Alpa apuso

La Alpa apuso (Tachymarptis melba, eksa Apus melba) estas unu el la plej grandaj apusedoj kaj certe la plej granda apuso en Eŭropo. Ĉiukaze temas pri eta birdo, ŝajne simila al granda hirundo aŭ murhirundo. Ĝi estas, tamen, tute nerilata al tiuj specioj de paseroformaj, dum apusoj estas en la ordo Apodoformaj. La simileco inter tiuj grupoj estas kaŭzataj de konverĝa evoluo, respegulante similajn vivmanierojn.

Ĉi tiu birdo havas tre mallongajn gambojn kiuj utilas nur por alkroĉi vertikalajn surfacojn. Ĉi tiu specio neniam surterigas volonte. Tiel, la ĝenerala nomo devenas de la greka lingvo "apous" kiu signifas "sen piedoj".

 Disvastiĝo 
La Alpa apuso reproduktiĝas en montoj el suda Eŭropo (en la insuloj kaj la tri mediteraneaj grandaj duoninsuloj, krom norda Magrebo) kaj en la Alpoj, de kie devenas la specifa nomo, tra Turkio, Kaŭkazo, Centra Azio al Himalajo kaj okcidenta Barato. Kiel la Ordinara apuso, ili estas tre migrantaj, kaj vintras tre suden en sudorienta Afriko ekde Etiopio ĝis Sudafriko. Ili amplekse vagas dum migrado, kaj estas tre vidataj en plej parto de suda Eŭropo kaj Azio. Interese, la specio ŝajne estis multe pli disvastigata dum la lasta glaciepoko, kun ekzemple granda kolonio reproduktanta en la Kavo Komarowa ĉe Częstochowa, Pollando, antaŭ ĉirkaŭ 40 000 aŭ 20 000 jaroj (Tomek & Bocheński 2005). Simile en Ĝibraltaro inter la 18-a kaj 19-a jarcento.

La loĝantaro en Eŭropo povas ĉirkaŭi 44 ĝis 62 000 reproduktantajn parojn, krom tiuj de Turkio kaj Azio.

 Aspekto 
240ra|eta|maldekstra|Alpa apuso
La Alpa apuso estas facile identigita kaj apartigita de la aliaj apusoj pro sia grando. La enverguro estas de 55 cm, multe pli granda kompare kun la 42 cm de la Ordinara apuso. Ĝi estas 21 cm longa mezaveraĝe kaj malhelgrizbruna al nigra (malpli nigra ol la Ordinara apuso), escepte la blankaj ventro (nur por tiu specio) kaj gorĝo (kiel ĉe aliaj apusoj), kun malhela strio en brusto apartiganta la blankajn areojn. Ili havas mallongan kaj mallarĝan forkoforman voston (ne tiom forkoforma kiom tiu de la Ordinara apuso) kaj tre longajn reenkurbajn flugilojn kiuj aspektas kvazaŭ duonluno, pafarko aŭ bumerango. La junuloj havas malpli markatan brustostrion.

La voĉo estas longega trilado pli muzika ol tiu kria de la Ordinara apuso, io kiel "tirititi".

 Reproduktado 
eta|200ra|maldekstra|Ovoj de  Tachymarptis melba 
La Alpa apuso konstruas sian neston en kolonioj (el duondekduo ĝis dekduo da paroj) en taŭga klifotruo aŭ kaveto, kie la ino demetas 2-3 ovojn (malofte 1 aŭ 4). Ambaŭ gepatroj kolektas materialon por la nesto dumfluge el la aero (plumoj, pajloj, ktp.) aŭ superflugante amasojn da vegetala materialo. Poste ili kungluos tion per salivo kiu malmoliĝos kaj kotigos ĉion. Foje ili profitos fendojn ekzemple sub pontoj kaj pli malofte en konstruaĵoj, sed ankaŭ en la centro de grandaj urboj kiel Istanbulo. Tiu apuso revenas al la sama loko jaron post jaro, kaj rekonstruas sian neston, kiam estos necesa. Tiuj birdoj pariĝas porvive.

Tiu specio alvenas al la reproduktejoj ĉirkaŭ du monatoj antaŭ la ovodemetado, kio okazas inter majo kaj junio. Same foriras al Afriko sufiĉe post la fino de la reproduktado. Ambaŭ seksoj kovas dum 19-21 tagoj. Ambaŭ gepatroj manĝigas la idojn per vomita bulo elinsekta. Post 6 semajnoj, la idoj ekflugas, sed elnestiĝo povas prokrastiĝi, se okazas veteraj malfacilaĵoj. Tiuj apusidoj en la nesto povas malplialtigi sian korpotemperaturon kaj iĝi torporaj se malbona vetero malhelpas siajn gepatrojn kapti insektojn proksime. Alifoje la gepatroj devos kapti predojn eĉ krepuske.

 Kutimoj 
La Alpa apuso pasigas plej parton de siaj vivoj en aero, manĝante la insektojn kiujn ili kaptas per siaj bekoj; kutime ili ĉasas laŭ aroj kiuj kriegas dumkapte. Ili trinkas dumfluge, sed ripozas sur vertikalaj klifoj aŭ muroj. La flugo estas pli malrapida kaj potenca ol tiu de ties pli etaj parencoj. Ili svebas pli ol la Ordnara apuso kaj eble flugas malpli alte ĝenerale.

 Taksonomio 
Tiu specio, kaj la rilata afrika specio Punktapuso, estas foje apartigitaj en la genro Tachymarptis, sed genetika pruvo sugestas, ke tio lasus la ceteron de Apus parafiletika. En la taksonomio de Sibley-Ahlquist, la malnova ordo Apodoformaj disiĝas. La apusoj restas en tiu ordo, sed la kolibroj estas en nova ordo, nome Trokiloformaj. Tio ne estas ĝenerale akceptita pro kontraŭdiro de fosilia pruvo (vidu familion Jungornitedoj).

La alpan apuson formale priskribis en 1758 la sveda natursciencisto Carl Linnaeus en la deka eldono de lia verko Systema Naturae. Li metis ĝin kun la apusoj en la genron Hirundo kaj stampis la duvortan nomon Hirundo melba. Linnaeus specifigis la tipan lokon kiel Ĝibraltaro. Linnaeus bazis sian rakonton sur "The greatest martin or swift" kiun priskribis kaj ilustraciis en 1743 la angla natursciencisto George Edwards en sia libro A Natural History of Uncommon Birds. La specimeno de Edwards estis pafita en la rokmonto de Ĝibraltaro. 

La alpa apuso estas nun metita kun la makula apuso en la genron Tachymarptis, kiun enkondukis en 1922 la sudafrika zoologo Austin Roberts. La genronomo devenas el la grekaj vortoj ταχυς/taĥus signife "rapida", kaj μαρπτις/marptis signife "kaptisto". La etimologio de la specia epiteto melba estas necerta, sed ĝi povus esti mallongigita formo de melanoalba (balnknigra) aŭ melalba, el la greka μελας /"melas", μελανος/melanos signife "nigra" kaj Latina albus signife "blanka".

Oni agnoskis jenajn dek subspeciojn:
 T. m. melba (Linnaeus, 1758) – suda Eŭropo tra Turkio ĝis nordokcidenta Irano
 T. m. tuneti (Tschusi, 1904) – Maroko tra Mezoriento kaj orienten ĝis okcidenta Pakistano
 T. m. archeri (Hartert, EJO, 1928) – norda Somalio, sudokcidenta Arabio ĝis Jordanio, Palestino kaj Israelo
 T. m. maximus (Ogilvie-Grant, 1907) – montoj Ruvenzori (nordorienta DR Kongo kaj Ugando)
 T. m. africanus (Temminck, 1815) – Etiopio ĝis Sudafriko kaj sudokcidenta Angolo
 T. m. marjoriae (R. D. Bradfield, 1935) – centra norda Namibio kaj nordokcidenta Sudafriko
 T. m. willsi (Hartert, EJO, 1896) – Madagaskaro
 T. m. nubifugus (Koelz, 1954) – Himalajo
 T. m. dorabtatai (Abdulali, 1965) – okcidenta Barato
 T. m. bakeri (Hartert, EJO, 1928) – Srilanko

Bildaro

 Referencoj 

 Literaturo 

 Roger Peterson, Guy Mountfort, P.A.D. Hollom, "Guía de campo de las aves de España y de Europa", Omega, Barcelona, 1983.
  Ne minacata
 Tomek, Teresa & Bocheński, Zygmunt (2005): Weichselian and Holocene bird remains from Komarowa Cave, Central Poland. Acta zoologica cracoviensia 48A(1-2): 43-65. PDF plena teksto

 Eksteraj ligiloj 





 En la hispana
 En la angla 

Kategorio:Apusedoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo