Belorusio

Belorusio aŭ Belorusujo, ofte Belarusiobelarus, Tekstaro de Esperantobelorus/o, belarus/o, Reta VortaroBelarusio, Universala Esperanto-Asocio kaj foje Belaruteniohttps://www.instagram.com/belejo.esperanto/https://www.youtube.com/watch?v=5jcDF6pEpGY; beloruse kaj ruse: Беларусь,  ) oficiale la Respubliko Belorusio aŭ Respubliko Belorusujo, estas lando sen maraliro en Orienta Eŭropo, kiu limas kun Rusujo norde kaj oriente, sude kun Ukrainujo, okcidente kun Pollando kaj norde kun Litovujo kaj Latvujo.

 Ĉefaj informoj 
 Areo: 207.600 km², 25% kovrata de arbaroj.
 Politika sistemo: duonprezidenta respubliko sub aŭtoritatisma diktatorecohttps://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#governmenthttps://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163https://en.wikipedia.org/wiki/Constitution_of_Belarus
 Ŝtatestro: prezidanto Aleksandro Lukaŝenko (disputinda laŭleĝeco) 
 Administra divido: 6 regionoj kaj 1 municipo.
 Ĉefurbo: Minsko (1.717 mil).
 Urboj: Homel (501 mil), Vicebsko (360 mil), Mahilovo (354 mil), Hrodno (363 mil), Bresto (346 mil).
 Loĝantaro:  9 109 280 (2025), inter ili belorusoj 84,9 %, rusoj 7%, poloj 3,1 %, ukrainoj 1,7 %.
 Oficiala lingvoj: belorusa kaj rusa.
 Konfesioj: ateistoj, luteranaj kristanoj, ortodoksaj kristanoj, baptistaj kristanoj, romkatolikaj kristanoj
 Eksporto: maŝinkonstruado, sterko, torfo, elektrovaroj.
 Organizoj: UNO (1945)

 Nomo 
La nomo Blanka Rutenio(Белая Русь) komencis uziĝi por la parto de belarusaj terenoj dum XIV—XVI jarcentoj, dume por la tuta teritorio de la lando estis uzata la nomo Litvohttps://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny, ĉar ili konsistigis la kernan parton de la Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio. En la XVII la nomo Blanka Rutenio parte firmiĝis kiel la nomo de la orientaj regionoj de la lando, kvankam plejparto de la loĝantaro identigis sin kiel litvanojhttps://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny aŭ rutenojЭтнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — Менск: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150. depende de sia konfesia aparteno. Post la anekso de belorusaj teroj fare de Rusia Imperio la nova registaro helpis al disvastiĝo de ĉi tiu nomo(samtempe malpermesante uzi la nomon Litvo kaj litvanoj)https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licvinyhttps://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny, ĉar la nomo ''Blanka Rutenio'' estis rigardata de la okupacia administraro  kiel ''Blanka Rusio'', kio lasis al ili trakti la novan loĝantaron (historiajn litvanojn kaj rutenojn) kiel specon de rusoj. Tamen poste anstataŭ la nomo "Blanka Rusio" la registaro komencis uzi koloniisman terminon ''Nord-Okcidenta Distrikto'' kaj la nomo Belorusio estis malpermesita. En la fino de la XIX jarcento la nacia movado akceptis Belorusion kiel sian memnomon. 

En la historio de la nacia movado ekzistis ankaŭ alernativaj nomoj kiel Grand-Litviohttps://knihi.com/Jan_Stankievic/Bielaruska-rasijski_Vialikalitouska-rasijski_slounik.html referante al la historiaj rilatoj kun la Granda Litva Princlando. Ĝi estis subtenata de Jan Stankeviĉ kaj kelkaj aliaj figuroj en la nacia movadohttps://web.archive.org/web/20200926065247/http://rv-blr.com/verse/show/384, sed malsukcesis ĉar la nomo jam estis prenita de la Litova Respubliko. Alia alternativa nomo estis Krivio kiun proponis  Vaclaŭ Lastoŭski referante al la pratempa tribo de kriviĉoj, la plej granda slava tribo, kiu loĝis sur la terenoj de la nuntempa Belorusio. Ankoraŭ en la 19-a jarcento pol-belorusa poeto kaj etnografisto Jan Ĉaĉot nomis la belorusan lingvon ''la kriva lingvo''http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777. La ideo estis subtenita de multaj intelektuloj, sed multaj el ili estis represitaj dum la stalina epoko.Янушкевіч Я. Я. Ласто́ўскі Вацлаў Юстынавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта (бел.) / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 144—145. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9.

 Problemo de traduko de la landonomo al aliaj lingvoj 
Kiam la nova  sendependa lando aperis sur la mapoj aperis ankaŭ la problemo pri ĝia nomo en fremdaj lingvoj. La 19-an de septembro de 1991 la Supera Konsilio de BSSR akceptis la leĝon en la rusa lingvohttp://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm kiu unusence konstatis ke la oficiala nomo de la lando estas "Рэспубліка Беларусь''(Respublika Belarus) — mallongigite "Беларусь"(Belarus). Ĉi tiu leĝo ankaŭ ordonis transliterumi la landonomon al aliaj ligvoj laŭ ĝia origina sono. 

Sed dum longa tempo kiam Belorusio estis parto de Rusio kaj Sovetunio por la belorusaj terenoj firmiĝis la rusa nomo "Bjelorussija"(Blanka Rusio), kvankam en la moderna rusa lingvo ĝi iom post iom fariĝas eksmoda favore al la origina varianto "Беларусь"(Belarus). La 21-an de januaro 2025 post pli ol  20-jara vikipedia "milito" estis decidite ŝanĝi la nomon de la ruslingva artikolo pri la lando de "Белоруссия" al "Беларусь". 

Multaj lingvoj sekvis la oficialan rekomendon kaj ĉesis uzi la kalkitan varianton el la rusa. Ekzemple la angla anstatŭigis Byelorussia per Belarus, Svedio oficiale komencis nomi la landon "Belarus" en 2019, Danio en 2021 kaj Norvegio en 2022https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/.

Tamen multaj lingvoj (inkluzive Esperanton) daŭre oficiale uzas la malnovan nomon kalkitan el la rusa, iuj lingvoj transdonas la landonomon kiel laŭvore "Blanka Rusio'' aŭ "Blankrusio" ne farante iun distingon inter moderna Rusio kaj historia Rutenio. En la suoma Valko-Venäjä (Valkoinen - blanka, Venäjä -Rusio), en la germana Weißrussland, en la islanda Hvíta-Rússland. 

En la litova kaj la latva la oficiala nomo estas Baltarusija kaj Baltkrievija(Blankrusio). Iuj lingvoj (kiel la hispana kaj la portugala) daŭre oficiale uzas la kalkitan varianton el la rusa Bielorrusia kaj  Bielorrússia.

En Esperanto la plej aktiva uzata formo de la landonomo estas ''Belarusio'', ĝi estas uzata de la belorusaj Esperantistoj kaj de TEJOhttps://uea.org/landoj/belorusio kaj de tiaj revuoj kiel La Ondo de Esperanto.https://sezonoj.ru/2013/04/222minsk/ Sed malgraŭ tio la Esperanta vikipedio daŭre uzas malnovan varianton ''Belorusio''. 

Inter belorusaj Esperantistoj ankaŭ aperis alternativa nomo "Belarutenio" aŭ "Belarutenujo", ĝi estis uzata en kelkaj vojaĝvlogoj pri la lando ĉe jutubohttps://www.youtube.com/watch?v=GRTFlPijJus&list=PLRZp5DxDvtIFrcbd7y37PAFnezUm_oPQ-, ankaŭ la instragrama paĝo de Belorusa Esperana Junulara Movado nomiĝas ''Belarutena Esperanta Junulara Organizo"(BelEJO)https://www.instagram.com/belejo.esperanto/.

 Geografio 
Belorusio estas la plej granda lando sen maraliro en Eŭropo, relative plata, kaj enhavas grandajn vastaĵojn de marĉa tero.

La plej granda okcident-orienta etendiĝo de la lando sumiĝas 650 km – nordsuden estas 560 km. Inter eŭropaj ŝtatoj Belorusio okupas la 13-an rangon laŭaree.

La landlimoj al Rusio kaj Ukrainio longas ĉirkaŭ 1000 km kaj enhavas du trionojn de la tuta linlinio, dum kio la resta triona limsekcio estas la limo kun Pollando, Litovio kaj Latvio. La limpaso estas malregula kaj nur al Pollando ĝi parte sekvas akvejojn (Bug), precipe tamen trans vastaj montetaroj.

Jen la distancoj ekde la ĉefurbo Minsk ĝis la ĉefurboj de la najbarŝtatoj:
 al Vilno: 215 km
 al Rigo: 470 km
 al Varsovio: 550 km
 al Kievo: 580 km
 al Moskvo: 700 km

Belorusio situas en la orienteŭropa ebenaĵo kaj estas trairata de montetoĉenoj de glaciepokaj finmorenoj (belorusia altaĵodorso) kaj larĝaj, krudaj riveroj. Ĉirkaŭ 70 % de la lando senakvigas suden al Pripjato kaj al Dnepro, kiu plufluas tra Ukrainio en la Nigran Maron.

En la sudo situas la Palesje-marĉoj (ruse: Polesje). 30 % de la lando estas arbaraj. En la arbaroj vivas cervoj, kapreoloj, alkoj, ursoj, lupoj, ermenoj, meloj, vulpoj kaj sciuroj. La plej elstara altaĵo estas la Dzerĵinskaja Hara (345 m) en la belorusa altaĵodorso, la plej malaltaj river-malaltaĵoj situas ĉirkaŭ 50 metrojn super marnivelo.

La plej grandaj riveroj de Belorusio estas Dnepro (beloruse: Dnjapro), Berezina (beloruse Bjarezina), Pripjato (beloruse Prypjac), Nemuno (beloruse Njoman) kaj Okcidenta Dvina. Ne granda, sed grava kiel limo kun Pollando kaj per tio kun EU estas la rivero Bug. La plej granda lago estas Naraĉ en la nordo de la lando, proksime al la landlimo kun Litovio.

Belorusio havas klasikan kontinentan klimaton kun malvarmaj, neĝozaj vintroj kaj aridaj someroj. La (centre situanta) ĉefurbo Minsk travivas oftajn precipitojn.
eta|350x350ra|Belorusio en la frua sovetia periodo estis pli diversa loko ol hodiaŭ. La nomo de la ĉefurbo en kvar oficialaj lingvoj (belorusa, rusa, pola kaj jida) super la fervoja stacidomo de Minsko, 1926. Foto: Vikimedia Komunejo.

 Lingvoj 
Por pli detala artikolo pri la belorusa, vidu Belorusa lingvo.

La belorusa lingvo havas sian originon en la komuna orientslava lingvaro, el kiu ankaŭ la rusa, la ukraina kaj la karpatrutena disvolviĝis. Kune kun la rusa la belorusa estas la oficiala lingvo. En la 18-a-20-a jarcentoj, la belorusa lingvo estis submetita al severa politiko de Rusigo.

 Lingvopolitiko 
Post du jarcentoj da intenca 'rusigo', la plimulto nun parolas la rusan. Nur 15% de la libroj eldonitaj en Belorusio estas verkitaj en belorusa lingvo(nl) Erika_Fatland, De Grens (La landlimo), p.505, De Geus, 2019, ISBN 978 90 445 4087 1, origina titolo 'Grensen - Eine Reise Rundt Russland'. (Landlimoj - vojaĝo ĉirkaŭ Ruslando).. En ĉiutaga vivo, proksimume 90 procentoj de la belorusoj hodiaŭ scias paroli la rusan lingvon. Belorusoj en sia libera tempo spektas rusan televidon kaj aŭskultas rusan muzikon(plurlingve) La Stranga Morto de Rusa Plej proksima Alianco, RuNet Echo, la 21-an de februaro 2017..

Belorusio estas la 13-a plej granda lando en Eŭropo kaj estas formale dulingva, sed en la praktiko aferoj malsimilas. Oni simple ne povas indiki sian preferatan komuniklingvon kaj paroli ĝin al ŝtata oficialulo laŭ sia plaĉo. Laŭ komuna praktiko, oficialuloj interpretas dulingvismon ne kiel devon respondi en ĉiu ŝtata lingvo (belorusa aŭ rusa), sed kiel sia libereco respondi en unu el ambaŭ lingvoj. Tamen ekzistas escepto por skriba apelacio, por kiu ekzistas laŭleĝa postulo respondi en la lingvo uzata de la sendanto.

Belorusoj ankaŭ ne povas libere elekti en kiu lingvo ili volas eduki siajn infanojn. Fakte, se beloruse-parolantaj gepatroj volas, ke iliaj infanoj ricevu edukadon en la belorusa lingvo, ili ofte devas sendi ilin al lernejoj en foraj regionoj sen ricevi iun monkompenson pro transportaj kostoj. Temas pri dulingvismo dank' al kiu Belorusio fariĝis la plej rusigita lando el ĉiuj, kiuj iam estis sub sovetia regado(plurlingve) Belorusio 2020: ĉu vojo al malkoloniigado?, Global Voices, la 16-an de novembro 2019..

 Populacio de Belorusio laŭ hejmeparolata lingvo Языки на которых разговаривают дома 
 Nomo de lingvo Kvanto de parolantoj % belorusa  2 226 324  23,43 % rusa  6 672 964 70,21 % pola  4216  0,04 % ukraina  6279  0,07 % hebrea kaj aliaj judaj lingvoj  37  0,00 % armena  1424  0,01 % tatara  40  0,00 % cigana  4880  0,05 % litova  277  0,00 % azerbajĝana  1018  0,01 % latva  9  0,00 % estona  1  0,00 % kartvela  148  0,00 % kazaĥa  111  0,00 % kirgiza  3  0,00 % rumana  77  0,00 % taĝika  77  0,00 % turkmena  1978  0,02 % uzbeka  100  0,00 % abĥaza  1  0,00 % avara  6  0,00 % karatina  5  0,00 % baŝkira  3  0,00 % dargina 4  0,00 % inguŝa 5  0,00 % kabarda  8  0,00 % karela 2  0,00 % komia  2  0,00 % kumika 108  0,00 % lezga 25  0,00 % maria  1  0,00 % mordva  2  0,00 % oseta  5  0,00 % tabasarana 1  0,00 % udmurta  5  0,00 % ĉeĉena  42  0,00 % ĉuvaŝa  3  0,00 % adiga 3  0,00 % karaĉaja-balkara  1  0,00 % neneca 1  0,00 % gagauza  3  0,00 % taliŝa  2  0,00 % angla  40  0,00 % germana  36  0,00 % araba  516  0,01 % lingvoj de Afganio  51  0,00 % bulgara  19  0,00 % hungara  1  0,00 % vjetnama  369  0,00 % nederlanda  2  0,00 % greka  22  0,00 % hispana  14  0,00 % itala  36  0,00 % kurda  21  0,00 % ĉina  1452  0,02 % korea  14  0,00 % norvega  6  0,00 % persa  128  0,00 % serbokroata  13  0,00 % slovaka  3  0,00 % turka  179  0,00 % finna  3  0,00 % franca  14  0,00 % mongola  2  0,00 % ĉeĥa  5  0,00 % sveda  2  0,00 % japana  7  0,00 % trasianka kaj aliaj lingvoj  143 225  1,51 % plurlingvuloj  139 480  1,47 % ne deklaris lingvon  297 276  3,13 % sume  9 503 807  100,00 %

 Loĝantaro 
Belorusio havas 9,1 milionojn da loĝantoj (taksite en 2025). Plejparto de la loĝantaro estas belarusoj sed anoj de aliaj 100 etnoj  kunloĝas en la lando.eta|Baraĵlago Vaskowskae|alternative=|350x350ra

 Etnaj grupoj 
Malgraŭ la enmigrado de multaj rusoj kaj la deportado de dekmiloj de belorusoj sub Josif Stalin la parto de belorusoj estas ĉirkaŭ 84 %. La plej granda minoritato estas la rusoj kun 7%, sekvataj de 3,1% poloj kaj 1,7 % ukrainoj. Multaj aliaj etnaj grupoj dividas inter si la restajn 1,1 %, inter ili latvoj, ciganoj (k.a. jerloj), litovoj, slovakoj, selonoj, jatvingoj, moldavoj (rumanoj), rutenoj kaj germanoj.eta|Ĉevaloj en la kamparo ĉe Minsk|alternative=|350x350ra

 Evoluo de la loĝantaro 
La kreskado de la loĝantaro nuntempe sumiĝas je ĉirkaŭ -0,15 %. La vivdaŭro en la loĝantaro situas je ĉirkaŭ 68,14 jaroj, ĉe viroj 62,06 jaroj kaj ĉe inoj 74,52 jaroj. La kvoto de alfabetigo atingas kun 98 % preskaŭ eŭropan normon.

 Plej grandaj urboj 
eta|Venkoplaco en la ĉefurbo Minsk|alternative=|350x350ra
(Loĝantoj 1-an de januaro 2018Weißrussland: Regionen, Städte & Siedlungen - Einwohnerzahlen, Karten, Grafiken, Wetter und Web-Informationen)
 Minsk – 1.996.730
 Homel – 501.193
 Mahiljoŭ – 385.000
 Hrodno – 370.919
 Vicebsko – 370.298
 Bresto – 347.576
 Babrujsk – 217.546
 Baranaviĉi – 179.166
 Barisaŭ – 143.051
 Pinsk – 137.961
 Orŝa – 115.052
 Mazir – 111.733
 Salihorsk – 106.627
 Lida – 101.616
 Navapolack – 101.596
 Maladzeĉna – 95.011 Polack – 84.597
 Ĵlobin – 76.220
 Svetlahorsk – 67.453
 Reĉica – 65.940
 Ĵodzina – 64.559
 Sluck – 61.818
 Kobrin – 53.177
 Slonim – 49.441
 Vaŭkavisk – 44.004
 Kalinkaviĉi – 40.282
 Smarhon – 37.527
 Rahaĉoŭ – 34.809
 Horki – 34.008
 Asipoviĉi – 31.129
 Bjaroza – 29.441
 Navahrudak – 29.424

 Konfesioj 
La plej granda konfesio en Belorusio estas la ortodoksa kristanismo, al kiu apartenas ĉirkaŭ 80 % de la loĝantaro – antaŭ ĉio belorusoj, ukrainoj, moldavoj kaj rusoj. Krome grupoj de ortodoksaj rutenoj, kiuj enmigris tien el la Karpatoj pro persekutoj fare de la katolikoj. La restaj 20 % de la loĝantaro disdividas sin sur plurajn konfesiojn (inter ili romkatolikaj, protestanaj, judaj kaj muzulmana).

Latinaj katolikoj, kelkfoje nomataj "Romkatolikoj" estas la plej multaj poloj kaj litovoj samkiel la belorusoj en la okcidento kaj nordo de la lando. Entute la Latina Eklezio ampleksas laŭ propraj deklaroj ĉirkaŭ 10 % de la loĝantaro.laŭ catholic.by  en la lando estas 1 402 605 romkatolikoj (citita la 4an de julio 2013) Ekzistas malgranda minoritato de grekkatolikaj kristanoj de ĉirkaŭ 10 000 anoj. La latvoj kaj ciganaj grupoj kiel ekz. jerloj (ankaŭ sintioj, lovaraoj, manuŝoj, romaoj kaj kalderaŝoj) anas la evangelan-luteran eklezion, same kiel slovaka minoritato, kies prapatroj fuĝis post la Tridekjara Milito al Belorusio. Entute 2,6 % de la homoj estas luterevangeliaj. La plej multaj germanoj estas reformite evangelaj, kaj la selonoj precipe valdenanoj.eta|Evoluo de la loĝantaro en Belorusio ekde 1960 ĝis 2010|alternative=|350x350ra

Belorusio estas unu el la landoj plej grave suferintaj de la gentoekstermo kontraŭ la judoj sub la nazioj. Antaŭe ĉi tie loĝis granda juda loĝantogrupo.

 Historio 
eta|Blank-ruĝ-blankaj flagoj en pentraĵo el la frua 16-a jarcento dediĉita al la Batalo de Orŝa, en kiu la Granda Duklando Litovio forpuŝis atakon de Moskvo.

 Prahistoria epoko 
La unuaj homoj sur teritorio de Belorusio aperis ĉirkau 100-35 mil jaroj antaŭe. Eble, la unuaj, kiuj provis ekloĝi en ĉi tiu regiono estis neandertaloj, sed iliaj restaĵoj ne estis trovitaj. La plej fruaj trovitaj homaj spuroj en Belarusio jam apartenas al modernaj homoj — kromanjonulojБЭ. — Мн.: 1996 Т. 3. С. 21..
eta|Kriviĉoj
Homoj ekloĝadis en ĉi tiu regiono kaj malaperis de tempo al tempo, dum la glaciego kovris la teritorion de Belorusio kaj foriris. Ĉirkaŭ 18 mil jarojn antaŭe ĝi atingis la lokecon, kie nun estas situitaj Hrodno, Vilejka kaj Vorŝa. En la suda Belorusio formiĝis tundra zono. La tiutempa faŭno konsistis el mamutoj, lanaj rinoceroj, nordaj cervoj, lemoj, blankaj perdriko kaj aliaj bestoj.

Ekde la fino de la bronza epoko le plejparto de la moderna Belorusio estis loĝigita de baltaj triboj. En la fino de IX —  komenco de la X jarcentoj ĉi tiun teritorion komencis loĝigi slavoj.
eta|Litova mapo de baltaj hidronomoj
La ĉefaj slavaj triboj, kiuj poste fariĝis la bazo por la estonta belorusa etno estis kriviĉoj, drihoviĉoj kaj radzimiĉoj.

 Polacka kaj Turava Princlandoj 
Konsideriĝas ke la unua ŝtato sur la terenoj de moderna Belorusio estis la Polacka Princlando, en la orienta parto de la lando, loĝigita de la slava tribo kriviĉoj. La urbo Polacak unue estas menciita en la "Rakonto pri la pasintaj jaroj" sub 862 jaro. La unua historie konata princo de Polacak estas Rahvalod (estas menciita sub 980-a jaro). Ĝis 1001 regis lia nepo Izjaslaŭ, konata kiel "princo-libristo". La pinton de sia prospero kaj forto la Polacka Princlando atingis dum la regado de la princoj Braĉislaŭ(1003—1044) kaj Usiaslaŭ la Sorĉisto (1044—1101). 

Sed poste same kiel en aliaj orientslavaj princlandoj komenciĝis periodo de feŭda diseriĝo. La provincoj plifortiĝis kaj akiris siajn proprajn princojn, la influo de Polacak malfortiĝis. La princoj konstante batalis por la regpovo, kio malpliigis ilian influon al la loĝantaro, kreskas la rolo de veĉeo — la popolaj kunsidoj, kie solviĝis la plejparto de la sociaj kaj politikaj demandoj. Veĉeo mem elektas kaj forpelas la princojn. Tiel estis forpelitaj la princo Sviatapolk(1130-aj jaroj), Rahvalod Barisoviĉ (1151 jaro) kaj Rascislaŭ (1158 jaro)http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4.

En 1184 jaro en Baltio aperas la unuaj germanaj misiistoj. Abato Meinard kiu agis kun la supteno de la Papo, ricevs la permeson de la polackaj princoj disvastigi la katolikan kredon inter la baltaj triboj. Tiel komenciĝis germana koloniigado de la regiono kaj 200-jara batalo de belorusaj princlandoj kontraŭ la ordeno de kruckavalirojhttp://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html. 
eta|Usiaslaŭ la Sorĉisto
Duma la X—XIII jarcentoj sur la terenoj de Belorusio troviĝis ankaŭ Turava, Smolenska kaj Hrodna princlandoj. La urbo Turaŭ estas unue menciita sub 980,  kiam tie regis la prico Tur, kvankam li estas konsiderata legenda persono. Malsame de Polacak, Turaŭ ne havis sian dinastion; la princoj de Kijiv konstante sidigis sur ĝia trono siajn filojn. Nur en 1157-a jaro la Princo Juri Jaraslaviĉ sukcesis atingi sendependecon kaj renovigi la lokan dinastionhttp://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2.

 Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio 
La sekva granda ŝtato sur belarudaj terenoj estis la Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio. Dum la formiĝo de ĉi tiu ŝtato ĝia plej granda kaj kerna centro estis la urbo Navaharodak. Krom la teroj de la nuntempa Belorusio ĝi ankaŭ okupis teritoriojn de la nunaj Litovio kaj nordan parton de la nuntempa Ukrainio, partojn de nuntempaj Rusio kaj Pollando. La kulturo de la Granda Litva Princlando estis ĉefe belorusahttp://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html, la rolon de ĝia skriba kaj oficiala ŝtata lingvo plenomus la malnovbelorusahttp://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html.

La pinton de sia prospero la Granda Litva Princlando akiris dum la regado de la princo Vitoldo la Granda, kiam la teritorio de la ŝtato kontinuis de la Balta maro ĝis la Nigra. En la XVI jarcento komenciĝis la kultura prospero de la ŝtato: dum tiu periodo agas Mikola Husoŭski kaj Francisko Skarina, komencas sian formiĝon unika belorusa ikonarto kiu unuigis ortodoksajn kaj okcidenteŭropajn artajn tradiciojn. Sed la disvloviĝon de la ŝtato forte malrapidigis konstantaj atakoj de krimeaj tataroj. 

Ĝis la mezo de la XVI jarcento fine formiĝis la ŝtata sistemo de Granda Litva Princlando, kies fundamento estis firmita en la Litva Statuto 1529 kaj 1566. Ĝi firmis la oficialan statuson de la malnovbelarusa lingvo. La reganto de la ŝtato estis granda princo(hospodar). Kune kun la Rada (konsilio) li efektivigis la superan juĝon. la Rada aperis kiel konsila orgeno ĉe la princo kaj en la fino de la XV — komenco de la XVI jarcentoj fariĝis la supera orgeno de la ŝtata povo.
eta|princo Vitoldo la Granda
Grandan influon je la destino de la Granda Princlando havis la Inflanta milito (1558—1583)

 Respubliko de Ambaŭ Nacioj 
Malsukcesa Inflanta milito kontraŭ Moskovio kaj konkero de Polacak far de moskva armeo en 1563 puŝis la Princlandon al pli densa milita kaj politika alianco kun Pollando. Rezulte de la lublina unio 1569 Granda Litva Princlando kaj Pola Reĝlando unuiĝis kaj kreis konfederacion — la Respublikon de Ambaŭ Nacioj. Laŭ la kondiĉoj de la unio la Granda Princlando konservis sian administracian aparaton, leĝaron, armeon, simbolojn kaj la ŝtatan sigelon. La supera reganta orgeno de la nova ŝtato fariĝis la komuna "Sojmo" kiu kunsidis komence en teritorio de Pollando, sed ekde la XVII jarcento ĉiu tria kunsido okazis en Hrodno simbole al la memstara stato de la Princlando. La reganto de la ŝtato estis la reĝo kiu estis elektata de la noberlaro (ŝlaĥta). La reĝo samtempe havis titolon de la Granda Princo. Dum la lublina unio la terenoj de moderna Ukrainio transiris al la pola krono kaj poste la Litva Princlando konsistis nur el belorusaj kaj litovaj teroj, la vorto "rutena" malaperas el la oficiala nomo de la ŝtato. La reĝo Stefan Batori (1576—1586) liberigis Polackon en 1579. 
eta|Litva statuto 1588
eta|Leŭ Sapieha
La 3-a Litva Statuto sub redakcio de Leŭ Sapieha estis akceptita en 1588, tio substrekis la memstarecon de la Princlando ene de la konfederacio. La Statuto fatiĝis unu el la plej fruaj eŭropaj konstitucioj, kiu regulis la vivon de la socio en Belorusio ĝis la 30aj jaroj de la XIX jarcento.
eta|Januŝ Radzivil
Tamen en la 2-a parto de la XVII jarcento komenciĝis malfortiĝo de la Respubliko — unuavice pro la plifortiĝo de la magnataro kaj malliberigo de vilaĝanoj. Tio kaŭzis la malfortiĝon de la supera potenco kaj militojn inter la nobelaj familioj (kiuj havis siajn proprajn  armeojn) kaj vilaĝajn riberlojn, unu el kiuj komencis militon Inter la Respubliko kaj Rusio (1654—1667). Poste ĉi tiu periodo akiris la nomon "sanga inundo". Krizo de  la Respubliko kaŭzis la provon de Januŝ Radzivil nuligi la union kun Pollando kaj fari novan union kun Svedio. Sed neatendida morto de Januŝ Radzivil (supozeblas venenigo) ne lasis  realigi ĉi tiun ambician projekton de unia sved-belorusa ŝtato.

Daŭraj enlandaj militoj kaŭzis enmiksiĝon de Svedio al la enaj aferoj de la lando dum la Norda milito (1700-1721). En la XVIII jarcento la Respubliko de Ambaŭ Nacioj jam estis malforta lando kun nur 24 mil soldatoj (nur 6 mil el ili en Litvo). Tiutempe la nobela familio de Radziviloj havis sian propran armeon (ĉirkaŭ 10 mil soldatoj). Aldone la ŝtaton malfortigi "liberum veto" laŭ kiu eĉ voĉo de unu el la kelkcent deputitoj en la sojmo kontraŭ povus bloki la akcepton de leĝo. Pro tio prusiaj, rusiaj kaj aŭstraj politikistoj aĉetis la voĉojn de certaj deputitoj kaj tiel fiaskigis la provojn de reformoj. La postiĝo kompare al okcidentaj landoj kreskis kaj jam angla ekonomiisto Adam Smith en la XVIII skribas pri la Poland-Litva Respubliko kiel pri malfruiĝanta lando, kie preskaŭ ne ekzistas industrio.

Samtempe kreskis la diskriminacio kontraŭ la belorusa kulturo kaj de ortodoksa religio. La malnovbelorusa lingvo estis malpermesita en la ŝtata dokumentado en 1696. Ĉiuj dokumentoj devis esti tradukitaj al la pola. Sub la pola influo daŭriĝis firmigo de vilaĝanoj kaj kresko de la nobelaj privilegioj.

Provon savi la Grandan Litvan Princlandon (kaj la tutan Respublikon) faris la reĝi Stanislav Aŭgust Poniatovski, sed kontraŭstaro de parto de la nobelaro kaj subita enmiksiĝo de Rusio, Pruiso kaj Aŭstrio kaŭzis la dividon kaj malaperon de la lando.

La lasta provo savi la Respublikon estis la ribelo de 1794, kiun estris Tadeuŝ Kosĉjuŝko, la nacia heroo de Pollando, Belorusio kaj Usono, kiu naskiĝis en Kosavo (Bresta Regiono de Belorusio). Sed la ribelo estis subpremita de la okupantoj, kiuj dividis la teritoriojn inter si. Tiel Belorusio plene fariĝis parto de Rusia Imperio.

 Belorusio sub la rego de Rusia Imperio 
eta|Karikaturo al regantoj de Rusio, Prusio kaj Aŭstrio dum la dividoj
En 1772, 1793, 1795 okazis la 3 dividoj de la Respubliko de Ambaŭ Popoloj, rezulte de kiuj belorusaj terenoj fariĝis parto de la Rusia Imperio kaj restis parto de ĝi ĝis 1917.

En la urboj estis nuligita la Magdeburga juro, kiu iam donis al ili la rajton je memrego. Konserviĝis la servuteco kiu ĉiun jardekon stognigis la ekonomian kaj teknologian disvolviĝon de Belorusio. La milito de 1812 portis grandajn perdojn inter la civila loĝantaro. Belorusa noberlaro subtenis Napoleonon dum la milito, esperante je restarigo de sia ŝtato. La 1-an de julio 1812 Napoleono subskribis la ordonon pri renovigo de la Granda Litva Princlando kun Vilna, Hrodna, Minska kaj Bijalistoka departomentoj kaj kreis la portempan registaron el la anoj de la loka noberlaro. Napoleono ne liberigis vilaĝanojn de servuteco kaj tial ne ricevis subtenon de ilia flanko. 
eta|Nikolao la 1-a
Samtempe multaj intelektuloj komencis interesiĝi pri la popola lingvo kaj kulturo. Poeto kaj etnografisto Jan Ĉaĉot esploras la belorusan ortografion kaj la unua starigas la demandon pri kreado de la "kriva standarda literatura lingvo". 

Dum 1830—1831 okazis liberiga ribelo, kiu havis la celon renovigi sendependecon de la Granda Princlando kaj la Respubliko. Post ĝia subpremo la rusia registaro komencis la politikon de malfortigo de la nobelaro.  En 1832 estis malfermita la vilna universitato pro la partopreno de ĝiaj studentoj kaj instruistoj en la ribelo. Ankaŭ en 1832 la rusa imperiestro Nikolao la 1-a malpermesis la uzon de la nomo Belorusio kaj Litvo, kaj anstataŭe lanĉis la nomon "Nordokcidenta Distrikto". Komenciĝis politiko de severa rusigado. En 1839 la anoj de la grek-katolika eklezio (kiuj estis la plejmulto en Belorusio tiutempe) estis perforte aligita al rusia ortodoksa eklezio de moskva patriarĥato.

En 1863-1864 okazis alia liberiga ribelo kontraŭ la rusa rego kaj por renovigo de la Respubliko. Sur la teritorioj de iama Granda Princlando la partoprenantoj de la ribelo, unuavice Kastus Kalinoŭski kaj liaj proksimuloj, uzis la pasvorton "Kiun vi amas?— Mi amas Belorusion — tio riciprokas ". Ili revenigis la belorusan lingvon en la ŝtatan dokumentadon kaj eldonis beloruslingvan gazeton "Mużyckaja Praŭda" (la vilaĝana vero). Tio devigis la registaron en Varsovio rekoni la historian subjektecon de belorusoj en la formo de mesaĝo "al fratoj-belorusoj" la trian de majo 1863. Rusia registaro sukcesis subpremi la ribelon kaj ĝiaj partoprenantoj estis represitaj. La guberniestro de la "Nord-Okcidenta Teritorio" Miĥail Muravjov faris kelkajn krimojn kontraŭ la loka loĝantarto pro kio li ricevis la kromnomon "Murovjov la Pendigisto". Precipe, laŭ liaj ordoj, la nacia heroo de Belorusio, Kastus Kalinoŭski estis ekzekutita.eta|170px|Kastus KalinovskyReformoj de 1860—1870aj jaroj (specife nuligo de servuteco) helpis al ekonomia disvolviĝo de la regiono. Post la revolucio de 1905 la represaj leĝoj kontraŭ naciaj minoritatoj en Rusia Imperio estis malfortigitaj kaj aperis unuaj laŭleĝaj belarusaj gazetoj Naŝa Niva kaj Naŝa Dola, dum tiu periodo sian karieron komencas multaj junaj poetoj kaj verkistoj (Janka Kupala, Jakub Kolas, Alaiza Paŝkeviĉ, Maksim Bahdanoviĉ, Janka Luĉina, Karus Kahanec kaj aliaj).

 Belorusa Popola Respubliko 
La 25-an de marto 1918 estis proklamita Belorusa Popola Respubliko kiel sendependa de Rusio ŝtato. Post foriro de germanaj okupaciaj trupoj, la teritorion okupis la Ruĝa Armeo. Sed jam en februaro de la jaro 1919 okazis invado de la pola armeo; la sovetunia rego estis starigita nur jaron poste, en 1920. La plej granda evento en la kurso de la movado por sendependeco estis la Slucka Ribelo. Laŭ la Riga packontrakto de la jaro 1921, Pollando havigis al si teritoriojn kun ĉefe belorusa loĝantaro oriente de la Curzon-linio, (Okcidenta Belorusio). 

 Respubliko de la Meza Litvo 
eta|Meza Litva Respubliko
Respubliko de la Meza Litvo estis ŝtato, kreita sur la teritorio de Vilna kaj Hrodna regionoj dum 1920—1922. La respubliko estis la lasta provo renovigi Litvon en ĝia historia kaj konfederacia senco. Kreado de la respubliko okazis rezulte de la ribelo de Luciano Ĵeligovski kiu estris la unuan litovan-belorusan divizion en la pola armeo. Dum 18 monatoj la respubliko estis bufero por la Pola Respubliko kaj forte dependis de ĝi. Fine estis aneksita de Pollando.

 Belorusa Sovetia Socialisma Respubliko 
En 1919 la unuan de januaro estis deklamita la kreiĝo de la Socialisma Sovetia Belorusa Respubliko. La 31-an de julio 1920 estis deklamita denove post mallonga periodo de Litova-Belorusa Sovetia Socialisma Respubliko. En 1921 okazis la Slutcka Ribelo kontraŭ Sovetia rego. Laŭ la Riga packontrakto, Pollando kaj Sovetunio dividis la teritorion de la lando, Pollando anesis la teritorion kun ĉefe belorusa loĝantaro oriente de la Curzon-linio,(Okcidenta Belorusio). Jam en 1922 BSSR aliĝis al Sovetunio kiel unu el la landoj fondintoj. 

Dum la 1920-aj en BSSR estis periodo de "belorusigado", la ŝtataj institucioj kaj edukado funkciis en la belorusa, disvolviĝis kulturo, teatro kaj literaturo. Sed jam en 1930-aj komenciĝis fortaj represoj. Dum la malsato de 1932-1933, Belorusio perdis ne milionojn kiel Ukrainio, sed centmilojn da vivoj. En 1937, dum la Granda Teruro en Sovetunio, la tuta tiama intelekta elito estis pafita en Belorusio. Nokte de 30-a al 31-a de oktobeo 1937 estis mortpafitaj pli ol 130 belorusaj kaj judaj poetoj, verkistoj, instruistoj kaj artistoj.

Tiutempe en la dua Pola Respubliko estis efektivigata politiko de "sanigo" kies celo estis plena poliĝo de ĉiuj etnaj minoritatoj, belorusaj lernejoj estis malpermesitaj kaj multaj signifaj figuroj por la belorusa nacia movado spertis persekutadon flanke de pola regisraro.

La 17-an de septembro 1939 post la Molotov-Ribbentrop pakto Nazia Germanio kaj Sovetunio invadis Pollandon. Teritorio de BSSR kreskis duoble, ankaŭ Bijalistoka regiono estis aligita al BSSR.

Dum la dua mondmilito dum 1941-1944 Belorusio estis okupita de Nazia Germanio, sub nazia okupacio okazis kruela genocido de lokaj judoj, en Belorusio ekzistis forta partizana movado. Post la milito Stalin decidis redoni Bijalistokan regionon al Pollando.

En 1945 Belorusio fariĝis unu el la landoj fondintoj de la Organizo de Unuiĝintaj Nacioj. Sed ĉiuj decidoj de la belorusa delegacio ĉiam estis kontrolataj de Moskvo.

En 1986 en la landlimo inter Belorusio kaj Ukrainio okazis ĉernobila katostrofo kiu kaŭzis radiacian poluiĝon de signifa parto de la lando.

 Respubliko Belorusio 
eta|La blanka-ruĝa-blanka flago, 1918
En 1991 Belorusio deklaris sendependecon de Sovetunio. La Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (KSŜ) estis fondita en Minsko je la fino de la jaro 1991.eta|Komuna nazi-sovetia venkparado, Brest, Belorusio, 22.09.1939En 1995 la  prezidantajn elektojn venkis Alaksandro Lukaŝenko, kiu komencis starigadon de aŭtoritatisma reĝimo kun subpremo de liberparolo, politika persekutado de opoziciuloj, represoj kontraŭ la lokaj lingvo kaj kulturo, rusigado kaj kulto de Sovetunio, ĝis nun la 7-a de novembro (dato de bolŝevista revolucio) estas oficiala festo en Belorusio, en multaj urboj restas monumentoj de Lenin kaj stratoj nomitaj honore al herooj kaj teoriistoj de komunismo, dum la nacia kulturo spertas fortan premon. 

Ekde la 2-a de aprilo 1997 Belorusio fariĝis parto de la Unio de Rusio kaj Belorusio, ŝtata institucio, kiu neniam estis finrealigita (oni planis komunan valuton, dogansistemon, konstitucion ktp.). 

En 2020 post prezidantaj elektoj okazis amasaj protestoj, pli ol 600 mil homoj estis devigitaj forlasi la landon pro timo de politika persekutado. En 2022 teritorio de Belarusio estis uzita de Rusia Federacio por invado al Ukrainio. En 2024 en la listo de landoj laŭ liberparolo Belarusio havis 133-an pozicionhttps://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-with-freedom-of-speech, ĉirkaŭ 1500 homoj en tiu lando estis agnoskitaj politikaj prizonuloj, Belarusio restas la nura lando en Eŭropo kie oficiale ekzistas mortpuno. 

 Simboloj de Belorusio 
La nuna flago de Belorusio (verda/ruĝa) heredas la heraldikan tradicion de BSSR, ĝi estis akceptita en la referendumo 1995, kiun multaj esploristoj trovas kontraŭkonsitucia.

eta|La blazono "Pahonja"
Dum la epoko de Litva Granda princlando  estis uzata la blazono "Pahonia", ĝis nun ĝi restas sur la blazonoj de multaj urboj kaj regionoj en Belorusio kaj en la regionoj de najbaraj landoj kun signifa belorusa minoritata. En la 20-a jarcento surbaze de plej popularaj koloroj en belorusaj tradiciaj ornamaĵoj de Klaŭdzi Duĵ-Duŝeŭski estis kreita la blank-ruĝ-blanka flago. Ili estis uzitaj en 1918 kiel oficialaj simboloj de Belorusa Popola Reskpubliko kaj de 1991 ĝis 1995. En 1995 post referendumo, estis renovigita la sovetia verda/ruĝa flago kaj blazono kun iom da ŝanĝoj (estis forigitaj la rikoltilo kaj martelo).

Nuntempe blanka-ruĝa-blanka flago kaj blazono "Pahonja" estas uzataj de opoziciuloj kaj de la registaro en ekzilo post 2020.

 Administracia divido 
eta|450px|Regionoj de Belorusio
Belorusio konsistas el 6 regionoj kaj 1 municipo:
 la ĉefurbo Minsko
 Bresta regiono, centro: urbo Bresto
 Homela regiono, centro: urbo Homel
 Hrodna regiono, centro: urbo Hrodno
 Mahilova regiono, centro: urbo Mahilovo
 Minska regiono, centro: urbo Minsko
 Vicebska regiono, centro: urbo Vicebsko

Ĉiu regiono (beloruse: вобласьць, [voblasc]) estas dividita je distriktoj (beloruse: раён, [rajon]). Entute estas 118 distriktoj.

 Naturo 
La Nacia Parko Beloveĵskaja Puŝĉa (beloruse Нацыянальны парк Белавежская пушча, ruse Национальный парк «Беловежская пуща») estas nacia parko en okcidenta Belorusio, ĉe la limo al Pollando. Ĝi kovras kaj protektas signifan parton de la arbaro de Białowieża, la lasta moderklimata praarbaro de Eŭropo.
 Kulturo 
 Kinejo 
La plej famaj belorusaj filmoj estas Vivu Belorusio ! (2012) kaj Kupala (2020), kies montradon la reĝimo de Aleksandro Lukaŝenko malpermesis en kinejoj, ĉar ili levas la temon pri la reala, ne-politigita kaj fakta historio de la belorusa popolo kaj ties nuna situacio en sia propra lando.

 Notoj 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Belorusa literaturo
 Svjatlana Aljeksijeviĉ (Nobelpremiito pri literaturo)
 Svjatlana Ciĥanoŭskaja
 Kurapaty (memorloko)
 Dimitrij Sneĵko, belorusa esperantisto
 Aleksandr Koval, belorusa esperantisto
 Valex Bujak, belorusa esperantisto

 Eksteraj ligiloj 

 (eo) 
 (plurlingva) 
 (en) Virtuala gvidilo de Belorusio
 (en) Prezidenta oficiala retejo
 (en) Portalo pri scienco en Belorusio 
 (en) Historio de Belorusio , laŭ la oficiala ŝtata retejo.


Kategorio:Slavaj ŝtatoj
Kategorio:Landoj sen maraliro
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1991