Kristana Esperantista Ligo Internacia

La Kristana Esperantista Ligo Internacia (KELI) estas la organizo de esperantistaj protestantoj, kunlaboranta kun UEA, fondita en 1911 dum la Universala Kongreso de Esperanto en Antverpeno.

KELI konsistas el anoj de la plej diversaj apartiĝoj de la protestanta eklezio, ekz. de Luteranoj, Kalvinanoj, Metodistoj kaj Baptistoj, sed ankaŭ kelkaj katolikoj kaj ortodoksuloj membras en ĝi.

La celo de KELI estas krei efikan kunlaboron inter kristanoj el diversaj landoj kaj per Esperanto diskonigi la Evangelion pri Jesuo Kristo. Oni klopodas atingi tiun ĉi celon per kolektado de anoj en ĉiu nacio kaj en ĉiuj protestantaj organizaĵoj, per eldonado de internacia ligorgano, per organiza subdivido en naciaj ligoj kaj lokaj grupoj, ktp.

En 2017 KELI havis 350 membrojn. Prezidanto estis Philippe Cousson. Ĝia organo Dia Regno aperas sesfoje jare.

 Historio 
 Protestanta Esperanto-agado antaŭ KELI (ĝis 1911) 
 El revuo asocia al revuo tutprotestanta: la naskiĝo de Dia regno 
La naskiĝo de KELI estas ege ligita al unu homo, la germana Paul Hübner, kaj al liaj klopodoj akceptigi Esperanton en unu granda internacia kristana asocio: la Kristana Asocio de Junaj Viroj (KAJV, pli bone konata sub ĝia angla akronimo, YMCA).

En 1906, la barono Waldemar von Starck, tiama sekretario de la centra komitato de KAJV, vizitis la duan UK-on kiu okazis en Ĝenevo. Tiu vizito impresis la funkciulon, kiu en 1907 publikigis en la revuoj de KAJV kelkajn favorajn artikolojn pri Esperantode Hoog 1964, p. 7-9.. Tio havis konsekvencojn, iomete en la KAJV, sed ankaŭ ekstere, kaj en Bostono, 1200 kristanoj, membroj de la Junula Societo de Kristana Agado (en la angla, Young People's Society of Christian Endeavour), alia internacia kristana (sed evangeliisma) asocio, deklaris sin esperantistoj; oni do komencis paroli pri uzi Esperanton kiel interligo en la kongresoj de la KAJV, la venonta estinte tiu de 1909, en Barmen (nun parto de Wuppertal, Germanio)de Hoog 1964, p. 9..

Vidante ĉion ĉi, Paul Hübner, esperantisto kaj KAJV-ano el Mülheim am Rhein (hodiaŭ parto de Kolonjo), decidis krei revuon por apogi tiun lingvon ene de KAJV. Li petis al Waldemar von Starck lian helpon; li do donis al li la adresaron de KAJV. Nu, Paul Hübner povis aperigi la unuan numeron de sia revuo en februaro 1908, kaj li titolis ĝin "Esperanto en la servo de la Dia regno. Monataj raportoj pri la disvastigo de Esperanto inter Kristanaj Unuigoj de Junaj Viroj (K.U.J.V.)". La du unuaj numeroj estis hektografitaj; kiam li certis ke kvin esperantistoj abonus, li decidis presi ĝin. En aprilo 1908, la nun presita revuo estis sendita al la ok abonitoj.

En junio, la revuo ŝanĝis siajn celojn. El revuo nur por kaj pri la KAJV, ĝi fariĝis revuo por ĉiuj "veraj kristanoj". En la antaŭparolo, Hübner skribas: "La legantaro ne devas konsisti nur el membroj de niaj unuiĝoj; ĉiu devas legi nian revuon, ĉiu, ĉu juna, ĉu maljuna, precipe ĉiu esperantista kristanoPaul Hübner, "Antaŭparolo", Esperanto en la servo de la Dia regno 5/1 (junio 1908); citita de de Hoog 1964, p. 10.". La titolo de ankoraŭ plilongiĝis, kun la aldono de "kaj de la tuta vera kristanaro". En la kolumnoj de la revuo, ekaperis tiam notojn pri esperantistaj kristanaj agadoj tutmonde. Junio 1908 estas do la naskiĝdato de la protestanta Esperantista movadode Hoog 1964, p. 9-10..

En decembro 1908, la revuo havis pli ol 80 abonitoj. Sed tiu numero estis la lasta de Esperanto en la servo de la Dia regno. Hübner, juĝante ke la nomo de la revuo estis tro longa, decidis ŝanĝi ĝin. Post li pensis pri "Kristana Esperantisto", kiun multaj abonitoj ŝatis, li ricevis leteron de Paul Christaller el Stutgarto, kiu estis influriĉa esperantisto tiam. Eble provante komplezi al Christaller, Hübner akceptis lian proponon, kaj alinomis sian revuon "Dia regno", nomo kiun ĝi konservis ĝis hodiaŭde Hoog 1964, p. 10-11..

En 1909, Dia Regno fakte estante la interligo inter la diversaj protestantaj Esperantistoj, kaj ne nur la KAJV-membroj, havis 140 abonitojn; sed ankaŭ deficiton de 140 spesmiloj, pagitan de Hübner mem.

 Aliaj agadoj 
Tamen, la kreo de la revuo kiu iĝos poste la revuo de KELI estis nek la sola agado de la protestantaj esperantistoj, nek la sola protestanta revuo en Esperanto, eĉ se ĝi estis la sola nur en Esperanto.

Kursoj okazis en pluraj KAJV-centroj, en Mülheim mem de Hübner, sed ankaŭ en Breslau (nun Vroclavo) aŭ Dresdeno, kaj multaj agadetoj okazis, stimulitaj de la revuode Hoog 1964, p. 12.. Unuopuloj provis propagandi Esperanton ĉe la Unuiĝo de Kristanaj Studentoj en Francio, ĉe la Gideons International aŭ la Philadelphians Society en Usono, ĉe la Tutmonda Kristana Studenta Ligo en Moskvo, ktpde Hoog 1964, p. 17.... La unuaj Kristanaj Esperantistaj rondoj stariĝis en Britio, unue en Londono en 1909, kaj poste en Edinburgo aŭ Sheffield: tiuj rondoj povas esti rigardataj kiel la unuaj KELI-rondojde Hoog 1964, p. 19.. Internacinivele, pere de Dia Regno, fondiĝis tutmondan preĝligon laŭ la instigoj de H.A. Luyken, kiu havis nur etan sukceson, sub la aŭspicioj de la nordlondona grupo de "Christian Endeavour"de Hoog 1964, p. 19-20., sed kiu iĝos pli malfrue parto de KEL (unua nomo de KELI)de Hoog 1964, p. 26..

En majo 1908 aperis alian protestantan revuon en Esperanto. En Ĝenevo, ekaperis la revuon European Christian Endeavour, kiu estis dulingva (angla kaj Esperanto), kaj kiu havis, kiel Esperanto en la servo de la Dia regno por la KAJV, kiel celo enigi Esperanton en la Kristanan AgadonEble la apero de tiu revuo estas la kialo de la ŝanĝo de celo por Esperanto en la servo de la Dia regno, kiu okazis unu monaton poste..

