Amri Wandel

Amri Shraga Wandel  (, n. la 20-an de januaro 1954 en Tel-Avivo) estas israela astrofizikisto kaj esperantisto.revuo Esperanto, novembro 1995 (1075), paĝo 181

Profesoro ĉe la Universitato de Jerusalemo, li esploras astrobiologion, nigrajn truojn kaj aktivajn galaksiojn.

Kiel esperantisto, li estis unu el la ĉefaj redaktintoj de Manifesto de Raŭmo kun Jouko Lindstedt kaj Giorgio Silfer. Li estis prezidanto de TEJO (1981-1983) kaj ano de la Akademio de Esperanto ekde 1992. Inter 1995-2022 li estis plurfoje estrarano de UEA kaj de 2022 ĝia dua vicprezidanto. Li deĵoris kiel prezidanto de la Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS) de San-Marino ekde 2016 kaj ĝis la malfondo de AIS en 2020.

 Studoj kaj universitata kariero 
En 1974 li atingis la bakalaŭron pri fiziko kaj informadikon ĉe la Tel-Aviva Universitato. En la jaroj 1974-1980 li servis en la IDF. Li poste daŭrigis siajn studojn kaj atingis la gradon de magistro pri fiziko, refoje ĉe la Tel-Aviva Universitato, en 1978. En 1983 doktoriĝis pri astrofiziko ĉe la Universitato de Stony Brook. De 1983 al 1988, li post-doktoriĝis pri astrofiziko ĉe la Universitato Princeton, la Universitato de Marilando kaj la Universitato Stanford.

Li poste revenis al Israelo kaj ek-deĵoris kiel esploristo ĉe la Instituto Weizmann en 1988. Wandel restis ĉe la Instituto Weizmann ĝis 1990, kiam li eklaboris ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo. En 1999 li kreis kurson titole «Astrofiziko kaj vivo en la Universo», kiun li ankaŭ instruis ĝis 2023.

Dum la sabata jaro 1998–1999 li estis vizitanta profesoro ĉe la Departemento pri Astronomio ĉe la Universitato de Kalifornio, Los-Anĝeleso (UCLA), kie li instruis kvar astrofizikajn kursojn. Dum tiu jaro Wandel kunlaboris ĉe UCLA pri esploro de Aktiva galaksiaj kernoj kune kun profesoro Math A. Malkan, eldonante tri artikolojn sur la temo de masivaj nigraj truoj. Unu el liaj artikoloj, kiu estis la unua prezentanta la interrilaton inter la amaso kaj brileco de masivaj nigraj truoj en aktivaj galaksioj, estas citita pli ol 600 fojoj. Sekve, Wandel kaj Malkan gajnis esploran stipendion de la Usona–Israela scienca Fondaĵo BSF. Ekde tiam, Wandel instruadas iujn jarojn en someraj kursoj ĉe UCLA, kaj havas tie esplorajn kunlaborojn.

Ekde 2018, li estas la prezidanto de la Israela Asocio pri astrobiologio kaj komenco de la vivo.

Wandel deĵoras kiel supera sciencisto ĉe la Instituto Racah pri Fiziko ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo. En Scopus, li havas H-indekson 16 (aprilo 2023). Li estas membro de la Internacia Astronomia Unio.

 Esperanto 
eta|Wandel ĉe la Universala Kongreso de 2003 en Göteborg
eta|Amri Wandel (dekstre) kun aliaj estraranoj de UEA, fronte de la Centra Oficejo de UEA. 2005.
eta|Amri Wandel (dekstre) kun aliaj estraranoj de UEA. Universala Kongreso de Esperanto 2019, Lahti, Finnlando.

 Rolo en la Esperanta movado 
Wandel lernis Esperanton en 1973. Li aktivis en la Junulara Esperanto-Ligo Israela en la 1970-aj jaroj kaj estis estrarano de TEJO (de 1977), TEJO-prezidanto (1981-1983) kaj, poste, honora prezidanto.

Li servis kiel prezidanto de la Esperanto-Ligo en Israelo (1990-1996, 2008-2020). Li deĵoris kiel
Komitatano de UEA ekde 1989, estrarano de UEA (1995-1998, 2004-2007, 2010-2013 kaj 2019-2022, 2-a vicprezidanto 2022-2025). Ekde 2007, li estas sekretario de IKU, kaj estas fondinto kaj rektoro de la Internacia Vintra Universitato. Nacie, li krome aktivis kiel organizanto kaj prezidanto de la LKK de la Universala Kongreso de 2000 en Tel-Avivo. Li estis redaktoro de la periodaĵo Israela Esperantisto ( 2008 - 2018)

En 1992 li aliĝis al la Akademio de Esperanto. Ekde 1995 estas li UEA-estrarano pri Scienca kaj Faka Agado. En Israelo, li servis kiel prezidanto de la Esperanto-Ligo en Israelo (1990-1996; 2008-2020) kaj redaktisto de ties bulteno titole «Israela Esperantisto» (2008–2019). 

Li estis, kune kun Jouko Lindstedt kaj Giorgio Silfer, unu el la ĉefaj redaktintoj de la Manifesto de Raŭmo (1980), kiu startigis la bazojn por la raŭmismo. Li estis prezidanto de TEJO (1981-1983) kaj ĝia honora prezidanto. Li estas ano de la Akademio de Esperanto ekde 1992. 

Ekde 2017 li deĵoras kiel prezidanto de la Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS).AIS vivas plu eĉ sen San-Marino, Libera Folio, 23.07.23 Li estas ofta kontribuanto de la Internacia Kongresa Universitato (IKU), ĝia sekretario kaj redaktis multajn IKU-librojn. Ĉe IKU-konferencoj, li prelegis pri diversaj temoj inkluzive de la serĉo de ekstertera vivo, la inkaa astronomio, ĉina kaj orienta astronomio, la evoluo de teleskopoj de Galileo al Hubble, la fenomeno de la aŭroro, la scienca revolucio de Albert Einstein, astrobiologio, kaj nigraj truoj kaj gravitaj ondoj.

Dum 1996-1998 kaj en 2006, kiel tiama estrarano de UEA pri scienca kaj faka agado, Amri Wandel vizitis plurfoje la sidejojn de Unesko kaj de la Internacia Asocio de Universitatoj (IAU)
en Parizo, informante pri IKU kaj AIS.

En 2015, li eldonis studon pri la nombro de Esperanto-parolantoj en la sociaj retejoj, kiu taksis proksimumon de du milionoj da parolantoj tutmonde. Ĉi tiu studo iĝis dum kelkaj jaroj referenco por la nombro de Esperanto-parolantoj en la retejo Ethnologue.

En 2012, li registris enretan 33-lecionan Esperanta versio de sia astrofizika kurso ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo kiel parto de la «Universitato de Esperanto».

Dum intervjuo de 2023 al Jewish News Syndacate, li klarigis, ke «Esperanto naskiĝis dum la sama epoko, kiam estis la reviviĝo de la moderna hebrea [lingvo]», pludirante, ke  «Kelkaj judoj elektis la hebrean, dum aliaj elektis Esperanton.»

 Opinio pri la estonteco de Esperanto 
Dum konferenco okaze de la Universala Kongreso de Esperanto de 2010 ĉe Havano, Wandel asertis ke la neŭtraleco de Esperanto, kiu estis grava argumento en la dividita mondo de la malvarma milito, perdis poste sian gravecon dum la nova erao de supernacia tutmondiĝo. Laŭ Wandel, dank'al aŭtomataj traduksistemoj, kiuj ebligas facilan tradukon inter lingvoj, ankaŭ la facileco de la lernado de Esperanto estas malpli grava ol en la pasinteco. En tiu okazo, li ankaŭ sugestis, ke Esperanto kaj la angla lingvo ne nepre endas esti rivaloj.

