Vulpo

Vulpo estas membro de unu el ĉirkaŭ 22 specioj de malgrandaj kanisedoj. La besto plej ofte komprenata sub la vorto vulpo en Eŭropo kaj Nordameriko estas la ruĝa vulpo (Vulpes vulpes), kvankam diversaj vulpospecioj troviĝas sur preskaŭ ĉiu kontinento (mankas nur en Oceanio).

Arkta vulpo nomiĝas ankaŭ izatiso, stepa vulpo korsako, dezerta vulpo feneko ktp. Oni nomas la vulpoblekon jelpo.

 Priskribo 
Tiu besto havas pintajn orelojn (en kelkaj specioj tre grandaj) kaj longan voston. Kelkaj varioj havas sur la nuko kaj dorso krucforman desegnon, aliaj longan, brilan, nigran hararon kun arĝentnuancaj sektoroj (arĝenta vulpo). Nobligita kolora vario de arĝenta vulpo havas hararon blankan, sur la dorso kun nigraj pintoj (platen-vulpa felo).

 Sistematiko 
Sub la kutima nomo "vulpo" oni celas plurajn sciencajn genrojn. Tabele ni montras tiujn genrojn kaj la rilatajn speciojn.

dekstre|eta|120ra|Korsako
dekstre|eta|120ra|Feneko
dekstre|eta|120ra|Arkta vulpo
dekstre|eta|120ra|Kulpea lupovulpo

 Genro Specio Esperanta nomo Loĝareoj Vulpes bengalensis Bengala vulpo Barato kaj apudaj regionoj Vulpes cana Irano kaj apudaj regionoj Vulpes chama Suda Afriko Vulpes corsac Korsako Centra Azio, Mongolio, Norda Ĉinio Vulpes ferrilata Tibeta vulpo Tibeto kaj apudaj regionoj Vulpes macrotis Amerika vulpeto Okcidenta Usono, Meksiko Vulpes pallida Hela vulpo Afriko (Sahelo) Vulpes rueppellii Dezertoj de Nordafriko kaj Okcidenta Azio Vulpes velox Amerika vulpo Okcidenta Nordameriko Vulpes vulpes Ruĝa vulpo Eŭropo, Azio, Nordafriko, Nordameriko Vulpes zerda Feneko Dezertoj de Nordafriko kaj Okcidenta Azio Alopex lagopus Arkta vulpo Arkto kaj apude Cerdocyon thous Kerdokiono, kankra vulpo Sudameriko Otocyon megalotis Suda kaj orienta Afriko Pseudalopex culpaeus Kulpea lupovulpo Andoj Pseudalopex fulvipes Ĉilio Pseudalopex griseus Griza lupovulpo Ĉilio kaj Argentino Pseudalopex gymnocercus Pampa lupovulpo Argentino, Brazilo kaj apude Pseudalopex sechurae Norda Peruo kaj Ekvadoro Pseudalopex vetulus Arbara lupovulpo Brazilo Urocyon cinereoargenteus Griza vulpo (aŭ Urociono) Norda, Centra kaj parte Suda Ameriko Urocyon littoralis Insuloj apud Kalifornio

 En kulturo 
eta|maldekstra|240ra|<center>Ruĝa vulpo sur la monto Brocken en Germanio
Pro la disvastigiteco de la vulpoj, ili aperas en la popola kulturo kaj folkloro de multaj nacioj, triboj, kaj gentoj.

Vulpo estas tre inteligenta kaj rolas en multaj fabeloj kaj fabloj kiel ruza besto; reciproke ruzaj homoj estas komparataj je vulpoj (esti ruza kiel vulpo, esti vulpokapulo).

La japana mitologio parolas pri ruzaj spiritoj nomataj kicuneoj (japane Kitsune). Tiuj spiritoj similas al multvostaj vulpoj.

Ĝia hispana nomo zorro inspiris la historion pri venĝanto de malriĉuloj kun la nomo "Zorro".

Renard, Histoire burlesque chantée et jouée (La vulpo: burleska rakonto kantata kaj ludata) estas unuakta ĉambra oper-baleto de Igor Stravinski, verkita en 1916. La ruslingva teksto de la komponisto estis bazita sur rusaj folkloraj rakontoj el la kolekto de Aleksandr Afanasjev. Temas pri moraliga historio, nome farma rakonto pri Vulpo kiu trompas Kokon, Katon kaj Virŝafon, sed finfine ili kaptas kaj punas lin. La Koko estas dufoje trompita kaj kaptita de la Vulpo, kaj ĉiam estas savita de la Kato kaj la Virŝafo. Post la dua savo de la Koko, la Kato kaj la Virŝafo strangolas la Vulpon, kaj la tri amikoj dancas kaj kantas.

 Proverbo 
eta|190ra|Kovrilpaĝo de origine hungara infanromano István Fekete:Vuk Budapeŝto, 1966, eld: Corvina; trad: Margit Leszkó
Ekzistas pluraj (12) proverboj pri vulpo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :







 Referencoj 

Kategorio:Kanisedoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno