Gronlando

Gronlando10OA (Deka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro) aŭ Grenlando, ankaŭ Groenlando (, "lando de gronlandanoj";  [gronlan], "Verdlando") estas insulo en Nordameriko, en arkta parto de Atlantiko. Ĝi estas kun  la plej granda insulo en la mondo (ne kalkulante kontinentojn kiel Aŭstralio), posedante ankaŭ unu el la plej grandaj rezervoj je ercoj en la mondo. Ĉirkaŭ 81 % da teritorio estas kovritaj de glacio.

Ĝi estas parto de la Reĝlando Danio kiel aŭtonoma teritorio kaj havas la statuson de rilata transmara lando de Eŭropa Unio Article 3 : Traité modifiant les traités instituant les communautés européennes en ce qui concerne le Groenland, signé le 13 mars 1984 (arkivo) ĉe sur Journal officiel des Communautés européennes, 1-a de februaro 1985. Ekde 2018 ĝi estas administre dividita en kvin municipojn: Avannaata, Qeqertalik, Qeqqata, Sermersooq kaj Kujalleq.

 Loĝantaro:  (2025)Grönland: Kommunen, Orte, Siedlungen und Stationen, Bevölkerungsstruktur (arkivo) ĉe citypopulation, el ili  inuitoj.
 Oficialaj kaj parolataj lingvoj: gronlanda (eskima/inuita) kaj dana

Kvankam fizikogeografie nordamerika, Gronlando estis kulture ka politike asociita al Eŭropo (aparte al Norvegio kaj Danio, la koloniaj landoj, kaj Islando, najbara insulo) ekde pli ol jarmiloDale M. Brown, « The Fate of Greenland's Vikings », Archaeology, Archaeological Institute of America (arkivo). Gronlando estis kolonio de la norvega krono, ene de dan-norvega persona unio, ĝis 1814, kiam ĝi iĝis formale dana kolonio. Gronlando iĝis plensenca parto de Reĝlando Danio en 1953. Dana parlamento (Folketinget) koncedis aŭtonoman regon () la , efikonte sekvajare.

Reĝo de Danio Frederiko la 10-a restas gronlanda regnestro.

 Geografio 
eta|Mapo de Gronlando el CIA World Factbook

Plimulto de la teritorio de la insulo estas kovrita de la glaĉero. Ekskluzivon konsistigas nur la norda ekstremo de Gronlando ĉar aero tie estas tro seka por produkti neĝon, necesan por ekiĝo kaj konservado de glacitavolo. Tamen en la 2000-aj jaroj gronlanda glaciaĵo senĉese degelas, pli verŝajne pro la tutmonda varmiĝo.

Analizo de satelitaj donitaĵoj, eldonitaj en septembro 2009, montris, ke el 111 rapide evoluantaj gronlandaj glaciejoj studitaj, 81 maldensiĝis duoble pli rapide ol la malrapide movanta glacio apud ili. Ĉi tio indikas, ke la glaciejoj estas akcelantaj kaj ellasas pli da glacio en la ĉirkaŭantan maron.Gronlando degelas...  

En novembro 2009 la sciencan revuo „Science“ publikigis esploron, laŭ kiu la glacikovraĵo de Gronlando perdas sian amason pli rapide ol en antaŭaj jaroj, kio akcelas altiĝon de la marniveloj. Ĉiujare malaperas ne malpli ol 273 000 milionoj da tunoj da glacio. Por la periodo 2000-2008, degelo de gronlanda glacio altigis marnivelojn je mezume 0,46 mm ĉiun jaron. Ekde 2006 estas klara pliigo je 0,75 mm ĉiun jaron. „Sed ni havis tri tre varmajn somerojn, kaj tio estas akcelanta la degelon konsiderinde“, diris la esploristo Michiel van den Broeke de la Universitato Utrecht (Nederlando).

Degelo sur la glacia surfaco agas kiel „retro-mekanismo“, D-ro van den Broeke klarigis, ĉar la likva akvo sorbas pli kaj reflektas malpli da envenanta sunradiado — tio rezultas je varmiĝo de la glacio. „Varmiĝo super Gronlando kaŭzis la pligravigon de degelo, kaj tio ankaŭ akcelas la retro-procezon“, li diris. „Tre probable la oceanoj ankaŭ varmiĝis, kaj tio probable klarigas la akcelon de ellasejo de glaciejoj ĉar ili varmiĝis de malsupre“.

La novaj esploroj montras, ke en Gronlando, proksimume duono de la perdo venas el pli rapida fluo al la oceanoj, kaj la alia duono venas el ŝanĝoj sur la glacikovraĵo mem, ĉefe surfaca degelo. Danke al la satelita misio Grace, uzita en ĉi tiu studo, estas konite, ke la plimulto de la amaso perdiĝas en la sudorienta, sudokcidenta kaj nordokcidenta partoj ĉe malaltaj altecoj, kie la aero ĝenerale estas pli varma ol ĉe altaj altitudoj.

Degelo de la tuta glacitavolo altigus marajn nivelojn tutmonde je proksimume 7 metroj. Se tio okazus Gronlando plej probable iĝus insularo, anstataŭ insul-kontinento.

 Geografieroj 
La Markolo de Nares (dane: Nares Strædet, angle: Nares Strait, france: Détroit de Nares) estas markolo en la arkta oceano, disdividanta nord-okcidenton de Gronlando kaj la kanadan insulon Ellesmere kaj liganta la Bafinan golfon kun la maro de Lincoln.

La Frama Markolo (Markolo Fram) estas la mara trapasejo inter Gronlando kaj Svalbardo, situaante inter 77°N kaj 81°N latitudoj kaj centre sur la unua meridiano.

La Kanalo Kennedy (angle: Kennedy Channel; dane Kennedy Kanalen), estas arkta marpasejo inter Gronlando kaj la plej norda insulo de Kanado, nome insulo Ellesmere.

Pearylando estas duoninsulo en la fora nordo de Gronlando, inter la Viktoria Fjordo kaj la Sendependeca Fjordo. Ĝi estas lavita norde de la Linkolna Maro kaj la Arkta Oceano.

 Historio 

Oni ne scias, kiam la gronlandaj indiĝenoj atingis ĝin. Islandaj pioniroj trovis ĝin senhoma ĉirkaŭ la jaro 986. Ili establis tri loĝlokojn proksime de la sudokcidenta pinto de la insulo, loĝataj dum iom da jarcentoj.

La nomo "Gronlando" venas de la skandinavoj.

Laŭ islandaj sagaoj, Eiríkur Rauði (Erik la Ruĝa) ekziliĝis el Islando pro murdo. Li, kun sia familio kaj sklavoj, foriris per vikinga ŝipo al onidira lando nordokcidenten. Li nomis la landon "Verda Lando" por logi pliajn pionirojn.

La skandinavoj pli-malpli bone kunvivis apud enloĝantajn eskimojn, kaj oni tien sendis kristanan episkopon. En 1386, Gronlando iĝis parto de la Unio de Kalmar kaj poste de la duobla monarĥio Danio-Norvegio.

Post kvincent jaroj, la loĝlokoj simple malaperis, probable pro malsatego dum klimataĉo de Malgranda Glaciepoko de 15-a jarcento. La ostoj tiamaj montras ŝpurojn de nutraĉado.

Danio tenis posedon de la mortanta kolonio laŭ Traktato de Kielo (1815).

Norvegio pledis pri la lando en la 1920-aj jaroj, sed la pledon malaprobis Ligo de Nacioj, ĉefe pro kontraŭleĝa okupo fare de norvegaj koloniistoj.

Gronlando ankaŭ aperas kiel Gruntland ("Grund-lando", pro malprofundaj golfoj) en fruaj mapoj.
Ne certas, ĉu grøn estas misskribo anstataŭ grunt aŭ male.

Usonaj klopodoj
Kiam Donald Trump sukcesis venki en balotado por iĝi prezidento de Usono ekde 2025, kaj jam dum la lastaj monatoj de 2024 li ripete faris deklarojn, ke li klopodos rekuperi la kontrolon de la Panama kanalo por Usono, kun la ekskuzo, ke vorko iam farita de Usono fakte estas nun profito por la ĉina ekonomio. Tiu deklaro kongruis kun samaj montroj de usona ekspansiismo, kiel la intenco de Trump akiri Gronlandon, aligi Kanadon kiel nova usona subŝtato aŭ alinomi la Golfon de Meksiko kiel Golfo de Ameriko, en la usona tendenco kompreni Amerikon kiel Usonon.Trump airea sus anhelos expansionistas y no descarta emplear el Ejército para controlar el Canal de Panamá y Groenlandia Público, 7an de januaro 2025, alirita la 8an de januaro 2025.

 Teritoria organizado 

Gronlando estas administre dividata en municipoj kaj du regionoj ne aldonitaj. Ĉi tiu divido, okazigita per la kunfandiĝo de la malnovaj gronlandaj municipoj, ekviglis la 1-an de januaro 2009.

 Ekonomio 

Gronlando suferis ekonomian malkreskon en la fruaj 1990-aj jaroj, sed depost 1993 la stato de ĝia ekonomio pliboniĝis. La aŭtonoma Registaro de Gronlando sekvis zorgan fiskan konduton en la malfruaj 1980-aj jaroj, kiu ebligis buĝetajn plusojn kaj malaltan inflacion. Depost 1990 Gronlando havis deficiton pri ekstera komerco post fermo de la lasta minejo de plumbo kaj zinko.

Nuna Gronlando fundamentas sur fiŝkaptado kaj ties eksporto. La plej grava produkto laŭ enspezo estas salikoketo. Malgraŭ reesplorado pri hidrokarbonaĵoj kaj ercoj (oro, nikelo, fero, platino, utiligeblaj en industrioj de teknologio kaj defendo), pluraj jaroj necesos por realigi produktadon.

Turismo estas la nura fako ofertanta baldaŭajn ŝancojn, kaj eĉ tiu estas limigita pro la alta kosto kaj mallonga sezono.

Publika sektoro, inkluzivante publikposedajn firmaojn kaj magistratojn, ĉefrolas en la gronlanda ekonomio.

Ĉirkaŭ duono de la registaraj enspezoj venas kiel subteno de dana registaro.

 Politiko 
La Gronlanda Traktato estas traktato modifanta la traktatojn starigantajn la eŭropajn komunumojn rilate al Gronlando. Akirinte sian aŭtonomecon disde Danio en 1979, la gronlandanoj elektis forlasi la Eŭropa Ekonomia Komunumo per referendumo la 23an de februaro 1982. Interalie temas pri reteni totalan kontrolon de iliaj fiŝkaptaj rimedoj.

La Registaro de Gronlando (gronlande: Naalakkersuisut, dane: Grønlands Regering) estas la plenuma povo en Gronlando, en ĉiuj aferoj ligitaj al registaraj aferoj ligitaj al la internaj aferoj de Gronlando. La membroj de la registaro estas nomumitaj fare de la Ĉefministro de Gronlando, sed estas oficiale aprobitaj fare de la membroj de la Parlamento de Gronlando (Inatsisartut).

La Gronlanda Provinca Konsilio aŭ Konsilio de Gronlando (dane Grønlands Landsråd) estis la parlamento de la kolonioj Nord-Gronlando kaj Sud-Gronlando de 1911 ĝis 1950, same kiel de la kolonio Gronlando de 1950 ĝis 1953, kaj de la regno Gronlando de 1953 ĝis 1979. 

Eskima Komunumo (Inuit Ataqatigiit en la groenlanda) estas politika partio de Groenlando de socialisma orientiĝo.

 Bibliografio 
 Sekelj, Tibor 1964 : Grenlando, Geografia Revuo, 6(6), 10.

 Vidu ankaŭ 
 Svalbardo kaj Jan-Majen-Insulo
 Gronlanda literaturo
 Vikinga koloniado de Ameriko
 Dana koloniado de Ameriko
 Historio de Danio
 Danaj Okcidentaj Indioj
 Dana Hindio (Tranquebar)
 Holarktiso
 Universitato de Gronlando
 Inuitoj

 Referencoj 

 CIA World Factbook 2000
 "Groenlandia vota con vistas a independizarse de Dinamarca", El País, Madrido, 26an novembro 2008, p. 5.

 Eksteraj ligiloj 


 Gronlando en Monda faktolibro de CIA
 Komunuma diveno de verŝajneco de transpreno de Gronlando fare de Usono dum 2026 ĉe Metaculus