Havaja lingvo

La havaja lingvo, propranome ʻōlelo Hawaiʻi, estas aŭstronezia lingvo parolata sur la Pacifika insularo Havajo. Ĝi estas la lingvo de la praaj havajaj indiĝenoj. Ĝi estas unu el la du oficialaj lingvoj de la usona ŝtato de Havajo, kaj la alia estas la angla lingvo. La havaja estas grava parto de la havajaj kulturo, muziko, kaj tiel plu, sed nur la loĝantoj de la privata insulo Niʻihau uzas la havajan lingvon ĉiutage.

La vorto "Wiki" aŭ "Viki" en Esperanto estas havaja vorto, kiu signifas "rapida". Uzante ĝin dufoje, vi havos la vorton "wiki-wiki", kiu signifas "tre rapide".

En la moderna tempo, la lingvo miksiĝis kun la angla kaj aliaj lingvoj kaj estiĝis kreolo, la havaja kreolo. Oni ne konfuzu ĝin kun la havaja.

 Spiritaj Vortoj 
La havaja estas spirita lingvo kaj estas plene de spiritaj vortoj. Jen kelkaj ekzemplojPukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H. Hawaiian Dictionary, Revised and Enlarged Edition. Honolulu, Havajo, Usono: University of Hawaiʻi Press, 1986. :

vortosignifoakuadio, diino, spirito, simile kiel japane kamihiwadezirinda nigreco, kiel la nigrajn porkojn oni oferas al diojkahunapastro, sorĉisto, magiisto, religia ministrolaʻasanktaNāmūlegenda spirita popoleto, la silentulojNāwālegenda spirita popoleto, la bruulojʻuhaneanimo, spirito

 Fonologio 
Ĉi tie oni prezentas la fonemojn en tranĉostrekoj / / per la IFA, la Internacia Fonetika Alfabeto. La grafemojn oni prezentas en < >.

 Konsonantoj 
<p k ʻ h l m n w>

/p k ʔ h l m n w/

La ʻokina <ʻ> estas speciala litero, kiu en Unikodo estas la deksesuma numero 02BB. Ĝi havas la sonon de la glota halto /ʔ/, ekzemple per la germana <Haupteingang> /ˈhaʊptʔaɪŋgaŋ/.

La sonoPukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H. Hawaiian Grammar. Usono: University of Hawaiʻi Press, 1979.  de <w>:

 post <i> aŭ <e> kutime sonas kiel /v/;
 post <u> aŭ <o> kutime sonas kiel /w/;
 vortkomence aŭ post <a> sonas kiel /v/ aŭ /w/.

 Vokaloj 
<a ā e ē i ī o ō u ū>

/a aː e eː i iː o oː u uː/

Ekzistas mallonga kaj longa versioj de ĉiu vokalo. La realiĝo de /a/ estas varie [æ⁓a⁓ɐ⁓ə]. La realiĝo de /e/ estas varie [ɛ⁓e/i].

 Diftongoj 
<ae ai ao au ei eu iu oi ou>

/ae aj ao aw ej ew ju oj ow/

<oe> ne estas diftongo, sed sonas kiel /owe/.

 Akcento 
Havaja vorto ampleksas unu aŭ pli da akcentvorteroj kun vokaloj [V], aŭ kun vokaloj [V] kaj konsonantoj [K]:

akcentvortera formoekzemplojakcenta loko(K)VKVahi, kahiantaŭlasta silabo(K)V(K)V(V)KVuahi, aloha, huali, kakahi, Hawaiʻiantaŭlasta silabo(K)VVai, wai, ā, nāsur diftongo aŭ longa vokalo(K)V(K)VVuai, uhai, kuai, wawai, iā, inā, huāsur diftongo aŭ longa vokalo

Lingvistoj kaj specialaj vortaroj indikas la apartecojn de la akcentvorteroj ene de vorto per la punkto <.>, sed en la kutima ortografio oni ne indikas tiujn.

Oni metas glitkonsonantojn kiel /j/ kaj /w/ inter kelkaj vokaloj en vortero. Ekzemple, la vorteron <huali> oni prononcas kiel /huˈwali/; la vorteron <iā> oni prononcas kiel /iˈjaː/.

Do, jen ekzemploj de kompletaj vortoj:

vortoprononcosignifokana.kē ʻele.ʻele/ˈkana.ˈkeː ˈʔele.ˈʔele/glicirizo, nigra kandohaili.moa/ˈhajli.ˈmowa/tipo de konkuloipu.kukui/ˈipu.kuˈkuwi/lampo

 Gramatiko 
 Artikoloj 
La vortoj ka kaj ke estas la singularaj difinaj artikoloj:

 ke uziĝas antaŭ substantivoj komenciĝantaj kun <a->, <e->, <o->, aŭ <k-> kaj antaŭ kelkaj substantivoj komenciĝantaj kun la ʻokina aŭ <p->;

 ka uziĝas alikaze.

La vorto nā estas la plurala difina artikolo.

La vorto he estas la singulara nedifina artikolo.

La plurala indikilo mau uziĝas kun kaj post he por la plurala nedifina artikolo.

vortosignifoka hoa.alohala amikonā hoa.alohala amikojhe hoa.aloha(unu) amikohe mau hoa.aloha(kelkaj) amikoj

 Vortordo 
La havaja frazo estas kutime VSO, verbo-subjekto-objekto.

Ua ʻai ke kanaka i nā kowa.ū.
Manĝis la homo la fiŝovojn.

La vorto ua markas la perfektan aspekton de la sekvanta verbo ʻai (manĝi). La vorto i markas la objekton.

 Verboj 
La havaja verbo ne havas tenson, escepte kiam oni indikas la prezencon. Aspektojn oni markas per indikiloj kiel per ua en la supera ekzemplo.

 Aspektaj, Tensaj, kaj Modaj Indikiloj 
vortosignifoua verboperfekta aspektoʻaʻole i verbonegativa perfekta aspektoe verbo anaimperfekta aspektoʻaʻole e verbo ananegativa imperfekta aspektoke verbo neiprezenca tensoʻaʻole e verbo neinegativa prezenca tensoe verboimperativa modomai verbonegativa imperativa modo

E ʻai ʻoe i nā kowa.ū.
Manĝu vi la fiŝovojn.

ʻAʻole i ʻai ʻoe i ka maiʻa.
Vi ne manĝis la bananon.

Ke hia.moe nei ʻo Pili.
Pili dormas.

ʻAʻole e hia.moe nei ʻo Pili.
Pili ne dormas.

 Personaj Pronomoj 
personosingularadualaplurala1a inkluzivekā.uakā.kou1a ekskluziveau, waumā.uamā.kou2aʻoeʻo.luaʻou.kou3aʻo ialā.ualā.kou

Ĉiuj personaj pronomoj povas uziĝi kiel subjekto aŭ objekto, escepte de aʻu, kiu estas la objekta kazo de au, wau, kaj escepte de ia, kiu estas la objekta kazo de ʻo ia.

 Demonstrativaj Pronomoj 
tipoapud parolantoapud alparolatoforakē-kē.ia (tiu ĉi)kē.nā (tiu)kē.lā (tiu for)pē-pē.ia, pē.nei (tiel ĉi)pē.nā (tiel)pē.lā (tiel for)nulia (tiu ĉi), nei (tiu ĉi, tie ĉi, nun)nā (tiu, tie)lā, ala (tie for), -lā (tiam)

 Ekvaciaj Frazoj 
Ekvaciaj frazoj estas senverbaj.

He hoa.aloha ʻoe.
Vi estas amiko.

ʻO Keō ke keiki.
Keō estas la infano.

ʻO ia ke kahuna.
Li estas la sorĉisto.

He kahuna kē.lā.
Tiu for estas sorĉisto.

He niu kē.ia.
Tiu ĉi estas kokoso.

ʻO ia ke aliʻi.
Li estas la ĉefo.

La vorto ʻo troviĝas antaŭ subjekto triapersona.

 Epitetaj Adjektivoj 
Adjektivo sekvas la substantivon.

iʻa ʻula.ʻula
fiŝo ruĝa

ʻuku.lele liʻi.liʻi
ukulelo malgranda

He keiki aka.mai ʻo Lani.
Lani estas infano ruza.

 Predikativaj Adjektivoj 
La adjektivo antaŭas la subjekton.

ʻUla.ʻula ka pua.
La floro estas ruĝa.

Liʻi.liʻi ka ʻuku.lele.
La ukulelo estas malgranda.

Hanuʻu ʻo Lani.
Lani estas malalta.

 Rekta kaj Malrekta Objektoj 
La markilo i antaŭas ambaŭ rektan kaj malrektan substantivajn objektojn en tiu ordo.

Hāʻawi ke aliʻi i ka pua i ke kanaka.
Donas la ĉefo la floron al la homo.

Hāʻawi ke aliʻi i he ipukukui i ke kanaka.
Donas la ĉefo lampon al la homo.

 Galerio 

 Rilataj Temoj 
 Polinezio
 Tahitia
 Laniakeo

 Rekomendataj Libroj 
 Cleeland, Hōkūlani. ʻŌlelo ʻŌiwi: Hawaiian Language Fundamentals. Honolulu, Havajo, Usono: Kamehameha Publishing, 2006. 

 Hopkins, Alberta Pualani. Ka Lei Haʻaheo: Beginning Hawaiian. Usono: University of Hawaiʻi Press, 1992. 

 Kōmike Huaʻōlelo, & Hale Kuamoʻo, & ʻAha Pūnana Leo. Māmaka Kaiao: A Modern Hawaiian Vocabulary. Usono: University of Hawaiʻi Press, 2003. 

 Pukui, Mary Kawena. ʻŌlelo Noʻeau: Hawaiian Proverbs & Poetical Sayings. Honolulu, Havajo, Usono: Bishop Museum Press, 1983. 

 Pukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H. Hawaiian Dictionary, Revised and Enlarged Edition. Honolulu, Havajo, Usono: University of Hawaiʻi Press, 1986. 

 Pukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H. Hawaiian Grammar. Usono: University of Hawaiʻi Press, 1979. 

 Pukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H., & Mookini, Esther T. The Pocket Hawaiian Dictionary (with a Concise Hawaiian Grammar). Usono: University of Hawaiʻi Press, 1980. 

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Wehewehe, Havaja Vortaro havaje 
 Ulukau, Havaja Librejo havaje 
 Hawaiian in Ethnologue  


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Usono
Kategorio:Lingvoj de Oceanio
Kategorio:Havajo