Burkino

Burkino,Burkino en vortaro.net aŭ Burkina Faso (laŭvorte "lando de honestaj homoj"), estas lando sen maraliro en Okcidenta Afriko.
Ĝi limas okcidente al Ebur-Bordo, norde al Malio, oriente al Niĝero kaj sude al la Benino, Togolando kaj Ganao. Ĝia ĉefurbo estas Vagaduguo.

Burkino estas respubliko, kiu estis kolonio de Francio kaj akiris sendependecon en 1960 kun la nomo de Respubliko de Supra Voltao. La nuna nomo Burkina Faso estis enkondukita en 1984 de la tiama prezidento Thomas Sankara. Ĝi signifas "Patrio de respektindaj homoj" en la morea lingvo kaj en la bambara lingvo, ambaŭ lingvoj parolataj en la lando.

 Geografio 
eta|maldekstra|Topografio de Burkino
Burkino havas areon egalan al  el kiuj  estas akvaj surfacoj. Ĝi situas sude de la arko de la rivero Niĝero kaj de la Saharo. Plejparto de la lando situas en la regiono Sudano, nur la plej norda parto estas en Sahelo.

La lando estas relative ebena kun meza altitudo egala al . En sud-okcidento troviĝas sabloŝtona montaro kun la plej alta pinto de la lando, la monto Tenakourou (). Ĝi troviĝas proksime al la landlimo kun Malio.

 Hidrografio 
La riveroj de Burkino apartenas al tri basenoj: la baseno de Voltao, la baseno de Komoe kaj la baseno de Niĝero.

 Baseno de Voltao 
La plej granda baseno estas tiu de la rivero Voltao kun areo egala al  troviĝas en la okcidenta kaj centra parto de la lando. Ĝi inkluzivas la basenojn de la riveroj Mouhoun (Nigra Voltao), Nakambe (Blanka Voltao) kaj Nazinon (Ruĝa Voltao). Ties akvoj reunuiĝas en la centro de Ganao, kie ili formas la lagon Voltao. Nur en la Mouhoun la akvo fluas dum la tuta jaro.

 Baseno de Komoe 
La rivero Komoe fontas en la plej sud-okcidenta parto de lando en departemento de Banfora. Ĝia baseno havas areon egalan al . La Komoe havas multajn alfluantojn kaj pro la relative abundaj pluvoj de la regiono, la akvo fluas dum la tuta jaro kaj atingas fluokvanton de  en aŭgusto-septembro.

 Baseno de Niĝero 
eta|maldekstra|La lago Bam situas en la centro-norda regiono de Burkino
La nord-orienta parto de la lando () apartenas al la baseno de la rivero Niĝero. Ĝia burkinaj alfluantoj de Niĝero estas sen akvo dum proksimume la duono de la jaro, sed en la pluvsezono inter maj kaj septembro ili povas kaŭzi grandajn inundojn.

 Klimato 
En la sudo kaj en la centro la klimato estas tropika kun pluvsezono de majo/junio ĝis septembro/oktobro kaj pluvokvanto ĝis  jare. En La norda savana regiono la klimato estas seka kun du/tri humidaj monatoj jare. Tie la pluvokvanto egalas al proksimume  jare. La meza temperaturo estas inter  kaj . La plej varmaj monatoj estas marto kaj aprilo, kaj la plej malvarmaj decembro kaj januaro. Dum la vintro la varma, seka vento Harmatano blovas el Saharo kaj kunportas sablon kaj polvon.

 Naturo 
La Nacia Parko W inkludas areojn de tri landoj, nome Niĝero, Benino kaj Burkino.

 Nacia Parko Komoe

 Historio 
eta|Kavalerio de la Mosoj (~1890)Oni scias tre malmulte de la periodo antaŭ la kolonia periodo. Estas pruvite, ke antaŭ  ĉasistoj-kolektistoj loĝis en la nord-okcidento de la hodiaŭa Burkino. Inter 3600 kaj 2600 a.K. ŝtonaĝaj popoloj praktikis agrikulturon. La uzo de feraj objektoj kaj keramikaĵoj evoluis inter 1600 kaj 1000 a.K.www.primature.gov.bf/burkina  (Abgerufen: 5. Februar 2008)

Kelkaj de la nunaj etnoj de Burkino loĝis tie jam de la fino de la unua jarmilo. Inter ili estas la dogonoj kiuj loĝas en la limregiono inter Burkino kaj Malio. La Mosioj enmigris el al sudo dum la 15-a jarcento kaj fondis plurajn reĝlandojn. Inter ili la plej antikva estas Tenkodogo, aliaj estas Vagaduguo kaj Jatenga.

La francoj komencis kolonizadon de Burkino en 1896. Ili konkeris supre nomatajn mosiajn reĝlandojn sen grandaj bataloj. En 1904 la regiono estis aneksita al Franca Okcidenta Afriko kune kun Senegalio kaj Niĝero.

En 1919 fondita aparta kolonio kun la nomo Franca Supra Voltalando. En 1932 ĝi estis dispartigita inter Ebur-Bordo, Malio kaj Niĝero. En 1947 ĝi estis denove establita kun la samajn limojn kiujn ĝi havis antaŭ 1932.

Burkino akiris sendependecon la 5-an de aŭgusto 1960 kun la nomo de Supra Voltalando, kaj Maurice Yaméogo estis elektita kiel unua prezidento. Li starigis unupartian diktatorecan reĝimon. Pro koruptado kaj misadministrado lia regado estis malsukcesa. Li eksiĝis post gravaj tumultoj en 1966. Sekve regis la armeo per la generalo Lamezana, kiu en 1976 establis registaron precipe el civiluloj, kiu ellaboris novan demokratian konstitucion aprobitan en 1977. En 1978 generalo Lamezana estis elektita kiel prezidento. Pro internaj konfliktoj la registaro ne sukcesis efike labori kaj en 1980 okazis militista puĉo. Sekvis tri ĥaosaj jaroj, kiuj finiĝis en 1983 per alia puĉo, sekve nomata revolucio, kiu portis al la povo Thomas Sankara.

Sankara establis maldekstreman diktatorecan reĝimon kaj volis radikale renovigi la landon. Unue li ŝanĝis la nomon de Supra Voltao al Burkina Faso (Patrio de respektindaj homoj). Li ŝtatigis la grundon por plibonigi la memprovizadon kun agraraj produktoj kaj antaŭenpuŝis alfabetigadon kaj egalrajtigon de la seksoj. Sankara estis mortpafita en 1987 dum puĉo iniciatita de la tiama vic-prezidento Blaise Compaoré subtenita de Usono kaj Francio.

Blaise Compaoré regis la landon dum 27 jaroj ĝis 2014. Kiam li intencis modifi la konstitucion por daŭrigi la regadon ankaŭ post 2015, okazis gravaj tumultoj kaj li estis devigita eksiĝi. Ekde novembro 2014 ĝis decembro 2015 la prezidento estis la civilulo Michel Kafando, dum la provizora militista registaro estis gvidata de Yacouba Isaac Zida, sekvis Roch Marc Christian Kaboré de decembro 2015 ĝis januaro 2022: La 23-an de januaro 2022 militista puĉo okazigita de la Movado Patriota por Savado kaj Restarigo kaj estrita de oficiro Paul-Henri Sandaogo Damiba elpostenigis la prezidenton Roch Kaboré kaj la demokratian politikan sistemon, kiel protesto kontraŭ la manko de efikeco en la lukto kontraŭ la atakoj fare de ĝihadistoj.Los militares confirman su golpe de Estado en Burkina Faso y disuelven el Gobierno y el Parlamento EFE, en Público, Madrido, Uagadugú 24/01/2022 Alirita la 25an de Januaro 2022 Ibrahim Traoré fariĝis la provizora ŝtatestro de Burkino Faso post la renverso de prezidanto Paul-Henri Sandaogo Damiba en la puĉo de la 30-a de septembro 2022.  Li estas nuntempe la plej juna ŝtatestro en la mondo. 

 Politiko 
Laŭ la konstitucio de 1991 Burkino estas prezidenta respubliko laŭ la franca modelo. La prezidento estas ankaŭ registarestro kaj nomumas la ĉefministron. La ŝtata prezidanto de Burkino estas la ŝtatestro de Burkino. Li estas kaj ŝtatestro kaj reganto de la registaro. Laŭ la nuna konstitucio (kvankam ĝi estas frostigita septembro 2022 kaj nun ne validas) prezidanto povas servi maksimume du periodojn de 5 jaroj. 

La parlamento havas nur unu ĉambron kun 111 membroj. La juĝopovo estas detenata de la supra kortumo.

Burkino apartenas al la AKP-ŝtatoj., internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko. Historia politika dokumento por la modelo de politika kunlaboro de la AKP-ŝtatoj kun la Eŭropa Unio estas la Konvencio de Lomeo, kiu estis subskribita en la ĉefurbo de Togolando, kaj inter la jaroj 1975 kaj 2000 tre influis la interŝtatan politikon.

Januaro 2022 okazis puĉo. La prezidanto Roch Marc Christian Kaboré estis eksigita fare de la Movado Patriota por Savado kaj Restarigo kaj militisto Paul-Henri Sandaogo Damiba enpostenigita. Septembro 2022 ankoraŭfoje okazis puĉo, kaj tiam Ibrahim Traoré estis instalita kiel Ŝtatestro. Li estis oficiale instalita kiel Prezidento en 2025.

Post kiam la  okazis puĉo en Niĝero, Burkino en komuna deklaro kun Malio anoncis plenan subtenon de la puĉistoj kaj avertis, ke kaze de eksterlanda invado al tiu ĉi lando ili konsideros tion kiel atakon kontraŭ si mem kaj forlasos la Ekonomian Komunumon de Okcidentafrikaj Ŝtatoj.

La  Malio, Niĝero kaj Burkino establis Aliancon de Ŝtatoj de Sahelo, kadre de kiu ili aranĝos komunan defendon kaj kunlaboron.

 Loĝantaro 
La lando havas proksimume dudek milionojn da loĝantoj, kiuj apartenas al diversaj afrikaj etnoj. La meza vivodaŭro egalas al 52 jaroj. La loĝantaro kreskas je 3 % jare.

 Urboj 
eta|<center>Placo de UNO en Vagaduguo (Burkina Faso)
La plej grandaj urboj de Burkino estas Vagaduguo  (2006), Bobo Dioulasso , Kuduguo , Banfora  (datenoj el 2006).

Dum la lastaj jardekoj okazis forta migrado de la kamparo al la urboj, aparte al la ĉefurbo. Pro la granda senlaboreco multaj junuloj migras ĉiujare al la najbaraj landoj por trovi laboron.

 Etnoj 
La loĝantaro de Burkino konsistas el multaj etnaj kaj lingvaj grupoj. La plej multnombra grupo estas la mosioj (40 %), kiuj enmigris el la sudo en la 15-a jarcento kaj kunfandiĝis kun la praloĝantaro. Aliaj gravaj entnoj estas la Gurmaoj (8 %) en oriento kaj la Fulboj (5 %) en la nordo. En la nordo loĝas ankaŭ la tuaregoj kiuj plejofte vivas kiel nomadoj. En sudokcidento loĝas la boboj (14 %), la senufoj (9 %) la lobioj (6 %) kaj multnombraj malgrandaj etnoj.

 Lingvoj 
Oficiala lingvo estas nur la franca.

La plejmulto de la loĝantaro parolas afrikan lingvon kiel gepatra lingvo kaj ne bone konas la francan. La plej gravaj naciaj lingvoj parolataj estas la mosia, la ĝula kaj la fula. Estas uzataj ankaŭ la tuarega kaj lingvoj de la niĝerkonga lingvaro.

En la listo de la vivantaj lingvoj de la lando troviĝas entute 68 lingvoj.

 Religioj 
La plej granda parto de la populacio (60 %) estas islamanoj, 23 % estas kristanoj kaj la aliaj estas adeptoj de afrika religio. Elementoj de la tradicia animistaj religioj troviĝas ankaŭ en la kulta praktikado de kristanoj kaj islamanoj.

 Ekonomio 
La plej grava branĉo de la burkina ekonomio estas agrikulturo, kiu kontribuas 32 % de la MEP kaj laborigas 80 % de la laborforto. Temas precipe pri bredado kaj kultivado de maizo, milio, ternuksoj kaj sorgo
Malgraŭ la arideco de la grundo Burkino estas la dua plej granda produktanto de kotono en Afriko post Egiptiohttp://www.lesafriques.com/produits-de-base/coton-bonnes-recoltes-en-afrique-de-l-ouest.html?Itemid=308?articleid=11739  [En ligne] Coton : bonnes récoltes en Afrique de l’Ouest, Aliou Diongue, Les Afriques.com (konsultita la 10-a de februaro 2013). En la ĉirkaŭaĵo de Banfora troviĝas grandegaj plantejoj de sukerkano kaj tiurilataj fabrikejoj.

 Vidu ankaŭ 

 Listo de urboj de Burkino

 Eksteraj ligiloj 

 lingvaj situacioj kaj leĝoj en burkino (france) 

 Referencoj 


Kategorio:Okcidenta Afriko
Kategorio:Franca Okcidenta Afriko
Kategorio:Membroj de la Internacia Organizaĵo de la Franclingvio
Kategorio:Membroj de la Unuiĝintaj Nacioj
Kategorio:Membroj de la Afrika Unio
Kategorio:Membroj de la Organizaĵo de Islama Kunlaboro
Kategorio:Landoj sen maraliro
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1960