Romaa lingvo

La cigana lingvo (prefere nomata "romaa lingvo" (propra nomo romani) en la lingvo de la romaojNoto : Multaj nuntempe uzas la vorton "romaoj" (kaj ties diversajn nacilingvajn formojn) ankaŭ kiel sinonimon de la pli ĝenerala nomo "ciganoj". La Internacia Romaa Unio opinias, ke la diversaj nacilingvaj terminoj similaj al "ciganoj" estas pejorativaj, kaj uzas tial anstataŭe "romaoj", tiel inkluzivante ankaŭ sintiojn kaj kaleojn en la signifon de "romaoj"., apartenas al la hindarja lingvaro de la hindeŭropa lingva familio. Ekzistas pluraj variantoj, ĉar ciganoj vivas diaspore tra la tuta mondo kaj akceptas multajn lokajn esprimojn. Romani estas, same kiel Esperanto, tipa ekzemplo de neteritoria lingvo. Ĝi estas lingvo oficiale agnoskita en 11 EU-landoj, nome Ĉeĥio, Germanio, Hungario, Aŭstrio, Pollando, Rumanio, Slovakio, Finnlando, Svedio, Norda Makedonio kaj Serbio(en) Key data on teaching languages at school in Europe : 2023 edition, European Education and Culture Executive Agency, Eurydice, Publications Office of the European Union, 2023, p. 30 .  La romaa lingvo estas la faktoro kiu ebligas al romaoj ekzisti sen havi ŝtaton kun institucioj kaj administrado(ro, en) Radost Zaharieva, Celebrating our diverse language heritage (Festante nian diversan lingvan heredaĵon), European Roma Rights Centre, la 21-an de februaro 2017.

 Instruado de la lingvo 
En pluraj landoj, inkluzive de Makedonio, Finnlando, Svedio, kaj Aŭstrio, ekzistas almenaŭ iu formo de leĝdona aŭ eĉ konstitucia agnosko de la romaa lingvo. Pluraj aliaj eŭropaj landoj havas politikon de aktiva instigo al kaj subteno de pilotprojektoj engaĝitaj pri la instruado kaj akcelado de la romaa lingvo(en) Yaron Matras, The future of Romani: toward a policy of linguistic pluralism, European Roma Rights Centre, la 11-an de marto 2005.. 

 Lingvaj rajtoj 
Restas multaj obstakloj por la efektivigo de lingvaj rajtoj por la romaoj, problemojn kiuj estu unue solvitaj per adaptita lingvoplanado kaj lingvopolitiko. Por protekti kaj antaŭenigi romanilingvajn rajtojn kiel homajn rajtojn, necesas evoluigi edukajn materialojn kaj amaskomunikilojn en la lingvo, kaj trejni instruistojn kaj verkistojn. Manke de ekzistanta normo por skribi la lingvon, ne eblas krei ĝin sen lingvoplanado. Tamen ne ekzistas unuforma koncepto sur kiu bazi lingvoplanadon, kaj neniu evidenta akreditita aŭ rajtigita instanco kiu povus redakti kaj efektivigi tian koncepton.

 Nomoj por la lingvovariantoj 
Ne ekzistas unika norma lingvo por la romaa. La plej karakteriza trajto de nunaj ciganaj kodigaj provoj estas ilia plurcentra karaktero. Alvokoj kiel tiuj faritaj de romaaj aktivuloj kiel I. Hancock aŭ V. Kochanowski por adopti ununuran dialekton kiel normo ne estis adoptitaj. Ankaŭ la propono de Marcel Couthiade pri unuforma alfabeto kaj artefarite konstruita normo kaj subtenata de rezolucio de la Internacia Romaa Unio de 1990, ne akiris grandan popularecon krom ĝia uzo ene de la rumana eduksistemo, same kiel de malmultaj individuoj ĉefe en Serbio, Nord-Makedonio kaj Albanio.   

