Formulo 1

Formulo 1 (mallongigo F1) estas la plej alta aŭtosporta kategorio. Laŭ ĝia regularo la Internacia Aŭtomobila Federacio (FIA) organizas mondoĉampionumon, en kiu stiristo kaj konstruistoteamo povas gajni titolon. Por tio ili partoprenas en ĉirkaŭ 24 kurumoj en multaj landoj kaj kontinentoj. Tiujn kurumojn oni nomas "Granda Premio". Ili okazas sur asfaltaj rondkruejoj. Ĝi komenciĝis kiel Aŭtomobila ĉampionumo en la jaro 1950. Ĉar ĝi havas la plej altajn postulojn al la sperto de stiristoj kaj al la teĥniko de la aŭtoj, oni nomas Formulo 1 ankaŭ la "pinto de motorsporto".

La plej sukcesaj stiristoj estas Lewis Hamilton kaj Michael Schumacher. Ili gajnis po sep titolojn. La plej sukcesa teamo estas la Scuderia Ferrari kun 16 titoloj.

 Priskribo de ĉampionumo 
En la sezono 2025 la ĉampionumo konsistas 24 kurumoj en kiuj dek teamoj kun 20 stiristoj partoprenas. Ili okazas ĉefe en Eŭropo, Azio, kaj Nordameriko. Po unu kurumo okazas en Sudameriko kaj Oceanio. La lasta kurumo en Afriko okazis en 1993. Laŭ la rezulto de kurumo la stiristoj kaj teamoj gajnas poentojn. Tiu, kiu havas la plej multajn poentojn je la fino de la sezono, fariĝas ĉampiono. La FIA disdonas titolon al stiristoj ekde 1950 kaj al konstruistoj ekde 1958.

La kurumoj okazas sur specialaj kurejo kaj sur fermitaj publikaj stratoj. La teamoj devas mem konstrui sian ĉasion. Ili rajtas mem konstrui la motoron aŭ aĉeti ĝin de alia konstruisto. Por la sezono 2025 Ferrari, Mercedes, Renault kaj Honda konstruas motorojn. Ĉiu teamo ricevas la saman aron da pneŭoj de Pirelli. Ĉiu teamo devas teni du samaspektajn veturilojn en ĉiu kurumo. Ekde 2014 ĉiu stiristo elektas propran numeron, kiu aperas sur sia veturilo por distingi ilin. Stiristo tenas la numeron por sia tuta kariero.

 Historio 
En sia historio, la serio evoluis el antaŭmilitaj Eŭropaj grand-premiaj kuradoj en la 1930aj jaroj. Reviviĝis aŭtosporto post la dua mondmilito kaj la FIA ekverkis novan regularon aŭ t.n. Internacian Formulon por unu-seĝaj vetkuraj veturiloj en 1946. Oni nomis ĝin Formulo A aŭ Formulo 1 por distingi ĝin de la regularo por malpli rapidaj veturiloj, kiun oni nomis Formulo B aŭ Formulo 2. Post iom da tempo la nomoj kun nombro estis pli ofte uzata. En tiu tempo la grandaj premioj estis unuopaj eventoj. Post la komenco de Monda Motorbicikla Ĉampionumo la FIA reagis kaj anoncis "Mondan Stiristan Ĉampionumon". 

La unua ĉampionuma kurumo okazis sabaton la 13-an de Majo 1950 sur la Silverstone Circuit en Britujo. En la komenco preskaŭ ĉiu granda premio okazis en Eŭropo. Ĝis 1960 ankaŭ la Indianapolis 500 apartenis al la sezono, sed ĝi okazis laŭ la tiamaj IndyCar-reguloj. Preskaŭ neniu stiristo el Eŭropo partoprenis ĝin kaj same inverse usonanoj apenaŭ partoprenis en la eŭropaj kurumoj. En la sezonoj 1951 kaj 1952 la FIA decidis uzi la regularon de Formulo 2 pro manko da bonaj Formulo-1-veturiloj. La sezonoj de 1961 ĝis 1965 ankaŭ uzis la Formulo-2-regularon. Italaj teamoj superregis la sporton en la komenco. Alfa Romeo, Ferrari kaj Maserati estis la veturiloj de sep el la naŭ unuaj ĉampionoj. La plej sukcesa stiristo estis Juan Manuel Fangio, kiu gajnis la titolon kvinfoje inter 1951 kaj 1957. 

eta|La komenco de la granda premio de Italujo en 1975
Reguloj ŝanĝiĝis multe kiel ankaŭ pliboniĝis aŭto-teĥnologio kaj britaj teamoj komencis influi la sporton. Ekde 1959 ĉiu ĉampiono stiris veturilon, en kiu la motoro troviĝis malantaŭ la stiristo. La unua estis la teamo Cooper kun Jack Brabham. Brabham poste gajnis sian trian titolon per sia propra teamo. Li estas la sola persono, kiu atingis tion. La teamo Lotus kun sia estro Colin Chapman enkondukis multajn novajn ideojn. En la jaro 1968 la teamo unuafoje uzis "flugilojn" sur formulo-1-veturilo. Jim Clark kaj Graham Hill estis ĉampionoj stirante Lotuson. En 1970 la Lotus-stiristo Jochen Rindt fariĝis la sola ĉampiono, kiu gajnis la titolon post sia morto. Lotus ankaŭ enkondukis la aerodinamikan grund-efikon en la malfruaj 1970aj al Formulo 1. La 60aj kaj 70aj jaroj estis la plej danĝeraj. La veturiloj multe pli rapidiĝis, sed la sekureco ne pliboniĝis. Mezume unu stiristo mortis dum sezono. Post akcidento en 1966 Jackie Stewart iĝis ĉefa postulanto de pli sekuraj kurejoj kaj veturiloj. Pro bojkoto de la stiristoj pri mankanta sekureco trifoje (1969, 1970 kaj 1972) organizantoj malanoncis grandan premion.

eta|Alain Prost dum la granda premio de Kanado en 1988
Poste la 1980aj estis la epoko de turbo-motoroj, kiam kuradis la plej fortajn F1-motorojn de iam ajn. La plej forta venis de BMW kun proksimume 1000 kW. La malfruajn 1980-ajn aperis multspecaj elektronikaj helpiloj, por ke stiristoj (de kelkaj nomataj "pilotoj") pli bone regu siajn trememajn maŝinojn, interalie aktivaj risortoj, nekrampaj bremsoj kaj tiro-stabiligo. Iujn evoluaĵojn inspiris modernaj strat-aŭtoj, kaj reciproke iuj, ekzemple aktivaj risortoj, inventiĝis por konkursoj kaj poste havebliĝis ĉe publiko. Ĉiukaze, spektantoj perceptis ke la evoluaĵoj neniigis la neceson por pilota kapablo kaj tial do en 1994 la F1-grupo devigis nature aerumitajn motorojn kaj forigis multe da helpiloj. Iom post iom kelkaj revenis je la konstato ke la teamoj malobeas la regulojn. 
La plej sukcesaj pilotoj de tiu epoko estis Nelson Piquet kaj Ayrton Senna, kiu trifoje fariĝis ĉampiono kaj Alain Prost, kiu kvarfoje fariĝis ĉampiono. La sezono 1988 estas rimarkinda pro la superrego de la teamo McLaren-Honda. La stiristoj Senna kaj Prost gajnis 15 el 16 grandaj premioj.

