Insulo

Insulo estas tero ĉirkaŭata de akvo. Tre ofte insuloj estas grupigitaj en insularoj.

 Difino 
Insulo estas areo de tero, ĉirkaŭita de ĉiuj flankoj per akvo de oceanoj, maroj, lagoj kaj riveroj. Insuloj diferencas de kontinentoj laŭ siaj modestaj ampleksoj. Ekzistas solaj insuloj aŭ grupoj de insuloj, t.n. arkipelagoj. Oni distingas insulojn kontinentajn (kiuj apartiĝis de kontinentoj) disde vulkanaj, koralaj k.a.. Estas ankaŭ artefaritaj insuloj.

 Geografiaĵoj 
 Plej grandaj insuloj 
(surfaco, mil kv.km)

 Nomo  Surfaco  Nomo  Surfaco Gronlando  2.176 Britio  216 Nov-Gvineo  785 Ellesmere-insulo  213 Borneo  734 Viktoria Insulo  212 Madagaskaro  590 Sulaveso (Celebeso)  170 Bafina Insulo  476 Suda Insulo (Nov-Zelando)  150 Sumatro  434 Javo  127 Honŝuo  227 Norda Insulo (Nov-Zelando)  115

 Plej grandaj insularoj 
(surfaco mil kv.km)

 Nomo  Areo  Situo Grand-Sunda Insularo  1500,0  Hinda Oceano, Javo, Sulavesa, Banda Maroj Brita Kanada Arkta Insularo  1335,5  Arkta Oceano Japana insularo  370,0  Pacifiko, Japana k Orient-Ĉina Maroj Brita insularo  325,0  Atlantiko k Norda Maro Filipina insularo  300,0  Pacifiko, Filipina maro Nov-Zelanda Insularo  268,7  Pacifiko, Tasmana maro Grandaj Antiloj  209,0  Kariba maro Malgrand-Sunda insularo  128,0  Hinda Oceano, Timora k Banda maroj

 Plej multnombraj insularoj 
Akvelanda Insularo - Stokholma Insularo

 Ceteraj gravaj insuloj kaj -aroj 
Irlando – Islando – Svalbardo – Korsiko – Sicilio – Kreto – Hokajdo – Luzono – Mindanao – Timoro – Srilanko – Tajvano – Kipro – Kanaria Insularo – Havaja Insularo – Kubo – Haitio – Jamajko – Porto-Riko - Balearoj - Diaoyu-Insularo – Bioko – Bismarkoj

 Ekologio 
Ju pli aparta estas insulo disde aliaj aŭ disde ĉeftero, des pli grava estas la abundo de endemioj kaj de biodiverseco. Enkonduko de , plej ofte fare de homoj ĉu vole ĉu nevole, tro ofte damaĝegas la ekologian bonfarton de insuloj. Dena R. Spatz kaj Nick D. Holmes analizas en artikolo de Unesko Kuriero la ciferojn pri abundo de endemioj kaj pri multe pli alta proporcio de formortoj de specioj en apartaj insuloj ol en ĉefteroj, ĉefe fare de invadaj specioj. Foje estas entreprenataj iniciatoj fare de registaraj agentejoj aŭ ekologiismaj asocioj. Statistikaj esploroj povas helpi pritaksi tiujn iniciatojn.Dena R. Spatz kaj Nick D. Holmes, "Insuloj: Fragilaj montrofenestroj de biodiverseco", en Unesko Kuriero, numero 3 de Julio-Septembro 2021, eldonita de El Popola Ĉinio, "Restarigo de viv-diverseco, revivigi vivon", 58 pp. pp. 23-25.

 En Esperanto aperis 
 Frank van Hertrooij, Paradizoj en la Oceano ĉe la blogo Scivolemo, 14-a de decembro 2020

 Vidu ankaŭ 

 Plata tektoniko
 Arĥipelago
 Ŝero
 Listo de insuloj en la Mediteraneo
 Neloĝata insulo
 Riverinsulo

 Notoj 

 Eksteraj ligiloj 
 Difino de insulo
 WYSPA UNDERGROUND
   Rehber Ansiklopedisi
 Listo de insuloj