Ŭ

Ŭ, minuskle ŭ, estas la litero U kun hoketo (luneto aŭ duonarko) super ĝi. Ĝi estas la 26-a litero de la Esperanta alfabeto, kies prononco, laŭ IFA, estas [u̯] (nesilaba proksima malantaŭa ronda vokalo), kaj kies nomo estas "ŭo",Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto: ŭo "u-hoko" aŭ "u luneta".

 Uzo en Esperanto 
En Esperanto, la litero Ŭ estas unu el la 28 literoj de la Esperanta alfabeto. Ŭ neniel estas alofono de U (nek de V). Tamen, en krucvortenigmoj oni ofte rigardas Ŭ kiel anstataŭigeblan per U.

 Diftonga uzo de Ŭ 
En Esperanto, Ŭ estas ĉefe uzata por marki diftongojn kiel duonvokalo; ĝi sone simile rilatas al U kiel duonvokala J al I. Ĝia ĉefa funkcio en Esperanto estas estigi diftongojn aŭ kaj eŭ. En la h‑sistemo, kaj en plej multaj Krucvortenigmoj, ĝi eĉ ne troviĝas, skribata samlitere kiel vokala U. Tamen tia ĉi metodo povas kelkfoje kaŭzi konfuzon: aldone al hiataj vortoj kiel balau, kreu, naura.

La diftongo oŭ troviĝas maloftege en iuj vortoj en la vortaro; ekzemple:
 Hoŭlando, poŭlo ("pullo"), poŭpo ("pobo"), toŭfuo ("tofuo" aŭ "tohuo")

 Konsonanta uzo de Ŭ 
Alia ofta uzo estas por redoni la konsonanton [w] de IFA en esperantaj prononchelpiloj, ekzemple: Wales [ŭejlz]. Laŭ la Fundamento de Esperanto, "Ŭ" povas aperi nur post vokaloj.

Komenca Ŭ havas en Esperanto onomatopean efikon; redonanta infanan kriadon, ranoblekon ks.: ŭa‑ŭa, ŭaks. Escepto al la Fundamenta regulo, ke "Ŭ" nur aperu post vokalo, estas la propra nomo de la litero ("ŭo"Esperanto-UEA 30 jul 1905_n004) kaj ekkriaj vortoj kiel "ŭa". La malmultaj vortoj kun ne‑postvokala "Ŭ" plejparte montriĝis nestabilaj (ekzemple nun estas preferata vato al ŭato, kaj por eviti ŭoko aperis la alternativoj kurba pato kaj uoko).

 Vortoj kun silabkomenca Ŭ:
 ŭ, ŭa, ŭa‑ŭa, ŭaks, kŭaks, ŭaŭ, ŭato, ŭono/ŭeno, ŭoko, ŭonbulismo

 Surogataj skribosistemoj 
Kiel surogata skribosistemo, eblas eviti la lunetan supersignon en situacioj kiam uzo de la normala litero ŭ teknike problemas. Tradicia helpa kodo en Esperanto estas la h‑sistemo, en kiu la litero "ŭ" simple anstataŭiĝis per sensupersigna litero "u", kvankam en la 20‑a jarcento pli kaj pli uziĝis la x‑sistemo, do reprezentigo de la litero per kombino "ux" (avantaĝa por aŭtomata anstataŭigo per la vera ĉapelita litero). Aliaj sistemoj malpli ofte uzatas: el ili menciindas la uzo de la kombinoj u˘ kaj u', aŭ anstataŭigo per alia, teknike en la konkreta situacio ebla, supersigno, do ú, ù, û, ũ, ů, ǔ aŭ ūla lastaj kvar alternativoj tamen kutime ne pli facile tajpeblas ol la origina litero ŭ kaj tial malofte funkcius kiel elturniĝo.

 Aliaj lingvoj 
La litero ŭ estas ankaŭ uzata en latinigo de la ĉi-subaj lingvojLetter Database.:
 bulgara lingvo;
 kmera lingvo;
 korea lingvo (en Transskribo de McCune-Reischauer, por la vokalo "ㅡ" )
 taĝika lingvo (por la cirila litero Ӯ)
 belorusa lingvo (por la cirila litero Ў);
 uzbeka lingvo (por la cirila litero Ў; nun literumita kiel Oʻ en la moderna latina uzbeka alfabeto)

La hoketo estas kelkfoje uzata en latino por marki mallongajn vokalojn (kontraste kun la longaj vokaloj); ekz. stătŭs (singulara), stătūs (plurala).

La belorusa lingvo estas kelkfoje skribata per la latina alfabeto, nomata Łacinka; tiukaze oni uzas la literon Ŭ, respondantan al la cirila litero Ў.

 En komputiloj 
En Unikodo, Ŭ kaj ŭ havas la kodojn 364 (deksesume U+016C) kaj 365 (deksesume U+016D), respektive.

 Historio 
La analoga cirila litero ў estis proponita de Pjotr Aleksejeviĉ Bessonov () en 1870 por la belorusa lingvo.
En la Pra-Esperanto de 1878 ŝajne ne ekzistis la litero Ŭ. La latina litero Ŭ unue troviĝas en la Pra-Esperanto de 1881; ĝi estas ŝajne bazita sur de la belorusa alfabeto. L. L. Zamenhof publikigis la literon en 1887 en la Unua Libro, kune kun la aliaj literoj de la Esperanta alfabeto. Alia, aŭ aldona hipotezo pri la litera deveno estas, ke en la 19-a jarcento la litero ŭ estis universale uzata por ĉiuj manskribaj formoj de la litero u en la germana lingvo, por pli bona diferencigo de la manskribita litero "n", kiu vere en manskriboj tiam frape similis. Tiu norma germana manskribo estis kutima plej malfrue ekde la komenco de la 16-a jarcento.

 En la morsa kodo 
Cetere: jen la morsa kodo de la litero ŭ kaj samtempe ankaŭ de la umlaŭta litero ü: .

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Deklaro pri la Esperanta litero ŭ de la Akademio de Esperanto la 9-an de aprilo 2023 ()

Kategorio:Esperanta alfabeto