Ĉikago

Ĉikagoartikolo Ĉikago en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la unua papera eldono de 1970, p. 159, kaj en la eldono de 2002, p. 211. Ĉirkaŭ la jaro 2000, nun ne plu, lokaj esperantistoj foje uzis alternativan esperantigon Ŝikago, kiu estas malĝusta. ( [ŝi-kA-goŭ]) "La venta urbo", "La dua urbo", "La urbo de larĝaj ŝultroj" estas la plej granda urbo en la ŝtato Ilinojso kaj la tria plej granda urbo en Usono. Loĝantoj2,9milionoj, en la ĉikaga regiono (Ĉikagio)9,6milionoj. Centro por teknologio kaj scienca esplorado, fabrikado kaj transporto. Centro ankaŭ por komerco en agrikulturaj akcioj. Ĝi estas etne tre diversa urbo: kvartaloj de baratanoj, ĉinoj, meksikanoj, portorikanoj, poloj kaj aliaj etnoj troviĝas en la urbo. Konataj manĝaĵoj: dika pico, pola (fum)kolbaso, rostkolbaso, kaj porkaĵo.

Ĝi estas parto de la Megalopolo Grandaj Lagoj.

 Nomo 
La nomo venis el usonindiana frazo kiu signifas "odoro de sovaĝa cepo".

 Historio 
Ĉikago estis la loko de Fortikaĵo Dearborn, kie indianoj masakris blankhaŭtulojn en la jaro 1812. La urbo korporaciiĝis en 1833. La urbo pro sia oportuna loko ĉe Rivero Ilinojso kaj suda pinto de lago Miĉigano rapide kreskiĝis kiel centro por translanda transporto. En 1871, granda fajro, kiun laŭlegende flamigis bovo, detruis la centron de la urbo. Ĝi estis rekonstruita kaj en 1893 la urbo triumfe okazigis la mond-foiron "Kolumbia Ekspozicio". 

eta|maldekstra|Vido de poŝtkarto je la komenco de 20-a jarcento
Je 1900, Ĉikago estis la 6‑a plej granda urbo en la mondo. Faman "Planon de Ĉikago" verkis arkitekto Daniel Burnham en 1909. Kvankam la plano ne tute estis realigita, oni uzis principojn tie por inspiro, inkluzive de la diro: "Faru neniujn planojn malgrandajn. Ili ne havas magion por kirli la sangon de homoj." Dua mond-foiro okazis en 1933, nomata "Jarcento de Progreso", kiam Ĉikago estis 3‑a la plej granda urbo en la mondo.

Dum la alkohol-malpermeso en Usono, Ĉikago gajnis fifamon pro mafia agado kaj polica kontraŭagado. En la 1940‑aj, la Projekton Manhattan oni starigis en Universitato de Ĉikago, por esplori la eblecon de krei atoman bombon. Pli da nobelpremiitoj rilatas al tiu universitato ol iu ajn institucio. Dum la longa urbestreco de Richard J. Daley, Ĉikago fariĝis forta politika motoro por la Demokrata Partio tutlande. En 1968, la urbo gastigis la partian kongreson, dum kiu junuloj proteste tumultis kaj polico reagis perforte, kaj allogis fortajn kritikojn. Kiel multaj usonaj urbegoj, la urbo en malfrua 20‑a jarcento suferis pro problemoj ligataj al urba kadukiĝo, kaj la eliro de multaj loĝantoj al la pli verdaj antaŭurboj. La centro de la urbo ĉiam restis vigla ekonomia centro, speciale por agrikultura komerco. La Willis-Turo, konstruita en 1973, estis dum pli ol 25 jaroj la plej alta konstruaĵo en la mondo. En la 1990‑aj jaroj, la teamo Chicago Bulls kun Michael Jordan gajnis mondskalan famon en korbopilko. Samtempe la urbo spertis grandan kreskon kaj renovigon sub la estreco de Richard M. Daley.

 Urbopartoj 
eta|maldekstra|La divido al 77 suburbaj partoj
La Metropolo Ĉikago (ankaŭ konata kiel Chicagoland) estas la metropola areo asociita kun geografiaj, sociaj, kulturaj kaj ekonomiaj ligoj al la grandurbo Ĉikago.
1.Rogers Park21.Avondale41.Hyde Park61.New City2.West Ridge22.Logan Square42.Woodlawn62.West Elsdon3.Uptown23.Humboldt Park43.South Shore63.Gage Park4.Lincoln Square24.West Town44.Chatham64.Clearing5.North Center25.Austin45.Avalon Park65.West Lawn6.Lakeview26.West Garfield Park46.South Chicago66.Chicago Lawn7.Lincoln Park27.East Garfield Park47.Burnside67.West Englewood8.Near North Side28.Near West Side48.Calumet Heights68.Englewood9.Edison Park29.North Lawndale49.Roseland69.Greater Grand Crossing10.Norwood Park30.South Lawndale50.Pullman70.Ashburn11.Jefferson Park31.Lower West Side51.South Deering71.Auburn Gresham12.Forest Glen32.Chicago Loop52.East Side72.Beverly13.North Park33.Near South Side53.West Pullman73.Washington Heights14.Albany Park34.Armour Square54.Riverdale74.Mount Greenwood15.Portage Park35.Douglas55.Hegewisch75.Morgan Park16.Irving Park36.Oakland56.Garfield Ridge76.O'Hare17.Dunning37.Fuller Park57.Archer Heights77.Edgewater18.Montclare38.Grand Boulevard58.Brighton Park19.Belmont Cragin39.Kenwood59.McKinley Park20.Hermosa40.Washington Park60.Bridgeport

 Arkitekturo 
eta|maldekstra|Panoramo de Ĉikago, meze la Willis-Turo
eta|maldekstra|250ra|maldekstra|La nubskrapuloj en Ĉikago, meze la Willis-Turo
eta|maldekstra|La konstruaĵo de la pola muzeo en Ĉikago.
Por turistoj kaj aliaj, rondvojaĝo por vidi arkitekturon estas farenda. Ĉikaga Historio-Societo estas unu instanco kiu organizas tiajn rondvojaĝojn.

La unua nubskrapulo en la mondo situis en Ĉikago, nome la 42-metra Home Insurance Building, konstruita en 1885 ĉe Adams kaj LaSalle. La 11-etaĝa konstruaĵo ne plu staras, tamen ĝi estas unu el la notindaj konstruaĵoj en la riĉa arkitektura historio de Ĉikago. En 19‑a jarcento, la novklasika stilo floris en la postfajra rekonstruado. Multaj ekzemploj de la 1925-stilo (france: Art déco) troviĝas en la centro kaj laŭ la lago. Domoj kaj konstruaĵoj arkitektitaj de Frank Lloyd Wright troviĝas en Ĉikago kaj proksime, kiuj estas la pinto de la "preria" stilo.

Stilo ofte ligata al Ĉikago estas la ŝtala nubskrapulo, kies patro estas nederlandano Ludwig Mies van der Rohe (vidu liaj loĝ-domoj en Ĉikago, la apuda foto).
eta|maldekstra|200ra|La loĝdomoj 860-880 Lake Shore Drive en Ĉikago, laŭ projekto de nederlandano Ludwig Mies van der Rohe
Sears Tower, John Hancock Center kaj multaj aliaj konstruaĵoj en ĉi tiu stilo troviĝas en la centro. (Sears Tower aŭ Willis-Turo – (angle, Willis Tower aŭ 233 S. Wacker Dr.) Ŝtal-vitra oficejturo en Ĉikago. Plej alta konstruaĵo en Nord‑Ameriko, tria plej granda en la mondo post la Petronas-Turoj en Kuala-Lumpuro, Malajzio. Altas 108 etaĝojn, 443 metrojn (ĝis tegmento), 520 metrojn (ĝis pinto de l' antenoj). Malfermis 1974, post 3-jara konstruado. Nomata pro la firmao kiu monhelpis ĝian konstruon kaj okupis ĝin ĝis la 1990‑aj, magazenaro Sears, Roebuck & Co (Sears-Turo)).

Ekzemploj de postmoderna arkitekturo inkluzivas la Jay Pritzker Pavilion en Millennium Park, ekstera aŭditorio kaj apuda serpenteca ponto, arkitektitaj de Frank Gehry.

Regado
 Registara strukturo 
eta|maldekstra|Salono de la urbodomo, kie la urbestro kaj la kvindek konsilianoj de Ĉikago kunsidas.
La urba registaro de Ĉikago dividiĝas en plenuma kaj leĝofara branĉoj.

La urbestro de Ĉikago (Mayor of Chicago) estas la supera gvidanto de la plenuma povo (Chief executive).. Li aŭ ŝi estas elektita por kvarjara periodo kaj aplikas ĉiujn urbajn leĝojn. Li aŭ ŝi devas kontroli ĉiujn urbajn servojn kaj organizaĵojn kaj la diversajn fakajn administraciojn. La urbestro gvidas kaj kontrolas la diversajn estrojn, kiujn li aŭ ŝi nomumas por la urbaj servoj, kaj disponas pri rajto je vetoo kontraŭ la urba konsilio. Li aŭ ŝi estas la plej potenca persono en la urba registaro. Ĉiuj urbestroj de Ĉikago post 1931 estas membroj de la Demokrata Partio.

La Urba Konsilio de Ĉikago (Chicago City Council) konsistas el 50 konsilianoj (alderman aŭ alderwoman), kiuj reprezentas la 50 elektajn distriktojn (wards) de la urbo, kaj konsistigas la leĝofaran povon de la urba registaro. Ĝi zorgas pri la funkciado de la urbaj servoj, voĉdone aprobas la urbajn leĝojn, kaj ĉiunovembre ankaŭ la jaran buĝeton. La oficperiodo de konsiliano daŭras kvar jarojn.

La urbodomo de Ĉikago (Chicago City Hall) estas la oficiala sidejo de la urba registaro de Ĉikago (City of Chicago Government). Ĝi situas apud la konstruaĵoj Richard J. Daley Center kaj James R. Thompson Center. La urbodomo enhavas la oficejojn de la urbestro, la urba registristo (City Clerk), la urba kasisto (City Treasurer), kaj iuj urbaj servoj.

En 2020, la urba buĝeto totalis pli ol 11.6 miliardojn da dolaroj, el kiuj la ĉefaj elspezoj rilatis al la polico, la estingistaro, la prizorgado kaj renovigo de vojoj, ŝoseoj, kaj pontoj, kaj al la pago de ŝuldoj. Laŭ la urba departemento pri homaj resursoj (Chicago Department of Human Resources), ĉirkaŭ 36 mil homoj estas dungitaj de la urba registaro kaj laboras en ĝiaj diversaj administracioj kaj servojhttps://www.illinoispolicy.org/report-more-than-one-third-of-chicago-city-workers-make-more-than-100k-annually/. Kiel multaj aliaj usonaj urboj, Ĉikago estas en danĝero de bankroto de la pensia sistemo. La pensioj de eksoficanoj ne ĉiam estas pagitaj.

 Vidindaĵoj 
 Muzeo de Elsendaj Komunikadoj
 Muzeo de Scienco kaj Industrio
 Muzeo Field
 Muzeo de Nuntempa Arto Ĉikago
 Arta Instituto de Ĉikago
 Willis-Turo

 Servoj 
 Ĉikaga Ŝtata Universitato
 Universitato de Ilinojso ĉe Ĉikago
 Esperanto-Societo de Ĉikago

 Ekonomio 
 Abbott Laboratories
 AbbVie

 Poloj en Ĉikago 
3.11.1941: En la urboj estis malfermita por vizitantoj memorĉambro al Ignacy Jan Paderewski ĉe pola muzeo en Ameriko, kaj oni inaŭguris katedron de pola lingvo kaj historio de pola kulturo en universitato Loyola.

 Urbanoj 
En Ĉikago naskiĝis:
 Jeni LeGon
En Ĉikago mortis:
 hungara advokato Béla Halasi
 hungara-usona kuracisto György Korbuly
 hungara-usona neŭrologo László Medura
 hungara grafikisto Albert Kner
 hungardevena pianisto Margit Varró.

 Amaskomunikiloj 
La Chicago Tribune estas grava ĉiutaga ĵurnalo kun sidejo en Ĉikago, posedata de la entrepreno Tribune Publishing. Fondita en 1847, kaj iam markita per mem-stilo kiel "World's Greatest Newspaper" (plej granda ĵurnalo el la mondo, laŭ kiu nomiĝas kaj la radio WGN kaj la televido WGN), ĝi daŭre estas la plej legata ĉiutaga ĵurnalo de la Ĉikaga metropola areo kaj en la regiono de la Grandaj Lagoj kaj estas nune la oka plej granda ĵurnalo de Usono laŭ cirkulado (kaj iĝis la dua plej granda sub la posedo de Tribune post la entrepreno de Chicago Tribune aĉetis la Los Angeles Times).

 Sporto 
eta|dekstre|130ra|Felix Limo, venkinto de la maratono de 2005.
La Ĉikaga maratono aŭ en angla Chicago Marathon, estas grava maratono okazanta ĉiujare en Ĉikago. Kun la Berlina, Bostona, Londona, Novjorka kaj Tokia maratonoj, ĝi estas unu el la ses Ĉefaj Mondaj Maratonoj  . Ĝi estas ankaŭ vetkuro de la ora serio de IAAF Gold Label. La Ĉikaga Maratono estas la kvara plej granda vetkuro laŭ nombro de finantoj tutmonde.http://www.chicagotribune.com/business/ct-chicago-marathon-economic-impact-1006-biz-20161005-story.html

La Ĉikago-Ursoj - angle Chicago Bears - estas profesia klubo de usona piedpilkado en Ĉikago.

La klubo Chicago Bulls - prononco laŭ sistemo IFA [ʃɪkˈɑːɡə͡ʊ bˈʊlz], esperantlingve Ĉikagaj Virbovoj aŭ pli ĝuste Ĉikagaj Taŭroj - estas klubo de korbopilkado aŭ pli fake basketbalo en Ĉikago.

 Ĉikago en filmoj 
eta|maldekstra|The Art Institute de Ĉikago
Ĉikago estas ofte uzata por filmado. Eble la plej fama ekzemplo estas The Blues Brothers, filmo pri du fratoj kaj muzikistoj en kiu oni omaĝas la blusmuzikon de la urbo. Alia bone konata filmo de Ĉikago estas Ferris Beuller's Day Off, en kiu junulo kaj du geamikoj decidas ne ĉeesti lernejon unu tagon, kaj preferas petoli en muzeoj, sportejoj kaj restoracioj de la urbo. The Fugitive, The Untouchables, The Bob Newhart Show, High Fidelity kaj The Negotiator ĉiuj uzas Ĉikagon kiel scenejon. Ĉikago ankaŭ rolas kiel aliaj urboj, ekzemple en Spider-Man II, Ĉikago rolis kiel Novjorko.

Speciala registara ofico donas helpon al filmdirektoroj por aranĝi filmadon en la urbo.

 Esperanto 
La urbo havas fortan grupon "Esperanto-Societo de Ĉikago", kaj gastigis la landan kongreson de ELNA en 1962, 1973, kaj 1989.
eta|dekstra|
Lokaj esperantistoj: d-ro habil. Leszek Kordylewski, pol-usona esperantisto (vidu la apudan foton).

 Citaĵoj 

Norman Mailer, Miami and the Siege of Chicago, 1968

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Chicago (bando)
 Plej grandaj urboj (laŭ enloĝantaro)
 Metroo de Ĉikago

 Eksteraj ligiloj 

 Esperanto-Societo de Ĉikago
  Unuetaĝa Usono ĉ.17. "Timiga urbo Ĉikago"


Kategorio:Urboj de Ilinojso
Kategorio:Milionurboj