Kartvela alfabeto

La kartvela alfabeto (loke nomata მხედრული, mĥedruli) estas la skribsistemo nuntempe ĉefe uzata por skribi la kartvelan kaj aliajn kartvelajn lingvojn (kiel la svanan aŭ la mingrelan ekzemple). Ĝi ankaŭ estas uzata por aliaj kaŭkazaj lingvoj, kiel la abĥaza aŭ la oseta en la 1940-aj jaroj. Asomtavruli kaj nusĥuri estas variantoj de la kartvela skribo, sed sole uzataj de la kartvela ortodoksa eklezio por ceremoniaj religiaj tekstoj kaj ikonografio(en) Unicode Standard, V. 6.3. U10A0, p. 3. La unika alfabeto de Kartvelio estas unu el la pretervolaj viktimoj de la ciferecigo de nuntempaj socioj. La najbara Armenio frontas similan defion, ĉar ankaŭ ĝi havas unikan lingvon kaj alfabeton uzatan sole por la armena(eo) Protekti la antikvan alfabeton de Kartvelio en la nuna epoko, Global Voices en Esperanto, la 30-an de junio 2020, alirite la 1-an de septembro 2021..

 Nemateria kultura heredaĵo de Unesko 
La kurboriĉa kartvela alfabeto ricevis la nacian statuson de nemateria kultura heredaĵo en Kartvelio en 2015 (en) "Georgian alphabet granted cultural heritage status ". Agenda.ge. la 10-an de marto 2015. kaj en decembro 2016 Unesko aldonis ĝin al sia Reprezenta Listo de la Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro(en) "Living culture of three writing systems of the Georgian alphabet". Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. UNESKO. .

La tri skriboj, kiel diris Unesko en sia propono, “kunekzistas danke al siaj diferencaj funkcioj, reflektantaj la multflankan kulturan identecon de Kartvelio”Protekti la antikvan alfabeton de Kartvelio en cifereca epoko, EurasiaNet, Global Voices en Esperanto, la 30-an de junio 2020..

Montriĝis grekaj kaj arameaj influoj al la kartvelaj alfabetoj, sed kelkaj kartvelaj akademianoj kiel Tamaz V. Gamkrelidze diris, ke ili estis libere inventitaj imitante la grekan modelon, anstataŭ esti rekte bazitaj sur pli fruaj formoj de la aramea alfabeto, kvankam la kartvela fonologia inventaro estas tre malsama de la greka(en) Seibt, Werner. "The Creation of the Caucasian Alphabets as Phenomenon of Cultural History"..

La kartvela alfabeto estas fonetika, t.e. al unu sono korespondas unu litero kaj inverse. La nuntempa kartvela alfabeto uzas 33 signojn - 5 vokalsignojn kaj 28 konsonantosignojn (la svana kaj la mingrela lingvoj uzas aldone 2 pliajn konsonantajn signojn). La nombro de kartvelaj literoj uzataj en aliaj kartvelaj lingvoj varias.
alternative=Stratŝildo en la kartvela kaj latina alfabetoj.|maldekstra|eta|350x350ra|Stratŝildo en la kartvela kaj latina alfabetoj.
La literoj estas bazliniaj (kiuj estas skribataj laŭ la imaga linio, simile al latinaj "a", "s"), subliniaj (kiel latinaj "p", "q"), superliniaj (kiel latinaj "b", "d") kaj ambaŭflankaj (kiel islanda "þ"). Sekve ili havas diferencajn altecojn.

Ekzistas nur minusklaj literoj en la kartvela alfabeto. Sed moderna tipografio por titoloj kaj aliaj celoj uzas kvazaŭmajusklajn literojn – kiuj fakte estas minusklaj, sed oni ilin skribas samnivele (laŭ la sama alteco).
 Literoj ა  ბ  გ  დ  ე  ვ  ზ  თ  ი  კ  ლ  მ  ნ  ო  პ  ჟ  რ  ს  ტ  უ  ფ  ქ  ღ  ყ  შ ჩ  ც  ძ  წ  ჭ  ხ  ჯ  ჰ      

 Unikodo 
La kartvelan alfabeton oni povas atingi per unikodaj signoj 10A0 ĝis 10FF. Asomtavruli (majusklaj malnovaj liturgiaj literoj) de 10A0 ĝis 10CF. Mĥedruli aŭ nusĥuri (moderna nunjarcenta unuĉambra - majuskloj kaj minuskloj estas samaj - alfabeto) de 10D0 ĝis 10F0, kiel montras la sekva tabelo.

