Paul Gottfried Christaller

Paul Gottfried CHRISTALLER (prononcu: kristaler; naskiĝis la  en Basel, Svisujo, mortis la   Revuo Esperanto Internacia n-ro 544(3), marto 1951, p. 75  en Stutgarto, Germanujo) estis germana esperantisto, profesoro pri desegnado kaj arto en la ŝtata artmetia altlernejo en Stutgarto (de 1927 pensiita).

En la Esperantomovado li estis grava motoro, kaj li verkis kiel vortaristo, gramatikisto kaj tradukisto.

 Vivo 
Kiel filo de Johann Gottlieb Christaller destinita unue por la misiista evangeliana servo, li lernis afrikajn lingvojn, poste studis artmetion en Germanujo kaj Italujo, kaj ĝis sia pensiiĝo en la jaro 1927 li estis profesoro pri desegnado kaj arto en la ŝtata artmetia altlernejo en Stutgarto. Diversaj liaj artverkoj troviĝas en Stuttgart, Winnenden kaj Kameruno.

En 1904, aĝante 44 jarojn, li eklernis Esperanton. Kaj jam en la sekva jaro () li kun tri kunuloj, Hellriegel, Junginger kaj Obermann fondis la unuan Esperanto-grupon en Stutgarto, kiu estis samtempe la unua en Virtembergo (pli frue fondiĝis la grupo en Freiburg, Badeno); fine de la jaro 1905 ĝi havis 22 anojn. Christaller estis ĝia prezidanto ĝis majo 1933, kiam li demisiis "por ne malutili al la reputacio de nia grupo, mi ja estis pacifisto kaj tiujn homojn oni juĝis kontraŭuloj de la patrujo".

Plie li oficis kiel Vicprezidanto de GEA, vic-delegito de UEA, 1913-20 membro de la Lingva Komitato (LK) dekomence kaj Akademiano de 1911. Aŭtoro de grava vortaro Germana-Esperanto (1910, 2a eld. 1923). La malneto de la alidirekta vortaro Esperanto-Germana ne estis publikigita. Multaj gramatikaj studaĵoj, tradukinto de Kant. Vasta informa laboro en Suda Germanujo. Christaller ankaŭ aktivis en la Bahai-movado Laŭ biografieto de Bernhard Pabst,  .

Paul Christaller havis filinon Frida Christaller ( - ), kiu mem estis skulptistino, konata precipe pro siaj esprimivaj kripo-figuroj, kaj samkiel la patro aktivis por pacifismo kaj Esperanto.Laŭ biografieto en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko ()

 La vortaro Germana-Esperanto de 1910, 2-a eld. 1923 
La vortaro apartenas al la grandaj vortaroj de antaŭ la unua mondmilito apud la Dictionnaire Français-Espéranto de la Presa Esperantista Societo (Parizo), la English-Esperanto Dictionary de Joseph Rhodes kaj la vortaroj de Émile Boirac kaj Kabe. Rimarkinda ĝi estas precipe pro du aspektoj:
eta|Subskribo, 1911.
En la alfabeta ordo estas enigitaj vorto-kampoj de kelkaj supernocioj, sub kiuj troveblas longaj listoj de subnocioj laŭ la stilo de sistema vortaro. Tiel ekz. oni trovas sub "Fuhrwerke - veturiloj" ĉiuspecajn glitveturilojn kaj biciklojn (velocipedo, tandemo ktp.), veturilojn tiratajn de bestoj (baroĉo, breko, kabo, droŝko, bugo, kaleŝo, fiakro, landaŭo ktp.) kaj veturilojn pelitajn de vaporo, benzino ktp. (aŭtomobilo, lokomotivo, motorciklo, tramvagono ktp.). Simile ĉe "Kleider - vestoj" k.m.a. ĝeneralaj nocioj. Speciale por historiaj nocioj, hodiaŭ ne plu ĝenerale uzataj kaj nur pene troveblaj en modernaj vortaroj, la verko de Christaller pro tio daŭre restas valora.

Liaj vortaraj principoj estas surprize modernaj kaj parte ĝis hodiaŭ aktualaj kaj diskutataj. Tipaj estas la vortfinaj "simpligoj" de Christaller ĉe la latindevenaj pseŭdo-sufiksoj. Tiel li ekz. proponas forigon de -acio, -icio kaj -ucio: apeli anstataŭ apelacii, gratifikaĵo anstataŭ gratifikacio, intuo anstataŭ intuicio ktp. Christaller tiel vaste eluzas la Esperanto-tipajn latentojn de la lingvo kaj tiel sendependigas ĝin de la kapricoj de la fonto-lingvoj - sufiĉe revolucia sinteno en 1910.

La dua eldono de 1923 baldaŭ devis rivali kun la vortaro-paro de Paul Bennemann, Esperanto-Germana 1923 kaj Germana-Esperanto 1926. La laborojn pri la parto Esperanto-Germana Christaller daŭrigis ankoraŭ post la dua mondmilito, sed pro lia alta aĝo ne povis fini ilin antaŭ sia morto en 1950. Du jarojn poste, en 1952, aperis la vortaro Esperanto - germana de Butin kaj Sommer, tiel ke neniu daŭrigis la laboron pri la malneto de Christaller.

 Precipaj verkoj 
eta|Esperanto, 1921.
 1905: Die Entstehung der Esperanto-Sprache, auszug aus einem Privatbrief von Dr. Zamenhof, aus dem Esperanto ubersetzt;
 1907: Solvo de la problemo de lingvo internacia.
 1908: Formulo pri alarmo, (trad.)
 1909: sep "propagandaj" broŝuroj; gramatika verko
 1910: Vortaro Germana - Esperanto, 2a eld. 1923
 1911: Propraj nomoj en Esperanto, volumo 2 de la serio 10-spesdeka biblioteko Esperantista.
1914: Das Esperanto - ein Kulturfaktor (1914), organizo;
1921: La Gramatiko de Zamenhof kun komentoj;
 1924: Al Eterna Paco (trad. de Kant)
 1927: Modelaj leteroj por komercistoj (trad.)
 1928: 50 Modelaj Leteroj pri komerca korespondado. Wilhelm Violet, Stuttgart, 1927,
18/12 cm, 32 pĝ.
Kunlaboranto por multaj Esperantaj gazetoj.

 Recenzoj
Pri 50 Modelaj Leteroj 

Pri Das Esperanto - ein Kulturfaktor (1914)

Pri La Gramatiko de Zamenhof kun komentoj

Tradukoj
eta
Otto Umfrid. Formulo pri malarmo. Eld. Libraro Pacifisma, Parizo, 1908.

 Biografioj/Nekrologoj 
 http://www.familienforschung-pabst.de/EspBiographien/EspBiogr/Christaller.htm 
 Maria Ŝot: Prof. P. Christaller. En: Heroldo de Esperanto n-ro 34/35 (843/844), 25-a de aŭgusto/1-a de septembro 1935, paĝo 7.
 Frieda Christaller: Paul Gottfried Christaller. 21.8.1860 - 31.12.1950. s.l. s.j. [1951], 18 p. (en IEMW).
 H.J. [t.e. Hans Jakob] en la revuo Esperanto [UEA] n. 544, mar 1951, p. 75.
 Memornoto. Mortis en la 91-a jaro profesoro k-do Paul G. Christaller (n-o 24.464) Sennaciulo 22a jaro 1951, n-ro 3 (550) mar, p. 8.

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Enciklopedio de Esperanto/C en sia originala formo en la Interreto
 Enciklopedio de Esperanto en elŝutebla versio (PDF).
 Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Paul Gottfried Christaller en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 
 Artikoloj  de kaj pri Paul Christaller en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA)

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Stutgarto