Diftongo

Je fonetiko, diftongo estas kunmeto de vokalo kun duonvokalo formanta la vokalan kernon de unu silabo. Ĝi distingiĝas de monoftongo, kies vokala kvalito restas sama sen duonvokaloj, kaj triftongo, kun pluraj duonvokaloj.

 Klasifiko 
Oni povas distingi la jenajn variantojn:
 falantaj diftongoj, en kiuj la plej forta parto estas la unua parto (ekz. germana au, ei ktp.) kaj ĉe kiu la langa moviĝo okazas demalsupre supren.
 malfalantaj diftongoj, kun la forteco sur la dua parto (ekz. franca // en vortoj kiel loi ("leĝo")). Ĉi tie okazas la langa moviĝo desupre malsupren.
Oni ankaŭ klasifikas diftongojn laŭ la direkto de vokala ŝanĝo:
 centraj diftongoj, ĉe kiuj la langa moviĝo en direkto de mezlanga vokalo okazas (ekz. angla [] kiel en pier aŭ alemana // kiel en Lied).
 ŝvebantaj diftongoj, ĉe kiuj la langa moviĝo okazas horizontale (ekz. germana [] kiel en „hui“, „pfui“)
Laŭ longo:
 kelkfoje distingiĝas longaj diftongoj de mallongaj (ekz. berna germana [] / [] kiel en Schtaau „Stahl“/„ŝtalo“ / Schtau „Stall“/„stalo“).

 En diversaj lingvoj 
 Angla 
eta|350ra|Simpligita skemo de la anglaj diftongoj
Ĉiuj anglaj diftongoj estas falantaj.

+Standardaj anglaj diftongojRP (Brita)AŭstraliaUsona GA Kanadalow     loud    lout  Kanada angla montras alofonion de  kaj  nomata Kanada leviĝo.lied     light  lane    loin    leer     En Rotaciaj dialektoj vortoj kiel pair, poor, kaj peer povas esti analizataj kiel diftongoj, kvankam aliaj priskriboj analizas ilin kiel vokaloj kun  en la kodo.lair  En "Received Pronunciation" la vokaloj en lair kaj lure povas esti monoftongigitaj al  resp. . Vidu . Parolantoj de la Aŭstralia angla pli volonte monoftongigas la antaŭe menciitajn vokalojn sed tio estas listigata ĉi tie ankaŭ.  lure     

 Ĉeĥa 
Ekzistas tri diftongoj en la Ĉeĥa:

  kiel en auto (preskaŭ eksklude en vortoj de fremda origino)
  kiel en euro (nur en vortoj de fremda origino)
  kiel en koule

Vokalaj grupoj ia, ie, ii, io, kaj iu en fremdaj vortoj ne estas rigardataj kiel diftongoj, ili estas prononctaj kun  inter la vokaloj .

 Esperanto 
En Esperanto, ekzistas ses (ĉefaj) diftongoj, ĉiuj falantaj:

 diftongo  ekzemplo  dusilaba neekzemplo aj  kaj  balai ej  plej  krei oj  fojno  troi uj  tuj  ĝui aŭ  laŭ  balau eŭ  Eŭropo  kreu

En la vortaro ankaŭ troviĝas la jenaj marĝenaj diftongoj:
 oŭ, ekz. poŭpoNPIV poŭp/o, toŭfuoNPIV toŭfu/o. Tiu diftongo ankaŭ troviĝas en la Sistemo de El Popola Ĉinio de Esperantigo de ĉinaj vortoj.
 ij, ekz. KijloNPIV Kijl/o (Germania urbo), ankaŭ trovebla en elizio kiel torij’NPIV torij/o, ukij’NPIV ukij/o. Kelkfoje uzata en Esperantigo de slavaj nomoj, ekz. Pokrovskij.
Tiuj marĝenaj fonemaĵoj ne troviĝas en ordinaraj vortoj, nur en fakterminoj aŭ propraj nomoj.

En Esperanto, la sinsekvo j + vokalo estas kutime analizita kiel alproksimanta konsonanto + vokalo; se oni analizus tion kiel malfalantajn diftongojn, do oni trovus la jenajn malfalantajn diftongojn en Esperanto, el kiuj la lastaj tri estas marĝenaj:

 diftongo  ekzemplo  dusilaba neekzemplo ja  ja  ia je  je  ie ju  ju  iu jo  jodo  io ji  jido, jino  krii ŭa  ŭa! (onomatopeo)Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto: ŭa!  ĝua ŭo  ŭo (liternomo)  ŝuo

 Germana 
La germana sonsistemo havas la sekvajn kvar diftongojn kun malsama skribmaniero:
 au // „Haus“
 ei, ai // „Leim“, „Mais“
 eu, äu // „Heu“, „Läufer“
 ui // „Pfui!“

La diftongoj  kaj  ekzistas je leksikala periferio („pfui!, Uigure“, „ey!, Spray, Schwejk“). Sed ankaŭ eblas , se ekzemple „Feuilleton“ estas prononcata kun mallonga „ö“.