Ankaŭ antaŭ la fondiĝo de KELI okazis la unua renkontiĝo de protestantaj esperantistoj. Dum la 4a UK en Dresdeno, Hübner organizis specialan kunsidon, kaj multaj protestantaj partoprenantoj de la UK loĝis samloke, en la Christliches Hospiz. La speciala kunsido okazis en ĉambro de la KAJV, en kiu Hübner kaj la pastoro kaj prezidanto de la Svisa Esperanto-Societo Friedrich Schneeberger parolis. Hübner, malriĉa pro la kostoj de la revuo kiu perdis monon, pagis la vojaĝon de Schneeberger: nu tiu ĉi volis paroli pri reformoj en la lingvo! Oni sukcesis malkuraĝigi lin, kaj li fine parolis pri "kiujn servojn povas Esperanto fari por la afero de la Dia Regno"Iom poste li rezignis sian oficon en la SES, kaj ankoraŭ poste iĝis prezidento de la Akademio de Ido.. Dimanĉon ili partoprenis diservon en Esperanto, kies temo estis "Vidante la stelojn, ili fariĝis ĝojigitaj" kaj "Estu gajaj en espero"de Hoog 1964, p. 12-13.. Unu jaron poste, en la KAJV-kongreso de Barmen, malgraŭ la kontraŭesperantan sintenon de la KAJV-estraro (kiu interalie rifuzis ke Esperanto estis temo de prelego kaj malpermesis ĉian propagandon por Esperanto pro la fakto ke la Biblio ne estis tradukitaLaŭ de Hoog 1964, p. 14, ili respondis al letero de Hübner jene: "Ni volas ekzamenadante atendi ĝis ekzistas pli multe da Kristana literaturo en la nova lingvo, precipe ĝis la traduko de la Sankta Biblio estas bone finita".), okazis etan kunsidon de Esperantistoj, kun nur ege malmulte da negermanoj, kiu tamen decidis pli forte agadi por Esperanto en KAJV kaj ankaŭ en aliaj Kristanaj rondoj: estis do nova paŝo al fondiĝo de KELIde Hoog 1964, p. 14-17..

Tiuepoke, ĉefe post la 3a UK, protestantoj multe laboris por traduki la Biblion. Laŭ propono de Edmond Privat, la kongreso decidis nomumi kvarpersonan ekumenan komitaton: la anglikano John Cyprian Rust, la luterano Friedrich Schneeberger, la katoliko Émile Peltier kaj Zamenhof mem. Sed, devigite de sia eklezio, la pastro Peltier malakceptintu eniri la komitaton; kaj, kiel ni jam diris, Schneeberger aliĝis iom poste al Ido. La komitato malsukcesisMalgraŭ kelkaj etaj sukcesoj; ili eĉ publikigis unu numeron de revuo, la La Biblia Tradukisto (de Hoog 1964, p. 17).; pro tio en 1909, nacia Brita kongreso de Leeds decidis krei plene Britan kaj protestantan komitaton, kiu multe laborisKarl-Olof Sandgren, "La Esperanto-Biblio 40-jara. Dua parto" (represo de artikolo unue aperinta en 1966), Dia Regno 918 (2016/3), p. 54-57.. En Dia Regno, Hübner post la malsukceso de la internacia komitato proponis iom antaŭ la kongreso de Leeds ke ĉiu kompetenta Esperantisto sendu al la revuo partoj de la Bibliode Hoog 1964, p. 18..

 Fondiĝo de la ligo 
 Paŝoj al la fondiĝo 
 Unua paŝo: Kristana Esperantista Adresaro (Hübner) 
Post la kunveno de Barmen, Hübner decidis konscie plivastigi la kadron de sia agado. Li do decidis krei Kristanan Esperantistan Adresaron: de oktobro 1909, oni trovis en Dia Regno plenigotajn "adresfoliojn"de Hoog 1964, p. 20.. Tiel li priskribas en 1909 en Dia Regno sian projekton:

"En ĝi devas esti enskribitaj ĉiuj sinceraj Kristanoj, kiuj sopiras al la disvastigo de la regno de Kristo. La Kristana Adresaro havas la celon, instigi la Kristanajn Esperantistojn interrilati per leteroj aŭ kartoj; plue ĝi devas kuraĝigi ĉiujn dubemajn samcelanojn por ke ili fervore daŭrigu la propagandon de nia afero, precipe inter K.A.J.V. kaj "Kristana Celado"Citita de: de Hoog 1964, p. 20.."

Ne nur Esperantistoj povis aliĝi al la Adresaro; tamen, ĉiu neesperantisto aŭ promesu lerni Esperanton, aŭ promesu ĉiufoje peti la helpon de Esperantisto por respondide Hoog 1964, p. 20-21..

