Moldavio

Moldavio aŭ Moldavujo, oficiale Respubliko Moldavio (), estas lando en Orienta Eŭropo, grandparte situanta inter la riveroj Prut kaj Dnestro (Nistru). La lando limas okcidente al Rumanio kaj norde, oriente kaj sude al Ukrainio. Ĝi estas kvazaŭ enŝlosita inter tiuj du landoj. La ĉefurbo estas Kiŝinevo (rumane: Chișinău; ruse Кишинёв, Kiŝinjov). Laŭ la Indico de homa disvolviĝo, Moldavio estas la plej malriĉa lando en Eŭropo. Moldavio ekde 1346 estis parto de la rumanlingva Princlando Moldavio, en 1812 konkeriĝis per la Rusia Imperio, ekde 1918 apartenis al Rumanio sed de 1945 ĝis 1991 estis alligita al Sovetunio. Lingve kaj kulture, la landanoj daŭre plejparte estas rumanaj, sed la ŝtata limo inter Rumanio kaj la Moldava SSR instalita per la Dua Mondmilito daŭre validas. La ekonomio estas la plej malriĉa en Eŭropo kape kaj havas la plej malaltan indekson de homa disvolviĝo sur la kontinento. Moldavio ankaŭ estas la malplej vizitata lando en Eŭropo fare de turistoj kun nur 11 000 registritaj vizitantoj el eksterlando ĉiujare.

La historia flago de Moldavio (Besarabio) denove valida estas la trikoloro (vertikale blua-flava-ruĝa - kiel tiu de Rumanio) kun la uro.

 Situo 
La teritorio de la lando respondas tute al tiu de la eksa Moldava Soveta Socialisma Respubliko. Parte la nuntempa Moldavio respondas al tiu de la historia Besarabio, kiu estis en Rumana Reĝlando ĝis la Dua Mondmilito. Nur la plej suda (Buĝak) kaj plej nordaj partoj de Besarabio apartenas nun al Ukrainio.

 Ĉednestrio 
Ĉednestrio, la areo oriente de la rivero Dnestro, sin memdeklaris sendependa de la nove sendependa Moldavio en 1991. La fakte sendependa lando, loĝata ĉefe de rusoj kaj ukrainoj, ne estas internacie agnoskata kaj vidiĝas laŭjure kiel parto de Moldavio en internacia kunteksto. Tiraspolo estas la ĉefurbo de Ĉednestrio.

En Ĉednestrio loĝas 39% moldavoj, dum rusoj (23%) kaj ukrainoj (26%) kune konsistigas 49% de la loĝantaro. En 1940 ĉirkaŭ 100 000 germanoj devis forlasi Besarabion.

 Gagauzio 
Ankaŭ Gagauzio deklaris sin sendependa tiutempe, sed kontraste al Ĉednestrio, ĝi ricevis la statuson de aŭtonoma regiono ene de Moldavio. La ĉefurbo de Gagauzio estas Komrat.

 Geografio 
Ĝia okcidenta limo (kun Rumanio) estas formita laŭ sia tuta longo de la rivero Prut, alfluanto de Danubo. Sudokcidente de la kunfluejo de Prut kaj Danubo Moldavion limas por 480 metroj al Danubo. En la oriento de Moldavio Dnestro estas la ĉefa rivero, kiu ankaŭ fluas de nordo al sudo. Ĝi formas la limon kun Ukrainio kaj la separatisma regiono Ĉednestrio. En la ekstrema sudoriento ĝi ne limas al la Nigra Maro.

 Urboj 
 Bălți
 Bendero
 Kiŝinevo
 Komrat
 Soroca
 Tiraspolo

 Klimato 
Moldavio havas moderan kontinentan klimaton, kun pluvkvanto dum la tuta jaro. En la monatoj de septembro kaj oktobro pli malvarmiĝas kaj la eblo ke pluvas pliiĝas, sed la nombro de sunaj tagoj estas ankoraŭ sufiĉe granda. La monatoj novembro kaj decembro montriĝas multe nebulemaj kaj pluvemaj. La vintroj daŭras de ĉirkaŭ meze de decembro ĝis aprilo kaj estas tre severaj kun multe da neĝado pro la orientaj ventoj en la oriento kaj sudo. En la montoj la temperaturo ne superas la frostopunkton dum ĉirkaŭ 130 tagoj jare. En la longa varma somera periodo la temperaturo altiĝas super . Vintre la hidrargo falas sub . La averaĝa julia temperaturo estas . La averaĝa januara temperaturo varias laŭ la regionoj inter  kaj .

 Administra divido 
Moldavio administre dividiĝas en 32 distriktojn (raioane), ĉiuj nomitaj laŭ sia ĉefurbo:
 Anenii Noi, Basarabeasca, Briceni, Cahul, Cantemir, Călărași, Căușeni, Cimișlia, Criuleni, Dondușeni, Drochia, Dubășari, Edineț, Fălești, Florești, Glodeni, Hîncești, Ialoveni, Leova, Nisporeni, Ocnița, Orhei, Rezina, Rîșcani, Sîngerei, Soroca, Strășeni, Șoldănești, Ștefan Vodă, Taraclia, Telenești, Ungheni.

 Loĝantaro 
En 1990 loĝis en Moldavio 4,4 milionoj da homoj sur teritorio de  km² (komparo: Belgio:  km²; Svislando:  km²). Loĝantaro laŭ etna disdivido: en 1979 vivis en Moldavio 63,9% moldavoj, 14,2% ukrainoj, 12,8% rusoj, 3,5% gagauzoj (152 000), 2% bulgaroj, 2% judoj.

En 2017 Moldavio kalkulis ĉirkaŭ 3 356 800 loĝantojn. Pli ol 1 379 600 homoj loĝas en urboj kaj 1 777 200 homoj en kamparaj vilaĝoj, kio klarigas kial Moldavio estas unu el la malplej urbanizitaj landoj en Eŭropo: nur 41 procentoj de la loĝantaro loĝas en urboj. La loĝantaro de Moldavio malpliiĝas depost la fino de Sovetunio en la 1990-aj jaroj. Elmigrado de junaj plenkreskuloj eksterlanden estas la ĉefa kaŭzo de la malpliiĝo de la loĝantaro. 

En la tri jardekoj ekde sendependiĝo, Moldavio perdis ĉirkaŭ 40 procentojn de sia loĝantaro: de 4,36 milionoj en 1991 ĝis 2,4 milionoj komence de 2024, ekskludante Transnistrion. Averaĝe, 35 000-40 000 homoj forlasas la landon ĉiujare. Moldavio nun havas unu el la plej altaj elmigradaj kaj senpopoligaj procentoj tutmonde(en) Emptying Moldova: the four waves of Moldovan emigration (Malplenigante Moldavion: la kvar ondoj de moldova elmigrado), Global Voices, la 10-an de julio 2025..

Etna deveno de loĝantoj de Moldavio (kune kun Ĉednestrio) laŭ datumoj de 2004
 Etno Kvanto de homojНаселение по национальностям и населенным пунктам, в территориальном разрезе.xls  // Перепись населения Молдавии 2004 Национальное бюро статистики Республики МолдоваНациональный состав населения Молдавии по переписи 2004 года % moldavoj/rumanoj  2 815 507  71,48 % ukrainoj  442 475  11,23 % rusoj  369 896  9,39 % gagauzoj  151 596  3,84 % bulgaroj  79 520  2,01 % ciganoj  12 778  judoj  4867  poloj  4174  armenoj  2809  belorusoj  8870  germanoj  3686  albanoj  106  araboj  259  azeroj  891  baŝkiroj  112  ĉeĉenoj  108  ĉeĥoj  316  ĉuvaŝoj  287  komioj  64  koreoj  116  estonoj  77  grekoj  482  kartveloj  501  italoj  64  kazaĥoj  256  latvoj  185  lezgoj  74  litovoj  259  marioj  110  mordvoj  145  osetoj  147  taĝikoj  211  tataroj  974  turkoj  269  turkmenoj  220  udmurtoj  177  hungaroj  64  uzbekoj  416  aliaj etnoj  7669  0,48 % miksa etna deveno  31 219 0,41 % sume  3 938 679  100,00 %

 Religio 
Plejparto de la loĝantaro apartenas al la rumana ortodoksa eklezioa aŭ rusa ortodoksa eklezio (98%). Krome estas ankaŭ katolikoj, baptistoj kaj judoj.

 Historio 
En la antaŭhistoria tempo sur la teritorio de la hodiaŭa Moldavio loĝis dakoj, gotoj kaj romianoj, ekde la 6-a jarcento — slavoj. En 1359 la valaĥa militestro Bogdan fondas la Moldavan Princlandon (kiu inkluzivis Moldavion, Besarabion, Bukovinon) kun la ĉefurbo Jassy (rum. Iași).

Komence de la 16-a jarcento la princlando troviĝas sub otomana regado. En 1792 la bordo inter la riveroj Dnestro kaj Bug iĝas rusa teritorio. En 1812 post la milito inter Rusio kaj Turkio la lando inter la riveroj Dnestro kaj Prut (Besarabio) estas aneksita de Rusio (formiĝas Besaraba gubernio). En 1918 kreiĝas la Aŭtonoma Moldava Respubliko (AMR), kiu estas baldaŭ okupata de rumaniaj trupoj; kadre de la Paco de Brest-Litovsk, Sovetio devis cedi Besarabion al Rumanio. Por akcenti la sovetian pretendon pri Besarabio, Stalin fondas en 1924 sur la maldekstra bordo de Dnestro (Tiraspol, ktp.) la Moldavan Aŭtonoman Socialisman Sovetrespublikon (MASSR), kadre de Ukrainio. Ĝia ĉefurbo iĝas Kiŝinevo - kiu troviĝas en Rumanio (la efektiva ĉefurbo iĝas la urbeto Balta kaj ekde 1929 Tiraspol). La pakto inter Hitler kaj Stalin de 1940 havigas Besarabion (AMR) al Sovetio; en 1941-44 Moldava SSR estas okupata de la germanoj. Poste Stalin unuigas la rumanan AMR kaj la pli grandan parton de la MASSR en Moldavan Socialisman Sovetrespublikon (Moldavan SSR).

Pro la rusigo kaj sovetigo de la lando grandparto de la rumanlingva intelektularo fuĝas al Rumanio — ĝia resto estas likvidita en Siberio. Dum Ĉednestrio forfalas de Ukrainio, la borda regiono ĉe la Nigra Maro (Sud-Besarabio) kaj Nord-Bukovino (ĉefurbo: Cernăuți/Ĉernovcy) eniras Ukrainion.

Ekde somero 1988 en Moldavio aktiviĝis novaj politikaj fortoj. Ĉe la parlamentaj elektoj en printempo 1990 la kristandemokrata Popola Fronto rikoltas 40% de la mandatoj (aliajn 30% ricevas reprezentantoj proksimaj al la Popola Fronto). Samjare aperas leĝo, kiu enkondukas la rumanan lingvon kiel solan ŝtatan lingvon de Moldavio; la cirila alfabeto malaperas favore al la latina. En junio 1990 Moldavio deklaras sian suverenecon.

En aŭgusto aperis en Moldavio la memproklamita respubliko de la turklingvaj, sed kristanaj gagauzoj (centro: Komrat); en septembro sekvas la fondo de la Ĉednestra Moldava Socialisma Sovetrespubliko (centro: Tiraspol) fare de rusaj kaj ukrainaj grupoj (precipe la potencaj fabrikdirektoroj rusaj, kies entreprenoj obeis al la ordonoj rekte el Moskvo, subtenis la fondon de tiu respubliko). Poste, en 1994 jaro, estis farita aŭtonoma regiono de Gagaŭzio.

 Politiko 
Moldavio estas parlamenta respubliko kun ŝtatprezidanto kiel ŝtatestro kaj ĉefministro kiel registarestro. Ĝi estas membroŝtato de la Unuiĝintaj Nacioj, la Konsilio de Eŭropo, la Monda Organizaĵo pri Komerco (WTO), la Organizaĵo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo (OSCE), la Organizaĵo por Demokratio kaj Ekonomia Disvolviĝo (GUAM), la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (CIS) kaj la Organizaĵo por Ekonomia Kunlaboro ĉe la Nigra Maro (BSEC) kaj aspiras aliĝi al la Eŭropa Unio(en, ro) Republica Moldova.

 Rilatoj kun Rusio 
Post sendependiĝo de Moldavio ĝia suvereneco estis agnoskita de Rusio. Tamen en 1992, post kiam la moldavaj aŭtoritatoj malsukcesis pace solvi konflikton en Ĉednestrio, kie pereis miloj da homoj, en ĝin enmiksiĝis la 14-a armeo de la Armitaj Fortoj de Rusio, lokita en tiu ĉi regiono. Ĝi disigis la militantajn flankojn kaj ĉesigis la bataladon. Poste surbaze de plurflanka interkonsento estis kreitaj komunaj pactrupoj, en kiuj partoprenas militistoj el Rusio kaj Moldavio.

alternative=Maia Sandu, prezidanto de Moldavio.|eta|Maia Sandu, prezidanto de Moldavio.

 Prezidentoj 
 1990-09-03 — 1997-01-15 : Mircea Snegur
 1997-01-15 — 2001-04-07 : Petru Lucinschi
 2001-04-07 — 2009-09-11 : Vladimir Voronin
 2009-09-11 — 2010-12-28 : Mihai Ghimpu anstataǔo
 2010-12-28 — Vlad Filat anstataǔo
 2020 — Maia Sandu

 Lingvoj 
La sola oficiala lingvo de Moldavio estas la rumana lingvo.

 La rusa 
Antaŭ 1991, la rusa estis deviga en la lerneja instruplano: elementa lernejo, mezlernejo, kolegio kaj universitato. Rezulte, moldavoj, kiuj frekventis lernejon antaŭ 1991, flue parolas la rusan. Nuntempe almenaŭ 95% de la moldavoj komprenas la rusan lingvon, kiu restas la intergenta lingvo, kaj ĉirkaŭ 80% flue parolas, legas kaj skribas ĝin(fr) Nicolas Trifon, La Langue roumaine au cœur de la problématique de reconstruction nationale de la république de Moldavie, en; Wanda Dressler (eld.), Le Second Printemps des nations, p. 257-281, Bruylant, Bruselo, 1999 ; Retour sur une trouvaille stalinienne, la langue moldave, en: Au sud de l'Est, n-ro 3, "Non-lieu", Parizo, 2007..

 La franca 
La franca, la unua fremda lingvo instruita kaj sub la caroj kaj sub la rumanaj reĝoj, samkiel dum la sovetia epoko, estis delonge ŝlosila elemento en la kultura klerigado de junaj moldavianoj. Sed post 1989, kun la malfermo de glasnost, la moldavoj malkovris, ke - laŭ la okcidenta franclingva gazetaro kaj la fama bildstria serio Tinĉjo (Sildavio) - ilia lando estas kvazaŭ fikcia lando kun fikcia lingvo (la sildava lingvo).

De tiu indiferenteco eble fontas la rapida regreso de la scio de la franca favore al la angla, kiu nuntempe estas la unua universitata lingvo. En 2011, dudek jarojn post la sendependiĝo, la statistikoj renversiĝis favore al la angla(fr) Olga Turcan, Moldavie et langue française, une relation séculaire et privilégiée, en: Éducation et sociétés plurilingues, n-ro 40,‎ 2016 (DOI doi.org/10.4000/esp.774,.

