Pra-Esperanto

Pra-Esperanto estas moderna termino por kiu ajn stadio en la evoluo de la lingvoprojekto de L. L. Zamenhof antaŭ ol la eldono de la Unua Libro en 1887.

 Lingwe Uniwersala (1878) 
Lingwe Uniwersala —la unua publike konata stadio de la lingvo— estis anoncita de Zamenhof al liaj kolegoj kiam li estis 19-jara, en la 8-a klaso de la gimnazio en Bjalistoko, en 1878. En letero al Borovko en 1895, Zamenhof diras:

La 17-an de decembro de 1878 Zamenhof festis sian naskiĝodaton kaj kune kun siaj gastoj kantis poemon en la lingvo, la nuran konatan tekston en ĝi, de kiu nur estas konataj la kvar komencaj versoj:

 Prononco 
Laŭ Kiselman, oni povas diveni, ke la akcento en vortoj sen diakrita signo estis kiel en nuna Esperanto: [malami'kete, ho'moze,
fa'milje, konuni'gare]; dum la vortoj kun diakrita signo supozeble estis akcentitaj ĉe la fino: [ka'do, de'ba].

 Lingvo Universala (1881) 
200px|thumb|Gramatiko de Lingvo Universala, la stadio de Esperanto en 1881.

Lingvo Universala —la dua stadio de la lingvo— estas ligita al la jaro 1881 ĉar la fontoj pri ĝi estas ĉefe el tiu jaro, kaj estas konata ke ĝi estis komencita en Aŭgusto de tiu sama jaro, tamen ankaŭ ekzistas poemo Pinto ("Penso") el 1882.

La fontaj tekstoj estis entenataj en tri kajeroj de 1881-1882 el kiuj Kalocsay kaj Waringhien havis la ŝancon kopii nur parton dum la Viena Kongreso de 1936. Laŭ Waringhien, ĉiuj tiuj kajeroj estis poste detruitaj de la Nazioj.

Komencante studojn ĉe universitato, Zamenhof transdonis sian lingvoverkon al sia patro, Mordeĥaj Zamenhof, por ke tiu ĝin konservu ĝis la fino de liaj studoj. Lia patro, nekomprenante la ideojn de sia filo kaj opiniante la projekton esti sensenca laboro (inter aliaj aferoj, suspektiga al la cara polico), bruligis la verkon. Zamenhof ne eksciis pri tiu afero antaŭ 1881, post kiam li rekomencis sian projekton. Ekzemplo de tiu dua fazo estas fragmento de La Brandistoj (La Rabistoj)de Friedrich Schiller el 1881hebreo el la geto. de cionismo al hilelismo (en) iam kompletigota plena verkaro de l.l. zamenhof, kajero 5. eldonejo ludovikito, 1976, p. 116.:

En moderna Esperanto-traduko de Zamenhof: “(…) plej kara amiko, neniam mia senkulpa plumo fariĝus tirano kontraŭ vi. El cent leteroj de vi mi povas kompreni, kiel tiaspecaj sciigoj kredeble traboras vian fratan koron; ŝajnas al mi, kvazaŭ mi jam vidas vin, kiel vi pro la sentaŭga, pro la abomeninda…”Frederiko Schiller: La rabistoj. Dramo en kvin aktoj. El Germana lingvo tradukis D-ro L. L. Zamenhof. Dua eldono. Esperantista Centra Librejo, Paris 1928 (la teksto ĉe Tekstaro.org

 Vortprovizo 
Gaston Waringhien konkludas, ke en ĉi tiu dialekto de 1881 Zamenhof ricevis la influon de la en 1879 aperinta Volapuko, ĉar ties trajto estas sisteme unusilabigi la nacilingvajn radikojn:
Dialekto de 1881Nuna EsperantoKvilaTrankvilaMikoAmikoSengoSinagogoFanoInfanoFalaFacilaLugaElegantaMandiDemandiRomoAromoKeliKolektiTremaEkstremaPondiRespondi

Estis kelkaj vortoj, kies ebla fonto estas la jida:
1881 Jida EsperantoBa Ba SurBaj Bejde AmbaŭBrivo Briv LeteroFajfi Fajfn FajfiSedro Sedre PartaĵoTupo Top PotoVugi Vign BalanciZalo Zal Salono

