Zambio

ZambioZambio en PIV ĉe Vortaro.net., oficiale la Respubliko Zambio () estas lando sen maraliro en la sud-centra parto de Afriko. Ĝi limas al la Demokrata Respubliko Kongo norde, Tanzanio nordoriente, Malavio oriente, Mozambiko, Zimbabvo, Bocvano kaj Namibio sude, kaj Angolo okcidente. La ĉefurbo de Zambio estas Lusako, kiu ankaŭ estas la plej granda urbo en la lando Laŭ areo, ĝi estas la 38-a plej granda lando en la mondo, sed laŭ ĝia taksata loĝantaro de 17,3 milionoj ĝi estas nur la 68-a plej granda lando en la mondo. La lando alfrontas grandegajn defiojn pro malriĉeco kaj aidoso (en la 1970-aj jaroj unu el du zambiaj junuloj mortis pro aidoso). La oficiala turisma estraro de Zambio nomas la landon "La papilio en la koro de Afriko",  hejmo de la legendaj afrikaj migraj safaroj (ekzemple en la Nacia Parko  Suda Luangvo), Viktoria Akvofalo(en) Gray William, Globetrotter Travel Guide Zambia and Victoria Falls, New Holland Publishers (UK) Ltd, London, 2007 samkiel 17 aliaj grandaj akvofaloj kaj kvin grandaj lagoj,

  Landkodo: ZM.
  Nomo en Esperanto: [m] Norda Rodezio; [o] Zambia Respubliko.
  Nacia nomo: Republic of Zambia.
  Areo: .
  Politika sistemo: respubliko.
  Ŝtatestro: prezidento Hakainde Hichilema (2021)
  Ĉefurbo: Lusako (641 mil).
  Loĝantaro:  (2021-03-28)(en) Zambia, Worldometer de kiu ĉ. 8 milionoj loĝas en urboj.
  Riveroj: Zambezi, Luangvo, Kafue
  Ŝtata lingvo: angla.
  Nominala malneta enlanda produkto (MEP):   USD (stato de , laŭ informoj de la Monda Banko)  
  Monunuo: Zambia kvaĉo $.

 Etimologio 
La nuntempa Zambio estis ekde 1911 konata sub la nomo Norda Rodezio. Post la sendependeco en 1964, la lando estis renomita Zambio, derivita de la rivero Zambezi (Zambezi = "granda rivero")(en) Everett-Heath, John, The Concise Dictionary of World Place Names, Oxford University Press. ISBN 978-0-19-255646-2..

 Geografio 
alternative=Provincoj de Zambio|eta|Provincoj de Zambio|maldekstra|230x230ra
Zambio konsistas el 10 provincon (Muĉinga provinco estas nova unuo ekde 2011)(en) Provinces of Zambia, Statoids, subdividitaj en 72 distriktoj. La plej gravaj urboj estas Lusako, Livingstone, Siavonga, Solwezi, Copperbelt kaj Kitwe.

Unuope ili estas ,  (vidu la transliman regionon kuprozonon), , , , , , ,  kaj  .

Laŭ horloĝa direkto limas al ĝi Tanzanio, Malavio, Mozambiko, Zimbabvo, Bocvano, Namibio, Angolo kaj la Demokratia Respubliko Kongo.

La rivero Luangvo (angle Luangwa) estas rivero lokita en la orienta parto de Zambio, kaj estas rigardata unu el la plej grandaj senŝanĝaj riveroj de Afriko.

 Klimato 
La klimato de Zambio estas tropika, kvankam pli temperita en alteco. Estas du ĉefaj sezonoj, la pluvsezono, kiu komenciĝas en novembro kaj finiĝas en aprilo, (somera sezono) kaj la seka sezono de majo ĝis oktobro (vintra sezono)(en) Zambia Seasons, "Weather in Zambia - VentureCo Worldwide ", Venture Co Worldwide,‎ 2017.. La ĉefa rivero estas la Zambezi, kies digo en apudeco de la urbeto Kariba provizas la landon per akvoenergio.

 Loĝantaro 
La loĝantaro de Zambio estas unu el la plej rapide kreskantaj en la mondo. La nuna jara kreskado de la loĝantaro estas 2,93 procentoj kaj se ĝi restas senŝanĝa, oni kalkulas ke la loĝantaro duobliĝos ĝis la jaro 2050 de ĉ. 17 milionoj en 2018 al 36 milionoj(en) PMC in Zambia, Population Media Center.

 Etnoj 
La zambia ŝtato deklaras ke en ĝi ekzistas 73 etnoj.

 Lingvoj 
En Zambio estas parolataj pli ol 70 lingvoj (43 lingvoj kaj iliaj dialektoj)(en) Lingvoj de Zambio, Ethnologue: Lingvoj de la Mondo, 16-a eldono., Dallas, Teksaso: SIL International. 2009., de kiuj nur 7 estas oficialaj(en) Sister Astridah Banda, The social worker who overcame language barriers to protect her community , UN/SUNG.

La sola oficiala lingvo estas la angla, Kvankam nur 1,7% de la loĝantaro parolas la anglan kiel sian gepatran lingvon, tamen tiu lingvo estas la sola oficiala lingvo uzata en komerco, registaraj instancoj kaj kiel ĉefa instrulingvo. En Zambio oni parolas ĉirkaŭ 70 lingvojn (ĉefe bantuajn lingvojn). La fakto ke Zambio estas tre diversetna lando, tre malfaciligas la uzon de unu el la indiĝenaj lingvoj kiel nacian lingvon, kiel okazis en Tanzanio kaj Kenjo kun la svahila. Sep lingvoj ricevis (duon-) oficialan statuson de la registaro surbaze de la nombro de homoj kiuj parolas tiujn lingvoj kiel unuan kaj duan lingvon: la bemba, kaonda, lozia, lunda, luvalea, njanĝa kaj la tonga, kiuj ĉiuj laŭvice ricevas duonhoron da televida elsendotempo ĉiutage ĉe ZNBC (Zambia National Broadcasting Corporation). La zambia lingvo Ila estas unu el la 55 lingvoj en kiuj mesaĝo estis registrita sur la  Ora Disko kiun la Voyager kunportis en la kosmon.

 Esperanto 
Mukeba Jules Mulungula

 Religio 
alternative=Pejzaĝo en Zambio|eta|467x467ra|Pejzaĝo en Zambio

Religie, la plimulto de zambianoj estas kristanoj kaj estas dividitaj en duonkatolikajn kaj diversajn protestantajn grupojn. La dua plej granda grupo estas praktikantoj de la tradicia animisma fido.

 Publika sano 
Malpli da zambianoj vivas hodiaŭ en ekstrema malriĉeco ol komence de la 1990-aj jaroj, kies parto falis de 58% al 51% inter 1991 kaj 2006.  Infanaj mortoprocentaĵoj ankaŭ malpliiĝis signife.  Ĝis 92% de la infanoj estas vakcinitaj kontraŭ tuberkulozo kaj duono de la gepatroj scias kiel ĝuste preventi kaj trakti diareon(en) Zambio Statistikoj, UNICEF.  Diareo, malario kaj aidoso estas la plej oftaj mortokaŭzoj ĉe infanoj en Zambio. Programo subtenata de la Monda Banko duonigis la mortoprocentaĵon pro malario. La projekto pliigis la uzon de moskitoretoj en dormlokoj de infanoj kaj la uzon de insektaj forpuŝiloj(en) Malaria Booster Program, IDA, 2009.

 Sekso kaj egaleco 
La proporcio de virinoj en parlamento preskaŭ duobliĝis ekde 1990. 15% el la deputitoj estas virinoj. Salajroj restas neegalaj, kun mezumaj enspezoj de virinoj kiuj atinga nur duonon de tiuj de viroj. Perforto kontraŭ virinoj ankaŭ estas grava problemo, precipe ĉar en la regiono regas persista mito, ke seksperforto de virgulino kuracus aidoson.

 Historio 
En la 18-a kaj 19-a jarcentoj, sklavkomerco prosperis en Zambio. Ĉi tiu sklavkomerco kaŭzis multan suferon al la loĝantaro. En 1888, la Brita Sudafrika Kompanio (BSA-Kompanio), gvidata de Cecil Rhodes, akiris mineralajn rajtojn. En 1895 Zambio fariĝis "posedaĵo" de la BSA-Kompanio. Dum la plej granda parto de la kolonia periodo, Zambio estis regita fare de administracio nomumita el Londono kun la konsilo de la Brita Sudafrika Kompanio (BSA)"History | Zambian High Commission". www.zambiapretoria.net..

En 1924 Zambio fariĝis brita kronkolonio sub la nomo de Norda Rodezio. De 1954 ĝis ĝia sendependeco en 1964, la lando estis parto de la Centafrika Federacio, kune kun Suda Rodezio (nun Zimbabvo) kaj Nyasaland (nun Malavio).

 Edukado 
En 2006, 98% de la geknabinoj komencis bazlernejon, kompare kun kvarono de la aĝoklaso tri jaroj antaŭe. Sepjaran bazlernejon kompletigis 91% de knaboj kaj 79% de knabinoj(en) Raporto pri Miljaraj Evoluigaj Celoj 2008 . PNUD Zambio.

Estas tri publike financataj universitatoj en la lando: la Universitato de Zambio (UNZA), Universitato Mulungushi (MU) kaj Universitato Copperbelt (CBU). Aldone al ĉi tiuj, ekzistas kvin privataj altlernejoj aŭ universitatoj, kaj sesa estas planita(en) Education in Zambia.

 Politiko 
Zambio sendependiĝis en oktobro 1964 kaj tuj fariĝis respubliko. En 1991, Zambio ricevis novan konstitucion. La ĉefaj partioj estas PF (Patriota Fronto), UPND (Unuiĝinta Partio por Nacia Disvolviĝo) kaj MMD. La lastaj parlamentaj elektoj okazis en 2016 kaj 53,3% de la sidlokoj en la landa parlamento estas kontrolataj de la PF kaj 33,9% de la UPND. MMD havas nur 3% de sidlokoj(en) National Assembly of Zambia.

 Ekstera politiko 
60ra Zambio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano. Zambio estas ankaŭ membro de la Suda Afrika Disvolva Komunumo (SADC), la Komuna Merkato en Suda kaj Orienta Afriko (COMESA), la Afrika Unio kaj la Komunumo de Nacioj(en) Commonwealth of Nations: Bilateral and Multilateral Co-operation ..

 Lingvopolitiko 
Lingva politiko estas kompleksa kaj sentema temo en multaj afrikaj landoj.

Krom la angla kiel instrulingvo, la lingva politiko de Zambio dekomence proponis la eblon instrui sep zambiajn lingvojn (kiel fakon) en oficiale preskribitaj regionoj: la bemban, kaondan, lozian, lundan, luvalean, njanĝan kaj la tongan. Krome, la Konstitucio de Zambio garantiis, ke "La ŝtato faros rimedojn por antaŭenigi la praktikon, ĝuon kaj disvolviĝon fare de iu ajn homo de la kulturo, tradicio, kutimo kaj lingvo de tiu persono, se ĉi tiuj kongruas kun la konstitucio" (parto 9, artikolo 112, alineo g).

 Kulturo 
Institucioj por protekti kaj promocii la kulturon de Zambio kreiĝis, inkluzive de la Nacia Komisiono pri Konservado de Heredaĵo. Privataj muzeoj ankaŭ estis fonditaj kaj kulturaj vilaĝoj estis establitaj por reklami la esprimon de arta talento(en) Zambian Culture,.

 Verkistoj 
Inter la plej konataj verkistoj oni kalkulas Ellen Banda-Aaku, Kenneth Kaunda, Field Ruwe, Dambisa Moyo, Binwell Sinyangwe, Fredrick Chiluba, Angus Buchan, Levy Mwanawasa kaj Namwali Serpell(en) Who are the best authors from Zambia?, Quora, la 9-an de septembro 2018., Efemia Chela, Mali Kambandu, Wilbur Smith, Dambisa Moyo. La verkista grupo The New Writers Group publikigis inter 1964 kaj 1970 verkojn de 150 zambiaj aŭtoroj(en) Mazuba Kapambwe, 8 Zambian Authors You Should Know , Culture Trip, la 19-an de oktobro 2018, alirite la 30-an de marto 2021..

 Kantistoj 
Zambio havas renomajn kantistojn, el kiuj kelkaj estas aŭdeblaj tra tuta Afriko kiel Mampi(en) Mazuba Kapambwe, 9 Musicians From Zambia You Should Know , Culture Trip, la 8-an de junio 2018, alirite la 30-an de marto 2021..

 Ekonomio 
La ĉefa industrio estas la ekspluatado de kupro kiu komencis en la jaroj 1920(en) J. S. African Institue Of Mining, Copper mining in Zambia, volume 116, n-ro 6, junio 2016,. Kupro restas la ĉefa eksportprodukto de Zambio kaj havas grandan efikon al la landa ekonomio pro fluktuoj en mondaj merkataj prezoj(en) Zambio , The World Factbook, CIA. Aliaj ĉefaj ercoj estas kobalto, zinko, plumbo, karbo, oro, arĝento, smeraldoj kaj uranio. Maizo estas la ĉefa agrara produkto. La aliaj ĉefaj cerealaĵoj kultivitaj en la lando estas milio, manioko, sorgo kaj legomoj(fi) Maailma tänään: Eteläinen Afrikka, p. 11. Bonnier, 1996. ISBN 87-427-0812-5..

En 2006, nafto estis trovita en la okcidenta landoparto(en) Timeline: Zambia, BBC.

En la 21-a jarcento la ekonomio estas forte influata de ĉinaj entreprenoj(de) Außenpolitik Sambia, germana Ministerio pri Eksterlanda Politiko.. Zambio havas pli ol 12 miliardojn da ŝuldoj (en usonaj dolaroj), el kiu triono estas al la Ĉina Popola Respubliko. Sur prunto de 3 miliardoj da usonaj dolaroj, Zambio petis prokraston de pagoj, sed ne venis al interkonsento(nl) Zambia is failliet (Zambio bankrotas), RTL Nieuws, la 22-an de oktobro 2020,. En 2019, la lando vicis 113-a el 180 landoj taksitaj laŭ la korupta indico de Transparency International (en) Transparency.Internacia, Zambia.

 Transportado 
La ĉefa internacia flughaveno de Zambio estas en Lusako, sed iuj flugoj el eksterlando ankaŭ venas al la flughavenoj Livingstone, Mfufa kaj Ndola. Tanzania Zambio-Fervojo estis konstruita de la ĉinoj kaj finita en 1976. Ĝi etendiĝas de Kapiri Mposhi norde de Lusako. Aliaj fervojaj vojoj iras de Lusako norden al Kitwe kaj de Lusako suden al Livingstone(en) Flights and getting there, Lonely Planet. La konstruado de vojoj kaj aliaj infrastrukturoj mistere montriĝis duoble pli multekosta ol en najbaraj landoj. Nova terminalo estis konstruita en la flughaveno cele al giganta alfluo de pasaĝeroj, kiun la lando neniam altiris"(en) Marc Horckmans, Schuldencrisis in Zambia zegt veel over de staat van de wereld (Ŝulda krizo en Zambio diras multon pri la stato de la mondo), Business AM weekend, la 17-an de septembro 2018. Tiuj ĉi problemoj parte klarigas kial hodiaŭ la centra banko de Zambio deklaris la landon teknike bankrota(nl) Zambia is technisch failliet (Zambio estas teknike bankrota), Trends (Belga), la 18-an de novembro 2020..

 Turismo 
Viktoria Akvofalo troviĝas ekde 1989 en la listo de Monda Heredaĵo de Unesko. Zambio havas 14 pli grandajn naciajn parkojn aŭ protektitajn areojn, kaj kelkajn pli malgrandajn. Inter la plej konataj estas la Nacia Parko Kazanko kaj Nacia Parko Sumbuo. Ankaŭ la Nacia Parko Suda Luangvo laŭ la rivero Luangvo kun ĝiaj hipopotamoj, ĝirafoj kaj zebroj estas unu el la plej famaj en Zambio.

La Nacia Parko Kafue proksime al Lusaka estas unu el la plej malnovaj en Zambio (fondita en 1950) kaj la plej granda en la mondo - pli ol 22 400 kvadrataj kilometroj. Estas multaj diversaj specoj de antilopoj, kaj leonoj, leopardoj kaj gepardoj. La zambia nacia birdo estas la blankkapa maraglo(en) Zambia, Encyclopaedia Britannica.

 Daŭripova turismo 
La turisma agentejo de Zambio ankaŭ volas akceli daŭreblan turismon sur la insulo Sindabezi(en) Experience Sustainable Tourism on Sindabezi Island, Nacia turisma agentejo de Zambio.. Tamen restas vivmedia problemo: ĉar plej multaj hejmoj uzas lignon kiel sian energifonton, la arbaroj de Zambio estas sub granda premo.

 Bibliografio 
 Kashoki, Mubanga E. en Ohannessian, Sirarpa. (1978) Language in Zambia. Londono: International African Institute.
 Kashoki, Mubanga E. (1990) The Factor of Language in Zambia. Lusaka: Kenneth Kaunda Foundation.
 Tordoff, William (ed.) (1974) Politics in Zambia. Manchester: Manchester University Press

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Kuprozono
 Nacia Parko Sumbuo
 Zambezaj inunditaj herbejoj

 Eksteraj ligiloj 
 (eo) 
 (en) The Zambian

775px


Kategorio:Centra Afriko
Kategorio:Landoj sen maraliro
Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1964