-um-

La sufikso -um- montras vorton kiu rilatas al la ĉefvorto. -um- mem ne havas difinitan signifon, do la rilato povas esti diversspeca. Tial oni devas lerni ĉiun vorton kun -um- aparte. Ekzistas tamen kelkaj grupoj de um-vortoj kun similaj signifoj:

 Vestaĵparto ĉe iu korpoparto, ekz-e
 pland-um-o = la plata malsupro de ŝuo, kiu tuŝas la plandon
 kol-um-o = vestaĵparto, kiu ĉirkaŭas la kolon
 Agi per io, ekz-e
 foli-um-i = turni la foliojn de libro aŭ gazeto por rapide kaj dise iom legi
 brak-um-i = ĉirkaŭi per la brakoj
 palpebr-um-i = rapide fermi kaj malfermi la palpebrojn
 Ekzekuti iumaniere, ekz-e
 pend-um-i = pendigi per ŝnuro ĉirkaŭ la kolo por mortigi
 kruc-um-i = najli aŭ ligi al kruco por mortigi
 ŝton-um-i = mortigi per ŝton-ĵetado
 Provizi per io, ekz-e
 aer-um-i = enlasi eksteran aeron por freŝigi
 akv-um-i = malsekigi per surverŝo aŭ trafluigo de akvo
 Nombrosistemo, ekz-e
 du-um-a nombrosistemo = sistemo kun du ciferoj, binara sistemo
 dek-um-a nombrosistemo = sistemo kun dek ciferoj, decimala sistemo

Kelkaj um-vortoj tamen ne apartenas al iu ajn grupo:
 plen-um-i = fari plene
 cerb-um-i = penege streĉi sian penson pri io
 malvarm-um-o = malsano kun tusado, nazkataro k.t.p. (laŭ popola kredo, tiaj malsanoj devenas de malvarmo; sed laŭ la moderna scienco ne estas rekta ligo)
 ktp

Kvankam oni devas lerni ĉiun um-vorton aparte, oni tamen povas argumenti, ke la ekzisto de -um- en Esperanto plifaciligas ĝin: Estas pli facile aparte memorigi, ke iu vorto estas um-derivaĵo de alia vorto, ol memorigi tute novan radikon sen difinita rilato al aliaj radikoj.

Jen listo de elektitaj um-vortoj:

-umo:
alfabetumo, brulumo, cicumo, ĉarumo, ekstremumo, grajnumo, hufumo, kalkanumo, kolumo, komunumo, kortumo, laktumo, manumo, mondumo

-umi:
aerumi, akvumi, amindumi, antaŭplenumi, bitumi, butikumi, cerbumi, brakumi, faldumi, fingrumi, foliumi, glaciumi, glitumi, gustumi, kafejumi, kalkumi, kolombumi, krucumi, langumi, lavumi, literumi, lokumi, lotumi, manumi, mastrumi. okulumi

-uma:
[numero]-uma , dekstruma, inerciuma, komunuma, monduma

 Uzado en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas la poemon de ties 17a ĉapitro al listo de vortoj kiuj uzas tiun sufikson.Marjorie Boulton, Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro, Universala Esperanto-Asocio, Roterdamo, 1984, dua eldono 1993. Paĝoj 217-218.

 Notoj 

 Eksteraj ligiloj 
 Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko (PMEG) pri la afikso -um-
 Tiu ĉumalofta sufikso -UM Anatolo Gonĉarov 114 paĝoj, PDF-formo. Libere elŝutebla de la retejo de UEA.
 Kiu estas via preferata sufikso?, artikolo en UEA Facila.


Kategorio:Sufiksoj en Esperanto

de:Sprachaufbau des Esperanto#Die Wortbildung
en:Esperanto vocabulary#List of lexical suffixes