Latino sen fleksio

Latino sen fleksio (en la lingvo mem Latino sine Flexione) estas internacia planlingvo inventita de la itala matematikisto Ĝuzepe Peano (Giuseppe Peano) en 1903. Ĝi estas simpligita versio de la latina lingvo, kaj ĝi retenas ĝian vortaron. En 1910 post ia perfektigo la lingvo estis nomita Interlingua-IL kaj Interlingua (IL) de Academia pro Interlingua (ApI) (ne konfuzu kun Interlingvao-IA).

 Historio 
Ĝuzepe Peano (1858 - 1932), itala matematikisto kaj logikisto, inventis lingvon, kiun li nomis Latino sine Flexione, t.e. Latino sen fleksio. Ĝia vortprovizo devenas plejparte de la klasika latina kaj la gramatiko estas eĉ pli simpla ol la Esperanto: kiel la ĉina, ĝi posedas neniajn devigitajn finaĵojn, eĉ ne por la pluralo.

Peano enkondukis sian lingvon per artikolo de 1903Peano, Giuseppe (1903). «De Latino Sine Flexione. Lingua Auxiliare Internationale»  , Revista de Mathematica (Revuo de Matematiko), Volumo VIII, pp. 74-83. Eldonejo de Fratroj Bocca: Torino., kiun li komence skribis en la klasika latina. Post klarigo pri la malnepreco de iuj finaĵoj, li faligis ĝin for de sia latina. Li ripetis tion ĝis li skribis en latina tute sen iu ajn finaĵo—Latino sen fleksio.

Lia latina estas neatendite legebla:

Oktobre 1907 Peano prezentis sian lingvoprojekton al la Komisiono de la Delegacio por alpreno de la lingvo internacia, sed malsukcesis. Tamen en 1909 membroj de la Akademi Internasional de Lingu Universal elektis lin direktoro de Akademio. En 1910 Akademio decidis disvastigi nur la lingvon de Peano. La lingvo eknomiĝis Interlingua kaj Akademio - Academia pro Interlingua. Akademio okupiĝis pri perfektigo kaj disvastigo de la "simpligita latina" de Peano ĝis sia malapero en 1939.

 Priskribo 
 Vortprovizo 
Peano akceptis la vortojn de la klasika latina kaj iun ajn vorton kiu ekzistas en almenaŭ du latinidaj lingvoj. Tial li ne devis utili kuriozan ĉirkaŭparolon por modernaĵoj. Sed ĉar Peano forŝiris la tradician gramatikon, la formoj de vortoj ŝajnas eĉ pli kaprica kaj tial pli malfacila lerni ol en la klasika latina.

Por deveni vortojn de vortaro de la klasika latina:

Substantivoj: Peano uzas la ablativan formon, kiu estas devenigita el la genitiva formo de la vortaro per la jenaj ŝanĝoj: -ae → a, -i → -o, -us → -u, -ei → -e, -is → -e. Ekzemple:

    rosa, rosae      → rosa
    annus, anni      → anno
    puer, pueri      → puero
    casus, casus     → casu
    cornu, cornus    → cornu
    dies, diei       → die
    pax, pacis       → pace
    dens, dentis     → dente
    doctor, doctoris → doctore
    genus, generis   → genere
    corpus, corporis → corpore

Adjektivoj: estas formata el la neŭtra nominativo laŭ la jenaj ŝanĝoj: -e → -e, -um → -o, -is → -e. Ekzemple:

    breve → breve
    nigrum → nigro
    audacis → audace

 Gramatiko 
Latino sen fleksio ne posedas finaĵojn. Anstataŭ ĝi dependas de vortordo, kunteksto kaj helpvortoj por klarigi la
interrilaton de vortoj.

 Vortordo: La baza vortordo estas: subjekto - predikato - objekto. La adjektivo sekvas post la substantivo, la adverbo post la verbo.
 Kvankam iu ajn vorto povas roli kiel substantivo, adjektivo, ktp., plejparte la rolo sekvas la originon de la vorto: scribe, ĉar ĝi devenas de la latina verbo scribere, signifas "skribi" kaj ne "skribo". Por "skribo", oni kutime uzus la vorton scripto. Ktp. *Artikolo: kiel en la rusa kaj la klasika latina, la artikolo ne ekzistas.
 Personaj Pronomoj: me, te, illo, illa, id, nos, vos, illos, illas.
 Posesivaj Pronomoj: meo, tuo, suo, nostro, vostro, suo
 Numeraloj: zero, uno, duo, tres, quatuor, quinque, sex, septem, octo, novem, decem, decem-uno, viginta, triginta… centum, mille, millione, milliardo.
 Numeraloj ordaj: primo, secundo, tertio, quarto…decimo…vigesimo…centesimo. Peano uzis ĉi tiujn ĉar ili estas sufiĉe internaciaj.
 Substantivo: nur havas unu finaĵon, kaj eĉ tiu ne estas devigita: la pluralo -s. Sed la pluralo, kie oni devas esprimi ĝin, estas facile esprimita per ĉirkaŭparolo: patre habe tres filio.
 Adjektivo: ne kongruas kun la substantivo. Por la kompariga formo, uzu plus kaj minus:
 Turre es plus alto quam domo, et minus alto quam monte
 Verboj: estas kvar formoj:
 infinitivo: amare, scribere, ire
 indikativo: ama, scribe, i
 pasinta participo: amato, scribeto, ito
 aktiva participo: amante, scribente, inte
 Por la latinaj verboj neregulaj, por la radika (indikativa) formo, uzu: mita, mede, nasce, ori, vol, pote.
 Verboj ne havas nombron, tempon aŭ personon. Tiuj estas esprimitaj, kie necesas, per adverboj, pronomoj kaj ĉirkaŭparoloj:
 me jam ama
 heri me scribe
 me i ama
 me es amato
 Tial, anstataŭ amo, amas, amat, oni diras me ama, te ama, illo ama.
 Adverboj: per ĉirkaŭparola esprimo: me scribe in modo claro Gramatikaj vortoj: ab, ante, aut, circa, contra, cum, de, ex, in, per, pro, sine, supra, aut, et, jam, non, nam, dum, quando, satis, semper, si, tamen, ut…

 Specimenoj 
El la Vocabulario de Latino internationale:Inter differente forma que habe nomen et verbo in latino, me elige forma magis simplice  (El la diversaj formoj kiujn havas la nomo kaj la verbo en latino, mi elektas la plej simplan)/Es,in casu commune, mero absurdo ad cita latino nominativo (Estas generale pura absurdo citi la latinan nominativon, t. e citi la nomojn latinajn sub la formo de la nominativo) 

 Predikanto 3:18-22 

 La Patro Nia 
 Latino sen fleksio/Interlingvao-IL Interlingvao(IA) de IALA Latino EsperantoPatre nostro, que es in coelo,
fi sancto tuo nomine;
adveni regno tuo;
fi voluntate tuo
sicut in coelo et in terra.
Pane nostro quotidiano da ad nos hodie,
et dimitte debito nostro,
sicut nos dimitte ad debitores nostro.
Et ne induce in tentatione,
sed libera nos ab malo.
Amen.Patre nostre, qui es in le celos,
que tu nomine sia sanctificate;
que tu regno veni;
que tu voluntate sia facite
como in le celo, etiam super le terra.
Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona a nos nostre debitas
como etiam nos los pardona a nostre debitores.
E non induce nos in tentation,
sed libera nos del mal.
Amen.Pater noster, qui es in caelis,
sanctificetur nomen tuum.
Adveniat regnum tuum.
Fiat voluntas tua,
sicut in caelo, et in terra.
Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,
et dimitte nobis debita nostra,
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Et ne nos inducas in tentationem,
sed libera nos a malo.
Amen.Patro nia, kiu estas en la ĉielo,
sanktigata estu via nomo.
Venu via regno.
Fariĝu via volo,
kiel en la ĉielo tiel ankaŭ sur la tero.
Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ
kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn,
kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj.
Kaj ne konduku nin en tenton,
sed liberigu nin de la malbono.
Amen.

....

 Kritiko 
Kvankam Peano forigis la finaĵojn de la klasika latina, li retenis la vortprovizon en ĝia tuta malfacila gloro. Simile al la Interlingvao-IA de Gode, la baza radikaro de Latino sen fleksio estas tro granda por la vulgarulo. Kaj la manko de finaĵoj ne signifas mankon de gramatiko, ĝi estas nur gramatiko, kiu agas per aliaj rimedoj: vi ankoraŭ devas lerni la vortordon kaj ĉirkaŭparolojn necesajn por efika esprimado en la lingvo.

 Nuntempa stato 
Nuntempe ekzistas malgrandaj grupoj en Interlingva-IL de Peano, restante kuriozaĵo; kaj ĉirkaŭ 3000+ paĝoj de artikoloj fakaj. Simpligita versio de la latina lingvo'', Interlingva-IL estas akceptita hodiaŭ de homoj kiuj ordinare malakceptas planlingvojn.

Sed la Interlingvao de la Akademio pro Interlingvao-IL inspiris Godeon kontribui sian Interlingvaon-IA, kiu evitis la „difektojn“ de Peano: Gode uzis vortojn latinidajn, ne klasikajn, kaj li konservis sufiĉajn finaĵojn por fari la lingvon natura kaj facile lernebla por angloj kaj latinida-parolantoj. Planlingvo kiu havas ĝian propran gramatikon kaj ĝian propran vortaron hodiaŭ estas malakceptata: Nuntempe Interlingvao-IA de IALA/GODE estas eĉ pli morta ol la klasika latina.

Se la IALA reklamis Interlingva-IL de API anstataŭ inventi sian propran lingvon (efekto „ne inventita ĉi tie“) kaj ne aldonis la konfuzon per uzi la nomon de la establita lingvo, la movado por la adopto de internacia neŭtrala lingvo multe progresis. Vidu planlingvo Ido.

 El la Enciklopedio de Esperanto 
Artikolo el la Enciklopedio de Esperanto (1934)

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Instituto pro Latino sine flexione - La retejo en Latino sen fleksio; originalaj verkoj de Ĝ. Peano, la blogo k.s.
 La blogo en Latino sen fleksio
 Yahoo-Grupo  - Nova Yahoo-grupo por la revivigo de Latino sine Flexione
 (Latino sine flexione) 100 exemplo de Interlingua, ab Giuseppe Peano
 (Latino sine flexione) Revista "Discussiones", de Academia Pro Interlingua (1909-13) 
 (latino sine flexione) Nuntios: Latino sine Flexione in http://nuntios.blogspot.com/

 Vidu ankaŭ 
 Lingvistiko
 Listo de lingvoj
 Lingva familio
 Nov Latin

Kategorio:Modifita latina
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Ensociiĝintaj konstruitaj lingvoj