Kaj eble la rusa kaj la pola:
1881 Rusa aŭ pola EsperantoBavi Bawić się LudiBura Бурый brunaĆi Czy ĈuEs Ещё AnkoraŭEś Aż Tiom keMatto Внимательный AtentoMoa Молча MutaOb- Об- Pri-Pre- Пре-  -egRado Радость GajaRudźo Róża RozoStrapa Страшный TeruroŚeppi Шепнуть FlustriŚu Że KeSobi Собственность PosediTergiga Терзать ĈagrenaTiski Тискать Plaŭdi

Zamenhof uzis -io kaj por -ujo en rudźio (rozujo) kaj por -aro en
verbio (vortaro).

 Alfabeto 

(ĉ estis ć, ĝ estis dź, ĥ estis ħ, ŝ estis ś, ĵ estis ź)

La litero ħ nur aperis en la vorto arħa (antikva).

 Pronomoj 
Esperanto1881SingularoPluraloMi/NiMoNoCi/ViToVoLi/Ŝi/Ĝi/IliRoPoŜiŚoSiSoOniO

 Verboj 
 Tensoj kaj aspektoj 
Tensoj de 1881EsperantoKojpiKomenciKojpéKomencasKojpáKomencadisKojpuKomencisKojpujKomencosKojpóKomencuKojpasKomencus

En tiu ĉi stadio, ekzistis du aspektoj por la pasinteca tenso: imperfekto -á kaj preterito -u. La imperfekto restis en la lingvo per la formo -es ĝis monatoj antaŭ la eldono de la Unua Libro en 1887.

 Participoj kaj konverboj 
Participoj de 1881EsperantoKojpentaKomencantaKojpagaKomencintaKojpitaKomencataKojpassaKomencitaKojpataKomencita

Por tiuj ĉi ekzistis ankaŭ la konverboj finiĝantaj ĉe -e: kojpente, kojpasse, ktp.

 Verboparoj 
Verboj en la nuna Esperanto kiel pesi (mezuri pezon) - pezi (havi pezon) kaj ŝargi - ŝarĝi estas ia restaĵo de multaj paroj kiujn Zamenhof kreis por sia lingvo de 1881. Ekzistis en frua versio de la lingvo eĉ speciala formo por esprimi la rilaton inter doni kaj preni, vendi kaj aĉeti, instrui kaj lerni k.t.p.

Percepti, fari (sukcese) Peni percepti, fari (ne nepre sukcese)Esperanto1881 Esperanto1881Vidi Vidi Rigardi VitiVitti, laŭ Cash.Aŭdi Aŭdi Aŭskulti AŭtiOtti, laŭ Cash.Senti per nazo Fladi Flari FlatiSenti per palpo Palbi Palpi PalpiSenti per gusto Gudi Gustumi GutiKonvinki Svazi Peni konvinki SvasiSperti Provi Provi ProfiTrovi Trovi Serĉi TrofiPruvi Pruvi Argumenti Prufi

En aliaj okazoj temas pri kaŭzativo: levi (levi; kaŭzi leviĝon) kaj lefi (leviĝi) aŭ stutti (instrui) kaj, kvankam ne atestata, eble studdi (studi).

 Gramatikaj finaĵoj 
Gramatikaj finaĵoj de 1881EsperantoKregaKolumaKregoKolumoKregojKolumojKregol Kolumon

 Ingenra finaĵo 
La lingvo havis ingenran finaĵon -aŭ: puettaŭ (knabineto), filaŭ (filino), princaŭ (princino), princaŭs (princinoj), kośanaŭs (korteganinoj).. Tamen la finaĵo -ino konkurencis kun ĝi: princino (princinon), filinol (filinon).

 Tabelvortoj 
En 1881, Zamenhof jam enkondukis korelativecan tabelon:

Tabelvortoj -o-u-a-e-al-el-am-om -esKi- Kvo Kvu Kva Kvi Kvej Kve Kvan KvomTi- Fo ||Fu Fa ||Fi Fej ||Fe Fan||Fom|-
|I- ||Ko Ku ||Ka Ki ||Kej Ke ||KanKomĈi- Ćio ||Ćiu Ćia ||Ćii Ćiej ||Ćie Ćian ||Ćiom|-
|Neni- ||Fio Fiu ||Fia Fii ||Fiej Fie ||Fian Fiom

Fiu prononciĝis [fju]. La tavelvorta finaĵo -an ne kaŭzis konflikton, ĉar la akuzativo tiam estis -l. Tiu ĉi finaĵo restis sama eĉ post la eldono de la Unua Libro en 1887.

 Funkcivortoj 
 Prepozicioj 
Prepozicioj finiĝis ĉiam per vokalo kaj laŭ regulo povis kombiniĝi kun artikolo. Ekz: al la → al, sur la → bal, inter la → bul, en la → il.
Tiu trajto restas en nune Esperanto, tamen ĝi estas opcia kaj nur se la prepozicio finiĝas per vokalo: sur la → sur la, de la → de l', ĉe la → ĉe l'.

{|class="wikitable" style="text-align:left;"
!rowspan=2|Esperanto !!colspan=2|1881
|-
|Sen artikolo ||kun artikolo
|-
|Al ||A ||Al
|-
|Sur ||Ba ||Bal
|-
|Post (tempe) ||Bej ||Bejl
|-
|Post (loke) ||Bi ||Bil
|-
|Kontraŭ ||Blo ||Blol
|-
|Inter ||Bu ||Bul
|-
|Per ||Da ||Dal
|-
|Ĉe ||Di ||Dil
|-
|El ||He ||Hel
|-
|En ||I ||Il
|-
|Ekster ||Ja ||Jal
|-
|Kun ||Ko ||Kol
|-
|Po ||Pej ||Pejl
|-
|Pri ||Pri ||Pril
|-
|Por ||Pu ||Pul
|-
|Sub ||Su ||Sul
|-
|Pro ||Śte; pro ||Śtel; prol
|-
|Antaŭ- (loke) ||Vi-
|}

 Aliaj 
Esperanto 1881Se nur At
|-
|Por ke ||DamKaj E
|-
|Eĉ ||EćSe Ej
|-
|Ol ||ElJen En
|-
|Ankoraŭ ||EsJa Et
|-
| -et- ||-ett-Krom se Hor
|-
| -iĝi- ||-idźiHieraŭ Jur
|-
|Apenaŭ ||KaŭNur Koj
|-
|Ĉar ||KorNun Nuk
|-
|Ankaŭ ||OsAlmenaŭ Paś
|-
|Plue ||PelleAntaŭ ol Pin
|-
|Sen ||Ple -eg- Pre-
|-
|Tro ||PrejJes Si
|-
|Sed ||SejKe Śu
|-
|Kvazaŭ ||Vel

Aliaj, kiuj restis samaj, estas -ano, aŭ, dum, -estro, -igi, jam, mal-, mem, ne, nu, plej, pli, tre, tuj. Transiro al Lingvo Internacia (1887) Lingvo Internacia estas la tria kaj lasta stadio de la lingvo. En letero al Borovko, Zamenhof skribis: 
Mallonge antaŭ la eldono de la Unua Libro, la imperfekto, kies finaĵo estis -es ankoraŭ estis en la lingvo. En frua versio de la lingvo ekzistis participaj sufiksoj por kaj la kondicionalo kaj la imperativo (la lasta en la senco de devo: kiu devas fari, kiu devas esti farata). En la publikigita libro tiuj ĉi gramatikaĵoj ne plu ekzistas.

La unua versio de la Unua Libro, la rusa, aperis la 26-an de julio de 1887. En 1887 la tempaj tabelvortoj finiĝis ĉe -an anstataŭ ol ĉe -am kiel nun. Tio restis de la versio de 1881, malgraŭ ke ĝi kaŭzis koliziojn kun la nova akuzativa formo de la vortoj ia, tia, k.t.p. En la Dua Libro de l’ Lingvo Internacia, en 1888, li ankoraŭ uzis la finaĵon -an. Tio estas tamen detalo, kaj oni povas konsideri la Lingvon Internacian el 1887 kaj esperanton el 1905 kiel la saman varianton de la lingvo.

 Vidu ankaŭ 

 Arcaicam Esperantom
 Reformpropono de 1894
 Esperantidoj

 Notoj 

 Referencoj 

Kategorio:Esperantidoj
Kategorio:Historio de Esperanto
Kategorio:1878 en la Rusia Imperio