Laŭ la malsupre nomita libro "Kauderwelsch"(germana) Kauderwelsch, Band 177, Romani Wort für Wort, ISBN 3-89416-356-9 Noto pri lingva diskriminacio de romaoj en la libro (itala) Rom genti libere : "Romanès : un idiomo ignoto, un linguaggio volutamente artefatto, una lingua furbesca"  la denaskuloj nomas sian lingvon romanes aŭ romani ĉib [elp. rroma[n]i ʧhib/ɕib] kiu estas skribita en tre diversaj manieroj depende lingvoj; románi czib, románi čib, románi tschib, románi tschiwi, romani tšiw, romeni tšiv, romani tscheeb, rromani čhib, romani chib, rhomani chib, romani čhib, romaji šjib, romai şib aŭ romanyi shib(de) Marcel Courthiade, Wer hat Angst vor der Rroma?, p. 22, Academie.edu. En lingvoj kun aliaj alfabetoj ĝi estas ankoraŭ alimaniere skribata.

 Ortografio 
La ĉi-sekve uzata ortografio baziĝas sur la libreto "Kauderwelsch", sed ne ekzistas unueca ortografio por la lingvo.

 Litero Similas al Ekzemplo Traduko Rimarko č ĉ čor ŝtelisto x ĥ xabé manĝaĵo, nutraĵo š ŝ šukár bela En kelkaj dialektoj ĝi povas estiĝi el čh, ekz. šib "lingvo" (el čhib) ž ĵ žuvlí virino dž ĝ džilí kanto En kelkaj dialektoj ĝi povas ŝanĝiĝi al g, ekz. gilí. Sed ĝi ankaŭ povas estiĝi el g, ekz. dživ "greno" (el giv).

 Gramatiko 
 Substantivo 
La deklinaciado havas 8 kazojn kaj du genrojn (viran kaj inan). Ni rigardu ekzemple la substantivon raklo (knabo):

+ singularo: nom. rakl-o knabo vok. rakl-eja! knabo! akuz. rakl-es knabon dat. rakl-es-ke al knabo lok. rakl-es-te ĉe knabo abl. rakl-es-tar (direkte) de knabo instr. rakl-es-sa, rakl-e-ha kun/per knabo gen. rakl-es-ko, rakl-es-kero (havaĵo) de knabo
+ pluralo: nom. rakl-e knaboj vok. rakl-ale! knaboj! akuz. rakl-en knabojn dat. rakl-en-ge al knaboj lok. rakl-en-de ĉe knaboj abl. rakl-en-dar (direkte) de knaboj instr. rakl-en-ca kun/per knaboj gen. rakl-en-go, rakl-en-gero (havaĵo) de knaboj
Deklinaciataj estas ankaŭ la adjektivoj, pronomoj kaj numeraloj.

 Verboj 
Regulaj verboj uzas la saman radikon por prezenco kaj preterito, dum neregulaj verboj iom ŝanĝas ĝin. Prunteprenitaj verboj aldonas markigan silabon, kiu eĉ dependas de la dialekto.

 Prezenco 
La prezenco distingas tri specojn de konjugacio, nome a-grupo, e-grupo kaj prunteprenita grupo. Ĉar ne ekzistas infinitivo, kiel ekzemplo estas donita la tria persono el la verba singularo de prezenco.

La e-grupa konjugacio estu montrata per la verbo kerel.
 Persono Mallonga formo Traduko Longa formo TradukoL (me) ker-áv mi faras ker-áva mi faros (tu) ker-és vi faras ker-éha vi faros (vo, ov, jov) ker-él li faras ker-éla li faros (voj, oj, joj) ker-él ŝi faras ker-éla ŝi faros (amé, amen) ker-ás ni faras ker-áha ni faros (tumé, tumen) ker-én vi faras ker-éna vi faros (von, on, jon) ker-én ili faras ker-éna ili faros
 Lovara dialekto
 ker! vi faru! ker-as! ni faru! ker-en! vi faru! ma ker! ne faru!

La a-grupa konjugacio estu montrata per la verbo žal.
 Persono Mallonga formo Traduko Longa formo TradukoL (me) ž-av mi iras ž-áva mi iros (tu) ž-as vi iras ž-áha vi iros (vo, ov, jov) ž-al li iras ž-ála li iros (voj, oj, joj) ž-al ŝi iras ž-ála ŝi iros (amé, amen) ž-as ni iras ž-áha ni iros (tumé, tumen) ž-an vi iras ž-ána vi iros (von, on, jon) ž-an ili iras ž-ána ili iros

 Preterito 
La preterito nur distingas inter propraj verboj kaj prunteprenitaj verboj. Krome dependas la preterito litero de la lasta radika konsonanto. Post -l-, -n-, -r- kaj -v- sekvas -d-, sed post -g-, -k-, -kh-, -m-, -s-, -čh- kaj -š- sekvas -l-.
 Persono Preterito de "kerél" Traduko Preterito de "pučhel" Traduko (me) ker-d-ém  mi faris pučh-l-ém mi demandis (tu) ker-d-án  vi faris pučh-l-án mi demandis (vo, ov, jov) ker-d-ás  li faris pučh-l-ás li demandis (voj, oj, joj) ker-d-ás  ŝi faris pučh-l-ás ŝi demandis (amé, amen) ker-d-ám  ni faris pučh-l-ám ni demandis (tumé, tumen) ker-d-én  vi faris pučh-l-én vi demandis (von, on, jon) ker-d-é  ili faris pučh-l-é ili demandis

 Vortotrezoro 
La vortotrezoro konsistas el du partoj, nome vortoj, kiuj parencas al vortoj en aliaj hindiaj lingvoj, kaj vortoj el diversaj lingvoj, kies teritorioj estis tramigritaj de la ciganoj.

+Jen ankoraŭ kelkaj ciganaj vortoj Vorto Senco De kieha jesna ne Hindiajekh unu Hindiaduj du Hindiatrin tri Hindiaštar kvar Hindia panč kvin Hindiašov ses Hindia efta sep Grekaoxto [oĥto] ok Grekaenja naŭ Greka deš dek Hindia dad patro Persa daj, dej patrino Persaphral frato Hindia phen fratino Hindia čhavo infano Hindiašukar bela Hindia kaj kie; ke Hindia the kaj abo aŭ
Ekzemplaj frazoj: 

 Džaneja li Romane? = Ĉu vi parolas la romaan (Romani)?
 E droma phànden e Thema, Esperànto phàndel e manuśen jekh avereça = Vojoj ligas landojn, Esperanto la popolojn.

 Literaturo 
(angla) Matras, Y., Language and the rise of a transnational Romani identity, 2013, RomIdent Working Papers 24.

(pola) Izabela Jaśkowiak, Paweł Lechowski, Rozmówki romskie. Romane wakeribena (Ciganaj konversacioj), Romskie Stowarzyszenie Oświatowe Harangos (Cigana Kleriga Asocio Harangos), Kraków 2008, p. 71

(pola) Baba Jaga. Jan Mirga, Baśnie (Fabloj), Obrazy (Fotoj), Małgorzata Mirga-Tas, Marta Kotlarska, Romskie Stowarzyszenie Oświatowe Harangos i Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Kraków 2010 ISBN 978-83-85988-97-7 Teksto en la pola kaj cigana.

(japana) Lingvopolitiko de malplimulto dise loĝanta en multaj ŝtatoj, Eld. Miura Nobutaka & Kasuya Keïsuke, 2000.
 Vidu ankaŭ 
 Ciganoj
 Sintioj
 Marcel Couthiade ('Rromani'-skribo, lingvo kaj kulturo)
 Gadĵo
 Ederlezi (kanto)
 Gelem, gelem (himno)
 Finna-Cigana lingvo

 Eksteraj ligiloj 
 Gelem, Gelen : cigana himno

 Referencoj 

Kategorio:Hindarja lingvaro
Kategorio:Lingvoj de Bulgario
Kategorio:Lingvoj de Grekio
Kategorio:Lingvoj de Barato
Kategorio:Lingvoj de Moldavio
Kategorio:Lingvoj de Pollando
Kategorio:Lingvoj de Rumanio
Kategorio:Lingvoj de Montenegro
Kategorio:Lingvoj de Serbio
Kategorio:Lingvoj de Vojvodino
Kategorio:Lingvoj de Svedio
Kategorio:Lingvoj de Nord-Makedonio
Kategorio:Lingvoj de Turkio
Kategorio:Ciganoj
Kategorio:Lingvaj minoritatoj