Karbo

Karboartikolo karbo en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, jen en reta versio; ankaŭ en la presita eldono de 1970, p. 487, kaj la eldono de 2002, p. 531/532. estas plejparte minerala karbono, eltirata el la tera profundo por servi ĉefe kiel brulaĵo, kelkfoje ankaŭ kiel bazo por kemiaj procezoj. La du precipaj specoj de karbo laŭ ReVo estas "ŝtonkarbo" (alivorte minkarbo, antracito) "kaj terkarbo" (alivorte lignito).La diferencigon al "ŝtonkarbo" (alivorte minkarbo, antracito) "kaj terkarbo" (alivorte lignito) klare faras al artikolo , ĝi konfirmiĝas en PIV, ligiloj vidu supre. Kiam oni bruligas ĝin kiel energiofonton, liberiĝas karbona dioksido, kio kontribuas al la forceja efiko kaj tiel al la tutmonda varmiĝo.

 Etimologio 

La vortoj "karbo" (brulaĵo aŭ fosilia aŭ laŭcele produktita el ĵus kreskiĝinta ligno), "karbonio" (terhistoria epoko kiam terkarbo formiĝis), kaj "karbono" (kemia elemento el kiu karbo plejparte konsistas) estas proksime parencaj kaj devenas el la latina vorto "carbō".

 Estiĝo 

eta|strukturo de terkarbo

Terkarbo formiĝis dum la tuta terhistorio, sed plejparto (ca 90%) de la nuntempe konata aŭ lastatempe forbruligita karbo dum karbonia kaj permia tempo, antaŭ 360 Ma ĝis 250 Ma, do dum nur 2% de la terhistorio.

 Enhavo kaj tipoj 
Kvalita karbo enhavas karbonon, kies koncentriĝo varias de 94% ĝis 98%. La cetero de la karbo konsistas el aliaj substancoj, plejparte hidrogeno, nitrogeno, oksigeno, sulfuro, akvo kaj cindro. La kvalito de la karbo estas determinita de ĝia karbonenhavo: ju pli malnova la karbotavolo, des pli alta la kvalito de la tavolo kaj des pli alta la procento de karbono en ĝi.

La karbo estas dividita en kvar tipojn, laŭ ilia kvalita nivelo:

 Lignito (konata kiel "bruna karbo") - enhavas inter 46% kaj 60% karbono
 Sub-bituma karbo - enhavas inter 60% kaj 69% karbono
 Bituma karbo (ankaŭ konata kiel "nigra karbo") - enhavas inter 69% kaj 86% karbono
 Antracito - metamorfa karbo enhavanta inter 86% kaj 98% karbono

Karbdeponejoj estas rezervoj/deponejoj de lignito (bruna karbo) kies ĝi estas trovitaj en signifaj kvantoj. Tavoloj de karbo en neekonomiaj ne estas minitaj.

 Uzo 

eta|terkarbobruliganta elektrejo

Terkarbo povas esti taksata kiel la ĉefa motoro de frua industriiĝo. Ĝi estis uzata por fiksitaj vapormaŝinoj, sekve por vaporlokomotivoj, elektrejoj, industria kaj doma hejtado, kemia industrio kaj pliaj celoj.

 Malavantaĝoj 

La ekde komenco evidenta malavantaĝo estas la densa kaj agresema fumo. Pro tio oni komencis konstrui altajn kamentubojn por teni la problemon fore de si mem. Tio malpli bone funkciis te ne eblis por vaporlokomotivoj, kaj la fumo ripete estis kaŭzo de kaj konfliktoj kaj sanodanĝeraj situacioj ekzemple en tuneloj. La ĉefa parto de la fumo estas nevidebla kaj senordora gaso karbona dioksido CO2, sed kunestas granda kvanto da pliaj substancoj kiel SO2 kiu kaŭzas acidan pluvon, kaj multaj aliaj, inkluzive malpezaj kaj radioaktivaj metaloj.  


 "Pura karbo" 

La terkarba industrio bone scias pri sia malbona reputacio. Por savi sin mem oni elpensis anglan terminon "clean coal", esperante "pura karbo". Forigi la toksajn substancojn el la fumo iomete eblas, sed ne eblas forigi la ĉefan parton CO2 kies formiĝo ellasas ĝuste la energion kiun oni volas havi. Ekzistas ideo pumpi la CO2 malsupren en la tero anstataŭ ellasi ĝin en la atmosfero. Ĉu tio estas longdaŭre taŭga solvo estas dubinde.

 Mineraloj 
 Antracito
 Bruna karbo (lignito)

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Torfo
 Lignokarbo
 Ŝutmonto
 Koakso
 Briketo
 Likvigita natura gaso

Kategorio:Nigra karbo
Kategorio:Brulaĵoj
Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Tipoj de karbo