Itrio

Itrio estas kemia elemento, ĝia atomnumero estas 39. La simbolo estas Y.
Simpla substanco estas mola metalo kiu havas arĝent-koloran poluron. Itrio apartenas al la transirmetaloj, tamen ĝi havas similan kemian econ kun lantanojdoj, do ĝi estas klasigata kiel rara tero.Connelly N. G.; Damhus T.; Hartshorn R. M.; Hutton A. T., red. (2005). Nomenklaturo de Neorganika Kemio: Rekomendoj de IUPAC 2005 (PDF). RSC Publishing. p. 51. ISBN 978-0-85404-438-2. Arkivita (PDF) de la originalo je 2009-03-04. Prenita 2007-12-17. Nur 89Y, la sola stabila izotopo ekzistas en rara tera mineralo.
La pura elemento ne ekzistas en la naturo.

En 1787, la Sveda kemiisto Carl Axel Arrhenius trovis nekonatan mineralon apud Ytterby, Svedio. Kaj li nomis ĝin "iterbito" (angla: ytterbite). Johan Gadolin identigis novan oksidon (aŭ "teron") en la specimeno de Arrhenius en 1789, kaj publikigis sian kompletan analizon en 1794. Anders Gustaf Ekeberg konfirmis la identigon en 1797 kaj nomis la novan oksidon itrio. En 1828, Friedrich Wöhler elprenis simplan substancon de itrio el mineralo.Marshall, James L. Marshall; Marshall, Virginia R. Marshall (2015). "Remalkovro de la elementoj: La Maloftaj Teroj - La Konfuzaj Jaroj" (PDF). La Seslatero: 72–77. Prenite la 30an de decembro 2019.Weeks, Mary Elvira (1956). La malkovro de la elementoj (6a eld.). Easton, Pensilvanio: Journal of Chemical Education. Itrio estas uzata por fluoreskaĵo, kaj ruĝa fluoreskaĵo estas uzata por bildotuba vidigilo kaj Lum-eliganta diodo.
Alte, ĝi estas uzata por elektrodo, elektrolito, filtrila cirkvito, lasero, kaj superkonduktivaĵo. Ĝi estas ankaǔ aplikata en medicina teknologio.

 Proprecoj 
Itrio ne estas bio-aktiva substanco, sed ĝi estas malutila al la homa pulmo.
 Atompezo : ĉirkaŭ 88.9
 Denseco 4.472 g·cm−3
 Degelpunkto: (1799 K)
 Bolpunkto: (3609 K)
La pura elemento estas relative stabila en aero en amasa formo, pro pasivigo de protekta oksida (Y₂O₃) filmo kiu formiĝas sur la surfaco. Ĉi tiu filmo povas atingi dikon de 10 μm kiam itrio estas varmigita ĝis 750 °C en akva vaporo. Kiam fajne dividita, tamen, itrio estas tre malstabila en aero; rabotaĵoj aŭ tordaĵoj de la metalo povas ekbruli en aero je temperaturoj superantaj 400 °C.Lide, David R., red. (2007–2008). "Itrio". CRC Manlibro de Kemio kaj Fiziko. Volumo 4. Novjorko: CRC Press. p. 41. ISBN 978-0-8493-0488-0. Itria nitrido (YN) formiĝas kiam la metalo estas varmigita ĝis 1000 °C en nitrogeno.

 Aplikaĵo 

 Grenato 
Itrio estas uzata en la produktado de diversaj sintezaj grenatoj,Jaffe, H. W. (1951). "La rolo de itrio kaj aliaj negravaj elementoj en la grenatgrupo" (PDF). American Mineralogist: 133–155. Prenite 2008-08-26. dum itria oksido estas uzata en la fabrikado de itria fera grenato (Y3Fe5O12, "YIG"), tre efika mikroonda filtrilo. Lastatempaj studoj montris, ke iliaj magnetaj interagoj estas pli kompleksaj kaj havas pli grandan gamon ol oni komprenis dum la pasintaj kvar jardekoj.Princep, Andrew J.; Ewings, Russell A.; Boothroyd, Andrew T. (14 novembro 2017). "La plena magnona spektro de itria fera grenato". Quantum Materials. 2 (1): 63. arXiv:1705.06594. Bibcode:2017npjQM...2...63P. doi:10.1038/s41535-017-0067-y. S2CID 66404203 Itrio, fero, aluminio kaj gadolinio-granatoj (kiel ekzemple Y3(Fe,Al)5O12 kaj Y3(Fe,Gd)5O12) havas gravajn magnetajn ecojn. Yttrium-aluminia grenato (YAG) estas utila por fosforoj kaj estas grava komponanto de blankaj LED-oj.Chin Trento, Itrio-Aluminia Grenato (YAG): Ŝlosila Materialo por Laseroj kaj Fluoreskaj Aplikoj. Prenite 2025-05-23.

 Materiala plifortigo 
Malgrandaj kvantoj de itrio (0.1% ĝis 0.2%) estis uzitaj por redukti la grajngrandecon de kromo, molibdeno, titanio kaj zirkonio."Yttrium". Periodic Table of Elements: LANL. Los Alamos National Security. Yttrio estas uzata por plibonigi la forton de aluminio- kaj magnezio-alojoj. La aldono de itrio al la alojo ĝenerale plibonigas maŝineblon, plifortigas reziston al alttemperatura rekristaliĝo, kaj signife pliigas reziston al alttemperatura oksidiĝo.Ĉefaj Aplikoj de Yttrio en Alojoj kaj Fosforoj. Prenite 2025-05-23.

 Medicina 
La radioaktiva izotopo yttrio-90 (90Y) estas uzata por marki medikamentojn kiel edotetratido kaj ibritumomab, kiuj estas uzataj por trakti diversajn kancerojn, inkluzive de limfomo, leŭkemio, hepata kancero, ovaria kancero, kolorekta kancero, pankreata kancero kaj osta kancero.Adams, Gregory P.; et al. (2004). "Ununura traktado de Yttrium-90-markita CHX-A''–C6.5 Diabody malhelpas la kreskon de establitaj homaj tumoraj ksenograftoj en imunodeficientaj musoj". Cancer Research. 64 (17): 6200–6206. doi:10.1158/0008-5472.CAN-03-2382. PMID 15342405. S2CID 34205736.

 Bildaro 

 En Esperanto aperis 

 De abrakadabra al zigurato 28 babiladoj pri vortoj de Sten Johansson elŝutebla

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Kemio
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
 Carl Axel Arrhenius