Malavio

MalavioMalavio en PIV ĉe Vortaro.net. (Respubliko de Malavio) estas lando sen maraliro en sudorienta Afriko. Ĝi havas limojn kun la landoj Tanzanio, Mozambiko kaj Zambio. La ĉefurbo de Malavio estas Lilongvo. Krom la oficiala lingvo de Malavio kiu estas la angla, la ekskolonia lingvo, ankaŭ la njanĝa lingvo (ankaŭ nomata ĉiĉeva aŭ ĉeva lingvo) kiu estas bantua lingvo estas parolata tie. La aliaj bantuaj lingvoj parolataj de la loĝantaro estas la tumbuka, la jaoa (chiyao aŭ yao) kaj la ngonia.

Ĝia grandeco estas ĉirkaŭ 118480 km² kaj ĉirkaŭ 100 homoj loĝas po km². La lando ankaŭ nomiĝas "La varma koro de Afriko". "Malavio, la varma koro de Afriko", retejo de la organizaĵoj por vundeblaj kaj orfaj infanoj, arkivita de la originalo, la 27-an de julio 2011. Malavio estas unu el la plej malgrandaj landoj en Afriko. Lago Malavio havas superfacon ĉirkaŭ unu triono de la areo de Malavio. Kantoj el la Koro, la mirinda birdovivo de Malavio. Centra Afrikano Limigita. 2014. ISBN 978-99908-14-33-0.

 Loĝantaro 
La lando nombris 18 091 575 loĝantojn en 2016, de kiuj 85% loĝis en kamparaj lokoj. Malawi  arkivo, CIA World Factbook La loĝantaro estas malegale distribuata. La nordaj kaj centraj altebenaĵoj estas malabunde loĝataj, male al la sudaj regionoj. La loĝantara kresko estas forta (ĉirkaŭ 3% jare).

 Publika sano 
Malavio estas unu el la plej malriĉaj landoj en la mondo, kaj dek procentoj de la loĝantaro havas HIV.

Personoj suferantaj de albinismo estas submetitaj al diskriminacio, murdo kaj kidnapo en Malavio. La ostoj de tiuj personoj "vendiĝus al tradiciaj resanigantoj en Malavio kaj Mozambiko por krei magiajn medikamentajn trinkaĵojn, kiuj supozeble alportus riĉecon aŭ bonŝancon." Ĉi tiu makabra komerco ankaŭ instigas la kredon, ke la ostoj de albinuloj enhavus oron”. «La chasse aux albinos s’intensifie au Malawi», Le Monde,‎ la 7-an de junio 2016 

 Infanaj geedziĝoj 
Pli ol duono de knabinoj geedziĝas antaŭ la aĝo de 18 jaroj, laŭ enketo farita de UN en 2012, kaj tial estas vicigitaj kiel unu el la landoj en la mondo kun la plej alta proporcio de infangeedziĝoj. Junaj knabinoj, kelkfoje nur sepjaraj, ankaŭ submetiĝas al seksaj inicaj ritoj en specialaj tradiciaj tendaroj por tiel nomata purigo (kusasa fumbi). Ĉi tiu praktiko celas neniun instruadon pri la ina genitala sistemo, reproduktiĝo/generado, kontraŭkoncipado aŭ la transdono de aidoso. La temo de ĉi tiuj tendaroj estas tabua en la lando. Amaury Hauchard, «Au Malawi, dans les camps d'"initiation sexuelle" pour fillettes» (En Malavio, en la tendaroj por seksa inicado), Le Monde,‎ la 23-an de julio 2017 (rete legebla arkivo).

Pro la grandaj klopodoj de de Theresa Kachindamoto por ĉesigi infangeedziĝojn, la minimuma aĝo por edziniĝo estas nun (2021) 18-jara. Batha, Emma (la 16-an de februaro 2015). "Malawi bans child marriage, lifts minimum age to 18", Reuters. Arkivita el la originalo la 1-an de oktobro 2015. En januaro 2019 ŝi sukcesis nuligi pli ol 2 500 infanajn geedziĝojn. Malawi’s female tribal chief breaks up over 2 500 child marriages and counting , EducateInspireChange, la 16-an de januaro 2019.

La organizo ChanceforChange donas al knabinoj emocian, praktikan kaj profesian trejnadon, kiu ebligas al ili disvolvi memfidon kaj kapablojn necesajn por iĝi ekonomie sendependaj junaj plenkreskuloj. Pioneers of change  (Pioniroj de ŝanĝo), ChanceForChange.org

 Geografio 
eta|480x480px|Mapo de Malavio
La plej alta monto de Malavio estas la 3000 m alta Mulanĝe (vidu foton), la plej longa rivero estas la 400 km longa Shire. La Shire-rivero formas la sudan defluon de la Malavia Lago (pli frue: Njasa Lago). La Malavia Lago estas kun la surfaco de ĉirkaŭ 29.600 km² la plej granda lago de Malavio kaj la tria plej granda de Afriko.

La landareo estas ĉirkaŭ 118.484 km², el kiu 31% estas arbaro kaj vepro, 25% akvosurfaco, 20% agrosurfaco, 15% paŝtejo kaj kampo.

Etendiĝo: nordo-sudo 850 km, okcidento-oriento 350 km.

Landlimoj: 2.881 km, al Mozambiko 1.569 km, al Tanzanio 475 km kaj al Zambio 837 km.

 Grandaj urboj 
 Lilongwe
 Blantyre
 Mzuzu

 Historio 
Sur la teritorio regis antaŭ la alveno de la koloniismo la reĝlando de Maravi. La sklavkomerco kaj tribaj bataloj suferigis la regionon. En 1859 David Livingstone atingis kiel la unua eŭropano la Malavian Lagon.

En 1953 Malavio, tiam nomata Njasalando, kiel protektorato de Unuiĝinta Reĝlando, fariĝis preskaŭ sendependa lando nomata Federacio de Rodezio kaj Njasalando. La Federacio finiĝis en 1963. En 1964 la protektorato de Unuiĝinta Reĝlando super Njasalando estis finita. Njasalando fariĝis sendependa lando regata de reĝino Elizabeto kaj nomata Malavio. Du jarojn poste ĝi fariĝis respubliko. Post sendependiĝo ĝi fariĝis unupartia ŝtato regata de Hastings Banda kiu estis ŝtatprezidanto ĝis 1994.

En 1994 Bakili Muluzi venkis la unuan multpartibaloton de Malavio. En 1999 li denove venkis prezidantan baloton. Bingu wa Mutharika malapogis Muluzin kaj provis forigi lin el prezidanteco.

Peter Mutharika estas la nuna prezidento.

 Kulturo 
alternative=Kuirarto en Malavio|eta|Nsima, tipa manĝaĵo en Malavio|265x265ra
Malavio estas la ĉefa lando, kie oni praktikas "Nyau", aro de praktikoj kaj sekreta societo bazitaj sur propra kosmogonio. Ĉi tiuj praktikoj inkluzivas precipe dancojn, unu el kiuj, la "Gule Wamkulu".

La ĉefa manĝaĵo de Malavio estas nsima, manĝaĵo farita el maiza faruno, kiu aspektas kiel blanka pureo. Ekde 2017 ĝi troviĝas sur la reprezenta listo de la nemateria kultura heredaĵo de la homaro.(fr) «Le nsima, tradition culinaire du Malawi» arkivo, UNESKO
alternative=Rokarta areo Chongoni|maldekstra|eta|Rokarta areo Chongoni

 Heredaĵo kaj UNESKO 
La programo de Monda Heredaĵo (Unesko, 1971) enmetis en sian liston de Monda Heredaĵo (la 12/01/2016) la ejon kun roka arto de la Nacia Parko Chongoni kaj la Malavian Lagon, krom pluraj ejoj enskribitaj en la komplementa listo.

La programo de Nemateria Kultura Heredaĵo (Unesko, 2003) enmetis en sia reprezenta listo de la nemateria kultura heredaĵo de la homaro (ĝis 15/01/2016):

 2008: Gule Wamkulu «Gule Wamkulu» arkivo, UNESKO, 2005 

 2008: La 'vimbuza', resaniga danco Le Vimbuza, danse de guérison arkivo, Unesco.org 

 2014: La 'ĉopa', oferdanco de la lomvoj (lomwe), indiĝenoj de suda Malavio La tchopa, danse sacrificielle des Lomwe du sud du Malawi, arkivo, Unesco.org

 2017: Nsima, kuirarta tradicio de Malavio

 Edukado 
La parto de edukaj elspezoj inter ŝtataj elspezoj en la periodo 1998–2007 estis 12% Malawi , arkivo, UNICEF kaj reprezentis 5,4% de MEP por la periodo 2008-2010., kio estas pli alta ol en landoj kun komparebla disvolviĝo. La eduka sistemo en Malavio, Monda Banko, 2010 arkivo Malavio havas plurajn universitatojn: la universitato de Malavio, fondita en 1964 estis la unua kaj la plej granda,. Aliaj universitatoj estas Katolika universitato de Malavio, Universitato de Mzuzu kaj la Universitato de Suda Malavio ankaŭ konata kiel la Malavia Universitato de Scienco kaj Teknologio.

Kiel ĉiuj aliaj profesioj, la instrujprofesiuloj estis trafitaj per la cerboperdo. Multaj malaviaj kleraj profesiuloj estas laboraktivaj kaj vivantaj eksterlande pro pli alta salajro kaj pli bone laborkondiĉoj.eta|350x350px|Monto Mulanĝe (Mulanje), la plej alta en Malavio

 Administracio 
Malavio estas dividita en 28 distriktojn, kiuj estas grupiĝitaj en tri regionoj, nome Centra, Norda kaj Suda.

 Politiko 
 Interna politiko 
Malawi Congress Party (MCP) de Banda estis la sola laŭleĝa partio en la lando. En 1971, Banda fariĝis dumviva prezidento. Dum preskaŭ 30 jaroj, Banda severe regis la landon, kiu tenis Malavion for de milito. Sub premo por libera politiko, Banda okazigis referendumon en 1993. Tiam la loĝantaro voĉdonis por multpartia demokrata registaro. Malfrue en 1993 prezidenta konsilio estis instalita kaj la prezidenteco por la vivo prenis finon.

La prezidanto estas elektata ĉiu kvina jaro. Li regas kaj la landon kaj la registaron. La vicprezidanton oni elektas en sama baloton kiel la prezidanton, kaj krome la prezidanto povas elekti alian vicprezidanton, sed tiu vicprezidanto devas esti el alia partio ol la prezidanto.

Nova konstitucio estis enkondukita kaj finis la regadon de la malavia kongresa partio MCP.  En 1994 la unuaj multpartiaj elektoj okazis en Malavio kaj Banda estis venkita de Bakili Muluzi. En junio 2020 okazis denove prezidenta baloto (la unua okazis en 2019), dum kiu la opozicia kandidato Lazarus Chakwera venkis la aktualan prezidanton Peter Mutharika. Tio estis la dua kazo en la afrika historio, kiam la kortumo nuligis la prezidentan baloton (unuafoje tio okazis en Kenjo en 2017) kaj la unua fojo kiam opoziciulo kiu venkis en la dua baloto postulis tion.

La ŝtatestro estas la Prezidanto de Malavio.

 Ekstera politiko 
Malavio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de 77 nacioj el Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

500x500px

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Theresa Kachindamoto
 Vikinovaĵoj:  Opoziciulo venkis en prezidanta baloto en Malavio
 Vikinovaĵoj:  Kategorio: Malavio
 Vikivojaĝo:   Malavio

 Eksteraj ligiloj 

  Interkulturaj aspektoj de Malavio , el loka kaj kanada vidpunktoj
  Retejo de la registaro de la Respubliko de Malavio 
  Malawi, CIA, The World Factbook 
  Turismo en Malavio
  Ministerio de Informoj kaj Ciferecigo 
  Vizitu Malavio (Sekcio de Turismo)


Kategorio:Landoj sen maraliro
Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1964