 Kartv.L.  Unik  Nomo  Kartv.L.  Unik  Nomo  Kartv.L.  Unik  Nomo  Kartv.L.  Unik  Nomo  Kartv.L.  Unik  Nomo  ა   10D0   an   ბ   10D1   ban   გ   10D2   gan   დ   10D3   don   ე   10D4   en  ვ   10D5   vin   ზ   10D6   zen   თ   10D7   tan   ი   10D8   in   კ   10D9   k'an  ლ   10DA   las   მ   10DB   man   ნ   10DC   nar   ო   10DD   on   პ   10DE   par  ჟ   10DF   ĵan   რ   10E0   rae   ს   10E1   san   ტ   10E2   t'ar   უ   10E3   un  ფ   10E4   par   ქ   10E5   kar   ღ   10E6   ghan   ყ   10E7   q'ar   შ   10E8   ŝin  ჩ   10E9   ĉin   ც   10EA   cin   ძ   10EB   dzil   წ   10EC   c'il   ჭ   10ED   ĉ'ar  ხ   10EE   ĥan   ჯ   10EF   ĝan   ჰ   10F0   haë   ჱ   10F1   ee   ჲ   10F2   ien  ჳ   10F3   vie   ჴ   10F4   qar   ჵ   10F5   hoe   ჶ   10F6   fi         

 Deveno 
La unuaj fontoj de la kartvela skribo estas datitaj de la 5-a jc p.K. (ĉirkaŭ la 433-a jaro). Ili estis savitaj sur murŝtonoj de kartvela preĝejo en Palestino. Laŭ historia fonto ("Kartlis Cĥovreba – "Kronikoj de Kartli") la kartvela alfabeto estis inventita en la 3-a jc a.K. de la reĝo Parnavazi.

 Specoj 
Dum la historio 3 specoj de alfabeto estis uzataj: Asomtavruli, Nusĥuri kaj Mĥedruli. En la Mezepoko ĉiuj tri specoj estis uzataj samtempe.

 Asomtavruli ("majuskla"): La unuaj fontoj apartenas al la 5-a jc. Ĝi havis fortan geometrian bazon, kaj ĉiuj literoj estis majusklaj. Ĝi konsistis el 38 literoj (5 el ili estas forigitaj en la nuntempa Mĥedruli).
 Nusĥuri (pli ĝuste – Nusĥa-Ĥucuri, "manuskriptoj ekleziaj"): Unua fonto de la 853-a j. Ĝi estis uzata plejparte por manuskriptoj rilataj al eklezio kaj religia literaturo.
 Mĥedruli ("militista" kun senco "civila"): Estis uzata de la komenco de la 10-a jarcento, kaj estis rekte kreita de Asomtavruli por civila uzo. Ĝis nun ĝi ŝanĝiĝis negrave. Ĝi enhavis 38 signojn (5 el ili estis forigitaj en 1860 de Ilia Ĉavĉavadze).

Literoj  Unicode Nomo  Nacia  ISO 9984 Esperanto Laz IPA ა  U+10D0  an  A a  A a  A a  A a  ბ  U+10D1  ban  B b  B b  B b  B b  გ  U+10D2  gan  G g G g  G g  G g  დ  U+10D3  don  D d  D d  D d  D d  ე  U+10D4  en  E e  E e  E e  E e  ვ  U+10D5  vin  V v  V v  V v  V v  ზ  U+10D6  zen  Z z  Z z  Z z  Z z  თ  U+10D7  tan  T t  T' t'  T t  T t  ი  U+10D8  in  I i  I i  I i  I i  კ  U+10D9  k'an  K' k'  K k  K k  K' k'  ლ  U+10DA  las  L l  L l  L l  L l  მ  U+10DB  man  M m  M m  M m  M m  ნ  U+10DC  nar  N n  N n  N n  N n  ო  U+10DD  on  O o  O o  O o  O o  პ  U+10DE  p'ar  P' p'  P p  P p  P' p'  ჟ  U+10DF  žan  Zh zh  Ž ž  Ĵ ĵ  J j  რ  U+10E0  rae  R r  R r  R r  R r  ს  U+10E1  san  S s  S s  S s  S s  ტ  U+10E2  t'ar  T' t'  T t  T t  T' t'  უ  U+10E3  un  U u  U u  U u  U u  ფ  U+10E4  par  P p  P' p'  P p  P p  ქ  U+10E5  kan  K k  K' k'  K k  K k  ღ  U+10E6    Gh gh    Ĥ ĥ  Ğ ğ  ყ  U+10E7  q'ar  Q' q'  Q q  K k  Q q  შ  U+10E8  šin  Sh sh  Š š  Ŝ ŝ  Ş ş  ჩ  U+10E9  čin  Ch ch  Č' č'  Ĉ ĉ  Ç ç  ც  U+10EA  can  Ts ts  C' c'  C c  Ts ts  ძ  U+10EB  jil  Dz dz  J j  Ĝ ĝ  Ž ž  წ  U+10EC  c'il  Ts' ts'  C c  C c  Ts' ts'  ჭ  U+10ED  č'ar  Ch' ch'  Č č  Ĉ ĉ  Ç' ç'  ხ  U+10EE  xan  Kh kh  X x  Ĥ ĥ  X x  ჯ  U+10EF  ǰan  J j  J̌ ǰ  Ĝ ĝ  C c  ჰ  U+10F0  hae  H h  H h  H h  H h 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Kartvela lingvo
 Alfabeto
 Kartvela kaligrafio

 Eksteraj ligiloj 

 (eo, en, fr) Lerni la kartvelan alfabeton
 (eo) Protekti la antikvan alfabeton de Kartvelio en cifereca epoko, EurasiaNet
 (en) Kartvela tiparo,komforme al Unikodo 4.0, ankaŭ havebla por MAC OS 9 aŭ X

Kategorio:Alfabeto
Kategorio:Kartvela lingvaro
Kategorio:Kartvelio
Kategorio:Unesko