La morto de Ayrton Senna kaj Roland Ratzenberger dum la granda premio de San-Marino en 1994 instigis la FIA malrapidigi la veturilojn kaj enkonduki novajn regulojn pri sekurceo. Dum la 1990aj jaroj multaj eksgrandaj kaj malgrandaj privataj teamoj malaperis el Formulo 1 i.a. Lotus, Tyrrell kaj Brabham. De 1998 ĝis 2008 la pneŭj devis havi sulkojn. Ankaŭ de 1998 ĝis la 2016 la veturiloj larĝis 1,8 metrojn anstataŭ 2 metrojn. De 2000 ĝis 2004 Michael Schumacher gajnis kvin sinsekvajn titolojn kun Ferrari. Kun la du titoloj el la antaŭa jardeko li fariĝis nova rekorda ĉampiono. En la sekvaj jaroj tri piltoj starigis la rekordon de la plej juna ĉampiono. En 2005 Fernando Alonso sukcesis, kiam li aĝis 24 jarojn. Tri jarojn poste Lewis Hamilton fariĝis ĉampiono kun aĝo de 23 jaroj. En 2010 Sebastian Vettel ankaŭ aĝis 23 jarojn, sed estis duonan jaron pli juna.

eta|Foto de la granda premio de Nederlando en 2024
Vettel ankaŭ gajnis la tri sekvajn titolojn kun Red Bull Racing. En 2011 kaj 2013 la teamo superregis la ĉampionumon. En 2014 Jules Bianchi akcidentis dum la granda premio de Japanujo kaj mortis naŭ monatojn poste pro la vundoj. Li estas la plej ĵusa mortinto pro akcidento dum kurumo de la monda ĉampionumo. Por la sezono 2014 la FIA enkondukis novajn motorajn regulojn. Krom la nova 1,6-litra-turbomotoro la veturiloj regajnas energion dum bremsado kaj de la varmo de la eksplodgaso. La teamo Mercedes gajnis ok sinsekvajn titolojn de 2014 ĝis inkluzive 2021. La pilotoj Lewis Hamilton (2014, 2015, 2017-2020) kaj Nico Rosberg (2016) ĝajnis sep titolojn. Per sia unua titolo kun Mclaren Hamilton egalas la titolrekordon de Schumacher. De 2021 ĝis 2024 Max Verstappen gajnis kvar sinsekvajn titolojn kun Red Bull Racing.

 Kuradoj 
eta|dekstra|300ra|aŭto McLaren de David Coulthard, dum la granda premio de Kanado en Montrealo en 1998

Semajnfino de kurado komenciĝas kutime vendredon, per libera praktiko dum kiu la pilotoj lernos la kurejon, kaj la teamoj eksperimentas pri la aŭtoj kaj determinas la plej bonajn aranĝojn por tiu kurejo. Meritado, por determini la ordon de la aŭtoj por la krado, okazas kutime sabaton. La pilotoj dum unu horo provas fari plej rapidan ĉirkaŭon, kaj la ordon oni fiksas laŭ ĉies plej rapidan ĉirkaŭiron. Okazas dum la semajnfino kuradoj en aliaj aŭtoklasoj por distri la spektantojn.

La kurado mem, kutime okazanta dimanĉan posttagmezon, komenciĝas per praktika ĉirkaŭo, post kiu la aŭtoj kuniĝas sur la "krado" laŭ la ordo en kiu ili meritis. Ili ekas je la komenc-signo situanta super la komenc-fina linio kaj konsistanta el kvin lumoj. Ĉiu brilas unu sekundon kaj ĉiuj malheliĝas, je kiam komenciĝas la kurado. La plimulto da kuradoj distancas 300 kilometrojn, kaj daŭras ne pli ol 2 horojn. Pilotoj haltas por freŝaj pneŭoj (antaŭe ankaŭ por repreni la brulaĵon, sed la reguloj tion malpermesis) minimume unu fojon, kaj eble du aŭ tri fojojn. Decidi kiam fari la revivigan halton (, ) kompare kun aliaj aŭtoj estas gravege - se kuranta piloto sekvas antaŭan aŭton kaj ne povas pasi, tiu eble haltus pli frue esperante ke kiam ili rekurados, ili povus kuri kiom eble plej rapide en libera aero, kaj tiel do povis pasi aliajn haltantajn aŭtojn.

Poentojn gajnas la pilotoj kaj teamoj ekskluzive pro ties rango en iu kurado. La gajninto ricevas 25 poentojn, duarangulo 18 poentojn, triarangulo 15, kvara 12, kvina 10, sesa 8, sepa 6, oka 4, naŭa 2 kaj deka 1. La jarĉampiono estas la piloto (aŭ por la konstruista ĉampionumo, la teamo) kun plej da poentoj.

Malgraŭ ĝia stato kiel la pinto de aŭtosporto laŭ buĝetoj kaj pilota lerto, oni ofte akuzas ke Formulo-Unu estas neekcita kompare kun malpli prestiĝaj kategorioj. La malsamoj de pilotaj kapabloj kutime negravas pro la relativaj rapidoj en la malsamaj konstruistoj, kaj pasado sur la kurejo maloftas pro la aerodinamiko; sekvantajn aŭtojn malbone efikas la fronta aŭto (tial do pasi estas tre riske kaj preskaŭ neniam okazas, krom se la sekvanta aŭto estas multe pli rapida ol la fronta).

Formulo Unu estas iomete pli obskura en Usono kompare kun ties preskaŭ tute enlanda eksterarad-aŭta serio "IndyCar Series" kaj NASCAR, tamen laŭ buĝeto kaj tutmonda televida spektantaro, ĝi pli grandas ol ambaŭ. Taksoj pri la buĝeto por Ferrari dum 1999 estis ĉirkaŭ 240 milionoj da usonaj dolaroj, kaj eĉ Minardi, la plej malforta teamo, laŭdire elspezis 50 milionojn. Taksoj pri televida spektantaro estas po ĉirkaŭ 300 milionoj por ĉiu kurado.

 Ĉampionoj 
En 1950, mond-ĉampionuma Formulo Unu kreiĝis por pilotoj. En 1958, oni starigis ĉampionumon ankaŭ por konstruistoj.

SezonoĉampionoTeamo de ĉampiono(aŭto—motoro)Pokalo de konstruistoj(aŭto—motoro)195020ra Giuseppe Farina20ra Alfa Romeo ne ekzistis195120ra Juan Manuel Fangio20ra Alfa Romeo ne ekzistis195220ra Alberto Ascari20ra Ferrari ne ekzistis195320ra Alberto Ascari20ra Ferrari ne ekzistis195420ra Juan Manuel Fangio20raMaserati 20ra Mercedes ne ekzistis195520ra Juan Manuel Fangio20ra Mercedes ne ekzistis195620ra Juan Manuel Fangio20ra Ferrari ne ekzistis195720ra Juan Manuel Fangio20ra Maserati ne ekzistis195820ra Mike Hawthorn20ra Ferrari20ra Vanwall195920ra Jack Brabham20ra Cooper—Climax20ra Cooper—Climax196020ra Jack Brabham20ra Cooper—Climax20ra Cooper—Climax196120ra Phil Hill20ra Ferrari20ra Ferrari196220ra Graham Hill20ra BRM20ra BRM196320ra Jim Clark20ra Lotus—Climax20ra Lotus—Climax196420ra John Surtees20ra Ferrari20ra Ferrari196520ra Jim Clark20ra Lotus—Climax20ra Lotus—Climax196620ra Jack Brabham20ra Brabham—Repco20ra Brabham—Repco196720ra Denny Hulme20ra Brabham—Repco20ra Brabham—Repco196820ra Graham Hill20ra Lotus—Ford20ra Lotus—Ford196920ra Jackie Stewart20ra Matra—Ford20ra Matra—Ford197020ra Jochen Rindt20ra Lotus—Ford20ra Lotus—Ford197120ra Jackie Stewart20ra Tyrrell—Ford20ra Tyrrell—Ford197220ra Emerson Fittipaldi20ra Lotus—Ford20ra Lotus—Ford197320ra Jackie Stewart20ra Tyrrell—Ford20ra Lotus—Ford197420ra Emerson Fittipaldi20ra McLaren—Ford20ra McLaren—Ford197520ra Niki Lauda20ra Ferrari20ra Ferrari197620ra James Hunt20ra McLaren—Ford20ra Ferrari197720ra Niki Lauda20ra Ferrari20ra Ferrari197820ra Mario Andretti20ra Lotus—Ford20ra Lotus—Ford197920ra Jody Scheckter20ra Ferrari20ra Ferrari198020ra Alan Jones20ra Williams—Ford20ra Williams—Ford198120ra Nelson Piquet20ra Brabham—Ford20ra Williams—Ford198220ra Keke Rosberg20ra Williams—Ford20ra Ferrari198320ra Nelson Piquet20ra Brabham—Ford20ra Ferrari198420ra Niki Lauda20ra McLaren—TAG-Porsche20ra McLaren—TAG-Porsche198520ra Alain Prost20ra McLaren—TAG-Porsche20ra McLaren—TAG-Porsche198620ra Alain Prost20ra McLaren—TAG-Porsche20ra Williams—Honda198720ra Nelson Piquet20ra Williams—Honda20ra Williams—Honda198820ra Ayrton Senna20ra McLaren—Honda20ra McLaren—Honda198920ra Alain Prost20ra McLaren—Honda20ra McLaren—Honda199020ra Ayrton Senna20ra McLaren—Honda20ra McLaren—Honda199120ra Ayrton Senna20ra McLaren—Honda20ra McLaren—Honda199220ra Nigel Mansell20ra Williams—Renault20ra Williams—Renault199320ra Alain Prost20ra Williams—Renault20ra Williams—Renault199420ra Michael Schumacher20ra Benetton—Ford20ra Williams—Renault199520ra Michael Schumacher20ra Benetton—Renault20ra Benetton—Renault199620ra Damon Hill20ra Williams—Renault20ra Williams—Renault199720ra Jacques Villeneuve20ra Williams—Renault20ra Williams—Renault199820ra Mika Häkkinen20ra McLaren—Mercedes20ra McLaren—Mercedes199920ra Mika Häkkinen20ra McLaren—Mercedes20ra Ferrari200020ra Michael Schumacher20ra Ferrari20ra Ferrari200120ra Michael Schumacher20ra Ferrari20ra Ferrari200220ra Michael Schumacher20ra Ferrari20ra Ferrari200320ra Michael Schumacher20ra Ferrari20ra Ferrari200420ra Michael Schumacher20ra Ferrari20ra Ferrari200520ra Fernando Alonso20ra Renault20ra Renault200620ra Fernando Alonso20ra Renault20ra Renault200720ra Kimi Räikkönen20ra Ferrari20ra Ferrari200820ra Lewis Hamilton20ra McLaren—Mercedes20ra Ferrari200920ra Jenson Button20ra Brawn GP—Mercedes20ra Brawn GP—Mercedes201020ra Sebastian Vettel20ra Red Bull—Renault20ra Red Bull—Renault201120ra Sebastian Vettel20ra Red Bull—Renault20ra Red Bull—Renault201220ra Sebastian Vettel20ra Red Bull—Renault20ra Red Bull—Renault201320ra Sebastian Vettel20ra Red Bull—Renault20ra Red Bull—Renault201420ra Lewis Hamilton20ra Mercedes20ra Mercedes201520ra Lewis Hamilton20ra Mercedes20ra Mercedes201620ra Nico Rosberg20ra Mercedes20ra Mercedes201720ra Lewis Hamilton20ra Mercedes20ra Mercedes201820ra Lewis Hamilton20ra Mercedes20ra Mercedes201920ra Lewis Hamilton20ra Mercedes20ra Mercedes202020ra Lewis Hamilton20ra Mercedes20ra Mercedes202120ra Max Verstappen20ra Red Bull20ra Mercedes202220ra Max Verstappen20ra Red Bull20ra Red Bull202320ra Max Verstappen20ra Red Bull20ra Red Bull202420ra Max Verstappen20ra Red Bull20ra McLaren—Mercedes202520ra Lando Norris20ra McLaren—Mercedes20ra McLaren—Mercedes

