Niĝero

Niĝero  (oficiala nomo: Niĝera respubliko en la franca lingvo République du Niger) estas respubliko, eksa franca kolonio, en Okcidenta Afriko kun militreĝima registaro. Ĝi havas limon kun Alĝerio kaj Libio norde, Ĉado oriente, Niĝerio kaj Benino sude kaj Malio kaj Burkina Faso okcidente. La nomo devenas de la rivero Niĝero, kiu trafluas la relative dense loĝatan sudokcidentan parton de la lando.

Niĝero estas lando sen maraliro enhavanta partojn de Saharo, Sahelo kaj partojn de la sudana regiono. La loĝantaro ofte suferas pro troa sekeco kaj malsategoJon Gambrell: 10 million face famine in West Africa. The Independent, 30. Mai 2010. La lando estas unu el la plej malriĉaj de la mondo laŭ la indico de homa disvolviĝo. Dum la lastaj jaroj ekestis defioj rilate al la stabileco en la lando pro infiltrado de ĵihadismaj milicoj(en) Death toll mounts in 'terrorist' attacks in Niger. En: TRT World. la 3-an de januaro 2021, alirite la 14-an de februaro 2021.

Historio
maldekstra|eta|Vodabaj virinoj en tradiciaj vestaĵoj
En 1921 la lando iĝis kolonio de Francio kaj parto de Franca Okcidenta Afriko. En  1960 ĝi akiris sendependecon, sed fariĝis milita respubliko. En 1993 okazis la unuaj multpartiaj elektoj.

Ekde 2015, la landlima regiono inter Burkino, Malio kaj Niĝero estis grundo por ĝihadismaj fortoj devenantaj de Malio. La ribelo okazis en du apartaj regionoj de Niĝero. En la sudokcidento, la Islama Ŝtato en la Granda Saharo kaj la Nusrat al-Islamo faris atakojn en la trilima areo kun Burkino kaj Malio. Dume, en la sudoriento, la Islama Ŝtato en la Okcidenta Afrika Provinco establis kontrolon en partoj de suda Niĝero.

La 26an de julio 2023, puĉo okazis en Niĝero, dum kiu la prezidenta gardisto de la lando forigis kaj arestis prezidanton Mohamed Bazoum. Poste, generalo Abdourahamane Tchiani, la Komandanto de la Prezidenta Gvardio, proklamis sin la gvidanto de la lando kaj establis la Nacian Konsilion por la Sekureco de la Patrujo, post konfirmi la sukceson de la puĉo

Ekonomio

Nigerio havas la plej rapide kreskantan ekonomion de Afriko kaj la tria plej rapide kreskantan ekonomion en la mondo(en) 9 of the 20 Fastest-Growing Economies Worldwide in 2024 Will Be in Africa (9 el la 20 plej rapide kreskantaj ekonomioj tutmonde en 2024 estos en Afriko), Carnegie Endowment for international peace, la 6-an de majo 2024, alirite la 12-an de januaro 2024..

Grava ekonomia faktoro estas la minado de urano norde de Agadez fare de la franca firmao Areva. Niĝero estas la plej grava afrika produktanto de uranoThomas Krings, S. 157 kaj liveras 40% de la urano bezonata de Francio.http://www.latribune.fr/entreprises-finance/industrie/energie-environnement/20120611trib000703254/hollande-prone-la-cooperation-sur-l-uranium-avec-le-niger.html La Tribune vde la 11-a junio 2012

 Naturo 
La Nacia Parko W inkludas areojn de tri landoj, nome Niĝero, Benino kaj Burkino.

 Politiko 
La niĝera konstitucio aprobita per referendumo en 2010 estas surbaze de tiu en Francio konsistante el duonprezidenta sistemo de registaro kun rekta demokratio por la elekto de la prezidento (ĉiujn kvin jarojn). La ŝtatestro kaj ĉefkomandanto de la armetrupoj havas ampleksajn potencojn. La prezidento nomumas kaj eksigas la registaron estrita de la ĉefministro. La tradiciaj regantoj (france: chefs traditionnels) estas sub la kontrolo de ŝtato. Sur loka nivelo ili prenas sur sin juĝajn taskojn, interalie(en) Abdourahmane Idrissa, Samuel Decalo: Historical Dictionary of Niger. 4-a eldono. Scarecrow, Plymouth 2012, ISBN 978-0-8108-6094-0, paĝoj 117–118.. 
+Politikaj indicoj publikigitaj de neregistaraj organizaĵojIndeksa nomoindeksa valoroMonda Rangointerpreta helpoJaroIndekso de fragilaj ŝtatoj96 el 12021 de 179Stabileco de la lando: Alarmo
0 = tre daŭrigebla / 120 = tre alarma
Rango: 1 = plej delikata lando / 179 = plej stabila lando2021(en) Indekso de fragilaj ŝtatoj: Tutmondaj Datumoj. Fund for Peace , 2021, alirita 30 oktobron 2022 indekso de demokratio3.22 el 10125 de 167Aŭtoritata reĝimo
0 = aŭtoritata reĝimo / 10 = plena demokratio2021Democracy Index de The Economist Intelligence Unit. The Economist Intelligence Unit, 2021, alirite la 30-an de oktobro 2022 . Libereco en la Monda Indekso51 el 100—Libereco statuso: parte libera
0 = ne libera / 100 = libera2022(en) Landoj kaj Teritorioj. Freedom House, 2022, alirite la 30-an de oktobro 2022 Gazetara Libereco-Indekso67,8 el 10059 el 180Rekoneblaj problemoj por gazetara libereco
100 = bona situacio / 0 = tre serioza situacio2022(en) 2022 Monda Gazetara Libereco-Indekso. Reporters Without Borders , 2022, alirite la 30-an de oktobro 2022 Indekso de Korupta Percepto (CPI)31 el 100124 el 1800 = tre korupta / 100 = tre pura2021(de) CPI 2021: Tabellarische Rangliste. Transparency International Deutschland e. V., 2022, alirite la 30-an de oktobro 2022 

La  sekve de puĉo prezidanto Mohamed Bazoum estis eksigita kaj la potencon transprenis la Nacia Konsilio pri Gardado de la Patrujo subestre de generalo Abdourahamane Tchiani. La Ekonomia Komunumo de Okcidentafrikaj Ŝtatoj kondamnis la puĉon, same kiel Unuiĝintaj Nacioj, Francio kaj Usono. Malio, Burkino kaj Gvineo subtenis ĝin.

 Ekstera politiko 
200x200px

Niĝero apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de ĉi-momente 77 ŝtatoj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano. Ĝi estas ankaŭ membro de la Afrika Unio kaj la Komunumo Ekonomia de Okcidentafrikaj Ŝtatoj kaj membras ankaŭ en la Niĝeria Basena Aŭtoritato kaj la Basena Komisiono de la Lago Ĉadio (franca mallongigo CBLT), la Movado de Nealiancitaj Landoj, la Organizaĵo de Islama Kunlaboro kaj la Organizaĵo por la Harmoniigo de Komerca Juro en Afriko (angla mallongigo OHADA). La plej okcidentaj regionoj de Niĝerio estas kunigitaj kun apudaj regionoj de Malio kaj Burkino sub la Integrita Disvolva Aŭtoritato de la Regiono Liptako-Gurma, ofte konata kiel la Aŭtoritato de Liptako-Gurma (akronime ALG).

La  Malio, la novaj puĉaj aŭtoritatoj de Niĝero kaj Burkino establis Aliancon de Ŝtatoj de Sahelo, kadre de kiu ili aranĝos komunan defendon kaj kunlaboron. En la sama monato Francio anoncis retiriĝon de siaj trupoj, kion postulis Niĝero. La  Niĝero informis pri nuligo de la milita kunlaboro kun Usono kaj postulis foriron de la usonaj trupoj de sia teritorio. En aprilo 2024 venis la unuaj 100 militfakuloj el Rusio kaj sekvan monaton 60 el ili estis deplojitaj en usona militbazo N 101 ĉe Niameo.

 Lingvoj 
Lingvoj: haŭsa (parolata de 56% de la loĝantaro kaj kiun 85% niĝeranoj komprensas), la songai-djerma lingvaro, la fulana, la tamaja kaj la franca.

 Esperanto 
En Niĝero ekzistas Niĝerlanda Esperanto-Klubo ne aliĝinta al UEA.

Bibliografio
 Thomas Krings, Sahelländer, WBG-Länderkunden, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, 2006, ISBN 3-534-11860-X

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Listo de urboj de Niĝero


Kategorio:Landoj sen maraliro
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1960