Nordio

Nordioartikolo Nordio en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 790 aŭ Nordlandoj (svede, norvege kaj dane Norden, finne Pohjola (POHjola); ”La Nordo” kaj ”Nordo”) estas komuna nomo por la nord-eŭropaj landoj, kiuj estas historie ligitaj pro la Unio de Kalmar kaj nun membras en la Nordia Konsilantaro, do por la sendependaj landoj Norvegio, Svedio, Finnlando, Danio kaj Islando kaj la memregaj regionoj Gronlando (Danio), Feroaj Insuloj (Danio) kaj Alando (Finnlando).

 Areo: 1.257.477 km2
 Loĝantaro: ca 28 milionoj (jaro 2024)
 Lingvoj parolataj:
 ĝermanaj: islanda, feroa, norvega, sveda (en Svedio kaj ankaŭ en regioj de Finnlando), dana, kaj la platdiĉa kaj la germana (ĉe la dan-germana limo)
 finn-ugraj: finna, tornival-finna, sameaj lingvoj
 kaj cigana inter kelkaj aliaj tradiciaj kaj novaj minoritat-lingvoj.

 Difinoj 
eta|La Unio de Kalmar ĉirkaŭ la jaro 1500.

Jena regionigo estas parte geografia, parte historia, parte politika. Geografie, pro la aparteco kaj distanco al la kultura kaj milita centro de Eŭropo (Grekio, Italio, Francio, Germanio, Rusio, ktp).

Historie, ĉar la skandinavoj kaj la islandanoj kaj la svedlingvaj finnlandanoj kaj la feroanoj ĉiuj idas de la ĝermanaj vikingoj, parolante pranordlandidan kaj tial parte interkompreneblaj, precipe en Skandinavio, kie danoj, norvegoj kaj svedoj plej ofte ne bezonas kroman interlingvon. La alia lingvaro de Nordio estas la finn-ugra, parolata fare de finnoj kaj sameoj en la tuta plejnordejo kontinenta de Nordio (kaj iom en najbara provinco de Rusio). La kulturoj kaj regaj sistemoj de la nordiaj landoj tre similas unu la alian. Ĉiuj landoj de Nordio krom Finnlando, kaj ankaŭ Estonio (kaj aliaj landoj), uzas kronon kiel valuton. Finnlande uzatas Eŭron.

Politike, pere de la Nordia Konsilantaro, kiu seĝas en Islando. Tie kunvenas la nordiaj ĉefpolitikistoj de temp' al tempo, sed nur temas pri ideumejo, ne pri potenca organizo kiel Eŭropa Unio (EU). Danio, Svedio kaj Finnlando ankaŭ membras en EU.

Norvegio kaj Islando jam delonge membras en NATO kune kun Danio, dum ke Svedio kaj Finnlando aliĝis nur dum jaro 2024. Finnlando supozeble dubemis pro la proksimeco al eksa Soveta Unio, kaj en Svedlando milita neŭtraleco dum longa tempo estis sankta principo. La tri Skandinavaj landoj havas simbolajn monarkojn, dum la du eksterskandinaviaj estas respublikoj.

Politike, oni ankaŭ kalkulas Nord-Amerikan insulegon Gronlandon al Nordio (pro ties aparteneco al Danio). Geografie kaj historie, oni ofte kunkalkulas la Ŝetlandajn Insulojn kaj Gronlandon kaj Baltion (ĉiuj iam kun vikingidaj loĝantoj) kaj la finn-ugrajn regionojn de Rusio (Karelio kaj certajn partojn de la duoninsulo Kola).

 Historio 
eta|La reĝino Margareta la 1-a de Danio, Norvegio kaj Svedio.

Antaŭ pli ol mil jaroj, la nordianoj multe ĝenis al la mondo, vikingumante tra Eŭropo, ĉeeŭropaj Azio kaj , kaj eĉ en Gronlando kaj Nordameriko, kiujn ili kiel la unuaj eŭropanoj malkovris. Hodiaŭ, la kvin landoj estas fame konataj tra la mondo kiel pacamaj demokratioj kopiindaj.

Dum la mezepoko kaj la 16-a ĝis 17-a jarcento, la historion de Nordio markis longedaŭraj militoj kaj malvarmaj kaj realaj inter la partoj okcidenta, kun partoj periode en la regado de Danio kaj periode la regado de Svedio, kaj ankaŭ de Norvegio. La Unio de Kalmar, fondita de Margareta la 1-a, dum iom pli ol unu jarcento en la fino de la nordia mezepoko kunligis la nordiajn landojn. Oni komencis uzi komunan regno-flagon por iom da tempo.

 Simboloj 
Ĉiuj flagoj de Nordio, krom tiuj de Sameio kaj Gronlando, havas komunan trajton: unukoloran fonon sub Skandinava kruco – krista kruco maldekstren turnita ĝishorizontale.

 Kronologio pri la nordiaj landoj 
Popoloj Danoj Feroanoj Islandanoj Norvegoj Svedoj ||Finnoj|- bgcolor=#f6faff align=center
|Jarcento||colspan=6|Norda politika tuteco
|-
| width=10% bgcolor=#f6faff align=center | 21
| width=14% colspan=1 bgcolor=gold align=center|Danio (EU)
| width=14% colspan=1 rowspan=2 bgcolor=#ffc0c0 align=center|Ferooj
| width=14% colspan=1 rowspan=2 bgcolor=#fafaff align=center|Islando
| width=14% colspan=1 rowspan=2 bgcolor=#ccccff align=center|Norvegio
| width=14% colspan=1 bgcolor=gold align=center|Svedio (EU)
| width=14% colspan=1 bgcolor=gold align=center|Finnlando (EU)
|- bgcolor=#f6faff align=center
|20
| bgcolor=#ffc0c0 align=center|Danio
| bgcolor=#ffff80 align=center|Svedio
| bgcolor=#efffef align=center|Finnlando
|- bgcolor=#f6faff align=center
| 19
| colspan=3 bgcolor=#ffc0c0|Danio
| colspan=2 bgcolor=#ffff80|Svedio-Norvegio
| bgcolor=#ff8080|Finnlando'' 18Danio-NorvegioSvedio 17 16 15Unio de Kalmar 14DanioNorvegioSvedio 13 12FeroojIslandoNorvegio

 Superrigardo 
Tiu ĉi estas multe ne-kompleta superrigardo de Nordio.

 Kulturo 
 somermeza festo
 julo, la kristnaska festo
 ĝenerale, egalecaj valoroj

 Verkistoj 
 H. C. Andersen, Karen Blixen (ankaŭ kun pseudonomoj kiel Isak Dinesen, Tania Blixen)
 Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Knut Hamsun
 Carl Jonas Love Almqvist, Verner von Heidenstam, August Strindberg, Selma Lagerlöf, Karin Boye, Astrid Lindgren, Vilhelm Moberg, Sara Lidman
 Mikael Agricola, Johan Ludvig Runeberg, Väinö Linna, Tove Jansson (ankaŭ desegnisto)

 Aliaj 
 Ingmar Bergman kaj Bille August, reĝisoroj
 Greta Garbo, Ingrid Bergman, Max von Sydow kaj Pernilla August, aktoroj
 Ingemar Johansson, boksisto, Björn Borg, tenisisto, Jan-Ove Waldner, tablotenisisto

 Muzikistoj 
 Nordia popolmuziko
 Lasse Lucidor, Bengt Lidner (poeto kaj verkisto), Carl Michael Bellman, Evert Taube, Cornelis Vreeswijk, verkistoj kaj musikistoj
 Edvard Grieg, komponisto kaj musikisto
 Jenny Lind, Birgit Nilsson, kantistoj
 ABBA, grupo
 Sanne Salomonsen

 Bildoj 

 Arto 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Thule
 Fenoskandio
 Skandinavio
 Nordia Konsilio de Ministroj
 Nordiismo
 Baltio
 Skandinava modelo de ekonomio, Socialema ŝtato
 Norda Kantaro, kolekto de esperantigitaj kantoj de Nordio
 Nordiaj militoj
 Nordia Konsilantaro

Kategorio:Eŭropaj landoj
Kategorio:Skandinavio