Vokala harmonio

Vokala harmonio estas morfologia fenomeno kiu prezentiĝas en harmoniigo aŭ similiĝo de la vokaloj de la vortradiko kaj ties afiksoj laŭ certaj karakterizoj. La fenomeno renkontiĝas en la aglutinaj lingvoj (tjurkaj, mongolaj, finno-ugraj, tunguso-manĉuraj) kaj en kelkaj okcident-afrikaj kaj praaziaj lingvoj.

 Ekzemploj 
 Tjurkaj lingvoj 
 Baŝkira lingvo 
+ Vokaloj en la Baŝkira Antaŭaj Malantaŭaj Nerondaj Rondaj Nerondaj Rondaj Altaj и [i] ү [ü] у [u] Mezaj е [ě] ө [ö] ы [ı] о [o] Malaltaj ә [ä] а [a]
La Baŝkira lingvo havas 9 vokalojn.

En la Baŝkira aperas du variantoj de vokala harmonio. La kvarforma varianto uzas la vokalojn "ы", "о", "е" kaj "ө". Ekz. demanda partiklo havas la formojn -мы, -мо, -ме, -мө.

La duforma varianto uzas nur la vokalojn "а" kaj "ә".
 Funkcio Antaŭaj Ekzemplo Senco Malantaŭaj Ekzemplo Senco Komento ablativo-дән 
-тән 
-ҙән 
-нән  өҫтәлдән de la tablo-дан 
-тан 
-ҙан 
-нан  шкафтан
Германиянан el la ŝranko
el Germanujo ekvativo -сә инглизсә angle -са алманса germane

 Tatara lingvo 
Ekzemple en la tatara lingvo: ‘at’ – ĉevalo, ‘atlar’ – ĉevaloj; ‘keŝe’ - homo, ‘keŝeler’. La afiksaj finaĵoj ‘lar’ kaj ‘ler’ estas determinaĵoj por la pluralo, la unuaj por la vastaj (aŭ gorĝaj) vokaloj, la dua – por la malvastaj (aŭ buŝaj).

 Turka lingvo 
+ Vokaloj en la Turka Antaŭaj Malantaŭaj Nerondaj Rondaj Nerondaj Rondaj Altaj i ü ı u Malaltaj e ö a o
La Turka lingvo havas 8 vokalojn, kiuj estas ordigeblaj laŭ du trajtoj, nome [±antaŭeco] kaj [±rondeco].

En la turka estas du variantoj de vokala harmonio. La tiel nomata "malgranda vokala harmonio" (kun la vokaloj "a" kaj "e", turke küçük sesliler uyumu) kaj la "granda vokala harmonio" (kun la vokaloj "i", "ı", "u" kaj "ü", turke büyük sesliler uyumu).

 Malgranda vokala harmonio
 Post la vokaloj e, i, ö kaj ü sekvas e en la sufikso, dum ke post la vokaloj a, ı, o kaj u sekvas a.
La sekvaj sufiksoj sekvas la malgrandan vokalan harmonion:
 Funkcio Antaŭaj Ekzemplo Senco Malantaŭaj Ekzemplo Senco Komento plurala sufikso -ler evler domoj -lar atlar ĉevaloj lokativo -de Berlinde en Berlino -da vapurda sur ŝipo futuro -ecek Gelecek Li/ŝi venos. -acak Çığacak. Li/ŝi eliros/elvenos. infinitivo -mek Gelmek veni -mak çıkmak eliri/elveni. participo -en Gelen. venanta -an çığan eliranta/elvenanta konverbode samtempeco -(y)erek Gelerek venante -(y)arak çığarak elvenante kondicionalo -se Gelse se venus -sa çıksa se elvenus

 Granda vokala harmonio
 Post la vokaloj e kaj i sekvas i, post la vokaloj ö kaj ü sekvas ü, post la vokaloj a kaj ı sekvas ı kaj post la vokaloj o kaj u sekvas u.
La sekvaj sufiksoj sekvas la grandan vokalan harmonion:
 -li, -lı, -lu, -lü Ekz. Berlinli "Berlinano; Berlina", Romalı "Romano, roma", Kölnlü "Kolonjano; Kolonja"
 -cik, -cık, -cuk, -cük (diminutivo)
 -di, -dı, -du, -dü (preterito)
 -i, -ı, -u, -ü (akuzativo)
 -inci, -ıncı, -uncu, -üncü (orda numeralo) Ekz. ikinci "unua", onuncu "deka"
 -(y)ip, -(y)ıp, -(y)up, -(y)üp (konverbo de antaŭtempeco)

Kelkaj dusilabaj sufiksoj havas ambaŭ harmoniojn, če kio la malgranda vokala harmonio estas en unu silabo kaj la granda vokala harmonio en la alia.
 -(y)ince, -(y)ünce, -(y)ınca, -(y)unca (konverbo kun la senco "tuj kiam")
 -dikçe, -dıkça, -dukça, -dükçe (konverbo kun la senco "tiel longe kiel")

Krome eĉ malmulte da esceptoj ekzistas, kiel ekz. -ken (konverbo kun la senco "dum ke"), la vokalo o en la finaĵo -iyor (prezenco).

