Jemeno

Jemeno () estas lando en okcidenta Azio kaj en la sudokcidento de la Araba duoninsulo .  Jemeno limas al Sauda Arabio norde, Omano oriente, Adena Golfo kaj Araba Maro sude kaj Ruĝa Maro okcidente. La ŝtatoj Ĝibutio kaj Eritreo situas proksimume 20 respektive 30 kilometrojn de ĝi trans la Ruĝa Maro. Al Jemeno ankaŭ apartenas la Sokotra insularo kaj multaj pli malgrandaj insuloj en la Bab al-Mandab, en Ruĝa Maro kaj la Araba Maro. Tamen, ĉar la ŝtato Jemeno fiaskis pro la enlanda milito pluraj faktaj ŝtatoj nuntempe ekzistas sur la iama teritorio.

La Jemena Respubliko kreiĝis dum la 1990-aj jaroj rezulte de unuiĝo de la du ŝtatoj Jemena Araba Respubliko en Norda Jemeno kaj Demokratia Popola Respubliko Jemeno en Suda Jemeno. Unuigo de la ŝtataj strukturoj okazis en 1993 .

Pro diversaj internaj konfliktoj, terorismo, gravaj diferencoj inter la sudo kaj la nordo kaj korupto, la lando povis profiti malmulte ekonomie de siaj naftorezervoj kompare kun aliaj landoj en la araba mondo. Kun malneta enlanda produkto de 1 061 USD pokape, Jemeno estas la plej malriĉa lando sur la Araba Duoninsulo(en) IMF, Listo de MEP laŭ lando laŭ IMF. Arĥivita de la originalo, la 31-an de oktobro 2020.. En la lastaj jaroj, progreso estis farita en pluraj lokoj, sed ekzistas ĝeneraligitaj timoj de gravaj ekonomiaj kaj politikaj problemoj se la naftoresursoj elĉerpiĝas.

Jemeno pintas en la Indekso de malsukcesaj ŝtatoj kaj estas lasta en la Tutmonda Indekso de Malsato. Laŭ la UN, 75% de la loĝantaro de la lando bezonis humanitaran helpon (en 2019). 70 procentoj de la loĝantaro dependas de internacia helpo por pluvivi.

Islamo estas la ŝtata religio kaj validas la ŝaria juro. La strikta orientiĝo de la juro kondukas al la neado de multaj homaj rajtoj, kiel ekzemple la libereco elekti sian religion.

La ĉefurbo kaj plej granda urbo de la lando estas Sanaa. La lando havas ĉirkaŭ 40 milionojn da loĝantoj kaj areon de 527 968 ​​km².

 Demografio 
Jemeno havas ĉirkaŭ 34 milionojn da homoj laŭ taksoj de junio 2023. 46% de la homoj aĝas malpli ol 15 jarojn. Jemenoj estas ĉefe de araba origino.  La araba estas la oficiala lingvo.
Religio en Jemeno estas plejparte de du ĉefaj islamaj religiemaj grupoj; 53% de la islama loĝantaro estas sunaistoj kaj 45% estas ŝijaistoj laŭ UNHCR. Preskaŭ senescepte ĉiuj jemenaj enlandanoj estas islamanoj. Laŭ taksoj de 2009, vivdaŭro en Jemeno estas 63,27 jaroj.

Historio
Kataban (arabe مملكة قتبان, latinliterigata foje ankaŭ Qataban) estis antikva regno en la teritorio de la nuna ŝtato Jemeno. Ĝi estis konata al la antikvaj romianoj kiel "Feliĉa Arabio". ĉar la areo estis tiel bela kaj potenca. Ĝia centro estis en la valo Bajhan. Kiel iuj aliaj regnoj de la suda Araba Duoninsulo ĝi gajnis grandan riĉecon de la komerco de olibano kaj mirho, incensoj kiuj estas bruligataj ĉe altaroj. La ĉefurbo de Kataban estis nomita Timna kaj situis sur la komerca vojo kiu trapasis la aliajn reĝlandojn Hadramaut, Ŝeba kaj Ma'in .

La Otomana Regno prenis kontrolon de Norda Jemeno, kaj la Brita Imperio prenis Sudan Jemenon, en la frua 20-a jarcento. La du partoj estis kunigitaj en 1990 kaj poste batalis internajn militojn. La plej nova komenciĝis en 2015. Kelkaj famaj homoj inkluzive de iama prezidanto Ali Abdullah Saleh estis mortigitaj, kaj miloj mortis pro malsato.

