Helsinko

Helsinko (, ) estas la ĉefurbo de Finnlando. En la komenco de 20-a jarcento en Esperanto estis uzata ankaŭ la formo Helsingforso, kiu devenas el la svedlingva nomo de la urbo.

La urbo situas apud norda bordo de la Finna golfo kaj sur 315 insuloj. La gravaj insuloj estas Seurasaari, Lauttasaari kaj Korkeasaari (kie troviĝas la plej granda finnlanda zoo: la bestoĝardeno de Korkeasaari).

Helsinko estas ankaŭ grava havenurbo. La urbo unufoje gastigis la Olimpiajn Ludojn (en 1952).

eta|maldekstra|250ra|
eta|maldekstra|270ra|
eta|maldekstra|270ra|
eta|maldekstra|180ra|

Helsinko estas urbestra urbo, kie la urbestro estas ĉefo de kaj la komunumo kaj la urba registaro.

 Historio 
La nuna teritorio de Helsinko estis ekde mezepoko kamparo loĝata de svedlingvanoj. La sveda reĝo Gustavo Vasa fondis la urbon la 12-an de junio en 1550, unuavice por konkurenci kontraŭ Tallinn kiel komercejo. La unuaj loĝantoj de Helsinko venis el aliaj urboj, Porvoo, Ekenäs, Rauma kaj Ulvila, kies burĝoj estis devigitaj transloĝiĝi al Helsinko. Tamen la urbo evoluis iom malrapide.

En 1809 Helsinko (kaj Finnlando) fariĝis parto de Rusio, kaj en 1812 ĝi fariĝis ĉefurbo de Finnlando. Tiam la urbo havis 4000 loĝantojn. Post la granda incendio en Turku en 1821 ankaŭ la universitato translokiĝis al la nova ĉefurbo. Fine de la 19-a jarcento Helsinko havis jam 100 000 loĝantojn, el kiuj ĉirkaŭ 50% estis svedlingvaj.

En 1917 Helsinko fariĝis ĉefurbo de sendependa Finnlando.

En 1946 apudaj urbetoj kaj granda parto el apudaj kamparaj regionoj estis ligitaj al Helsinko, kaj la urbo komencis disvastiĝi. Konstruiĝis novaj urbopartoj kaj la urbo havis 500 000 loĝantojn fine de 1960-aj jaroj. Post tio la loĝantaro kreskis malpli rapide kaj foje eĉ malkreskis, ĉar la urbeca teritorio etendiĝis ekster la administrajn limojn de la urbo.

Inter la 3-a de julio de 1973 kaj la finfina tria sesio de la 30-a de julio ĝis la 1-a de aŭgusto 1975, la Konferenco pri Sekureco kaj Kunlaborado en Eŭropo (KSKE) okazis en Helsinki laŭ kelkaj sesioj. Tie partoprenis reprezentantoj de Usono, Kanado, Sovetunio kaj ĉiuj landoj de Eŭropo (inkludante Turkion kaj ekskludante Albanion kaj Andoron). KSKE finiĝis per la fina protokolo de la Konferenco pri Sekureco kaj Kunlaborado en Eŭropo, (ankaŭ konata kiel Fina Akto de Helsinki, Helsinka Deklaro.)

 Vidindaĵoj 
 Nacia Biblioteko de Finnlando
 Luterana katedralo
 Ortodoksa katedralo
 Stacidomo
 Fontano Havis Amanda
 Temppeliaukio-preĝejo

 Servoj 
 Akademio Sibelius
 Arta Akademio Helsinko
 Eŭropa Centro de Plejboneco por Kontraŭi Hibridajn Minacojn
 Finna Instituto de Internaciaj Aferoj
 Helsinka Universitato de Teknologio
 Svedlingva Kolegio Hanken pri Ekonomiko kaj Komerca Administrado
 Teatra Akademio Helsinko
 Universitata ĉefmalsanulejo de regiono Helsinko
 Universitato de la Artoj Helsinko

 Loĝantaro 
Helsinki estas la plej granda urbo de Finnlando, kaj la loĝata areo etendiĝas ekster la urbajn limojn. Entute en la ĉefurba regiono estas preskaŭ miliono da loĝantoj, el kiuj proksimume duono en la ĉefurbo mem.

Helsinki estis tradicie svedlingva urbo, fondita en svedlingva regiono. Tamen jam tre frue aperis ankaŭ finnlingvaj loĝantoj, germanlingvaj komercistoj kaj post 1809 ruslingvaj administraj funkciuloj kaj komercistoj kaj anoj de diversaj gentoj de la Rusa imperio. Helsinko estas plu dulingva urbo. Do la urbo ofertas ĉiujn ekzemple malsanulejaj kaj lernejaj servoj ankaŭ en sveda. Tamen nuntempe en Helsinko oni ne eble tute kapablas longan tempon vivi, loĝi kaj labori se oni parolas nur svedan.

Post la sendependiĝo de Finnlando en 1917 la urbo komencis fariĝi pli kaj pli finnlingva, kvankam la oficialaj lingvoj daŭre estas kaj la finna kaj la sveda. Ekde 1990 la urbo fariĝis pli multkultura. En 2005 la plej parolataj lingvoj apud la finna kaj la sveda estis la rusa, la somala kaj la araba.

Historia evoluo
JaroEntutefinnalingvajsvedlingvajalilingvaj1880 36 346  34,0%  52,3%  13,7%1900 79 126  50,8%  42,6%  6,6%1920 152 200  62,9%  34,4%  2,7%1930 220 000  69%  29%  2%1950 368 519  80%  19%  1%1960 448 315  85%  14%  1%1970 523 677  88%  11%  1%1980 483 675  90%  9,3%  0%1990 490 872  90,7%  7,7%  1,6%2000 551 123  88,0%  6,6%  5,4%2005 560 905  86,2%  6,2%  7,6%

 Konataj urbanoj 
 Aale Tynni, finnlingva poetino, mortis en la urbo.
 En Helsinko naskiĝis violonisto Réka Szilvay.
 En la urbo naskiĝis kaj mortis komponisto Oskari Kiiras (1903-1990) kaj pentristo Jarl Falck (1901-1983), kiuj kune en 1958 fondis panteisman religian movadon Amikoj de la Vero.

Metropola areo
En Granda Helsinko estas jenaj urboj:
 Järvenpää
 Kerava

Iamaj
 Huopalahti
 Oulunkylä

 Urbopartoj 
 Haaga
 Myllypuro
 Punavuori

 Esperanto en Helsinko 
En Helsinko okazis la 14-a Universala Kongreso de Esperanto, ekde la  ĝis la . Partoprenis 820 kongresanoj el 30 landoj.

Estis tiam aprobita la Kontrakto de Helsinko, kiu starigis novan organizon inter Universala Esperanto-Asocio, la naciaj societoj (landaj asocioj), la Lingva Komitato kaj la Universalaj Kongresoj. Supera organo fariĝis (Internacia) Centra Komitato de la Esperanto-movado.

La 54-a Universala Kongreso okazis en Helsinko de 26-a de julio ĝis 2-a de aŭgusto 1969, kun 1857 partoprenantoj. La alta protektanto de la kongreso estis Urho Kekkonen. La lokan kongresan komitaton prezidis N. G. Narvala. La kongresa temo estis "La rolo kaj taskoj de la Esperanto-organizaĵoj en la aktuala lingva situacio en la mondo." La kongreso okazis plejparte en kongresejo Dipoli en urboparto Otaniemi de najbara urbo Espoo, ĉe ejo de Finnlanda Teknika Universitato. Teatraj prezentoj okazis en la urba teatro de Helsinki.

 Vidu ankaŭ 
 Temppeliaukio-preĝejo
 Moskva Helsinka unio
 Ukrainia Helsinka unio
 Eŭrovido-Kantokonkurso 2007
 Metroo de Helsinko
 Tramtransporto en Helsinko

 Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo de la urbo 
 Retejo de la universitato (ankaŭ komuna portalo de la universitato kaj la urbo) 
 Urba maratono de Helsinko 
 Esperanto-Klubo de Helsinko (, ankaŭ iom )

775ra|centre


Kategorio:Ĉefurboj de Eŭropo
Kategorio:Urboj de Finnlando
Kategorio:Somerolimpikaj urboj