Ilmenau

Ilmenau [ILmenaŭ] estas universitata urbo en la germana federacia lando Turingio. La urbo situas borde de la rivero Ilm kaj estas la plej granda urbo de la samnoma distrikto Ilm. Fine de la jaro  la urba komunumo havis  loĝantojn.

eta|<center>urbodomo
eta|250px|Universitata konstruaĵo
eta|En 1983 kadre de la socialisma ŝtato GDR malfermiĝas la katolika kirko Sankta Jozefo.
eta|Eksa Jäcklein-bierfarejo tuj apud la fervoja haltejo Pörlitzer Höhe

 Historio 
lmenau estis fondita en la 13-a jarcento, kiam ĝi unue estas nomita en 1273. Ekde 1341 ĝi havas kelkajn urborajtojn. Inter 1660 kaj 1920 ĝi apartenis al la dinastio de Saksio-Vajmaro, pli frue la regantoj ĉirkaŭ Ilmenau estis la dinastio de Kevernburg, de Schwarzburg kaj de Henneberg (Meiningen).

Inter 1471 ĝis 1626, kuprominado faris gravan kontribuon al la ekonomio de Ilmenau. En 1611, tiuj minoj produktis laŭtaksajn 38 tunojn da kupro kaj 188 kg da arĝento. Produktado atingis tiujn nivelojn denove en la 1730-aj jaroj, dum mallonga reenkonduko de kuprominado sub la gvidado de Johann Wolfgang von Goethe. Poste, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, fluorspato kaj mangano estis elminitaj ĉi tie.

En la frua 19-a jarcento, Ilmenau estis unu el pluraj lokoj kie homoj iris por akvokuradotraktadoj en hidropatejojn. La hidropatejo de Ilmenau estis servita fare de la doktoroj Schwabe, Fitzler, Baumbach, kaj Preller. Ĝis 1870, Ilmenau restis urbeto de ĉirkaŭ 3000 loĝantoj, sed tiam la industria revolucio atingis la urbon. Kelkaj fabrikoj por porcelano (Graf von Henneberg Porzellan, ekde 1777), vitrovaroj (la Sofienhütte ekde 1852) kaj ludiloj formiĝis. En 1879 la urbo ricevis fervojan interligon al Erfurto (norden), 1881 al Gehren / Großbreitenbach (sudorienten) kaj 1904 al Schleusingen (sudokcidenten). Krom la ĉefstacidomo ekzistas ankoraŭ tri haltejoj ĉe Stacidomo de Ilmenau Bad, Ilmenau-Pörlitzer Höhe kaj ĉe Ilmenau-Roda. En 1880 fonditis en Ilmenau la societo Thüringerwald-Verein.

La universitato estis fondita en 1894 kiel Thüringisches Technikum. Nun, ĝi estas la Teknika Universitato Ilmenau, kie la Internaciaj studentaj semajnoj (ISWI) okazas ĉiun duan jaron. La eŭropaj ĉampionadoj de sledado (organizitaj fare de la asocio FIL) okazis en la jaro 1934-a en la urbo.

Dum la lastaj jaroj de la Dua Mondmilito, Ilmenau estis la loko de fabrikado unusida batalantoversio de la Horten Ho 229 V6 (Versio 6), reagaviadiloj.

En 1952 la Distrikto Ilmenau estis fondita. Ĝi havis areon de proksimume 380 kvadratmetroj kun populacio de ĉirkaŭ 70 000 loĝantoj. Ilmenau estis la ĉefurbo de tiu distrikto. Ekde la 1970-aj jaroj konstruitis la moderna loĝejzono Stollen. En 1993 okazis la premieroj de la Internaciaj porstudentaj semajnoj. En 1994 ĝi estis kunfandita kun Distrikto Arnstadt en la nordo al la nova Distrikto Ilm kun Arnstadt kiel ĉefurbo.

 Urbopartoj (de 2020) 
Bücheloh
Frauenwald
Gehren
Gräfinau-Angstedt (kun la forlasita loko Dietrichswinde)
Grenzhammer (neoficiale)
Heyda: tie troviĝas ankaŭ la bela Akvobaraĵo Heyda
Jesuborn
Langewiesen
Manebach
Möhrenbach
Oberpörlitz (kp. Pörlitz-altaĵo)
Oehrenstock
Pennewitz
Roda
Stollen
Stützerbach
Unterpörlitz
WümbachHauptsatzung 2020

 Vidindaĵoj 
 Akvobaraĵo Heyda
 Festhalo de Ilmenau
 Kirko Sankta Jozefo, katolika
 Muzeo de la urbo Ilmenau
 Eksa muzeo pri ludiloj de GDR
 Preĝejo Sankta Jakobo, protestantisma
 Preĝejo Sankta Mario (Angstedt)
 Goeta puto sur la Malnova tombejo
 Stacidomo de Ilmenau Bad

 Servoj 
Glacisporthalo de Ilmenau
Goeta lernejo
Ilmenau-kolegio, pluklerigejo (ĝis somero 2021)
Lindenberg-gimnazio
Montohotelo Gabelbach
Popolaltlernejo Arnstadt-Ilmenau
Stacidomo de Ilmenau Bad
Teknika Universitato Ilmenau
 Tombejo de Ilmenau

 Faktoj 
 Situo: 50° 41' NO, 10° 55' OR 
 Areo: 6.265 hektaroj
 Alteco: averaĝe 500 metrojn super la marnivelo
 Loĝantoj: 26.713 (30.06.2005)
 Horzono: GMT+1h (+2h de aprilo ĝis oktobro)

 Elstaruloj kun ligoj al la urbo 
 Andrea Henkel, biatletisto
 Andreas Libavius, ĥemiisto
 André Lange, bobisto
 Corona Schröter, kantistino
 François Ignace de Wendel, entreprenisto
 Friedrich Hofmann, verkisto
 Fritz Reenhardt, nazia ministro
 Fritz Sauckel, nazia politikisto kaj krimulo
 Jan Behrendt, sledisto
 Jens Müller, sledisto
 Johann Christian Hertzer, urbestro
 Johann Friedrich Wilhelm von Charpentier, geologo
 Johann Poppo von Greiner, bibliotekinspektisto kaj rinca edukisto en Vajmaro
 Karl Friedrich Schwanitz, juĝisto kaj fremdultrafikfakulo
 Karl Ludwig von Knebel, poeto
 Marie Gutheil-Schoder, soprano
 Matthias Platzeck, politikisto
 Paul Fliedner, urbestro
 Paul Löbe, politikisto
 Peter Sendel, biatleto
 Peter Smalun, dezajnisto
 Petra Enders, politikistino
 Richard Wiesel, kuracisto kaj banterapiisto
 Robert Döpel, nukleara fizikisto
 Stefan Krauße, sledisto
 Theophil Großgebauer, teologo
 Ute Oberhoffner, sledisto
 Wilhelm Friedrich Hezel, orientalisto
 Wolfram Fiedler, sledisto

 Vidu ankaŭ 
 Gabelbach-konkurso monta por aŭtoj kaj motocikloj
 Linden-strato, centra vojo kun kinejo
 Migradopado Von Bach zu Goethe

 Literaturo 
Ĝenerale
 Paul Bleisch: Bilder aus Ilmenaus Vergangenheit. Ilmenau 1910, 1987 (Reprinto). ISBN 3-7463-0053-3
 Claudia Fiala, Karl-Heinz Veit, Rainer Paschy: Ilmenau, Goethestadt und Universitätsstadt. Verlagshaus Thüringen, Erfurt 1998. ISBN 3-89683-123-2
 Silke Leisner kaj aliaj: ILMENAU - Beiträge zur Geschichte einer Stadt. Frankenschwelle, Hildburghausen 1998. ISBN 3-86180-043-8
 Hanno Müller: Ilmenau. Verlagshaus Thüringen, Erfurt 1992. ISBN 3-86087-032-7
 Johann August Friedrich Schmidt: Historisch-topographische Beschreibung der Bergstadt Ilmenau. Ilmenau 1839.

Fakliteraturo
 Gerhard Schlössinger: Zwischen Ilmenau und Schwarzburg. Greifenverl., Rudolstadt 1967.
 Willi Ehrlich: Ilmenau - Gabelbach - Stützerbach. Die Goethe-Gedenkstätten und der Wanderweg „Auf Goethes Spuren“. Nationale Forschungs- und Gedenkstätten der Klassischen Dt. Literatur in Weimar, Weimar 1989. ISBN 3-7443-0007-2
 Stephan Dahmen, Claudia Fiala: St. Jakobus Ilmenau. Schnell & Steiner, Regensburg 1995.
 Julius Voigt: Goethe und Ilmenau. Unter Benutzung zahlreichen unveröffentlichten Materials dargestellt. Xenien-Verlag, Leipzig 1912, 1990 (Reprint). ISBN 3-7463-1658-8
 Kurt Steenbuck: Silber und Kupfer aus Ilmenau. Ein Bergwerk unter Goethes Leitung. Böhlaus Nachfolger, Weimar 1995, 2002. ISBN 3-7400-0967-5
 Wilfried Nax, Carola Rittig, Petra Lindner: Die Technische Universität Ilmenau. Sutton, Erfurt 2003. ISBN 3-89702-603-1
 Arne Martius: Zwangsarbeiter in Ilmenau. Ilmenau 2004. ISBN 3-00-016747-1

 Eksteraj ligiloj 

 poemo Ilmenau la 3-a de septembro 1783 de Goethe germanlingve en la projekto gutenberg.de

 Notoj 

Kategorio:Distrikto Ilm
Kategorio:Urboj de Turingio