Berbera lingvaro

Ne konfuzenda kun Berbera (urbo en Somalio)

La berbera lingvaro (al kiu apartenas la tamaziĥta (tamaziĥet: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ aŭ amazigh) Temas pri la berbera skribita en la nov-berbera alfabeto adaptita por komputiloj kaj aliaj modernaĵoj. estas grupo da lingvoj en la afrikazia lingvaro parolataj de berberoj apartenantaj al grupo de nordafrikaj popoloj: ŝelhoj, tamaziĥtoj, rifoj, kabiloj, tuaregoj.

 Priskribo 
La berbera aŭ prefere maziĥa lingvo estas foje konsiderata kiel unu sola lingvo, kiu ankaŭ ricevas la nomon tamaziɣ aŭ tamaziɣt (Esperante: tamaziĥta). Plejofte tamen, oni dividas ĝin en plurajn malsamajn lingvojn, kies divido ne estas unueca el literatura kaj filologia vidpunktoj.

La nombro de parolantoj estas ĉirkaŭ . Oni kelkfoje mencias la nombron de 4 milionoj en Alĝerio plus kelkaj milionoj en Maroko kaj centoj da miloj en aliaj landoj de Norda Afriko (Tunizio, Libio, Egiptio, Maŭritanio, Niĝero, Malio). Ekzistas ankaŭ grupoj de berberparolantoj enmigrintaj en kelkaj eŭropaj landoj (Francio, Hispanio, Nederlando, Belgio, Britio, Danio).

La 10-an de januaro 2016 la registaro de Alĝerio deklaris la "tamaziĥtan" oficiala ŝtata lingvo.artikolo "La promotion de tamazight langue nationale et officielle consolide l'identité nationale" ("la subteno de la tamaziĥta lingvo nacia kaj oficiala firmigas la nacian identecon"  en la retejo de la ŝtata alĝeria gazetara servo] ()

 Manko de norma lingvo 
Tamazight aŭ la tamaziĥta estas la originala lingvo de la berberoj el la fruaj tagoj de Nord-Afriko, de la Oazo Siva en Egiptio ĝis Kanarioj, kie kanarianoj ankoraŭ konsideras sin berberoj kaj ne hispanoj. Tamen ĉi tiuj berberaj popoloj evoluis tra la tempo kaj historio. Hodiaŭ Libio, Tunizio, Maroko, Alĝerio, Maŭritanio kaj eĉ parto de Senegalo efektive kreiĝis pro la koloniigo. Rezulte de tio, la origina lingvo, la tn. Tamazight preskaŭ ne plu estas parolata en iu ajn de tiuj landoj.

Tamazight, nomo kiun donas marokaj berberoj de la centro (Meza Atlaso) al sia lingvo, nomiĝas

→Taqvaylit por la berberoj de Kabilio en Alĝerio,

→Tamaceht por la tuaregoj de Alĝerio,

→Tamzavit por la mozabitaj berberoj,

→Tacawit por la berberoj cawis- same flanke de la provinco Batna,

→Tarifit por marokaj berberoj de la RIF-montaro,

→Tacelhit por marokaj berberoj de la sudo kaj

Ankaŭ la libiaj berberoj havas sian propran lingvon. Tio validas ankaŭ por parto de la tunizia loĝantaro.

Unuvorte, tio, kion oni devas scii, estas, ke ĉiuj ĉi berberaj lingvoj diferencas unu de la alia sekve de la evoluoj de ĉiu popolo kaj regionoj de iu lando. Ili ĉiuj kompreneble havas multajn similecojn en la vortprovizo de la gepatra lingvo, la maziĥa lingvo, sed nuntempe berbero de Kabilio ne povos fari interparolon kun berbero de Maroko, same por la aliaj. Mankas normigado tra Norda Afriko, kie la nunaj registaroj de ĉiuj ĉi landoj efektivigas politikojn kontraŭ la berberaj lingvo kaj kulturo de Norda Afriko.

La berberaj popoloj de Nord-Afriko ne vere havas sian propran liberan kaj sendependan ŝtaton por disvolvi ĉi tiun normigon de la maziĥa lingvo kaj fari norman lingvon.

Norma maroka tamazigta lingvo (aŭ tamazight aŭ berbera) estas daŭra projekto por krei normigitan nacian marokan berberan lingvon.

 Ĉefaj popoloj kaj lingvoj 
 Nomoj: [m] amaĥag; [f] Berberes; [r] berberi
 Loĝloko: Grupo de nordafrikaj popoloj (kabiloj, ŝelhoj, tuaregoj, tamazigtoj, rifoj, mozabitoj kaj aliaj), ĉefloĝantoj de Nord-Afriko, Centra kaj Okcidenta Saharo
 Loĝantaro: Pli ol 11 520 000 (1992).
 Lingvo: Berberaj-libiaj lingvoj.
 Religio: Islamanoj sunaistoj (plejmulte), islamanoj ĥariĝistoj, judoj, kristanoj.

Kabiloj

 Nomoj: [f] Kabyles; [r] kabili; [eo] kabiloj, estas la nomo por la berberoj de Alĝerio.
 Loĝloko: Montaraj regionoj de Norda Alĝerio: Kabilio
 Loĝantaro: 3 000 000 (1992).
 Lingvo: kabila.
 Religio: Islamanoj sunaistoj.

Ŝelhoj

 Nomoj: propra nomo singulare ⴰⵛⵍⵃⵉ ašelḥi aŭ ašlḥi, plurale ⵉⵛⵍⵃⵉⵢⵏ išelḥijen aŭ išlḥijn, france chleuhs
 Loĝloko: montaroj Supera Atlaso kaj Anti-Atlaso en la centro de Maroko, kaj ebenaĵo Sus en suda Maroko
 Loĝantaro: ĉirkaŭ 7 000 000.
 Lingvo: ŝelha.
 Religio: sunaisma Islamo.

Tuaregoj

 Nomoj: [m] imoŝag; [f] Touareg; [r] tuaregi
 Loĝloko: Saharaj regionoj en Malio, Niĝero, Burkino, Alĝerio kaj Libio
 Loĝantaro: 1 150 000 (1992), inter ili en Malio pli ol 610 mil
 Lingvo: tuarega.
 Religio: Islamanoj sunaistoj.

Rifoj

 Nomoj: france rif, hispane rifeños
 Loĝloko: Norda Maroko: regiono de la Rif-montaro. Melilo
 Loĝantaro: 3 250 000 (2018).
 Lingvo: rifa. Parolas la rifan berberan, kaj siatempe havis kiel kulturlingvon la hispanan, dum la maroka registaro pli favoris la araban kaj la francan.
 Religio: Islamanoj sunaistoj.

 Literaturo 
(franca) L. Galand: Les Parlers Berbères, incl. Jean Perrot, David Cohen, Les langues dans le monde ancien et moderne: langues chamito-sémitiques, Editions CNRS: Paris 1988

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Norma maroka tamaziĥa lingvo
 Sivia lingvo
 Tamaziĥta lingvo
 Amaziĥta literaturo

 Eksteraj ligiloj 

 (nl) Khalid Mourigh, enkonduka filmeto pri la kurso 'Berbers voor kinderen' (Tamaziĥta por infanoj)
 Tutmondaj Voĉoj: La kresko de amaziĥaj romanoj en Alĝerio: Inter lukto kaj oficiala agnosko, la 15an de novembro 2024.