En aliaj okazoj, Wandel asertis, ke la nuntempa lingva status quo povas ŝanĝi favore al Esperanto, se, kaj kiam, la internaciaj, ekonomiaj kaj politikaj fortoj ŝanĝos en la direkton de pli granda ekvilibro inter la gravaj lingvoj, dum la bezono de ununura lingvo por komunikado pliiĝas. Laŭ Wandel, en tia situacio neŭtrala kaj facile lernebla lingvo probable elektiĝos kaj li taksas Esperanton natura kandidato por ĉi tiu pozicio.

 En la amasa kulturo 
Artikolo de Amri Wandel titole «אֶסְפֶרְנְטו ובעיית התקשורת הבין-לאומית» (Esperanto kaj la problemo de internacia komunikado) aperis en 2009 en la israela ŝtata ekzameno pri hebreaj esprimoj kaj lingvo; la artikolo estis origine publikigita en la revuo pri scienco kaj teĥnologio «כמעט 2000» (numero 7, somero de 1995). 

Ekstrakto de lekcio de Amri Wandel titole «החיים בעולמות רחוקים» (Vivo en foraj mondoj) fermas la kanton «אין בינינו חלל» (Ne estas spaco inter ni) de la israela repisto Tuna en lia albumo «ועכשיו לחלק האינטרגלקטי» (Kaj nun por la inter-galaksia parto). La disko estas registrita kvazaŭ ĝi venintus de promenradio; Wandel fine de la kanto diras:

 Persona vivo 
Amri Wandel estas infano de germanaj judoj kiuj elmigris de Eŭropo fine de la 1930-aj jaroj, kaj translokiĝis al Tel-Avivo mallonge antaŭ ol li naskiĝis en januaro 1954. La historioj diverĝas ĉu la vojo iris antaŭ 1939 tra Usono aŭ la patro Leo Sommerfeld komence de la Dua Mondmilito tra Sovetunio kaj Irano - la unuan historion subtenas la fakto ke Amri Wandel nun havas tri pasportojn, israelan, usonan kaj germanan, kaj laŭ la celata lando povas elekti kiun uzi - kaj povas esti ke ambaŭ historioj kombinite veras. Unua lingvo post la naskiĝo de Amri estis la germana, liaj ĉeflingvoj tamen fariĝas la hebrea, poste ankaŭ la angla.

Amri Wandel estas geedziĝinta kaj loĝas ekde 2000 en la planita urbo Modiino - la edzinon Gila li renkontis en Esperanto-kurso. La paro havas tri infanojn al kiu ili instruis Esperanton - filinoj Tali (1985), Maja (1988) kaj filo Raneto (1994). Hejmaj lingvoj nun estas Esperanto kaj la hebrea.

En 2007 ĉe esperantista «Parko de la mondo» en Malbork (Pollando) li inaŭguris Zamenhof/Esperanto-objekton «Israelo» kaj plantis cedron omaĝe al sia patro kiu naskiĝis en apuda urbeto Skurz (ekde 1922 pole Skórcz). La ceremonion ĉeestis interalie la urbestroj de Malborko kaj Skórcz

Li estas instruisto de persporta navigado kaj ano de la israela asocio pri navigado. Entuziasmulo pri fotografio, liaj fotoj aperis en la loka amaskomunikilaro.

 Verkoj 
 Tradukoj 
El la hebrea






El la angla


 Libroj 
  La unuan eldonon premiis la Akademio Internacia de la Sciencoj de San-Marino (premio Pirlot 2001).prezento de la unua eldono de 2001 en retejo de la eldonejo Flandra Esperanto-Ligo, kun represoj de du recenzoj el Monato kaj La Ondo de Esperanto

 Vortaroj 
  Okupiĝis pri hebrelingvaj terminoj. 
  Kunlaboris pri terminoj rilataj al astrofiziko.

 Eksteraj ligiloj 

 EsKu - Epizodo 34 - Amri Wandel, jutuba filmeto en la kanalo EsKu - Esperanto-Kulturo - aperinta la 2023-04-15
 Notoj 

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 




Kategorio:AIS
Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Israelaj esperantistoj
Kategorio:Prezidantoj de TEJO
Kategorio:Honoraj Prezidantoj de TEJO
Kategorio:Estraranoj de UEA
Kategorio:Israelaj fizikistoj