Sveda lingvo

La sveda lingvo () apartenas al la orienta branĉo de la nordĝermana lingvaro kaj estas klare la plej granda lingvo en tiu grupo. Ĝi estas parolata en Svedujo kaj en partoj de Finnlando (precipe en la Finna insularo kaj uusimaaanaj kaj sudostrobotniaj marbordaj regionoj), de totale ĉirkaŭ 10 000 000 homoj. La sveda lingvo proksime parencas al la norvega kaj la dana lingvoj. Tiuj kvar lingvoj estas grandparte inter si kompreneblaj. La norvega estas por svedoj kaj danoj pli facile komprenebla ol la dana por svedoj kaj la sveda por danoj. La sveda gramatiko estas relative simpla. Kazoj preskaŭ ne ekzistas, kaj verbojn oni fleksias nur laŭ tenso, ne laŭ persono, same kiel Esperanto faras. La longecaj diferencoj de la fonemoj estas fonemaj, kaj la sveda estas ete ankaŭ tonala lingvo. La ortografio estas parte sed neniel perfekte fonetika.

Rikssvenska oni nomas la norman lingvon. Ĝi baziĝas sur la dialektoj ĉirkaŭ Stockholm kaj Mälardalen. Kvankam regionaj variantoj bazitaj sur lokaj dialektoj estas uzata, kaj la parola kaj la skriba rikssvenska estas normigita en la tuta lando. Kelkaj dialektoj distingas sin per la gramatiko, vortprovizo kaj ankaŭ la fonologio, kaj povas esti malfacile komprenebla por eksteruloj. Tiaj dialektoj maldisvastiĝas, eĉ se lokaj aŭtoritatoj ofte kuraĝigas al ilia uzado. Tiaj dialektoj estas ankau en Finnlando en la svedparolanta Ostrobotnio. Ne estas facile fari tute precizan limon inter rikssvenska kaj la dana – en dania dialekta esplorado plu oni taksas kiel variantoj de la dana iujn sudajn svediajn dialektojn.

La plej malnovaj tekstoj, kiuj estas trovita en Svedio, estas runŝtonaj. Al la plej fruaj latinalfabetaj tekstoj en la sveda apartenas la mezepokaj provincleĝoj. Dum la malfrua mezepoko la sveda, same kiel la dana kaj norvega sed malsame al la islanda, importis amason da vortoj el la platdiĉa lingvo. Aparta dialekto estas la gotlanda dialekto. Finlandssvenska (sveda de Finnlando) havas sametan akcenton ol finna lingvo kaj ankaŭ iujn aliajn influojn el finna. Dum 1880-aj jaroj proksimume 15 % el loĝantoj de Finnlando estis svedlingvaj sed nun nur proksimume 5 %, el kiuj jam plejo estas dulingvaj (finna kaj sveda). Ålandssvenska (sveda de Alando) estas kompromiso de rikssvenska kaj finlandssvenska.

 Specimeno (la Patro Nia) 

Vår fader, du som är i himlen.
Låt ditt namn bli helgat.
Låt ditt rike komma.
Låt din vilja ske, på jorden så som i himlen.
Ge oss i dag vårt bröd för dagen som kommer.
Och förlåt oss våra skulder,
liksom vi har förlåtit dem som står i skuld till oss.
Och utsätt oss inte för prövning, utan rädda oss från det onda.

(Laŭ la oficiala sveda Biblio de la jaro 2000: Bibel 2000.)

Fader vår som är i himmelen!
Helgat varde ditt namn;
tillkomme ditt rike;
ske din vilja, såsom i himmelen,
så ock på jorden;
vårt dagliga bröd giv oss idag;
och förlåt oss våra skulder,
såsom ock vi förlåta dem oss skyldiga äro;
och inled oss icke i frestelse,
utan fräls oss ifrån ondo.
Ty riket är ditt, och makten, och härligheten,
i evighet.
Amen.

(Laŭ la oficiala sveda Biblio de la jaro 1917, kun postbiblia aldono.)

 Historio 

 Skribsistemo 
La sveda alfabeto havas 29 literojn, 26 de la latina alfabeto, kaj aldone tri; å, ä kaj ö. Tiujn tri oni rigardas kiel propraj literoj, ne kiel literoj kun diakritaj signoj. W ne apartenas al la pura sveda skribsistemo. Ankaŭ q kaj z estas malordinaraj, kaj c aperas preskaŭ nur en la literunuigo ck kaj laŭ germana antaŭbildo inter s kaj h en iuj malmultaj vortoj kiel schack (ŝako).

 A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z  Å  Ä  Ö a  b  c  d  e  f  g  h  i  j  k  l  m  n  o  p  q  r  s  t  u  v  w  x  y  z  å  ä  ö

 Fonologio 
 Konsonantoj 
 BilabialojLabial-dentalojAlveolarojRetrofleksojPost-alveolarojPalatalojVelarojGlotalojNazaloj Plozivoj, , , Frikativoj, , ,TrilojLateraloj Alproksimantoj 

 Vokaloj 
9 vokaloj ekzistas en ĉi tiu lingvo:
 a
 ä inter "a" kaj "e", sama kiel germana "ä" aŭ norvega "æ"
 å sama kiel esperanta "o"
 e
 i
 o malstabila, kvankam ofte konsiderata kiel unu vokalo, ĝia prononco dependas de kunteksto kaj dialekto, varias inter "o" (ekzemple en subjunkcio "som") kaj esperanta "u" (ekzemple en adjektivo "tom"), aŭ io meze, aparte ĝi estas literumata ĉiam kiel esperanta "u"
 ö sama kiel germana "ö" aŭ norvega "ø"
 u inter esperanta "u" kaj germana "ü"
 y inter "i" kaj germana "ü"
Vokalsistemo de la finnlanda sveda iomete malsamas kompare kun la svedia sveda.

 Gramatiko 
Sveda lingvo havas du gramatikajn genusojn: pli ofta genuso, kies malklara artikolo estas en kaj malpli ofta genuso, kies malklara artikolo estas ett. La en-genuso iĝis do, ke la maskla kaj femina genuso estis unuigita. Klaraj artikoloj de sveda estas sufiksaj. Ekzemploj pri fleksio:

En-vorto, kies lasta litero estas a: en flicka (knabino), flickan (la knabino), flickor (knabinoj), flickorna (la knabinoj)
en-vorto, kies lasta litero estas e: en pojke (knabo), pojken (la knabo), pojkar (knaboj), pojkarna (la knaboj)
en-vorto, kies lasta litero estas konsonanto: en elev (lernanto), eleven (la lernanto), elever (lernantoj), eleverna (la lernantoj)
ett-vorto, kies lasta litero estas e: ett äpple (pomo), äpplet (la pomo), äpplen (pomoj), äpplena (la pomoj)
ett-vorto, kies lasta litero estas konsonanto: ett hus (domo), huset (la domo), hus (domoj), husen (la domoj)

Tiu konsilo estis farita por emigrantoj en Svedio dum 1980-aj jaroj. Nuntempe ĝin uzas ankaŭ multaj instruistoj en Finnlando.

Sveda lingvo havas du kazojn: sensufiksan nominativon kaj genitivon. Sufikso de substantiva genitivo estas -s. La personpronominoj havas apartajn objektajn morfojn: mig (min), dig (vin), honom (lin), henne (ŝin), oss (nin), er (vin) dem (ilin).

Tempusoj de sveda estas prezenco, preterito, perfekto kaj pluskvamperfekto. La svedan preteriton oni nomas imperfekto, sed pri sia signifo tiu tempuso estas preterito. La regulaj verboj havas preteritan sufikson -de kaj en iuj mallongaj verboj -dde, se la lasta litero ne estas k, p, t, s aŭ x. Se la lasta litero estas iu en tiuj kvin, la sufikso estas -te. Perfekto kaj pluskvamperfekto estas konstruata per helpverbo ha (antaŭe hava) kaj supino, kiu estas t-fina morfo, kiu naskiĝis el perfekto de participo. Prezenco de participo havas finon -ande aŭ -ende. Finaĵo de infinitivo de plejmultaj (regulaj kaj neregulaj) verboj estas -a.

Ekzemple:

visslar (fajfas, fajfos), visslade (fajfis), har visslat (fajfis), hade visslat (fajfis), visslande (fajfanta, fajfante), vissla (fajfi, fajfu)

La pasivo estas konstruata per sufikso -s. En prezenca pasivo ne estas tempusa sufikso.

visslas (estas fajfata), visslades (estis fajfita).

La verbo vara (esti) flekcias:

är (estas, estos), var (estis, estu), har varit (estis), hade varit (estis), varande (estanta, estante), vara (esti). 

Oni demandas (same ol en la germana) do, ke la verbo antaŭas la subjekton.

Jag visslar (mi fajfas), visslar jag? (ĉu mi fajfas?), du var (vi estis), var du? (ĉu vi estis?).

En la sveda verboj, same kiel en Esperanto, nuntempe ne normale estas apartajn formojn laŭ gramatika persono, sed la unuan kaj duan personon esprimas nur personpronomo kaj ankaŭ pluralpersonaj formoj ne normale ekzistas. Tio validas por ĉiuj verboj, inkluzive la neregulaj kaj la verbo "vara" ("esti"). Antaŭe ekzistis apartaj pluralaj formoj. Ili malaperis el ĉiutaga parolado antaŭ jaro 1900 krom kelkaj eksterdialektoj kaj tio okazis ne nur en Svedio sed ankaŭ en Finnlando, kvankam la finna-sveda konservis kelkajn trajtojn, kiuj malaperis de la sveda lingvo de Svedio. Ili estis forigita el la lasta gazeto kaj oficialaj rekomendoj dum 1950-aj jaroj, kaj en 1968 ili estis forigitaj el leĝtekstoj. Nuntempe ili estas uzata preskaŭ nur en jubileaj paroloj, se eĉ en ili. En Finnlando dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj kelkaj svedaj instruistoj estis kritikitaj pro tio, ke ili instruis pri tiuj morfoj kaj ne rakontis, ke nuntempe oni uzas ilin preskaŭ neniom. Ankaŭ alie la gramatiko multe simpliĝis, ekzemple nombro de kazoj de substantivoj malpliis el kvin al du.

Plej multaj adjektivoj estas fleksiitaj laŭ la substantivo, per kiu ili finiĝas. Ett-genitivaj vortoj kutime postulas adjektivon finiĝantan per -t en la singularo. Kaj en- kaj ett-genitivaj vortoj kutime postulas adjektivon finiĝantan per a en la pluralo, kiu ankaŭ estas uzata en la singularo, ekzemple antaŭ la difinita formo kaj inter la genitivo kaj la substantivo. Ekzistas ankaŭ kelkaj adjektivoj, kiuj ne fleksias, el kiuj la plej rimarkinda estas bra (bona).

 Vortprovizo 

 Dialektoj 

La sveda en Finnlando

En Finnlando la sveda havas tre fortan pozicion pro historiaj kaj politikaj kialoj, kvankam ĝiaj denaskaj parolantoj estas nur ĉirkaŭ 5% el la loĝantaro de Finnlandoteksto "la sveda lingvo en Finnlando" en retejo infofinland.fi, jen angle, france kaj hispane, de la 8-a de decembro 2022 kaj granda parto de tiu malplimulto estas praktike dulingva. Ĝi estas ekzemple deviga lernfako en preskaŭ  ĉiuj lernejoj kaj parte armee kaj ĝia lingvoscio estas postulo por vere multaj laboroj, el kiuj la plejo estas tiaj, kie oni ne supozeble reale necesas tiun lingvoscion. Krom en la etaj svedparolantaj regionoj ankaŭ ekzemple en Helsinko, Vantaa, Espoo kaj Turku ekzemple la ĉiuj kuracistoj kaj dentistoj devas kapabli servi ankaŭ svede kaj la ĉiuj strataj signoj devas esti dulingvaj (finna kaj sveda). En la ĉiuj produktpakoj, kiuj estas vendete en la vendejoj, devas esti la teksto ankaŭ svede. La proporcio de svedlingvaj televidprogramoj estas relative multe pli alta ol la relativa proporcio de svedlingvaj homoj en la loĝantaro. La Sveda Popola Partio de Finnlando, kies ĉefa celo estas antaŭenigi la interesojn de la sveda lingvo kaj ĝiaj parolantoj, estas inkludita en la registaron preskaŭ aŭtomate kaj havas grandegan politikan forton, kvankam ĝia populareco en la loĝantaro estas nur proksimume 3–4 procentoj.  Tio, ke do malgranda malplimulta lingvo, kiu aliloke en la mondo aperas nur en unu najbarlando, havas tian pozicion, speciale ĝia deviga lerneja instruo, peras fortajn grandparte emociajn opiniojn por kaj kontraŭ. Ekzemple multaj instruistoj de la sveda kaj membroj (plejo el ili mem svedlingvaj) de la lingvonaciisma Sveda Popola Partio de Finnlando admiras tiun pozicion, sed iuj estas amaraj kaj havas emocion de nacia humiligo kaj submetiĝo. Krome iuj kritikantoj taksas, ke ĝi malpliigas tro multe tempon, forton kaj monon kaj unuflankigas la lingvoscion en la lando.

 Vidu ankaŭ 

 Lingvistiko
 Listo de lingvoj
 Lingva familio
 Sveda Lingva Konsilio
 Svedlingva literaturo
 Svedoj
 Svedoj de Estonio
 Svedlingvaj finnlandanoj
 Herr Mannelig
 Norena lingvo
 Sveda lingvo en Finnlando

Referencoj


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Svedio
Kategorio:Lingvoj de Finnlando