En decembro 1910 la Adresaro estis preta kaj senpage sendita al ĉiuj abonitoj de Dia Regno; krome ĝi kostis 0,10 spesmilo. En 1912 aperis tri aldonoj aldonante novajn nomojn. Jen la statistikojde Hoog 1964, p. 21.:
 Lando  1910  1912  Sume Ameriko (ĉefe  )  18  88  116   94  16  110   52  24  76 20px Aŭstrio kaj Bohemio  23  3  26 FinnlandoĜis 1917 Finnlando estis sub Rusio   15  1  16   12  0  12   6  4  10   5  5  10 Oceanio  5  3  8   7  0  7 Afriko  5  0  5   3  2  5   3  1  4   3  0  3   3  0  3   2  1  3   0  3  3   2  0  2   1  0  1 Sume  259  151  410

 Dua paŝo: Societo Esperanto en la servo de la Dia Regno (Page) 
eta|Proponita emblemo por la "Societo Esperanto en la servo de la Dia Regno" de William Page en 1910.
De la 13a ĝis la 23a de junio 1910, okazis en Edinburgo la unua Tutmonda Misia Konferenco. Tie aktivis jam de jaroj tre sindonema Kristana Esperantisto: William Page.

En 1909 li prelegis en Edinburgo (kun cento da ĉeestantoj) kaj verkis artikolojn en Dia Regno pri la misio, raportante la lingvajn malfacilaĵojn. En tiuj artikoloj, li interalie petas al Hübner ke Dia Regno celu pli vastan legantaron ol KAJV simpatiantoj, kaj faru kun ĝi "Monatan Esperantan organon por tiuj kiuj preĝas kaj laboras por la venigo de la Regno de Dio en ĉiu parto de la mondode Hoog 1964, p. 22.".

Dum la Misia Konferenco, en kiu pli ol 1200 misiaj laborantoj partoprenisPhilip A. Potter, Jacques Mathieu, "Mission", en: Dictionary of the Ecumenical Movement, Ĝenevo: WCC Publications, 2002, p. 793., Page sendis al ĉiu delegito cirkuleron pri la graveco de Esperanto por la misia kampo, broŝureton kun la prediko sur la monto (tradukita de la pastro John Beveridge) kaj ekzempleron de la ĉefeĉ-ŝlosilo en la nacia lingvo de la ricevontode Hoog 1964, p. 22-23..

Por pagi la altajn kostojn (120 spesmiloj), li decidis fondi la unuan sekcion de iu Societo Esperanto en la servo de la Dia Regno, kiu sukcesis pagi la kostojn, sed ne multe pli, interalie pro la manko de Biblio-traduko. Page tamen petis en Dia Regno ke la kristanoj kreu aliajn sekciojn por plenumi tiujn taskojn:
 Propagandi Esperanton ĉe la kristanoj;
 Aranĝi Esperantlingvajn diservojn;
 Eldoni literaturon;
 Helpi unu la aliajnde Hoog 1964, p. 23..

Tiu Societo do estus tre "bottom-up"-a, kun sendependaj sekcioj unuiĝitaj malklare, sen ebleco aliĝi rekte al ĝi.

Hübner subtenis malvarme la ideon, ĉar li taksis la projekton tro frua. Li tamen aldonis al la titolo de la revuo "kaj ĉiuj vere Kristanaj Societoj".

 Tria paŝo: Internacia Ligo de Kristanaj Esperantistoj (Cnossen) 
Se la UK-oj de Barcelono kaj de Vaŝingtono ne permesis al Hübner ion fari, li sentis la emon denove organizi renkontiĝon de Esperantistaj kristanoj dum la UK de Antverpeno. Hübner petis al Rodolphe Horer el Lisbono verki projekton diskutotan kaj al Wiebe Cnossen el Nederlando prepari surlokede Hoog 1964, p. 23-24..

Cnossen kontaktis la prezidenton de la Antverpena KAJV, la S-ron Pijl, kiu entuziasme reagis, kaj akceptis preti salonon por la kunveno en la ejo de KAJV kaj eĉ pretis helpi la partoprenontojn trovi gastejon en Antverpeno.

