Filadelfio (Pensilvanio)

Filadelfio (  ) estas la plej granda urbo en la ŝtato de Pensilvanio en Usono. Ĝia nomo signifas "Fratamo".
250ra|eta|Vido en Filadelfio
240ra|eta|Panoramo de centra parto de Filadelfio
240ra|eta|Libereca sonorilo
eta|Mozaika mapo de la urbocentro de Filadelfio. La kvadrato en la centro reprezentas la urbodomon kaj ĝia placo, kaj la kvar simboloj ĉirkaŭ ĝi reprezentas la aliajn placojn en la urbocentro.
Ĝi estas la 5-a plej granda urbo en la lando kun 1,5 miliono da loĝantoj (pli ol 5 mln kun apudurboj).

 Geografio 
La areo estas . Filadelfio havas 2 riverojn: Delaware kaj Schuylkill kaj etendiĝas sur ebenaĵo en la orienta parto de la lando.

 Kvartaloj 
 Centro de Filadelfio, tiu kvartalo kaj financa distrikto fariĝis la dua plej dense loĝata urbocentro en Usono (post Manhatano en Novjorko), kun laŭtaksaj 202,000 loĝantoj en 2020 kaj loĝdenso de 26,234 je kvadrata mejlo. 
 Society Hill

 Historio 
Antaŭ dominado de britoj indianoj havis tie urbeton. William Penn fondis por britoj la urbon en 1682. En 1683 13 germanaj familioj de kvakeroj kaj menonitoj el la urbo Krefeld alvenis per la ŝipo Concord al Filadelfio kaj gvide de la germana juristo Franz Daniel Pastorius fondis la unuan germanan urbon en Nordameriko, kiu origine en la pensilvanigermana lingvo ricevis la nomon Deitscheschteddel ("germana urbeto") kaj poste la anglalingvan nomon Germantown - nun ĝi estas urboparto de Filadelfio.

Dum la sendependiga milito la urbo estis motoro de la movado. Ĝi estas plej konata por la libereca sonorilo kiun kolonelo John Nixon sonorigis antaŭ la unua publika lego de la Declaration of Independence (Deklaro de Sendependeco) la 4-an de julio 1776. The Pennsylvania Evening Post, gazeto de Filadelfio presita de Benjamin Towne el 1775 ĝis 1784, estis konsiderita la unua (aŭ dua) gazeto kiu presis la Deklaron de Sendependeco, kiun ĝi publikigis la 6an de julio, 1776.

Post Novjorko (1788–1790), inter la jaroj 1790 kaj 1800 Filadelfio estis la dua ĉefurbo de Usono, ĝis pretigo de la novkonstruita ĉefurbo Vaŝingtono.

La Centjariĝa Internacia Ekspozicio () de 1876, la unua oficiala internacia ekspozicio en Usono, okazis en Filadelfio, el 10a de majo al 10a de novembro, 1876, por celebri la 100an jariĝon de la subskribo de la Deklaro de Sendependeco en Filadelfio.

 Klimato 
Filadelfio troviĝas en subtropika klimato. Ĝis tiam la rekorda temperaturo estis  (1918).

 Vidindaĵoj 
 libereca sonorilo
 Urbodomo de Filadelfio (placo Penn)
 Filadelfia Artomuzeo, kaj muzeoj pri Auguste Rodin, pri Benjamin Franklin
 bestoĝardeno
 Akademio de Naturaj Sciencoj
 Placo Franklin
 Placo Vaŝingtono
 Placo Rittenhouse
 Logan Circle

 Servoj 
 Instituto de Muziko Curtis
 Instituto Franklin
 Kolegio Bryn Mawr
 Pensilvania Ŝtata Universitato
 Universitato Drexel
 Universitato Temple

 Famuloj 
 Anna Moffo
 Benjamin Franklin
 Dexter Gordon
 Edwin Austin Abbey
 Henry William Hetzel
 Jack Norworth
 Joe Penner
 Leonard Bernstein
 Margaret Mead
 Rudolph Masciantonio, pedagogo
 Theophilus Van Kannel
 Thomas Eakins
 Walter Lippmann
 Marianna Török (artisto)
 en Filadelfio mortis Iván Böszörményi-Nagy, Jenő Ormándy, Imre Patai kaj Ede Szerdahelyi (ĉiuj hungaroj)

 Flughaveno 
La urbo havas internacian flughavenon.

 Partneraj urboj 
 20ra Tjanĝino en Ĉinio
 20ra Toruń en Pollando
  Florenco, Italio (1964)
  Tel-Avivo, Izraelo
  Inĉono, Sud-Koreio
  Douala, Kameruno (1986)
  Kobeo, Japanio (1986)
  Niĵnij Novgorod, Rusio
  Abruco, Italio
  Aix-en-Provence, Francio

 Vidu ankaŭ 

 Metroo de Filadelfio
 PATCO Speedline
 Trolebusa transporto en Filadelfio
 Philadelphia 76ers


Kategorio:Urboj de Pensilvanio
Kategorio:Urboj de Usono
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Iamaj ĉefurboj