Vanilo

Vanilo (Vanilla) estas genro de tropikaj kaj subtropikaj plantospecioj el la familio de la Orkidacoj (Orchidaceae).

 Priskribo 
La specioj de la genro Vanilla estas ĉiamverdaj, plurjaraj, grimpoplantoj, kiuj enradikiĝas en la tero aŭ vivas duonepifite. La dika, verda, kalva, unupieda trunko disbranĉiĝa de tempo al tempo kaj estas sukulenta. La griz-verdaj radikoj ekkreskas ĉe ĉiu nodo de la trunko. Ĝiaj folioj estas lede dikaj kaj karnecaj; ili povas esti grandaj kaj oblongaj aŭ skvamformaj.

La grapola floraro estas mallonga kaj dense ekipita de floroj. La mallongvivantaj floroj estas okulfrapaj. La sepaloj estas liberaj. La fruktoj estas botanike oblongaj kapsuloj aŭ ledaj beroj. En la komerco ili nomiĝas „vanilaj guŝoj“ kun tre multaj etaj semoj kiel ĉe ĉiuj Orkidacoj.

 Disvastigo 
eta|296ra|disvastigo de la genro Vanilla tutmonde.
La disvastigejo de la genro estas la tropikaj kaj subtropikaj regionoj de la diversaj kontinentoj. Ekzistas arealoj, kie la genro kreskas en la suda Nordameriko, sur la Karibio, en Mezameriko, Sudameriko, Centrafriko, Madagaskaro, Sudorienta Azio kaj sur la okcidentaj pacifikaj insuloj.

La origina disvastigo de la plej multaj specioj estas Sudameriko. Nur kelkaj specioj, ekzemple Vanilla imperialis kaj Vanilla roscheri hejmiĝas sur la afrika kontinento.

 Uzado 
La plej konata specio estas la vera vanilo (Vanilla planifolia). El la fermentitaj kapsuloj („vanilaj ĝuŝoj“) de tiu planto oni faras la spicaĵon vanilo. Ankaŭ aliaj vanilaj specioj, kiel la Tahitia-vanilo (Vanilla tahitensis kaj Vanilla pompona) estas uzataj komerce. Ankaŭ tiuj ĉi Vanilo-specioj povas esti uzataj en la kuirarto. La enhavosubstancoj estas iomete diversa kaj la aromo ne estas tiom frukta kiel ĉe la vera vanilo. La Tahitia vanilo ĉefe estas uzata por fari kosmetikaĵojn.

 Sistematiko 
La genro Vanilla konsistas el pli ol 100 specioj, el kiuj kelkaj havas aromajn fruktojn. Jen listo:
 Vanilla abundiflora
 Vanilla acuminata
 Vanilla africana
 Vanilla albida
 Vanilla andamanica
 Vanilla angustipetala
 Vanilla annamica
 Vanilla aphylla
 Vanilla appendiculata
 Vanilla atropogon
 Vanilla bahiana
 Vanilla barbellata
 Vanilla bertoniensis
 Vanilla bicolor
 Vanilla borneensis
 Vanilla bradei
 Vanilla calopogon
 Vanilla calyculata
 Vanilla carinata
 Vanilla chalotii
 Vanilla chamissonis
 Vanilla claviculata
 Vanilla columbiana
 Vanilla costaricensis
 Vanilla coursii
 Vanilla crenulata
 Vanilla cribbiana
 Vanilla cristagalli
 Vanilla cucullata Vanilla decaryana
 Vanilla decesareae
 Vanilla diabolica
 Vanilla dilloniana
 Vanilla dressleri
 Vanilla dubia
 Vanilla dungsii
 Vanilla edwallii
 Vanilla espondae
 Vanilla esquipulensis
 Vanilla fimbriata
 Vanilla francoisii
 Vanilla gardneri
 Vanilla giulianettii
 Vanilla grandiflora
 Vanilla grandifolia
 Vanilla griffithii
 Vanilla guianensis
 Vanilla hallei
 Vanilla hamata
 Vanilla hartii
 Vanilla havilandii
 Vanilla helleri
 Vanilla heterolopha
 Vanilla hostmannii
 Vanilla humblotii
 Vanilla imperialis
 Vanilla inodora
 Vanilla insignis Vanilla kaniensis
 Vanilla kempteriana
 Vanilla kinabaluensis
 Vanilla madagascariensis
 Vanilla methonica
 Vanilla mexicana
 Vanilla montana
 Vanilla moonii
 Vanilla nigerica
 Vanilla ochyrae
 Vanilla odorata
 Vanilla organensis
 Vanilla oroana
 Vanilla ovalis
 Vanilla ovata
 Vanilla palembanica
 Vanilla palmarum
 Vanilla paludosa
 Vanilla parvifolia
 Vanilla penicillata
 Vanilla perrieri
 Vanilla phaeantha
 Vanilla phalaenopsis
 Vanilla pittieri
 Vanilla planifolia (vera vanilo).
 Vanilla platyphylla
 Vanilla poitaei Vanilla polylepis
 Vanilla pompona
 Vanilla raabii
 Vanilla ramificans
 Vanilla ramosa
 Vanilla ribeiroi
 Vanilla rivasii
 Vanilla roscheri
 Vanilla ruiziana
 Vanilla sanjappae
 Vanilla sarapiquensis
 Vanilla savannarum
 Vanilla schwackeana
 Vanilla seranica
 Vanilla seretii
 Vanilla siamensis
 Vanilla somai
 Vanilla sprucei
 Vanilla sumatrana
 Vanilla tahitensis (tahitia vanilo)
 Vanilla trigonocarpa
 Vanilla utteridgei
 Vanilla vellozii
 Vanilla walkeriae
 Vanilla wariensis
 Vanilla wightii
 Vanilla yersiniana
 Vanilla zanzibarica

 La vanilo 
La specio, kies frukto estas uzata en produktado de vanilo estas ĉefe Vanilia planifolia vaste kultivata en la tropikaj regionoj.
Ĝi havas sian originon en Meksiko. Longatempe ĝi nur tie povis esti kultivata, ĉar la insektoj polenantaj la plantojn aliloke ne ekzistis.
Arta polenado poste tamen ebligis la kultivon ankaŭ en aliaj tropikaj regionoj, kiel ekzemple Madagaskaro kaj Tahitio.

La vorto vanilo estas etimologe el la hispana vainilla, "ingeto" aŭ "malgranda ingo" el la latina vagina (de kie venas la Esperanta vorto vagino)

En la kuirarto uzatas la semoj, kiuj troviĝas en la guŝo de la planto. Vanilo fajnigas dolĉajn manĝaĵojn, kiel ekzemple ĉokoladon, laktaĵojn, bakaĵojn kaj fruktosalatojn. Ofte ĝi estas aĉetebla kiel vanilita sukero, tio estas sukero aromigita per vanilo.

Krome haveblas vanilin-sukero, sed ĝi konsistas (krom el sukero) el kemie produktita anstataŭaĵo, kiu gustas kaj odoras preskaŭ same kiel la originalo. Alimaniere, la kultiva produktaro ne sufiĉus por tiom da vanilgustaj nutraĵoj.

Vanilo estas uzata ankaŭ en la parfumindustrio.

 Vidu ankaŭ 
 Vanilino

 Eksteraj ligiloj 

 Übersicht der Gattung
 Beschreibung der Gattung in der Flora of North America. 


Kategorio:Orkidacoj
Kategorio:Plantoj de Karibio
Kategorio:Plantoj de Centra Ameriko
Kategorio:Plantoj de Brazilo
Kategorio:Plantoj de Meksiko
Kategorio:Spicoj