok-Pisina Vikipedio: http://tpi.wikipedia.org
 Listo de kreolaj lingvoj
 Listo de lingvoj

 Eksteraj ligiloj 

 Programo en Tokpisino de Radio Australia 
 Gramatiko de Tok Pisin 
 Seminara materialo de prof. dr. Krifka 
 Datoj pri Tokpisino ĉe Ethnologue kun tre multe da literaturo 
 Tradukado (angla-tokpisina)  
 Paĝo pri lingvaj varietoj 

Kategorio:Kreolaj lingvoj
Kategorio:Lingvoj de Papuo-Nov-Gvineo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto