Gujano

{{Informkesto lando
|sen banderolo= jes 
 | nomoenlokalingvo = Co-operative Republic of Guyana
 | eonomo = Gujana Kooperativa Respubliko
 | flago = 150px|Flago de Gujano
 | blazono = 150px|Blazono de Gujano
 | nacia himno = Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains (Kara Lando Gujano, de Riveroj kaj Ebenaĵoj)
 | nacia devizo = One people, one nation, one destiny (Unu popolo, unu nacio, unu destino)
 | lokigo-bildo = 250px|Situo
 | oficiala lingvo = angla
 | lingvoj = akaŭaja  hindia  araŭakaj  kariba
 | ĉefurbo = Georgurbo
 | religio = protestantismo (49,3%)  hindio (28,4%)  katolikismo (8,1%)  islamo (7,2%)
 | km2 = 
 | akvo = 8,4
 | loĝantoj = gujananoj
 | loĝantaro = 
 | loĝantaro-jaro = 
 | loĝdenso = 3,5
 | vivlongeco = 
 | valuto = Gujana dolaro
 | valuta kodo = GYD
 | horzono = -4
 | ttt = gy
 | landkodo = GY
 | tel = 592
 | politika sistemo = Kooperativa respubliko
 | ŝtatestro = Irfaan Ali
 | ĉefministro = Mark Phillips
 | nacia tago = 23-a de februaro
 | sendependeco = 26-a de majo 1966
 | de kiu = Britio
 | esperanto-asocio = 
 | MEP = $ miliardoj
 | MEP jaro = 2005
 | MEP pokapa = $ 4.612
}}
eta|Mapo de Gujano

GujanoGujano en PIV ĉe Vortaro.net, oficiale Gujana Kooperativa Respubliko (angle Guyana, /ɡaɪˈɑːnə/ aŭ /ɡaɪˈænə/, kaj Co‑operative Republic of Guyana), entry "Guyana" estas lando ĉe la nordo de Sudameriko kun ĉefurbo Georgurbo. Ĝi estas la plej okcidenta el la Gujanoj. La landlimoj de Gujano estas norde Atlantiko, sude kaj sudokcidente Brazilo, okcidente Venezuelo kaj oriente Surinamo. Kun  kvadrataj kilometroj ( kvadrataj mejloj), Gujano estas la tria plej malgranda suverena ŝtato laŭ areo en Sudameriko post Urugvajo kaj Surinamo; ĝi estas ankaŭ la suverena ŝtato kun la dua malpli granda loĝataro en Sudaameriko post Surinamo.

Konsisto de la popolo de Gujano estas samtipa kiel konsisto de la popolo de insuloj de Karibia maro. Gujano estas kiel insulo ankaŭ en aliaj aferoj. Grandegaj pluvarbaroj izolas ĝin. Gujano ne eĉ havas ŝosean kontakton kun Brazilo kaj Venezuelo. Ĝi estas la plej arbara lando en la mondo.

La regiono Gujanoj inkluzivas la terenon norde de la rivero Amazono kaj oriente de la rivero Orinoko, kaj oni kredas ke la indiĝina nomo Guiana signifas "landon de multaj akvoj". Naŭ indiĝenaj triboj loĝas en Gujano: Wai-Wai, Macushi, Patamona, Lokono, Kalina, Wapishana, Pemon, Akawaio kaj Warao.

Historie dominite de la triboj Lokono kaj Kalina, Gujano koloniiĝis unue de Nederlando kaj post de Britio dum la fina parto de la 1700aj jaroj kun la nomo Brita Gujano (angle British Guiana). Ĝi sendependiĝis en 1966 kaj oficiale fariĝis respubliko ene de la Komunumo de Nacioj en 1970. La loĝantaro inkluzivas etnojn baratajn, afrikajn, indiĝenajn, ĉinajn, portugalajn kaj aliajn. En 2017, 41 % de la loĝantaro estis malriĉaj.

Gujano estas la sola Sudamerika lando, en kiu la angla estas la oficiala lingvo. La loĝantaro tamen plej multe parolas kiel denaskan lingvon la gujanan kreolon, kiu estas angladevena kreola lingvo.Damoiseau, Robert (2003) Eléments de grammaire comparée français-créole guyanais Ibis rouge, Guyana,  Gujano estas parto de la anglalingva karibio, kun fortaj kulturaj, historiaj kaj politikaj ligoj kun aliaj karibiaj landoj kaj enhavas la sidejon de la Karibia Komunumo. En 2008, la lando aliĝis al la Unio de Sudamerikaj Landoj kiel fonda membro.

La lando eksportas sukeron, rizon, lignaĵojn, diamantojn kaj baŭksito.

Gujano apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.

 Nomo 
La angla nomo Guyana devenas de Guiana, nomo kiu antaŭe inkluzivis ĉiuj la Gujanojn – tio estas, ankaŭ Surinamon (Nederlanda Gujano), Franca Gujanon kaj partojn de Kolombio, Venezuelo kaj Brazilo. Guiana'' originas de indiĝena lingvoGuyana en etymonline.com (angla) kaj signifas laŭ ofta teorio “landon de multaj akvoj”.Guyana en Encyclopædia Britannica (angla)Guyana en CIA World Factbook (angla) "La kooperativa respubliko" en la oficiala nomo indikas kooperativan socialismon.

La termino "kooperativo" reflektas politikan kaj ekonomian filozofion emfazantan komunumon kaj kunlaboron, anstataŭ nur individuismajn strebojn. En la kunteksto de Gujano, ĝi ankaŭ historie signifis provon integri diversajn etnajn grupojn en la registaron kaj trakti problemojn devenantajn de minoritata reganta grupo. La koncepto de "kooperativa respubliko" etendiĝis preter simpla kuraĝigo de kooperativoj; ĝi reprezentis pli larĝan vizion de nacia disvolviĝo kaj socia organizado. 

La "kooperativa" aspekto elstarigas fokuson sur komunum-bazita disvolviĝo, kun emfazo sur iniciatoj kiel kooperativoj en ĉiuj sektoroj de la ekonomio, kaj specife en agrikulturo, agro-prilaborado, konsuma merkato kaj transportado.

La termino ankaŭ aperis kiel respondo al la politika pejzaĝo, kie minoritata grupo (la Popola Nacia Kongreso - PNC) havis plimulton en la Parlamento. Ĝi celis ŝanĝi la fokuson for de rasa identeco kiel determinanto de politika aparteno kaj krei pli inkluzivan regstrukturon. 

 Loĝantaro 
Gujano estas multetna socio kun diversaj loĝantaroj, kaj la koncepto de la koopera respubliko celis kreskigi unuecon kaj integriĝon inter ĉi tiuj grupoj. 

Proksimume 90% de la  loĝantoj de Gujano loĝas en maldika marborda regiono, kiu varias de 16 ĝis 64 kilometroj enlanden kaj kiu inkluzivas nur 10% de la entuta areo de la lando.

La nuna loĝantaro de Gujano estas rase kaj etne diversa, kun etnoj el Barato, Afriko, Eŭropo kaj Ĉinujo kaj ankaŭ indiĝenaj popoloj. Malgraŭ la diversaj etnoj, ili kunhavas du komunajn lingvojn: la anglan kaj kreolon.

La plej granda etno estas barataj gujananoj, la idoj de laboristoj el Barato, kiuj estas 43,5% de la loĝantaro laŭ censo de 2002. Dua estas la afrikaj gujananoj, la idoj de sklavoj el Afriko, kiuj estas 30,2%. Gujananoj de pli ol unu deveno estas 16,7% kaj indiĝenaj homoj estas 9,1%. Inter la indiĝenaj popoloj estas Arawak, Wai-Wai, the Kariboj, Akawaio, Arecuna, Patamona, Wapixana, Macushi kaj Warao.

La barataj gujananoj devenas plejparte de laboristoj, kiuj migris de norda Barato, precipe de la regionoj Boĝpur kaj Aŭad en la nuntempaj ŝtatoj Utar-Pradeŝo, Biharo kaj Ĝarkhando. Iom venis el sudaj barataj ŝtatoj Tamilnado kaj Andra-Pradeŝo kaj tiuj estas la plej granda etno en la regiono East Berbice-Corentyne. 

 Religio 
En 2012 la loĝantaro estis 63% kristanoj, 25% hinduoj kaj 7% islamanoj.

Religio estas grava parto de gujana identeco kaj montras variajn eksterajn influojn de koloniismo kaj enmigrado. Kristanismo estis konsiderata la eminenta religio transdonante eŭropan kulturon kaj reprezentante riĉiĝeblon en la kolonia socio. Misiistoj kaj preĝejoj konstruis lernejojn kaj ĝis naciigo en la 1970aj jaroj, preskaŭ ĉiuj lernejoj estas religiaj. Kiam oni venigis baratajn laborantojn en la landon, hinduismo kaj islamo kreskis, sed dum jardekoj la lando ne agnoskis ilin pri laŭleĝa geedziĝo.

Iuj tradiciaj afrikaj kaj indiĝenaj kredoj restas apud la dominaj religioj.

 Plej grandaj urboj 
eta|Loĝantaro de Gujano (1960-2017) laŭ takso de la Unuiĝinitaj Nacioj
+Plej grandaj urboj kaj urbetoj de GujanoRangoNomoRegionoLoĝantaro1GeorgurboDemerara-Mahaica2LindenUpper Demerara-Berbice3New AmsterdamEast Berbice-Corentyne4CorrivertonEast Berbice-Corentyne5BarticaCuyuni-Mazaruni6MahaicaDemerara-Mahaica7Rose HallEast Berbice-Corentyne8ParikaEssequibo Islands-West Demerara9TriumphDemerara-Mahaica10UitvlugtEssequibo Islands-West Demerara

 Regionoj kaj najbarecaj konsilioj 
eta|Regionoj de Gujano
La regionoj de Gujano dividiĝas je 27 najbarecaj konsilioj. Gujano havas la jenajn 10 regionojn:Bureau of Statistics – Guyana (arkivita kopio), Ĉapitro 3, Tabelo 3.4: Population Density, Guyana: 1980–2002Guyana – Government Information Agency, National Profile. gina.gov.gy
N-roRegionoAreo km2Loĝantaro
(Censo 2012)Loĝdenso
laŭ km21Barima-Waini2Pomeroon-Supenaam3Essequibo Islands-West Demerara4Demerara-Mahaica5Mahaica-Berbice6East Berbice-Corentyne7Cuyuni-Mazaruni8Potaro-Siparuni9Upper Takutu-Upper Essequibo10Upper Demerara-BerbiceTotal

 Kulturo 
Inter konataj gujanaj verkistoj troviĝas Walter Rodney (1942-1980) kaj Sharon Maas (n. 1951).
Esperanto-movado
Eble la unua esperantisto tie estis Louis Markovitz, kiu tie loĝis en la 1920-jarojBelga esperantisto n113-114 (jul-aug 1924).

 Politiko 
Ŝtatestro de Gujano estas prezidanto de Gujano. Li regas ankaŭ la registaron. Li elektas la registaron kaj la ĉefministron. La parlamento havas 65 membrojn, la parlamentelekto estas ĉiu kvina jaro, kaj la voĉaĝlimo estas 18 jaroj.

Gujano daŭre strebas plenumi sian vizion de Verda Ŝtato, fokusante sur daŭripova disvolviĝo, socia justeco kaj ekonomia povigo. 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Franca Gujano
 Surinamo

 Eksteraj ligiloj 
 Oficiala retejo de la prezidento .
 Aktualaĵoj kaj Informoj.
 Oficiala retejo de la Gujana Turisma Aŭtoritato.
 Oficiala Retejo de la Gujana Oficejo por Investo.


Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1966