 Kurejoj 
eta|Kurojn la ŝtatoj verdaj gastigas, la malhelgrizaj gastigis
Kurejoj de la jaro 2026:

 Granda Premio kurejoGranda Premio de Australio Melbourne Grand Prix CircuitGranda Premio de Ĉinujo Shangai International CircuitGranda Premio de Barejno Bahrain International Circuit Granda Premio de Japanujo Cirkvito de Suzuka Granda Premio de Sauda Arabujo Jeddah Corniche CircuitGranda Premio de Miami Miami International AutodromeGranda Premio de Kanado Circuit Gilles VilleneuveGranda Premio de Monako Rondo de MontekarloGranda Premio de Katalunio Cirkvito de KatalunioGranda Premio de Austrujo Red-Bull-RingoGranda Premio de Britujo Silverstone CircuitGranda Premio de Belgujo Cirkvito de Spa-FrancorchampsGranda Premio de Hungarujo HungaroringGranda Premio de Nederlando Cirkvito de ZandvoortGranda Premio de Italujo Autodromo Nazionale di MonzaGranda Premio de Hispanujo Cirkvito de MadringGranda Premio de Azerbajĝano Baku City CircuitGranda Premio de Singapuro Marina Bay Street CircuitGranda Premio de Usono Circuit of The AmericasGranda Premio de Meksiko Autódromo Hermanos RodríguezGranda Premio de San-Paŭlo Autódromo José Carlos PaceGranda Premio de Lasvegaso Las Vegas Strip CircuitGranda Premio de Kataro Losail International CircuitGranda Premio de Abudabio Yas Marina Circuit

Ĉiuj subaj kurejoj iafoje gastigis eventon de Formulo-Unu inter 1950 kaj 2025:

 AVUS
 Adelaide Street Circuit
 Ain-Diab Circuit
 Autodromo Enzo e Dino Ferrari
 Autodromo Internacional del Mugello
 Autódromo Internacional Nelson Piquet
 Autódromo Juan y Oscar Alfredo Gálvez
 Autódromo do Estoril
 Brands Hatch
 Circuit de Nevers Magny-Cours
 Circuito da Boavista
 Circuito de Jerez
 Circuito del Jarama
 Cirkvito de Aintree
 Cirkvito de Bremgarten
 Cirkvito de Clermont-Ferrand
 Cirkvito de Manso (Bugatti)
 Cirkvito de Monsanto
 Cirkvito de Mont-Tremblant
 Cirkvito de Montjuïc
 Cirkvito de Okayama
 Cirkvito de Paul Ricard
 Cirkvito de Pedralbes
 Cirkvito de Pescara
 Cirkvito de Zolder
 Detroit Street Circuit
 Donington Park
 Dijon-Prenois
 Fuji Speedway
 Hockenheimring
 Indianapolis Motor Speedway
 Istanbul Park
 Jaypee Group Circuit
 Korean International Circuit
 Kurejo de Zeltweg
 Kyalami
 Nivelles-Baulers
 Nürburgring
 Phoenix Street Circuit
 Prince George Circuit
 Riverside International Raceway
 Reims-Gueux
 Rouen-Les-Essarts
 Scandinavian Raceway
 Sebring International Raceway
 Sepang International Circuit
 Sochi Autodrom
 Valencia Street Circuit
 Watkins Glen International

 Vidu ankaŭ 
 Statistikoj de Formulo Unu

 Eksteraj ligiloj 

 Formula1.com - Oficiala retloko por Formulo Unu [Angle]
 FORIX.com - Plena listo de statistikoj de Formulo Unu
 Funo! - Tekstoj, nombroj, bildoj kaj statistikoj pri la Formulo 1 [Esperante]
 wikif1.org  - Franca F1-a vikio

 Referencoj 

Kategorio:Aŭtosportaj konkursoj