Interlingvao

InterlingvaoLaŭ Reta Vortaro aŭ Interlingua (nomo en tiu lingvo) estas planlingvo novlatina aŭ novlatinoidaEdo Bernasconi: Esperanto aŭ Interlingua? - Faktoj kaj teorioj kontraŭ mitoj kaj antaŭjuĝoj, Kultura Centro Esperantista, La Chaux-de-Fonds, 1977. 165 p., ellaborita de skipo de filologoj de IALA inter 1948 kaj 1950.

La vortprovizo kaj gramatiko estas precipe derivata de kvin "kontrollingvoj": la franca, la itala, la angla, la hispana kaj la portugala (kun ĉi-lastaj du konsiderataj kiel unuo), krom du pliaj eblaj lingvoj - la germana kaj la rusa (ia) Que es Intelingua?, Almanac de Interlingua, nr. 1, 2009 (PDF). 

Tiel, la vortprovizo estis konstruita surbaze de ekzameno de la vortprovizo de ĉiu el la kontrollingvoj: se vorto aperis en tri el la kvar kontrollingvoj, ĝi eniris la vortprovizon; Se vorto aperis nur en du kontrollingvoj, sed ankaŭ en la germana aŭ la rusa, ĝi ankaŭ eniris la vortprovizon.

La gramatiko estis konstruita tiel ke se iu gramatika regulo mankis en unu el la kontrollingvoj, tiu regulo ne eniris la gramatikon. La rezulto estis simpla gramatiko simila al angla gramatiko, ĉar angla gramatiko estas konsiderata kelkrilate pli simpla ol la gramatiko de la aliaj kontrollingvoj.

La projekto klasigeblas kiel Eŭroklono, do naturalisma planlingvo bazita sur eŭropaj lingvoj.

 Historio 

Interlingvaon ellaboris skipo de filologoj de IALA inter 1948 kaj 1950 sub la gvido de la germandevena filologo Alexander Gode. Li estas ankaŭ la ĉefa aŭtoro de la bazaj vortaro "Interlingua-English-Dictionary" kaj gramatiko "Interlingua - A Grammar of the International Language", ambaŭ aperintaj en la jaro 1951, ĉirkaŭ duonjaron post la forpaso de Alice Vanderbilt Morris, la fondinto de IALA kaj ties motoro dum la jaroj 1924-1950.

Tradicie oni prezentas Interlingvaon kiel naturalisman planlingvon, kiu estas studinda, ĉar ĝi per sia vortprovizo kaj gramatiko kongruas kun la ĉefaj okcidentaj lingvoj, kaj sekve peras ilian esprimkapablon kaj kulturon. Iuj uzantoj do asertas, ke Interlingvao valoras ne tiom kiel komunikilo, ol kiom instruo kaj enkonduko en lingvostudon. Krome, freŝa projekto provis korekti ĝiajn malfacilaĵojn cele al ĝia praktika uzo kiel interkomprenilo por ĉiuj latinidanoj: dua lingvo komprenebla tuj, preskaŭ plene kaj senlerne de 900 milionoj da homoj.
Tamen la plej granda disvastigo de Interlingvao okazis ne en latinidaj landoj, sed en ĝermanaj landoj, ĉefe en Skandinavio. Tie okazis la plej granda venko de Interlingvao, la publikado de medicinaj resumoj en tiu lingvo dum 15 jaroj. Dume ĝuste la anoj de latinidaj lingvoj ŝajnas esti tiuj, kiuj malplej bezonas Interlingvaon, ĉar ĉiuj ĉi lingvoj, escepte de la rumana kaj franca, estas facile interkompreneblaj. Ekzemple italo ne bezonas helpon por kompreni tekstojn en la portugala, kaj parolanto de la portugala tre facile legas hispanlingvajn librojn.

La kuracisto dana Jørgen Michelsen iĝis prezidanto de "Union Danese pro Interlingua" (Dana Unio por Interlingvao) 1960. Tiam li proponis al monata Danish Medical Bulletin (Dana medicina bulteno), verkita nur en la angla, tradukadon de resumoj al Interlingvao, farota de li mem, Poul Moth kaj Bjarner Svejgaard.  En 1960 oni publikigis la resumojn nur en unu numero. Ekde 1961 la publikigo okazis regule. En 1965, Jørgen Michelsen lasis la laboron. Lin anstataŭis Bent Andersen. En 1976 ĉesis la publikigo de tiuj resumoj.

 Parolantaro 
Teorie, Interlingvaon povas pli-malpli kompreni sen studo la parolantoj de ĝiaj fontlingvoj : 1240 milionoj da homoj, unu kvinono de la homaro. Fakte komprenas ĝin kleraj homoj parolantaj la latinidajn lingvojn, t.e. verŝajne ĉirkaŭ 100 aŭ 150 milionoj da homoj. En la komenco de la 21a jarcento ĝi estas la ĉefa konkuranto de Esperanto inter la planlingvoj.

Laŭ iuj taksoj, Interlingvao havas proksimume mil fluajn parolantojn. Inter multaj aliaj uzoj, ĝi estas, malofte, uzata en resumoj de sciencaj artikoloj. Por tia uzo, la lingvo estas ideala: uzata kiel lingvo legata de tiuj, kiuj havas bonan scion de latinaj radikoj pro laboro kaj studo en scienco. Malgraŭ tio, Interlingvao ankoraŭ ne trovis ian subtenon de iu registaro.

 Gramatiko 

 Vortprovizo 
Interlingvao pruntas vortojn laŭ jenaj reguloj:

 Vorto eniras Interlingvaon se ĝi ekzistas en almenaŭ tri el la kvar fontlingvoj: la angla, franca, itala aŭ hispana/portugala – la lastaj validas kiel unu. Se vorto ekzistas nur en du el la fontolingvoj, tiam ĝia ekzisto en la germana aŭ la rusa akceptigas ĝin.
 La interlingvaa formo de vorto estas la supozebla praformo ("prototipo").

Interlingvao tiel rekte kaj nerekte ĉerpas el la grekolatina vortaro, internacia en la praktiko de scienco. En komparo kun Esperanto Interlingvao ne abunde uzas regulajn afiksojn:

esperanteinterlingvaesanasansanosanitatemalsanamalademalsanomaladiamalsanulejohospitalsaniĝirecovrarsanigicurarmalsaniĝicader malade

 Elparolo kaj literumo 
Al la bazaj 26 literoj respondas sonoj, kiuj en kelkaj okazoj regule dependas je la antaŭa aŭ posta literoj (vidu ekzemple ĉe "c"). En multaj okazoj estas preferinda prononco laŭeble konforma al la originala lingvo (ekzemple walzer, germandevena, sonas kiel [valtser]). Pro tio la sekvaj reguloj estas indikaj, oni lernu la prononcojn kun la vortoj.

La elparolo de interlingvao toleras iom da vario. En la ĉi-suba listo eblaj variaĵoj aperas post oblikva streko.

 a [a ], b [b ], ch [k ] aŭ [ŝ ] / [ĉ ], c [k ] aŭ [c ] (antaŭ i kaj y), d [d ], e [e ], f [f ], gi [ĵ ] antaŭ a, o, u, g [g ] aŭ [ĝ ] (en finaĵo "-age"), h [h ] (krom en ph, rh, th), i [i ] aŭ [j ] (antaŭ vokalo), j [ĵ ] / [ĝ ], k [k ], l [l ], m [m ], n [n ], o [o ], ph [f ], p [p ], qu [kŭ ] aŭ [k ] (en vortetoj "que" "qui" kaj derivaĵoj), rh [r ], r [r ], s [s ] aŭ [z ] (inter vokaloj), th [t ], t [t ] aŭ [ts ] (antaŭ diftongo komenciĝanta per i), u [u ] aŭ [ŭ ] (antaŭ vokalo), v [v ], w [ŭ ] aŭ [v ], x [ks ], y [i ] aŭ [j ] (antaŭ vokalo), z [z ]

Duoblaj konsonantoj estas elparolataj kiel unuoblaj: "ecclesia" [e'klezja].

Diftongiĝas: "ai" [aj], "au" [aŭ], "ei" [ej], "eu" [eŭ], "oi" [oj], "ou" [oŭ].

Akcento trafas la silabon antaŭ la lasta konsonantgrupo, ne enkalkulante la finaĵon "-s" de plurnombro: "regula" [re'gula], plurnombre "regulas" [re'gulas], "trovar" [tro'var]. Pro etimo ekzistas esceptoj, kiel "corpore" ['korpore], "nomine" ['nomine].

Ekzemploj: "corde" ['korde], "concerto" [kon'tserto], "schola" ['skola], "choc" [ʃok], "agente" [a'gente], "avan'tage" [avan'taʒe], "secretario" [sekre'tarjo], "mangiar" [man'ʒar], "quanto" ['kwanto], "que" [ke], "absolute" [apso'lute], "accusativo" [akuza'tivo], "telephono" [tele'fono], "nation" [na'tsjon], "industria" [indus'tria], "puero" ['pwero], "typo" ['tipo], "yogurt" [jo'gurt]

Ekzistas dua ortografio pli proksima al tiuj de latinidaj lingvoj, kiu ne notas "ph" sed "f", ne "y" sed "i" kaj ŝanĝas ankaŭ la finaĵojn de kelkaj vortoj. Tiu pli simpla literumo malofte uziĝas.

 Sintakso 
La gramatiko estas la minimuma gramatiko komuna al la kvar fontlingvoj. Ekzemple, ĉiu fontlingvo faras per finaĵo plurnombron de o-vortoj, kutime "-s", kaj tial Interlingvao havas tian finaĵon. Aŭ, ekzemple, ne ĉiu fontlingvo kongruigas la substantivon kun la adjektivo (t.e, la angla), tial Interlingvao ne akordigas ilin.

 Literaturo 

Komence, Interlingua estis ĉefe uzata por sciencaj resumoj kaj lernolibroj pri lingvolernado. La kreinto, Alexander Gode, ne atendis, ke ĝi estos uzata por multe pli.

Kun la tempo, pli kreemaj verkoj aperis. En la 1960-aj jaroj, Eric Ahlström tradukis kaj publikigis mallongajn fikciaĵojn en Interlingua. Sven Collberg, sveda verkisto, fariĝis unu el la plej aktivaj aŭtoroj, verkante kaj tradukante multajn poemojn kaj rakontojn.

Dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj, pli da originalaj verkoj kaj tradukoj estis publikigitaj, inkluzive de fabeloj kaj poezio. En la 1990-aj jaroj, ankaŭ estis faritaj tradukoj de klasikaj aŭtoroj kiel H.C. Andersen, Carlo Goldoni kaj John Bunyan.

En pli lastatempaj jaroj, novaj verkistoj kiel Vicente Costalago kaj Eduardo Ortega daŭrigis verki kaj traduki literaturon en Interlingua, montrante ke la lingvo ankoraŭ estas uzata por kreema verkado hodiaŭ.

 Specimenoj 
 Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj 

 Interlingvae:
Declaration Universal del Derectos Human:Homaj rajtoj interlingvae

Tote le esseres human nasce libere e equal in dignitate e in derectos. 
Illes es dotate de ration e de conscientia e debe ager le unes verso le alteres in un spirito de fraternitate.  Esperante:
Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj:Homaj rajtoj Esperante

Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. 
Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu al alia en spirito de frateco.

 Patro nia 
 Interlingvae:
Nostre Patre, qui es in le celos, 
que tu nomine sia sanctificate; 
que tu regno veni; 
que tu voluntate sia facite 
super le terra como etiam in le celo. 
Da nos hodie nostre pan quotidian, 
e pardona a nos nostre debitas 
como nos pardona a nostre debitores, 
e non duce nos in tentation, 
sed libera nos del mal.  Esperante:
Patro Nia, kiu estas en la ĉielo, 
via nomo estu sanktigita.
Venu via regno,
plenumiĝu via volo,
kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero.
Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ.
Kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn,
kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj.
Kaj ne konduku nin en tenton,
sed liberigu nin de la malbono.

 Listo de internaciaj kongresoj de Interlingvao 
 1955: 25–a ĝis 30-a de julio, Tours, Francio
 1957: 3–a ĝis 10-a de aŭgusto, Bazelo, Svislando
 1959: 1–a ĝis 6-a de aŭgusto, Tours, Francio
 1971: 24–a ĝis 27-a de julio, Bazelo, Svislando
 1974: 23–a ĝis 30-a de julio, Norwich, Britio
 1983: 28-a de julio ĝis 3-a de aŭgusto, Sheffield, Britio
 1985: 28-a de julio ĝis 4-a de aŭgusto, Taastrup, Danio
 1987: 26–a de julio ĝis 2-a de aŭgusto, Parizo, Francio
 1989: 22–a ĝis 30-a de julio, Zwolle, Nederlando
 1991: 4–a ĝis 11-a de aŭgusto, Helsingborg, Svedio
 1993: 24–a ĝis 31-a de julio, Borne, Nederlando
 1995: 5–a ĝis 12-a de aŭgusto, Prago, Ĉeĥio
 1997: 26-a de julio ĝis 2-a de aŭgusto, Strasburgo, Francio
 1999: 24–a ĝis 31-a de julio, Focsani, Rumanio
 2001: 28-a de julio ĝis 4-a de augusto, Gdansko, Pollando
 2003: 26-a de julio ĝis 2-a de aŭgusto, Loveĉ, Bulgario
 2005: 16-a de julio ĝis 22-a de julio, Svedio
 2009: 15-a de julio ĝis 1-a de aŭgusto, Kirchheimbolanden, Germanio (proks. 30 partoprenantoj + tagaj gastoj)
 2011: 23-a ĝis 30-a de julio, Chepelare, Bulgario
 2014: 29-a de julio ĝis 3-a de aŭgusto, Åsa, Svedio
 2015: 19-a ĝis 24-a de septembro, [Benidorm], Hispanio (21-a konferenco)
 2017: 25-a ĝis 31-a de oktobro, [Las Palmas], Hispanio (22-a konferenco)
 2019: 21-a ĝis 28 de septembre 2019, Prago, Ĉeĥio (23-a konferenco)
 2021: 1-a ĝis 6-a de augusto 2021, virtuala (24-a konferenco)
 2023: 29-a de julio - 4-a de augusto 2023, Varsovio, Pollando (25-a konferenco)
 2025: 21-a ĝis 26-a de julio, Bad Marienberg, Germanio (26-a konferenco)

 Revuoj 
 Panorama in Interlingua
 Actualitates — Interlingua i Norden

 Contacto - Super Interlingua - estas revuo fondita en julio 1994 kaj publikigita en la angla lingvo, foje aperas tekstoj en Interlingua kun flanka traduko en la angla. Ĝi estis eldonita de "British Interlingua Society". Ĝi havas 3 eldonojn jare kun 8 paĝoj A5 (ISSN: 1356-0018).

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Internacia planlingvo
 Internaciaj vortoj
 Lingvistiko
 Listo de lingvoj
 Lingva familio
 Esperanto kaj interlingvao komparataj

 Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo de l'Union Mundial pro Interlingua
 Interlingvaa Vikipedio
 Filmita prelego en Interlingua de Marcus Scriptor, poeto kiu verkas en Interlingua kaj kiu ankaŭ lernis la lingvon Esperanto en 2014.
 (es, interlingua) Interlingua: el idioma que millones pueden entender sin haberlo estudiado | BBC Mundo
 (fr, interlingua) Carlos Valcárcel parle interlingua, la langue que vous connaissez sans le savoir


Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Eŭroklono
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Ensociiĝintaj konstruitaj lingvoj
Kategorio:Konstruitaj lingvoj