En 1990, la du iamaj ŝtatoj de la Jemena Araba Respubliko (JAR, "Norda Jemeno"; ĉefurbo Sanao) kaj la Popola Demokratia Respubliko Jemeno (DPJ, "Suda Jemeno", ĉefurbo Adeno) kuniĝis por formi la nunan ŝtaton. Ekde 2013, okazis enlanda milito. En ĉi tiu konflikto, la Houthi-milicoj sukcesis konkeri la ĉefurbon Sanao kaj grandajn partojn de la lando. La 25-an de marto 2015, Sauda Arabio, kun la armea partopreno de ok aliaj ŝtatoj (Islamic Military Coalition), lanĉis armean intervenon nomitan Operation Decisive Storm por subteni la centran registaron sub prezidento Hadi kaj ĉefministro Khalid Bahah. La konflikto tiel vastiĝis amase kaj estas rigardata kiel prokura milito inter Sauda Arabio kaj Irano.  Pro la milito en la lando (aprilo 2022) 4,3 milionoj da homoj estas enlande delokitaj.

 Enlanda milito ekde 2013 
maldekstra|eta|Milito en Jemeno

Sekve de la politikaj perturboj en Tunizio kaj Egiptio komence de la jaro 2011, ankaŭ en Jemeno ekestis tumultoj: Ekzemple la 3-an de februaro 2011, pli ol 20 miloj da homoj manifestacias en la nacia ĉefurbo Sanao, postulante tujan eksiĝon de la prezidanto Ali Abdula Saleh, kiu seninterrompe prezidis la ŝtaton ekde la jaro 1990 . Samtempe ĉirkaŭ 2 miloj da liaj subtenantoj kolektiĝis ĉe la randoj de la ĉefurbo. La antaŭan tagon, do la 2-an de februaro, li estis anoncinta ke li ne rekandidatos kiel ŝtata prezidanto fine de la nuna oficperiodo en 2013, kaj ke li ankaŭ ne transdonus la potencon al sia filo. En prezidanta baloto de 2012 elektiĝis nova prezidanto Mansur Hadi. Ekde 2013 ribeluloj de la grupiĝo Huthi (ŝijaismaj membroj de zajdisma islamo), subtenantoj de la nuna eksprezidanto Ali Abdula Saleh, subtenantoj de separatisma suda Jemeno, kaj landa branĉo de la terorisma movado Alkaido batalas kontraŭ la armeo de la centra registaro pri al potenco en la ŝtato. La Huthi-ribeluloj sukcesis okupi la ĉefurbon Sanao kaj grandajn partojn de la ŝtato, kaj ili jam proksimis al konkero de la provizora ĉefurbo Adeno, kiam la armeo de la sunaisma Sauda Arabio kun partopreno de la armeoj de ok pliaj ŝtatoj la 25-an de marto 2015 komencis armeon intervenon favore al la elektita ŝtata prezidanto Mansur Hadi kaj ties ĉefministro Ĥalid Bahah  .  Milito daŭris, kie Saud-Arabio kaj Irano apogas malsamajn flankojn.

 Geografio 
maldekstra|eta|300x300ra|Mapo kun norda kaj suda Jemeno
Jemeno situas en la sudo de la Arabio. Ĝi estas lavita de la akvoj de la Ruĝa kaj Araba Maroj de la Hinda Oceano. Kelkaj insuloj en la Ruĝa maro, inkluzive de la Haniŝ-insuloj, Kamaran, kaj Perim, same kiel Sokotro en la Araba maro, apartenas al Jemeno. Multaj el la insuloj estas vulkanaj.

Ĝi kundividas landlimojn kun Omano (oriente) kaj Saŭda Arabio (norde).

La nordoriento de Jemeno estas kovrita de varma, roka dezerto kie pluvo ne falas dum jaroj. La jemenaj montoj, kiuj apartigas tiun ĉi dezerton de la marborda ebenaĵo, ricevas pluvegon ĉiuvintre.
centra|eta|600x600ra|Mapo de Jemeno kun la plej gravaj urboj.

 Biogeografio 
Biogeografie la lando troviĝas plejparte en la sudaraba ekoprovinco el la afrotropiso laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF).  Ĝi interalie enhavas ekoregionon kiu estas nomata : sudokcident-arabaj montaraj duonarbaroj. La insularo de Sokotro apartenas al la sahela-sudana ekoprovinco de la sama ekozono kaj konsistas el la sokotraj kserofitaroj.  La nordoriento de Jemeno situas en la sahar-arab-dezerta ekoprovinco de la palearktiso, nome en la ekoregiono arabaj-sinajaj dezertoj kaj kserofitaroj.

 Administra divido 
En februaro 2004, Jemeno estas dividita en dudek governoratojn (provincojn) kaj unu municipon nomitan "Amanat Al-Asemah".
 Provincoj respektive gubernioj: Abjan  Adeno ('Adan)  Amran  Al Bajda   Ad Dali   Dhamar   Al Ĝaŭf  Hadramaut   Hadĝa  Al Hudajda   Ibb   Lahiĝ Marib  Al Mahra   Al Mahŭit   Rajma   Sanao (Sana'a)  ĉefurba distrikto Sanao  Sada   Ŝabŭa   Taiz
 Heredaĵo: malnova urbokerno de Sanao; geografia regiono Hadramaut, Ŝibam.
La gubernioj estas dividitaj en 333 distriktoj . La distriktoj estas dividitaj en 2,210 sub-distriktojn, kaj tiam en 38,284 vilaĝojn (aktuale en 2001).

 Infrastrukturo 
Ĉiuj trafikŝildoj estas en la araba kaj la infrastrukturo estas en malbonega stato.

 Turismo 
La nombro de turistoj kiuj vizitis Jemenon en 2005 estis taksita je 336 000 kaj reduktiĝis poste al kelkaj miloj(de) Rainer Hermann:  Das Armenhaus Arabiens (La malriĉulejo de Arabio), Frankfurter Allgemeine Zeitung, la 6-an de januaro 2010.  Alloga por eŭropaj turistoj estas la malnova urbo de Sanao, la historia ĉefurbo Ŝibam, la Medino de Zabid, la historia urbo Tarim aŭ la elfosadoj de Barakiŝ (Baraqish). Distra turismo, aliflanke, estas tre limigita.

La plua evoluo de turismo estas malhelpita de la manko de la necesa infrastrukturo, sed ĉefe de la malstabila sekureca situacio. La Federacia Eksterlanda Oficejo de la Federacia Respubliko Germanio nun avertas pri la "grava risko de teroristaj atakoj" kaj la "daŭra alta risko de homfortkapo" kaj ankaŭ pri "ekflamantaj tribaj konfliktoj" kaj eksplicite konsilas ne vojaĝoj al Jemeno.

 Politiko 
Estas multe da korupto kaj la lando estas regata de viroj, kie virinoj vivas izole de aliaj viroj. Multaj de ili baraktas vivteni sin kaj almozpetas en publikaj lokoj. Laŭ artikolo 1, paragrafo 1 de la Konstitucio de 1994, laste ŝanĝita en 2001, Jemeno estas arab-islama sendependa kaj suverena ŝtato.

 Ekstera politiko 
Jemeno estas membro de Unuiĝintaj Nacioj ( UN ) kaj la Ligo de Arabaj Ŝtatoj. En januaro 2002, Jemeno aliĝis al la Golfa Koopera Konsilo, komence nur kiel observanto.

 Homaj rajtoj 
Fine de februaro 2009, la jemena parlamento aprobis leĝon fiksantan la minimuman aĝon por geedziĝo je 17 jaroj. Grupo de elstaraj religiemaj figuroj de Jemeno kontraŭbatalis tiun leĝon, nomante ĝin malkongrua kun ŝaria juro.

Jemeno estas unu el la landoj kie virina genitala kripligo estas praktikata. Ĉirkaŭ 22.6% de virinoj inter 15 kaj 49 jaroj estis trafitaj en 1997. Kvankam Jemeno ratifis la  Konvencion pri forigo de ĉiu diskriminacia formo kontraŭ virinoj en 1984, laŭtakse 50% de ĉiuj edziĝintaj virinoj estas eksponitaj al perforto(en) United Nations Development Program: Arab Human Development Report 2009, p. 7, p. 81, citante taksojn de UNICEF..  Jemeno ratifis la laŭvolan protokolon pri la Internacia Konvencio pri Infanaj Rajtoj(en) United Nations Development Program: Arab Human Development Report 2009, p. 92, kiu malpermesas la rekrutadon de infanoj en armita konflikto.

Esprimlibereco kaj gazetara libereco estas tre limigitaj.

 Bildgalerio 

 Noto kaj referencoj 
Tiu ĉi artikolo estas parta aŭ tuta traduko de la samtema artikolo en la germana vikipedio, listo de ŝangoj.

 Eksteraj ligiloj 
 (eo) 


  of the Government of Yemen 
 Jemena Registaro – oficiala portalo (Ĉe la Wayback Maŝino, marto 2009) ()
 Yemen. La Monda Faktlibro. Centra Informkolekta Agentejo.

 (en) Profilo de Jemeno de la BBC News
 (fr) La vivo en Jemeno, YouTube


Kategorio:Transkontinentaj landoj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1990
Kategorio:Landoj de Okcidenta Azio
Kategorio:Mezorientaj landoj
Kategorio:Membroj de la Unuiĝintaj Nacioj
Kategorio:Membroj de la Ligo de Arabaj Ŝtatoj
Kategorio:Membroj de la Organizaĵo de Islama Kunlaboro
Kategorio:Aziaj landoj
Kategorio:Respublikoj
Kategorio:Arabaj landoj
Kategorio:Listo de landoj laŭ ŝtata misfunkciado