Akeno

Aachen  (, el kelta Ahha; en Esperanto AkenoAkeno estas pli nova esperantigo, kiu ekmenciiĝis per la publikiĝo de la eldono 2002 de PIV, ankaŭ notiĝas en la reta eldono de 2020 aŭ Aĥeno;Aĥeno estas la origina esperantigo el la 19-a kaj 20-a jarcentoj, kiun laŭ aserto de PIV uzis Zamenhofo, ĝin notis la eldono de PIV el 1970, paĝo 17, kaj daŭre uzas interalie la magazino Monato, ekzemple en artikolo de Istvan Ertl el la numero 11 2011, paĝoj 16 kaj 17 ; ; ; ; dialekte Oche) estas urbo en okcidenta Germanio, en la federacia lando Nordrejn-Vestfalio, la distriktaro Kolonjo kaj al la distrikto urba regiono Aachen. Ĝi najbaras al la nederlanda kaj belga landlimoj kaj apartenas al la transnacia Eŭregiono Mozo-Rejno. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . 

La Karola Premio ("Karlspreis") estas juĝata ĉiujare al persono, kiu antaŭenigis la eŭropan unuiĝon.

La Universitata Kliniko de Aachen disponas pri la plej granda malsanuleja konstruaĵo de Eŭropo.

eta|maldekstra|
250px|eta|maldekstra|
250px|eta|maldekstra|<center>
250px|eta|maldekstra|<center>fontano Elisenbrunnen
250px|eta|maldekstra|<center>la Couven-muzeo pri burĝa vivkulturo de la 18-a kaj 19-a jarcentoj

 Historio 
Homoj priloĝis la regionon jam en la neolitiko. Dum la bronzepoko kaj frua ferepoko ĝin priloĝis keltoj, kion pruvas tumulo en la Aĥena arbaro. La keltojn subigis dum la Gaŭla Milito Romiaj soldatoj, kiuj tie konstruis banejon en la 1-a jarcento. (Hodiaŭ la varmaj fontoj ebligas, ke la urbo estas oficiala kuracloko.) La romianoj forlasis la ejon en la 4-a jarcento.

Tomboj atestas, ke frankoj ekloĝis en la regiono ĉirkaŭ Aachen en la 7-a jarcento. La unua tekstfonto, kiu mencias la urbon, originas el 765, kiam la franka reĝo Pipino la pli juna tie pasigis kristnaskon kaj sekvan paskon. Lia filo kaj posteulo Karolo la Granda konstruigis palacan regejon ekde 789 (unu turo de ĝi daŭre staras kaj estas la plej malnova konstruaĵo en la urbo); krome preĝejeton, bazo de la hodiaŭa katedralo. Karolo la Granda, jam imperiestro, mortis kaj entombiĝis en Aachen en 814. Ankaŭ liaj posteuloj dumtempe loĝis tie, ĝis la normanoj detruis la regejon en 881.

En la jaro 936 Otto la 1-a kroniĝis germana reĝo en Aachen, kaj tiel faris liaj posteuloj dum preskaŭ 600 jaroj.

La traktato de Aachen (aŭ ) de la 2-a de majo 1668 haltigis la militon de Devolucio inter Francio kaj Hispanio.

La Akena Kongreso okazis inter la 29.9. kaj la 21.11.1818 en Aachen. Temis pri interkonsenttrovo pri mezuroj farotaj por malhelpi demokratiaj movadoj en Eŭropo post la novordigoj de la Viena kongreso.

 20a jarcento 
La Batalo de Akeno estis grava batalo de la Okcidenta Fronto en la Dua Mondmilito, luktita inter usonaj kaj germanaj fortoj en kaj ĉirkaŭ Akeno inter la 2a kaj la 21a de oktobro 1944. La urbo estis parto de la Sigfrida Linio, nome la ĉefa defenda reto de la okcidenta landlimo de Germanio; la Aliancanoj estis esperintaj konkeri ĝin tuje kaj avanci en la industriigitan Ruhr-regionon. Kvankam plej el la civila loĝantaro de Akeno estis evakuita antaŭ la komenco de la batalo kaj tiel ne estis tro da civilaj mortoj, multo de la urbo estis detruita kaj ambaŭ flankoj suferis fortajn perdojn. La batalo finis per kapitulaco de germanoj, sed ilia obstina defendemo multe malhelpis la planojn de Aliancanoj por la avanco en Germanion.Video: Allies Set For Offensive. Universal Newsreel. 1944. Alirita la 8an de februaro 2012.

 21a jarcento 
La Traktato pri Franc-Germana Kunlaboro kaj Integriĝo (, ), konata kiel la Traktato de Akeno (, ), estas duflanka traktato inter la Federacia Respubliko Germanio kaj la Franca Respubliko, subskribita la 22-an de januaro 2019 en Akeno fare de la Federacia Kancelierino Angela Merkel kaj la Prezidanto Emmanuel Macron. Ĝi pledas por profundigo de eŭropa ankrado kaj eŭropa solidareco, proksimiĝo de la ekonomiaj, diplomatiaj kaj defendaj politikoj de la du landoj, ekologia kunlaboro, instigo al lernado de la lingvo kaj kulturo de la najbaro, kaj ankaŭ plifortigo de translima kunlaboro.

 Amaskomunikiloj 
Aachener Nachrichten (prononco [Aĥener NAĤrihtn], mallonge AN) estas germana nacia gazeto. Ĝi fondiĝis en la urbo Akeno kaj havas sian centran redakcion tie. Gazetaj eldonoj ekde la 24-a de januaro 1945 aperas ĉiun lundon ĝis sabaton. Kune kun la parenca gazeto Aachener Zeitung ĝi publikiĝas en eldonejo nomata Aachener Zeitungsverlag.

 Trafiko 
 per individua motora trafiko estas la okcidenta finpunkto de la aŭtovojoj  kaj  kaj la suda finpunkto de la federacia vojo . Kompreneble ĝi ankaŭ havas viglan internacian fervojan stacidomon kun multaj konektoj aparte al Lieĝo kaj Kolonjo, kiu ankaŭ fervoje kovras la tutan areon de la transnacia Eŭregiono Mozo-Rejno de plej okcidenta Germanio, suda Nederlando kaj nordorienta Belgio. Krome la urbo estas parto interalie de la longdistanca biciklada vojo EuroVelo 3, nomata Pilgrima vojo, internacia eŭropa vojo nur por bicikloj kaj aliaj senmotoraj veturiloj (precipe vicradaj glitiloj), kiu longas entute 5 122 kilometrojn kaj vojas en la eŭropaj ŝtatoj Norvegio, Svedio, Danio, Germanio, Belgio, Francio kaj Hispanio.

 Partneraj urboj 
  Liège (Luik, Lüttich), Belgio (1955)
  Reims, Francio (1967)
  Halifax, Britio (1979)
  Toledo, Hispanio (1985)
  Ningbo, Ĉinio (1986)
  Naumburg, Saksio-Anhalto, Germanio (1988)
  Arlington, Virginio, Usono (1993)
  Kaburbo, Sudafriko (1999)
  Kostroma, Rusio (2005)
  רֹאשׁ הָעָיִן (Roŝ Ha Ajin), Israelo (2007)
  Baltimore, Irlando (2010)
  Istanbulo-Sarıyer, Turkio (2013)

partnerigita kun la urboparto Kornelimünster/Walheim:
  Montebourg, Francio (1972)

 Esperanto-movado 
La akenaj esperantistoj ĉiam tre proksime kunlaboris kun la Esperanto-grupo de la proksima urbo Eschweiler rekte ĉe la orienta urbolimo, kie interalie loĝis Uwe-Joachim Moritz kun sia familio kaj Claus Günkel, sed ankaŭ kun la Esperanto-grupo de la same proksima urbo Maastricht en distanco de malpli ol 20 kilometroj okcidente kaj en pli vasta senco apartenas al la trilanda regiona Esperanto-ligo Senlime. La iama "Esperanto-lando" Neŭtrala Moresnet ekde 1908 ĝis la eko de la unua mondmilito en 1914 komenciĝis rekte ĉe la sudokcidenta urbolimo, kaj la urbo Kerkrade, kie interalie disvolviĝis la IJK 1989 de TEJO, situas rekte ĉe la norda urbolimo. Daŭre estas gastiganto de Pasporta Servo en Akeno.

 Gefiloj de la urbo 
 Apollonia Radermecher (1571-1626) ordenfondintino kaj flegistino
 Henri Victor Regnault (1810-1878) franca kemiisto kaj fizikisto
 Ludwig Mies van der Rohe (1886–1969) germana arkitekto
 Richard Scheringer (1904-1986) politikisto
 Fredy Hirsch (1916–1944) germana-juda atleto, sporta instruisto kaj gvidanto de la cionisma junulara movado
 Otto Graf Lambsdorff (1926-2009) politikisto
 Erwin Gatz (1933-2011), eklezia kaj arta historiisto kaj romkatolika pastro
 Ulla Schmidt (naskiĝinta 1949) politikisto
 Franz Josef Radermacher (naskiĝinta 1950) matematikisto kaj profesoro pri informadiko
 Gero P. Weishaupt (naskiĝinta 1964) katolika teologo, sacerdoto kaj kanonjuristo
 Thomas Kemmerich (naskiĝinta 1965) politikisto
 Katrin Heß (naskiĝinta 1985) aktorino
 Kai Havertz (naskiĝinta 1999) profesia futbalisto

250px|eta|maldekstra|

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Departemento Ruro
 Internacia Gazetara Muzeo
 Itinero Karlomagna
 Urba regiono Aachen
 Katedralo de Akeno
 Rejnlanda-Vestfalia Teknologia Altlernejo Akeno

 Eksteraj ligiloj 
  ()
 Ligo al la Esperanto-klubo de Aachen 
 retejo de la teknologia universitato de Aachen 

eta|maldekstra|Centra placo antaŭ la urbodomo|770x770ra


Kategorio:Urba regiono Aachen
Kategorio:Urboj de Nordrejn-Vestfalio
Kategorio:Rejnlando
Kategorio:Setlejoj sur trilanda punkto