 Duskribismo 
Nikola Raŝiĉ en sia eseo Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skriboNikola Raŝiĉ, Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo [2000]. En Interlingvo inter Lingvoj. Prilingvaj Eseoj, diversaj aŭtoroj, UEA, Roterdamo, 2015. ISBN 9789290171232. 271 paĝoj. Paĝoj 47-66. ekas el la analizo de la rilato inter la parola kaj la skriba lingvoj, nome la skribsistemo. La sinsekvo okazas ĉiam en tiu direkto: unue oni parolas, poste oni skribas. En tiu evoluo iam oni elektas alfabeton kaj tio estas socia, politika kaj tre ofte eĉ religia decido. Tiu elekto povas esti ne ununura, tiele Rasiĉ klarigas la koncepton de duskribismo, kiel "du alfabetoj ene de unu lingva komunumo", kaj ene de ĝi la pli specifa kazo de digrafio nome kiam la uzo de diversaj skribsistemoj estas "socifunkcie determinita". Foje la kunekzisto de la du alfabetoj povas indiki kazon de transiro de unu al la alia, tiele temus pri alfabetŝanĝo por kio ĉiam estas kulturaj, sociaj, politikaj, ekonomiaj aŭ eĉ religiaj faktoroj kaj tialoj. Foje ne temas pri du alfabetoj, sed pri du ortografioj, kaj denove oni devas analizi kiuj kaj kiaj estas la tialoj de tio. La aŭtoro proponas diversajn konceptojn, terminojn (kiaj skizoskribio kaj skizografio) same kiel komentas la diversajn kazojn en precizajn lingvajn situaciojn de ĉiuj kontinentoj. Ekzemple oni analizas almenaŭ supraĵe la kunvivadon kaj kelkajn historiajn elektojn aŭ ŝanĝojn de alfabetoj en Balkanio ĝis Moldavio ĉefe rilate al la cirila kaj al la latina alfabetoj, sed ankaŭ kun historia uzado de la araba. Kiam okazas skismografio, temas pri "konkurenco de du alfabetoj", kiel okazis kaj okazas en Hindio ĉefe inter arabidaj haj hindidaj normoj. La kazo de Bosnio estas speciale studita. Ĉiuj tiuj kazoj estas diferencaj el la pura diglosio, kie nepras diferenco de socia prestiĝo, dum ĉe duskribismo la divido de la taskoj estas ĉefe funkcia.

 Ekonomio 
La moldava ekonomio kreskas ekde 2014. En 2016, Moldavio subskribis komercan interkonsenton kun EU, kiu certigas, ke landoj en la EU importas grandan parton de la agrikulturaj produktoj de Moldavio. En 2017 la ekonomia kresko estis 4,7%. Malgraŭ ĉi tiu kresko, la moldava ekonomio ankoraŭ alfrontas multajn problemojn. Korupto, burokratio, politika malstabileco kaj la forta dependeco de la agrikultura sektoro estas nur kelkaj el ili. Cetere la lando havas apenaŭ proprajn energifontojn kaj tial dependas de fremdaj landoj por energio(nl) Moldavië, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

La ĉefaj landoj al kiuj Moldavio eksportas estas Rumanio, Italio, Germanio, Rusio. Moldavio ĉefe importas el Rumanio, Rusio, Ĉinio kaj Ukrainio.

Ekde 2014, civitanoj de Moldava Respubliko povas vojaĝi sen vizo en la Eŭropa Unio. Emeritoj ricevas mezume 12 eŭrojn monate. En 2003 necesis almenaŭ 100 eŭroj por kovri la vivtenan nivelon. Ĉi tie tamen oni devas konsideri la grandegan gravecon de la ombra ekonomio, per kiu la efektiva enspezo de multaj en iuj kazoj ege altiĝas. La oficialaj statistikoj do nur havas limigitan informan valoron (de) "preskaŭ 80% de la merkato estas determinita de la ombra ekonomio" en: Entschließung des Europäischen Parlaments zu Moldawien (2003) – B5-0546, 0555, 0559, 0561 und 0568/2003 – P5_TA-PROV(2003)0604 (PDF)(de) Julian Staib, Kameras und Korruption, reta eldono de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), la 20-an de junio 2013..

 Kulturo 
alternative=Monaĥejo Condrita (Moldavio)|eta|Monaĥejo Condrita (Moldavio)

 Muziko 
Ĉiujare okazas la internacia muzikfestivalo "Martisor" al kiu partoprenas krom popolmuzikaj ensembloj, ankaŭ korusoj kaj popularaj kantistoj enlandaj kaj eksterlandaj(ro, ru, en) Fifty first issue of international music festival inaugurated in Moldova, Republica Moldova.alternative=Sovetia poŝtmarko de 1991 kun la moldovaj muzikinstrumentoj fluier (fluto), cobsa (liuto), cimpoi (sakfajfilo), nai (pajnoŝalmo) kaj țimbal (dulcimero).|maldekstra|eta|Sovetia poŝtmarko de 1991 kun la moldovaj muzikinstrumentoj fluier (fluto), cobsa (liuto), cimpoi (sakfajfilo), nai (pajnoŝalmo) kaj țimbal (dulcimero).

 Turismo 
Moldavio posedas multajn monaĥejojn, preĝejojn kaj burgojn. Ekzistas ankaŭ vinoturismo kaj turismo rilate al sano kaj bonfarto, naturaj ekskursoj, metiaĵoj ktp(ro, ru, en) Turismo, Republiko Moldavio.

 Beletro 
La romantikulo Mihai Eminescu (naskita kiel Mihail Eminovici) estis probable la plej fama kaj influa poeto en la rumana lingvo.

 Sporto 
eta|Mămăligă, speco de polento, estas nacia manĝaĵo, ankaŭ en Rumanio.
En la kampo de formacia dancado, la moldova klubo DSC Kodryanka Kiŝinev estis eŭropa kaj monda ĉampiono.

 Kuirarto 
 Tipa moldova maiza plado estas Mămăligă, maiza kaĉo, kiu estas uzata simile al polento.
 Pastramo

 Ekologio 
Laŭ tutmonda studo de la Universitato de Leeds en februaro 2018, la Respubliko Moldavio estas la sola lando en Eŭropo, kies disvolviĝo okazas ene de la ekologiaj limoj(en) Dan O'Neill et al.: Country Comparisons: Moldova. In: A Good Life For All Within Planetary Boundaries. University of Leeds, 5-an de februaro 2018,. De 2007 ĝis 2018 projekto de NATO Trust Fund helpis Moldavion sekure forigi 1 269 tunojn da malpermesitaj insekticidoj kaj danĝeraj kemiaĵoj(en) Relations with the Republic of Moldova - wider cooperation, NATO.

 Bibliografio 
 La République de Moldavie, un État en quête de nation (La Respubliko de Moldavio, ŝtato serĉante nacion),Éditions Non Lieu, 2010) kun Matei Cazacu; tradukita al la rumana fare de Adrian Ciubotaru, Chisinau, 2017. 
 Vasile Dumbrava, Sprachkonflikt und Sprachbewusstsein in der Republik Moldova (= Sprache, Mehrsprachigkeit und sozialer Wandel, Band 4), [Lingva konflikto kaj lingva konscio en la Respubliko Moldavio], eld. Peter Lang, Frankfurt am Main [kaj aliaj] 2004, ISBN 3-631-50728-3 (Disertacio ĉe la Universitato Leipzig, 2002, 310 paĝoj, 21 cm). 
 Hannes Hofbauer & Viorel Roman, Bukowina, Bessarabien, Moldawien-Vergessenes Land zwischen Westeuropa, Rußland und der Türkei, 2., plibonigita kaj pligrandigita eldono, Promedia, Vieno, 1997, ISBN 3-85371-126-X. 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Transnistrio (Dua Mondmilito)
 Besarabio
 Valaĥio
 Ĉednestria Moldava Respubliko
 Ĉednestria rublo

 Eksteraj ligiloj 

 Vikivojaĝo - Moldavio 
 Bildoj pri vidindaĵoj en Moldavio 
 La lingva situacio kaj leĝaro en Moldavio  
 Informoj pri minoritatoj en Moldavio  
 Oficiala registara retejo de la Republiko Moldavio  

*
Kategorio:Landoj sen maraliro
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1991
Kategorio:Membroj de la Unuiĝintaj Nacioj
Kategorio:Eŭropaj landoj