Se la reago de Pijl estis bonvena, ĝi ne tute estis neatendita. Pli surpriza estis reago de la prezidento de la LKK, Amatus van der Biest-Andelhof. Ĝi oficiale skribis al Hübner petante al li organizi kunvenon de kristanaj Esperantistoj en la kadro de la Kongreso, tute agnoskite do de la neŭtrala movado. Kiel de Hoog skribis: "eĉ antaŭ la sia ekzisto K.E.L.I. jam estis fakorganizo de la movadode Hoog 1964, p. 24.!"

Alian surprizon Cnossen mem preparis. Kontraŭe al Page kiu vivis urbe kaj pensis sian Societon kiel grupon de urbaj kluboj, Cnossen estis terkultivisto en eta frislanda vilaĝo, kie ne eblis fondi klubon, sen granda urbo apude. Li do proponis oficialan punkton en la kunveno pri fondo de Internacia Ligo de Kristanaj Esperantistoj (ILKE), al kiu eblus aliĝi rekte, kaj verkis malneton de ĝia regularo:

"La kunveno en Antverpeno havos kiel programpunkton "Interkonsiliĝo pri Internacia Ligo". El tio rezultis K.E.L.I., do s-ro W i e b e  C n o s s e n estas fakte la homo, kies propono donis la puŝon al la finfina naskiĝo de K.E.L.I., post kvarjara gravedecode Hoog 1964, p. 25.."

 Fondiĝo 
Dum la UK de Antverpeno, en 1911, la protestanta Esperantistaro sendis du leterojn, unu al la KAJV kaj la alia al la Christian Endeavor.

La unua estis sendita la  kaj petis ke Esperanto estu uzata en la internacia laboro de KAJV; kontraŭe al la respondo de 1909, tre negativa, la respondo estis pli promesplena: la temo estis diskutota dum la Plena Kunsido de 1912de Hoog 1964, p. 25-26..

La dua estis sendita je la fino de la kunveno kiu decidis la kreon de la societo, kiu iĝos KELI, la , je 10H30, en la kongresejo. Ĝia raportisto estis Joseph Rhodes kaj ĝia prezidento Hübner mem.

28 personoj (Wiebe Cnossen ne ĉeestis) diskutis la taŭgecon de la kreado de internacia ligo: unuvoĉe, la kunsido akceptis la principon de starigo de tia ligo.

Se la principo estis bone akceptita, la realigo disigis du skolojn.

La unua estis la "brita skolo", kun Page kiel voĉo.

La dua estis la "germana skolo", kun Hübner kiel voĉo. La ideo de tiu skolo estas bone videbla en la letero sendita al la KAJV: la celo de la ligo estu helpi la progresigon de Esperanto en la grandaj protestantaj tutmondaj asocioj. Tio estus fina venko de la kristana Esperantismo, kaj la kondiĉo por ke la celoj de la "brita skolo" estus realigeblaj.

La du skoloj, do, ne oponis en la fina celo, sed en la maniero atingi ilin, ĉu nun sed malgrandskale, ĉu poste profesie sed necerte.

Alia demando estas la ligiteco al Dia Regno.

 La Unua mondmilito 

 Problemoj, stagnadoj kaj revekiĝoj 

 La Dua Mondmilito 

 Postmilite: estiĝo de kongresoj 

KELI organizas ĉiujarajn kongresojn – Kongreson de KELI ekde 1999 alterne kun Ekumena Esperanto-Kongreso.

 Kongresoj 
 Numero  Jaro  Urbo  Lando  Noto 1  1948  Tostarp    2  1949  Teylingerbosch    3  1950  La Rochette    4  1951  Markleuthen    5  1952  Fredtun    6  1953  Rüdlingen    7  1954  Oosterbeek    8  1955  Reims    9  1956  Jönköping    10  1957  Münchenwiller    11  1958  Würzburg    12  1959  Nijenrode    13  1960  Hedenesse    14  1961  Bishop's Strotsford    15  1962  Strandbaden    16  1963  Graz    17  1964  Lunteren    18  1965  Boldern    19  1966  Debrecen    20  1967  Torre Pellice    21  1968  Limburg    1-a Ekumena Kongreso. 22  1969  Kiljava    23  1970  Brno / Klagenfurt   /   2-a Ekumena Kongreso. Unue organizita en Brno, ĝia permeso estis nuligita lastatempe, kaj finfine okazis en Klagenfurthttp://keli.chez.com/congres.HTM .. 24  1971  Abingdon    25  1972  La Rochette    Duafoje okazis en La Rochette. 26  1974  Hamburgo / Langenhorn    3-a Ekumena Kongreso. 27  1975  Jönköping    Duafoje okazis en Jönköping. 28  1976  Montpellier    29  1977  Edinburgh    30  1978  Varna    4-a Ekumena Kongreso. Okazis dum la 63-a UK. 31  1979  Bienenberg    32  1980  Södertälje    33  1981  Dalfsen    5-a Ekumena Kongreso. 34  1982  Burgh-Haamstede    35  1983  Esztergom-Kertváros    36  1985  Augsburg    6-a Ekumena Kongreso. 37  1986  Rouillé    38  1988  Jyväskylä    39  1989  Annan Court    7-a Ekumena Kongreso. 40  1990  Le Louverain    41  1991  Jönköping    Triafoje okazis en Jönköping. 42  1992  Velence    8-a Ekumena Kongreso. 43  1993  Viviers    9-a Ekumena Kongreso. 44  1994  Gostyń    10-a Ekumena Kongreso. 45  1995  Kaŭno    11-a Ekumena Kongreso. 46  1996  Szombathely    12-a Ekumena Kongreso. 47  1997  Graz / Zalaegerszeg   /   48  1998  Nanto    13-a Ekumena Kongreso. 49  1999  Gliwice    14-a Ekumena Kongreso. 50  2000  Janské Lazné    51  2001  Zagrebo    15-a Ekumena Kongreso. 52  2002  Berekfürdő    53  2003  Rimini    16-a Ekumena Kongreso. 54  2004  Bystřice pod Hostýnem    55  2005  Piliscsaba    17-a Ekumena Kongreso. 56  2006  Strážné    57  2007  Pelplin    18-a Ekumena Kongreso. 58  2008  Prybilina    59  2009  Vroclavo    19-a Ekumena Kongreso. 60  2010  Beregdaróc    61  2011  Poděbrady    62  2012  Zöblitz    63  2013  Svitavy    64  2014  Trento    20-a Ekumena Kongreso. 65  2015  Strasburgo    21-a Ekumena Kongreso. 66  2016  Bratislavo    67  2017  Zöblitz    68  2018  Poděbrady   22-a Ekumena Kongreso. Duafoje okazos en Poděbrady. 69  2018  Révfülöp   70  2021  Legnica    Origine planita por 2020 71  2022  Domaszék    72  2023  Białystok    73  2024  Vác    (74)  2025  Pardubice/Poděbrady    Nuligita pro nesufiĉaj aliĝoj 74  2026  Görlitz   

 Notoj kaj fontoj 
 Notoj 

 Fontoj 

 Fontoj 
 Hendrik Arie de Hoog, Nia Historio. K.E.L.I, Kristana Esperantista ligo Internacia de 1911-1961, Hardinxveld: KELI, s.d. [1964].
 Ulrich Matthias, Esperanto. La nova latino de la Eklezio, Antverpeno: Flandra Esperanto-Ligo, 2001 (legebla rete).
 Paul Hübner, «KELI», Enciklopedio de Esperanto, Budapeŝto: Literatura Mondo, 1933-1934 (legebla rete).

 Eksteraj ligiloj 
 Retpaĝaro de KELI
 Elŝutejo de malnovaj Diaj Regnoj (kaj de novaj por la abonintoj)
 KELI sur la retpaĝaro de UEA
 Paĝaro por germanlingvanoj
 Arkivo kun antaŭa versio de tiu paĝaro 

 Vidu ankaŭ 
 Nia Historio. KELI 1911-1961
 KELI-kongresoj
 Karl-Olof Sandgren

Kategorio:Kristana Esperantista Ligo Internacia
Kategorio:Protestantismo