 Mongolaj lingvoj 
 Mongola lingvo 
Mongola lingvo havas tri klasojn de vokaloj:
 Antaŭaj vokaloj: ө, ү, э
 Malantaŭaj vokaloj: а, о, у
 Neŭtralaj vokaloj: и

La vokaloj я, е, ю, ё estas fakte kombinoj de la vokaloj а, э, у, о kun la konsonanto й. Se vorto enhavas nur la vokalon и, tiam ĝi estas traktata kiel vorto de la antaŭa vico.

 Funkcio Antaŭaj vokaloj Senco Malantaŭaj vokaloj Senco prezenco aŭ futuro Чи ирнэ. Vi (ci) venas. Би явна. Mi iras. Тэр надад ном(ыг) өгнө. Li/Ŝi donas al mi (la) libron. Тэр майханд орно. Li/ŝi en tendon eniras. preterito aŭ intenco Чи сайхан кино үзлээ. Vi (ci) vidis bonan filmon. Би цэцэрлэгт суулаа. Mi sidis en la ĝardeno. Чи одоо явлаа. Vi (ci) nun iras. цецерлег ĝardeno сайхан bona

 Uralaj lingvoj 
 Finna lingvo 
eta|Finna vokala harmonio
La Finna lingvo havas tri klasojn de vokaloj:
 Antaŭaj vokaloj: ä, ö, y
 Malantaŭaj vokaloj: a, o, u
 Neŭtralaj vokaloj: i, e

Neŭtralaj vokaloj povas aperi post vokaloj el la du unuaj grupoj kaj povas esti kombinataj kun vokaloj el ambaŭ vicoj, ekz. äi, öi, yi kaj ai, oi a ui. Se vorto enhavas nur neŭtralajn vokalojn, tiam estas uzataj vokaloj el la antaŭa grupo, ekz. eikö, eihän. En vortoj, kie estas ankaŭ malantaŭaj vokaloj, e povas soni pli malantaŭa ol en aliaj vortoj, sed ĝi ne ŝanĝas la signifon.

 Funkcio Antaŭaj vokaloj Senco Malantaŭaj vokaloj Senco Täälläkö koira on? Ĉu ĉi tie estas la hundo? Koira on tuolla. La hundo estas tie. Missähän kissa on? Kie estas la kato? Kissa on puutarhassa. La kato estas en la ĝardeno. Aasi ei ole täällä. La azeno ne estas ĉi tie. Tuollako aasi on? Ĉu la azeno estas tie? Hiirellä on lyhyet jalat. Muso havas mallongajn krurojn. Aasilla on pitkät korvat. Azeno havas longajn orelojn. inesivo nenässä en la nazo, sur la nazo kuvassa sur bildo elativo pöydästä de tablo talosta el domo adesivo pöydällä sur tablo torilla sur bazaro ablativo häneltä de li torilta de bazaro demanda partiklo -kö ĉu ? -ko ĉu ? -hän -han

Ĉe kunmetaĵoj estas uzata la vokalo laŭ la lasta parto.

 Hungara 
+ Vokaloj en la Hungara Antaŭaj Malantaŭaj Mallongaj Longaj Mallongaj Longaj Nerondaj Rondaj Nerondaj Rondaj Nerondaj Rondaj Nerondaj Rondaj Altaj i ü í ű u ú Mezaj ö é ő o ó Malaltaj e a Plej malaltaj á
La hungara lingvo havas 14 vokalojn. Sed en kelkaj dialektoj kaj parte la ĉiutaga lingvo aperas plia varianto de "e".

Ekzistas tri specoj de sufiksoj, nome unuformaj, duformaj kaj triformaj.
 Unuformaj sufiksoj ofte havas unu el la vokaloj "e", "é", "i" kaj "í" kaj estas ekzemple -ig "ĝis" (ekz. hajóig "ĝis la ŝipo"), -ként "kiel" (ekz. hajóként "kiel ŝipo"), -kor "je" (ekz. negykor "je la kvina (horo)"), -é 'poseda signo'.
 Duformaj sufiksoj estas ekzemple -ban/-ben "en" (inesivo, ekz. kezben "en la mano", hajóban "en la ŝipo"), -be/-ba (ilativo, ekz. kezbe "en la manon", hajóba "en la ŝipon"), -nek/-nak "al" (dativo, ekz. körnek "al la cirklo", hajónak "al la ŝipo"), -unk/-ünk "ni -as"
 Triformaj sufiksoj estas ekzemple -hoz/-hez/-höz "al" (ekz. hajóhoz "al la ŝipo", évhez "al jaro", körhöz "al la cirklo"), -szor/-szer/-ször "-foje" (ekz. kétszer "dufoje", ötször "kvinfoje", hatszor "sesfoje")

 Simila termino 
Sinharmonio (de la greka ‘syn’ – kune kaj ‘harmonia’ – harmonio) estas pli ĝenerala termino por vokala harmonio kaj similaj fenomenoj ĉe konsonantoj (pli kutime nomata asimilo).

 Fontoj 

Ĝenerala


Por unuopaj lingvoj


 Malgranda gramatiko de la turka lingvo 






Kategorio:Fonetiko