Μάρι Λούιντ

Η Μάρι Λούιντ (ουαλικά: Y Fari Lwyd) είναι ένα λαϊκό έθιμο της αγγλικής παράδοσης του Ουόσεϊλ στην νότια Ουαλία, σύμφωνα με το οποίο ένα άτομο φοράει ένα ομοίωμα αλόγου, κατασκευασμένο από το κρανίο του προαναφερθέντος ζώου και στερεωμένο πάνω σε ένα κοντάρι, ενώ καλύπτεται κάτω από ένα σεντόνι. 

Το έθιμο αυτό καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1800, ενώ ακολούθησαν και άλλες αναφορές έως τις αρχές του 20ου αιώνα. Σύμφωνα με αυτές, η Μάρι Λούιντ ήταν ένα έθιμο που τελούνταν την περίοδο των Χριστουγέννων από ομάδες ανδρών, οι οποίοι, μεταμφιεσμένοι κατ’ αυτό το τρόπο, περιόδευαν στη γύρω περιοχή. Παρότι η σύνθεση των ομάδων ποίκιλλε, το σύνηθες πρότυπο ήταν δομημένο με ένα άτομο που μετέφερε το άλογο, έναν αρχηγό και πρόσωπα μεταμφιεσμένα σε αγγλικούς λαϊκούς ήρωες όπως ο Παντς και η Τζούντι.

Οι άνδρες οδηγούσαν τη Μάρι Λούιντ στα τοπικά σπίτια, όπου, μέσω τραγουδιού, ζητούσαν να μπουν μέσα. Οι νοικοκύρηδες όφειλαν να αρνηθούν, επίσης με τραγούδι, και έτσι οι δύο πλευρές συνέχιζαν να ανταλλάζουν στοίχους, μέχρι οι οικοδεσπότες να υποχωρήσουν. Τότε, η ομάδα με την Μάρι Λούιντ γινόταν δεκτή στο σπίτι, όπου προσφέρονταν φαγητό και ποτό. 

Αν και το έθιμο ήταν γνωστό με διάφορες ονομασίες, επικράτησε η ονομασία Μάρι Λούιντ· η ετυμολογία του όρου αποτελεί ακόμη αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης. Ο λαογράφος Ίορουερθ Πιτ υποστήριξε ότι ο όρος σημαίνει «Αγία Μαρία» και συνεπώς παραπέμπει στην Παναγία, ενώ ο επίσης λαογράφος Ι. Σι. Κοτ θεώρησε πιθανότερο ότι αρχικά σήμαινε «Γκρίζα Φοράδα», αναφερόμενος στην αλογίσια όψη του κρανίου. Παλαιότεροι μελετητές του θέματος, όπως ο Πιτ και η Έλεν Έτλινγκερ, πίστευαν ότι η παράδοση έχει προχριστιανικές ρίζες, σχετικές με θρησκευτικές τελετουργίες· ωστόσο, η επιστημονική υποστήριξη αυτής της άποψης έχει μειωθεί λόγω έλλειψης επαρκών αποδεικτικών στοιχείων. Η απουσία αναφορών σε τέτοιες πρακτικές κατά τον ύστερο Μεσαίωνα, καθώς και η ποικιλία βρετανικών παραδόσεων σχετικών με μεταμφίεση ζώων —μεταξύ των οποίων το Χούντενιγκ του Κεντ, το Μπροντ των Κότσγουολντς και τα Όλντ Μπολ, Όλντ Ταπ και Όλντ Χορς της βόρειας Αγγλίας— έχουν οδηγήσει το συμπέρασμα πως η Μάρι Λούιντ προέρχεται από την περιφερειακή διάδοση της μόδας για τα ομοιώματα αλόγων μεταξύ των κοινωνικών ελίτ κατά τον 16ο και 17ο αιώνα. Αν και το έθιμο παράκμασε στις αρχές έως τα μέσα του 20ου αιώνα, εν μέρει λόγω της αντίδρασης ορισμένων τοπικών χριστιανών κληρικών και των μεταβαλλόμενων κοινωνικών συνθηκών, αναβίωσε με νέες μορφές από τα μέσα έως τα τέλη του ίδιου αιώνα. 

 Περιγραφή 
μικρογραφία|Ένα κεφάλι της Μάρι Λούιντ από το Γκλάμοργκαν, χρονολογούμενο από τον 19ο αιώνα. Μουσείο Χόρνιμαν.
Για μια Μάρι Λούιντ χρησιμοποιείται ένα κρανίο αλόγου που, σε ορισμένες περιπτώσεις, κατασκευάζεται από ξύλο ή χαρτί. Το κεφάλι διακοσμείται με κορδέλες και στηρίζεται σε κοντάρι, το οποίο καλύπτεται με λευκό ύφασμα, ώστε να μην είναι ορατό το κοντάρι ή το άτομο που το χειρίζεται. Σε ορισμένες εκδοχές, η γνάθος του κεφαλιού μπορεί να ανοίγει και να κλείνει μέσω κορδονιού ή μοχλού, ενώ τα μάτια του κεφαλιού συχνά αποτελούνταν από κομμάτια γυαλιού. Ιστορικές μαρτυρίες αναφέρουν ότι η προετοιμασία της Μάρι Λούιντ ήταν συχνά κοινοτική δραστηριότητα, με τη συμμετοχή πολλών κατοίκων για το στόλισμα του κεφαλιού.  

Το έθιμο τελούνταν κατά την περίοδο του Χειμερινού Ηλιοστάσιου, μεταξύ Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς, με ημερομηνίες που διαφέρουν ανά χωριό και μερικές φορές επεκτεινόταν για αρκετές νύχτες. Στην περιοχή Γκάουερ, το αλογίσιο κεφάλι διατηρούνταν θαμμένο όλο το χρόνο και ανασκάπτονταν μόνο για την εκτέλεση του εθίμου.

Η ομάδα που συμμετείχε στο έθιμο αποτελούνταν συνήθως από τέσσερις έως επτά άνδρες, οι οποίοι στόλιζαν τα ρούχα τους με πολύχρωμες κορδέλες και ροζέτες, ενώ φορούσαν φαρδιές ζώνες γύρω από τη μέση. Μεταξύ των μελών υπήρχαν συγκεκριμένοι ρόλοι: ο αρχηγός (Leader), ο οποίος φορούσε επιμελημένο ένδυμα και κρατούσε ραβδί ή μαστίγιο· ο μουσικός (Merryman), που έπαιζε παραδοσιακή μουσική· και οι υπόλοιποι συμμετέχοντες, μεταμφιεσμένοι, μεταξύ των οποίων οι χαρακτήρες Παντς και Τζούντι, ντυμένοι με πολύχρωμα ρούχα και με μαυρισμένα πρόσωπα. Ο Παντς κρατούσε μακριά μασιά τζακιού και η Τζούντι μια σκούπα.

Κατά τη διάρκεια του εθίμου, η ομάδα πλησίαζε τα σπίτια τραγουδώντας ένα παραδοσιακό τραγούδι, ζητώντας να εισέλθει. Οι ένοικοι απαντούσαν δικαιολογίες για να εμποδίσουν την είσοδο, ενώ η ομάδα απαντούσε με δεύτερο στίχο, σε μια διαδικασία αντιπαράθεσης γνωστή ως πούνκο (pwnco). Ένα συνηθισμένο εναρκτήριο τραγούδι πούνκο είναι το εξής: Wel dyma ni'n dwad, Gy-feillion di-niwad, I ofyn am gennad, I ofyn am gennad, I ofyn am gennad i ganu («Λοιπόν, να 'μαστε, Αθώοι φίλοι, Για να ζητήσουμε άδεια, Για να ζητήσουμε άδεια, Για να ζητήσουμε άδεια να τραγουδήσουμε»). 

Η αντιπαράθεση συνεχιζόταν έως ότου οι ένοικοι στερέψουν από επιχειρήματα, οπότε υποχρεώνονταν να επιτρέψουν την είσοδο και να προσφέρουν ποτά ή εδέσματα. Καταγραφές από το χωριό Ναντγκάρου αναφέρουν ότι οι χαρακτήρες Παντς και Τζούντι προκαλούσαν θόρυβο, ο Παντς χτυπώντας τη μασιά του στο έδαφος και η Τζούντι με τη σκούπα. Σύμφωνα με το τοπικό έθιμο, οι νοικοκύρηδες έπρεπε να διασφαλίσουν ότι ο Παντς δεν θα πείραζε τη φωτιά πριν φύγει από το σπίτι. Σε άλλες περιοχές, όπως το Λανγκίνουιντ, δεν υπήρχε αλληλεπίδραση· η ομάδα εισέρχονταν αμέσως μετά τον πρώτο στίχο.

Μέσα στο σπίτι, η Μάρι Λούιντ κινούνταν ενεργητικά, ρουθουνίζοντας και ανοιγοκλείνοντας τα σαγόνια της, προκαλώντας φόβο στους ηλικιακά μικρότερους, μερικές φορές και στους μεγαλύτερους, παρευρισκόμενους, ενώ ο αρχηγός προσποιούνταν ότι προσπαθεί να την συγκρατήσει. Ο μουσικός της ομάδας αναλάμβανε να ψυχαγωγήσει τους οικοδεσπότες. Ο λαογράφος Ίορουερθ Πιτ παρατήρησε, βάσει καταγραφών από την περιοχή του Γκλάμοργκαν, ότι το έθιμο είχε χάσει την αρχική χριστουγεννιάτικη χροιά του, ενώ η σύνδεσή του με το Ουάσολ σε άλλες περιοχές της Ουαλίας υποδηλώνει ότι η Μάρι Λούιντ αποτελεί παραλλαγή της ευρύτερης εορταστικής βρετανικής παράδοσης.

 Ρίζες του εθίμου 

 Ετυμολογία 
Το έθιμο είναι γνωστό με διάφορες ονομασίες, ωστόσο οι περισσότερες καταγεγραμμένες πηγές αναφέρονται σε αυτό ως Μάρι Λούιντ. Η Μαρί Τρεβέλιαν σημειώνει ότι η ονομασία χρησιμοποιούνταν σε πολλές περιοχές της Ουαλίας ήδη από τον 17ο αιώνα και την ερμήνευσε ως «Γκρίζος Θάνατος», θεωρώντας ότι συμβόλιζε «το έτος που πεθαίνει ή έχει ήδη πεθάνει».

Η συγκεκριμένη ετυμολογία έχει αμφισβητηθεί έντονα. Ο Τζόουνς υποστήριξε ότι πρόκειται για απόδοση της φράσης «Ευλογημένη Μαρία» και συνεπώς για αναφορά στην Παρθένο Μαρία, μητέρα του Ιησού και κεντρική μορφή της Καθολικής Εκκλησίας, της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και άλλων χριστιανικών δογμάτων. Ο Peate, αποδίδοντας τον όρο ως «Αγία Μαρία», υιοθέτησε την ίδια άποψη. Αν και ορισμένοι μελετητές υπέθεσαν αργότερα ότι η χρήση του όρου Mari για τη Μαρία ήταν άγνωστη στην Ουαλία πριν από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, ο Peate αντέτεινε ότι ο όρος απαντά ήδη στο Black Book of Carmarthen του μέσου 14ου αιώνα, γεγονός που τεκμηριώνει την πρώιμη παρουσία του στην ουαλική γλώσσα. Παρά ταύτα, αποδέχθηκε ότι κατά τη μεσαιωνική περίοδο η χρήση του όρου ενδέχεται να περιοριζόταν κυρίως σε λογοτεχνικά ή ποιητικά συμφραζόμενα, καθώς δεν υπάρχουν ενδείξεις διάδοσής του στη λαϊκή καθομιλουμένη.

Λαμβάνοντας υπόψη ότι το llwyd αποτελεί τη συνήθη ουαλική λέξη για το «γκρίζος» και ότι οι ουαλόφωνοι ήταν εξοικειωμένοι με την αγγλική λέξη mare («φοράδα»), ο Peate εξέτασε την εναλλακτική ερμηνεία ότι ο όρος Mari Lwyd σήμαινε αρχικά «Γκρίζα Φοράδα». Η ετυμολογία αυτή παρουσιάζει παραλληλισμούς με παρόμοια έθιμα με «κουκουλωμένο άλογο» που απαντούν στην Ιρλανδία και στο Νησί του Μαν, γνωστά αντίστοιχα ως Láir Bhán και Laare Vane, και στις δύο περιπτώσεις με τη σημασία «Λευκή Φοράδα». Αν και αρχικά αντιμετώπισε την υπόθεση με επιφύλαξη, ο Peate τελικά την υιοθέτησε πλήρως. Αντίστοιχη άποψη διατύπωσε και ο Cawte, θεωρώντας ότι η «Γκρίζα Φοράδα» αποτελεί την πιθανότερη αρχική σημασία του όρου, επισημαίνοντας ότι η Mari Lwyd αναπαριστά άλογο και ότι παρόμοια έθιμα στη γειτονική Αγγλία, όπως το hoodening του Ανατολικού Κεντ, αναφέρονται επίσης σε άλογα μέσω της ονομασίας τους. Ο Peate υποστήριξε ακόμη ότι, ακόμη και αν η αρχική σημασία του όρου ήταν «Γκρίζα Φοράδα», στη λαϊκή παράδοση μετά τη Μεταρρύθμιση θα μπορούσε να έχει συνδεθεί με τη Μαρία, γεγονός που ενδεχομένως εξηγεί τις αναφορές στη Μαρία στους στίχους ορισμένων σωζόμενων ουαλικών τραγουδιών του εθίμου του wassailing.

Έχει επίσης προταθεί ότι ο όρος Mari Lwyd προέρχεται από τον αγγλικό όρο Merry Lude, που σημαίνει «εύθυμο παιχνίδι». Ο Peate απέρριψε αυτή την ερμηνεία, υποστηρίζοντας ότι η μεταφορά του όρου στα ουαλικά θα απέδιδε μορφές όπως merri-liwt ή merri-liwd. Επιπλέον, απέρριψε την άποψη ότι ο όρος Mari σχετίζεται με τον χορό Morris, επισημαίνοντας ότι δεν υπάρχει ιστορική σύνδεση μεταξύ της Mari Lwyd, η οποία απαντά στη Νότια Ουαλία, και του χορού Morris, που ήταν κυρίως διαδεδομένος στο βόρειο τμήμα της χώρας.

Σε άλλες καταγραφές, το έθιμο της Mari Lwyd εμφανίζεται με διαφορετικές ονομασίες. Σε περιοχές του Carmarthenshire αναφέρεται ως y Wasail («Το Wassail»), ενώ στο Pembrokeshire, κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, καταγράφεται ως y March («Το Άλογο») και y Gynfas-farch («Το Άλογο από Καμβά»). Μία μαρτυρία από το Δυτικό Glamorgan αναφέρει ότι το κεφάλι του εθίμου ονομαζόταν aderyn bee [bi?] y llwyd («Η Γκρίζα Κίσσα»), αν και αυτή η απόδοση ενδέχεται να οφείλεται σε σφάλμα του καταγραφέα, ο οποίος πιθανώς μπέρδεψε το κεφάλι του αλόγου με το aderyn pica llwyd, ένα τεχνητό πουλί τοποθετημένο σε δέντρο και μεταφερόμενο από ομάδες wassailers στην ίδια περιοχή.

Στη σύγχρονη ουαλική γλώσσα, ο όρος Mari Lwyd χρησιμοποιείται με το οριστικό άρθρο y, το οποίο προκαλεί ήπια φωνητική μετάπτωση του αρχικού m σε f (προφορά [v]), με αποτέλεσμα τη μορφή y Fari Lwyd.

 Παραπομπές 
Κατηγορία:Χριστουγεννιάτικες παραδόσεις
Κατηγορία:Πολιτισμός της Ουαλίας
Κατηγορία:Άλογα στον πολιτισμό και την θρησκεία
Κατηγορία:Ουαλικές παραδόσεις
Κατηγορία:Ουαλική λαογραφία
Κατηγορία:Λαϊκά δρώμενα
Κατηγορία:Χειμωνιάτικες παραδόσεις

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι