Ĉeĉenio

eta|300ra|<center>esperantlingva mapo de Ĉeĉenio kaj la cetera Norda Kaŭkazio, kun aparta akcento pri la kaŭkaza lingvaro
eta
Ĉeĉenio aŭ Ĉeĉenujo estas respubliko en Norda Kaŭkazio, subjekto de Rusia Federacio. De 1859 en Rusio, de 1921 — en Montara ASSR. En 1922 formiĝis Ĉeĉena AO, de 1934 — Ĉeĉena-Inguŝa AO, de 1936-92 — Ĉeĉena-Inguŝa ASSR.
 Areo: 15,9 mil km² (ankoraŭ ne estas solvita teritoria disputo kun Inguŝio).
 Loĝantaro: ĉeĉenoj — 1 206 551, rusoj — 24 382 (2010).
 Laŭ la lastaj datumoj ĉirkaŭ 98% de la loĝantoj estas etnaj ĉeĉenoj.
 Ĉefurbo: Grozno.

 Historio 
 Nova historio (post 1990) 
eta|<center>flago de la sendependisma Ĉeĉena Respubliko Iĉkerio
Komence de la 1990-aj jaroj ribeluloj deklaris sendependan Iĉkerion, kies unua prezidento estis Ĝoĥar Dudajev. En 1994 ribelulojn kontraŭstaris rusia armeo. Komenciĝis la Unua ĉeĉenia milito, kiu daŭris ĝis 1996. La unua prezidento de Iĉkerio, Ĝoĥar Dudajev, estis mortigita de rusia misilo. Entute ĉirkaŭ 490 mil homoj fuĝis en Inguŝion, Dagestanon, Nord-Osetion kaj aliajn regionojn de Rusio. Multaj el ili revenis hejmen post la ĉeso de militaj operacioj en 1996 kaj fakta sendependiĝo de la respubliko. Sed post trijara intervalo en aŭgusto de 1999 armitaj trupoj de Ŝamil Basajev invadis el Ĉeĉenio al Dagestano por subteni islamisman tumulton de du dagestanaj vilaĝoj. Rusia armeo uzis tiun okazon kiel kaŭzon por reinvadi Ĉeĉenion kaj la konservita konflikto renoviĝis. Komenciĝis dua ĉeĉenia milito, kiu, en formo de gerilaj operacioj, daŭris ĝis 2009. Rezultoj de la milito estas teruraj: ruinigitaj urboj kaj vilaĝoj, miloj da rifuĝintoj, kiuj serĉis savon ankaŭ en sudkaŭkaziaj landoj, precipe en Kartvelio. Entute dum milito pereis ĉirkaŭ 300,000 homoj kaj ĉirkaŭ duonmiliono vundiĝis.

Ekde 2003 en la respubliko establiĝis relative paca situacio kun sporadaj kontraŭstaroj inter malgrandaj ribelaj taĉmentoj kaj oficiala polico (loka kaj federacia). En Ĉeĉenio estis proklamita nova konstitucio kaj okazis elektoj de prezidanto (en 2003 la postenon gajnis Aĥmed Kadirov, post lia morto dum atenco, la novaj elektoj enpostenigis Alu Alĥanov). Daŭras rekonstruado de loĝlokoj kaj produktejoj, ekfunkciis mezlernejoj, televido, malsanulejoj ktp.

La  okazis la unuaj post la jaro 1990 elektoj de la ĉeĉenia parlamento. La elektoj sukcesis: la duĉambra parlamento konsistas el 61 deputitoj. Ankaŭ en 2005 pereis luktante kontraŭ la rusia armeo la separatisma estro Aslan Masjadov.

En 2006 oni elektis kiel ĉefministron Ramzan Kadirov, filon de Aĥmed Kadirov. Krome estis mortigita Shamil Basajev, sendependisma estro. En 2007 Ramzan Kadirov iĝis prezidanto. En aprilo 2009 Rusio proklamis la finon de la milito, kiun ĝi konsideris «kontraŭterorisma operacio».

 Geografio 
 Klimato 
La klimato estas kontinenta. Ĉeĉenio estas karakterizita per signifa vario de klimataj kondiĉoj. La averaĝa temperaturo de januaro varias inter  en la Terek-Kuma malaltaĵo ĝis  en la montoj. La averaĝa temperaturo en julio estas 25 kaj . Ĝi faligis de 300 (ĉe la Terek-Kuma malaltaĵo) al 1000 mm (en la sudaj regionoj) de pluvo jare.

 Riveroj 

 Terek;
 Sunĵa;
 Argun;
 Ŝaroargun;
 Geĥi;
 Ĥulĥulau;
 Aksaj;
 Martan;
 Baas;
 Gums;
 Jamansu;
 Jarik-su;
 Ŝalaĵa;
 Netĥoj;
 Roŝnja;
 Miĉik;
 Fortanga;
 Assa;
 Ĉemulga.

 Lagoj 

 Kezenoj-am;
 Galanĉozx;
 Geĥi-am;
 Ĉentij-am;
 Ugrjuĥoj-am;
 Ĉerkasskoe;
 Bolshoe;
 Soljonoe;
 Ĉeĉenskoe;
 Kapustino;
 Majorskoe;
 Generalskoe;
 Bezik-am;
 Amga.

 La plej altaj montoj de Ĉeĉenio 
eta|dekstra|Monto Komito
 Tebulosmta (ĉeĉene Тулой-Лам) — 4493 m;
 Diklosmta (ĉeĉene Дукълуо-Лам) — 4285 m;
 Komito (ĉeĉene Кхуметта-Лам) — 4262 m;
 Donosmta (ĉeĉene Доной-Лам) — 4174 m;
 Maistimta (ĉeĉene МIайстой-Лам) — 4082 m.

 Loĝantaro 
Popolo Forto en 2002 Forto en 2010 Kompare kun 2002Ĉeĉenoj 1 031 600 (93,5 %) 1 206 551 (95,3 %) 17,0 %Rusoj 40 600 (3,7 %) 24 382 (1,9 %) 40,0 %Kumikoj 8 883 12 221 (1,0 %) 37,6 %Avaroj 4 100 4 864 (0,4 %) 17,7 %Nogajoj 3 572 3 444 (0,3 %) 3,6 %Tabasaranoj 128 1 656 (0,1 %) 1193,7 %Turkoj 1 662 1 484 (0,1 %) 10,7 %Tataroj 2 134 1 466 (0,1 %) 31,3 %Inguŝoj 2 914 1 296 (0,1 %) 55,5 %Lezgoj 196 1 261 (0,1 %) 543,4 % Ne eksplicite kaj rifuzis 205 2515  1126,8 %Montrante nacioj kun pli ol 1.000 personoj

 Ekonomio 
 Personoj 
 Aĥmed Kadirov
 Alu Alĥanov
 Aslan Masĥadov
 Liza Umarova
 Zulejĥan Bagalova
 Roza Talĥigova
 Ramzan Sebiev
 Zulaj Sardalova
 Ŝima Okuev
 Salman Ĥasimikov
 Buvajsar Sajtijev
 Adam Sajtijev
 Mamed Khalidov

 Vidu ankaŭ 
 Kaŭkazo-Centro

 Referencoj 

 Literaturo