Kvankam temas pri fonetikaj realigoj de fonemaj kombinoj, la jenaj sonoj el artikulacia rigardo ankaŭ povas esti rigardataj kiel diftongoj:
+ Diftongo Ekzemplo Traduko []  „wir“, „Bier“  ni, biero []  „für“, „rührt“  por; turnomovas, kirlas []  „nur“, „Uhr“  nur, horloĝo []  „Meer“  maro []  „Bär“  urso []  „Öhr“, „Frisör“  trueto, frizsito []  „Ohr“  orelo

La origina diftongo „ie“ jam estis monoftongigita en la mezaj germanaj dialektoj ekde la 11a resp. 12a jarcento (dum ke ĝi en la Bavara kaj en la Alemana dialektoj ĝis hodiaŭ ekzistas). En la hodiaŭa germana prezentas „ie“ ankoraŭ nur „longigitan i“ (kiel ekz. en „Liebe“, „Biene“).

Fonologie rigardate diftongoj posedas (se oni ilin ĉiufoje kiel unu fonemon prijuĝas) saman vokalkvanton kiel longaj vokaloj. Laŭ nova kiel ankaŭ laŭ malnova germanaj ortografioj sekvas tial post diftongo – kiel ĉe longoj vokaloj – anstataŭ „ss“ ĉiam „ß“.

 En germanaj dialektoj 
En germanaj dialektoj (ofte en la sudo, ekz. bavara) ekzistas kelkaj diftongoj pli, kiuj parte kun nazaloj estas formataj kaj en la skriba lingvo ne ekzistas.

+Jen kelkaj ekzemploj el la suprabavara: Diftongo Ekzemplo Traduko ~au  Stauz'n  „kulo“ ea  Keaz'n  „kandelo“ ~ea  ~eana  „al vi“ ~ei  schn~ei  „rapida, rapide“ ia  via Kia  „kvar bovinoj“ oa  zwoa Stoa  „du sturnoj“ ~oa  ~oa St~oa  „unu ŝtono“ ~oi  ~oi  „alten, supren, almonten“ ou  grouß  „granda, grande“ ua  Bua  „knabo, bubo“ ui  vui z'vui G'fui  „tro da sentimento“+ Kelkaj diftongoj en Berna, Svisgermana dialekto:   Bier  'biero'   Füess  'piedo'   Schue  'ŝuoj'   Stou  '(trafika) ŝtopiĝo'   Stau  'stalo'   Staau  'ŝtalo'   Wäut  'mondo'   wääut  'elektoj'   tschúud  'kulpa'

+Jen ekzemploj el ripuara: Diftongo Ekzemplo Tradukoj (germane, esperante) ew  Kews  Kiste, "kesto" Mews  Mist, "sterko" News  Nest, "nesto" oa  Koat  Schnur, "ŝnuro" Hoa  Haar, "har(ar)o" Poats  Tür, "pordo" Joa  Jahr, "jaro" oi  Hoi  Heu, "fojno" Schnoits  Schnurrbart, "lipharoj" Schroijel  Verschrumpeltes, "ŝrumpiĝinto" ou  Sou  Sau, "porkino" Bou  Bau, "konstruo, konstruaĵo" Rou  Ruhe, "silento" broue  brauen, "fari bieron" öi  Möisch  Spatz, "pasero" Köisch  Küche, "kuirejo" döije  drücken, "presi" nöi  neu, "nova, nove" ue  Wuesch  Wurst, "kolbaso" Knueschel  Stachelbeere, "groso" Ue  Uhr, "horloĝo"; Ohr, "orelo" üe  üe  Ihr, "vi"; Euer, "via" hüere  hören, "aŭdi" vüe  für, "por"; vor, "antaŭ" Vüe  Feuer, "fajro"

 Hispana 
La hispana lingvo havas ses falantajn diftongoj kaj ok malfalantajn diftongojn. Aldone, dum rapida parolo sekvencoj de vokaloj en hiato fariĝas diftongoj dum ke unu fariĝas ne-silaba (krom ke ili estas la sama vokalo, en kiu kazo ili kunfandiĝas) kiel en poeta  ('poeto') kaj maestro  ('instruisto'). La fonemaj diftongoj estas:
falantaj
  kiel en rey ('reĝo')
  kiel en aire ('aero')
  kiel en hoy ('hodiaŭ')
  kiel en neutro ('neŭtrala')
  kiel en pausa ('rompi')
  kiel en bou ('sejna fiŝkaptado')

malfalantaj
  kiel en tierra ('tero')
  kiel en hacia ('al')
  kiel en radio ('radio')
  kiel en viuda ('vidvino')
  kiel en fuimos ('ni venis')
  kiel en fuego ('fajro')
  kiel en cuadro ('bildo')
  kiel en cuota ('kvoto')

 Islanda 
Diftongoj en la Islanda:
 kiel en já, «jes»
 kiel en vél, «maŝino»
 kiel en nóg, «sufiĉe»
 kiel en auga, «okulo»
 kiel en hæ, «hej»
 kiel en þeir, «ili»

 Jida 
Jida havas tri diftongojn:
  kiel en  פליטה ('rifuĝintino')
  kiel en  נײַן ('naŭ')
  kiel en  אופֿן ('vojo')

Diftongoj povas atingi pli altan celan pozicion (direkta al ) en situacioj de koartikulicadiaj fenomenoj aŭ se vortoj kun tiaj vokaloj estas emfazataj.

 Nederlanda 
Jen la diftongoj de la nederlanda lingvo.

+ Diftongoj de Nederlanda Nederlande Belgie zeis ui zout   beet, , kaj  estas normale prononcataj kiel fermantaj diftongoj escepte antaŭ  en la sama vorto, kiam ili estas centraj diftongoj: , , kaj . En kelkaj dialektoj ili estas monoftongigitaj. Vidu  por pli da informoj.
    neus   boot   
La dialekto de Hamont (en Limburg) havas kvin centrajn diftongojn kaj kontrastas longajn kaj mallongajn formojn de , , , kaj .
.

 Norvega 
Ekzistas kvin diftongoj en la Norvega:

  kiel en nei, "ne"
  kiel en øy, "insulo"
  kiel en sau, "ŝafo"
  kiel en hai, "ŝarko"
  kiel en joik, "Samea kanto"

Plia diftongo, , nur aperas en la vorto hui en la esprimo i hui og hast "en granda hasto".

 Portugala 
Jen la diftongoj de la portugala lingvo. En la portugala lingvo, la kresĉendaj diftongoj okazas ĉefe en rapida parolado. En malrapida elparolo, ili fariĝas hiatoj. En la ĉi-suba tabelo, la referenca prononco de la ekzemploj estas la brazila, laŭ la akĉento de Rio-de-Ĵanejro. Tamen ili egalas ĉe la plejparto de la aliaj akĉentoj.

Diftongo (IFA)EkzemploTradukoDiminuendaj diftongoj
(vokalo + duonvokalo)malvastajlei, seileĝo, (mi) sciasboi, foi, joiobovo, estis, herbaĉocuidado, aleluia, uirapuruatento, haleluja, ujrapuruo (birdo el la familio Pipredoj)eu, meu, pigmeu, leumi, mia, pigmeo, (li/ŝi/ĝi) legisviu, til, funil(li/ŝi/ĝi) vidis, tildo, funelogolfe, houvegolfo (sporto), okazisvastajpai, maiopatro, majomau, animal, álbummalbono, animaloanéis, fiéisringoj, fidelulojandroide, asteroide, dóiandrojdo, asteroido, (ĝi) dolorascéu, véu, melĉielo, vualo, mielosol, rol, arrebolsuno, listo, ĉielruĝonazajmãe, pães, cãibrapatrino, panoj, kramfoalguém, tem, trem, em, jovem, amém, homensiu, (li/ŝi/ĝi) havas, trajno, en, junulo, amen, virojpõe, corações(li/ŝi/ĝi) metas, korojmuitotremão, pão, orgão, não, amammano, pano, organo, ne, ili amasKresĉendaj diftongoj
(duonvokalo + vokalo)malvastajiemanjá, historietaJemaja, historietosérie, calvícieserio, kalvecoiodo, ansioso, biologiajodo, anksia, biologiocílio, exílio, viuvezcilio, ekzilo, vidv(in)ecodoer, soerguerdolori, levetilinguiça, tranquilo, arguir, tênuekolbaso, trankvila, argumenti, subtiladuodécimo, fluorescente, impetuosamentedekdua, fluoreska, impeteambíguo, mútuo, exíguoambigua, reciproka, malvastegavastajIanomâmi, Brasília, eutanásia, rédeaJanomamo (etnonomo), Braziljo, eŭtanazio, bridodieta, quietodieto, kvietaidiota, pior, viola, iogaidioto, malplej bona, vjolo, jogoquase, aguardar, mágoapreskaŭ, atendi, ĉagrenocueca, sueco, sequestrokalsono, svedo/sveda, malliberigo/kapto/sekvestroquórumkvorumonazajianquejankioiemenita, alienação, clientejemenano, alieneco, klientoabolicionismo, acionista, e onde, e ontem, e homemaboliciismo, akciano, kaj kie, kaj hieraŭ, kaj viromédium, triunfalmediumo, triumfaquanto, quando, minguantekiom, kiam, malkreskanta lunoaguentar, afluenteelteni, alfluantoarruinar, constituinte, pinguimruinigi, komponanto, pingvenoo onze, o ombro, o homemla dekunuo, la ŝultro, la homo

 Vidu ankaŭ 
 Ŭ,
 J,
 duonvokalo

 Eksteraj ligiloj 

 Sergio Pokrovskij: Duonvokaloj kaj diftongoj.

 Notoj 

Kategorio:Fonetiko