André-Marie Ampère

André Marie AMPÈRE  (naskiĝis la 20-an de januaro 1775 en Poleymieux-au-Mont-d'Or, mortis la 10-an de junio 1836 en Marsejlo) estis franca fizikisto, matematikisto, inĝeniero kaj filozofo.

Kiel infano li neniam vizitis lernejon, sed estis instruata de sia patro, kiu estis riĉa komercisto. Li fariĝis instruisto, poste profesoro pri matematiko en la Franca Politeknika Lernejo de Parizo kaj ekde 1826 li laboris kiel profesoro pri fiziko en la Collège de France. Jam ekde la jaro 1802 li estis membro de la Akademio de Sciencoj de Francio.

Ampère (aŭ Ampero, esperante) estas konsiderata unu el la malkovrintoj de la elektromagnetismo. Krome li eltrovis multajn novajn sciojn en la matematiko kaj la kemio, ankaŭ okupiĝis pri biologio kaj filozofio. La mezurunuo de la kurentointenso estas nomata laŭ li: ĝi fakte nomiĝas ampero.

Li, kiel aliaj saĝuloj de sia tempo, ankaŭ okupiĝis pri filozofio kaj eĉ kreis projekton de apriora lingvo, kiun oni konas iomete per sia korespondado.

eta|240px|maldekstra|Domo en Poleymieux-au-Mont-d'Or, muzeo

 Omaĝoj 
eta|maldekstra|Statuo de André-Marie Ampère, sur la placo Ampère en Liono

 Lia nomo estas uzita por difini la mezurunuon de kurento: la Ampero (simbolo A).
 Lia nomo estas unu el 72 nomoj de scienculoj skribitaj sur la Eiffel-turo.
 En Francio pluraj lernejoj, gimnazioj kaj liceoj nomiĝas "Ampère".
 En Parizo, unu strato nomiĝas "rue Ampère".
 En Liono, unu placo nomiĝas "Ampère" kaj unu metrostacio ankaŭ .
 La asteroido numero 10183 nomiĝas 10183 Ampère en lia honoro, ĝi estis malkovrita de Eric Walter Elst la 15-an de aprilo 1996.

 Vidu ankaŭ 
 Ampera cirkvita leĝo (pri magneta kampo)
 Ampera forta leĝo (pri elektromagneta forto)
 Sciencistoj kies nomoj estas uzataj por SI-unuoj
 Listo de la 72 nomoj sur la Eiffel-Turo

 Eksteraj ligiloj 
 Hejmo de Ampère - Muzeo pri Elektriko , en Poleymieux-au-Mont-d'Or 
 Ampere kaj la historio de elektriko, en la retejo de CNRS 
 Vivpriskribo 

Kategorio:Francaj fizikistoj
Kategorio:Francaj matematikistoj
Kategorio:Francaj inĝenieroj
Kategorio:Francaj filozofoj
Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj