Ενρίκε δε Βιγιένα

* Αυτό το λήμμα αναφέρεται στον μαρκήσιο και συγγραφέα. Για τον ομώνυμο δούκα, δείτε Ερρίκος της Βιγιένα.

Ο δον Ενρίκε δε Βιγιένα (, 1384-1434), γνωστός και ως Ερρίκος της Αραγωνίας (Enrique de Aragón), ήταν Ισπανός ποιητής, συγγραφέας, μεταφραστής, θεολόγος και ευγενής (μαρκήσιος), το τελευταίο νόμιμο μέλος του Οίκου της Βαρκελώνης, πρώην βασιλικού οίκου της Αραγωνίας. Στράφηκε στη συγγραφή όταν του αρνήθηκαν πολιτική εξουσία. Διώχθηκε από τους βασιλείς Αλφόνσο Ε΄ της Αραγωνίας και Ιωάννη Β΄ της Καστίλης εξαιτίας της φήμης του ως νεκρομάντη.

 Βιογραφικά στοιχεία 
Γεννήθηκε στο χωριό Τοράλμπα της Καστίλης και ήταν γιος του Πέτρου της Αραγωνίας και Βιγιένα, και της Ιωάννας της Καστίλης, κόρης του Ερρίκου Β΄ της Καστίλης. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Ενρίκε σε ηλικία ενός έτους μεταφέρθηκε στη βασιλική αυλή της Αραγωνίας, όπου τον ανέθρεψε ο αριστοκράτης παππούς του Αλφόνσος Α΄ της Γκαντία, 1ος Μαρκήσιος της Βιγιένα, που με τη σειρά του ήταν εγγονός του βασιλέως Ιακώβου Β΄ της Αραγωνίας.  

Στην αυλή ο Ενρίκε συνάντησε κορυφαίες προσωπικότητες των γραμμάτων της εποχής του και έμαθε φιλοσοφία, μαθηματικά και χημεία. Η βασίλισσα της Αραγωνίας Βιολάντα του Μπαρ έμαθε για τη θέλησή του και το ταλέντο του για μάθηση και τον προσεκάλεσε να μαθητεύσει στη βασιλική αυλή της Βαρκελώνης, όπου ο Ενρίκε συνάντησε τους κυριότερους συγγραφείς της καταλανικής γραμματείας της εποχής.

Ωστόσο ο δε Βιγιένα συνάντησε δυσκολίες όταν ο παππούς του άρχισε να χάνει την ισχύ του στην καστιγιάνικη αυλή: το 1398 ο Αλφόνσος Α΄ είχε ήδη απωλέσει τη θέση του ως μαρκησίου της Βιγιένα και επί πολλά χρόνια μετά επιχειρούσε να δοθεί ο τίτλος στον εγγονό του. Στο μεταξύ ο Ενρίκε αποκαλούσε έτσι τον εαυτό του και υπέγραφε όλα τα επίσημα έγγραφα ως «Μαρκήσιος της Βιγιένα», αν και αυτό ήταν παράτυπο.

Πιστεύεται ότι ο Ενρίκε δε Βιγιένα πήγε και εγκαταστάθηκε στην Καστίλη τα πρώτα έτη του 15ου αιώνα και εκεί συνήψε γάμο με τη Μαρία δε Αλμπορνόθ (María de Albornoz), μια πλούσια κληρονόμο από την Κουένκα. Συνεχίζοντας την κοινωνική άνοδό του, ο δε Βιγιένα σύντομα ανακηρύχθηκε «Κόμης του Κάνγας και Tineo από τον εξάδελφό του, τον βασιλιά Ερρίκο Γ΄ της Καστίλης, ο οποίος είχε ερωμένη τη σύζυγο του Ενρίκε. Ωστόσο το 1404 ο Βιγιένα παραιτήθηκε από την αυλή για να ταξιδέψει στον κόσμο και κυρίως επειδή επεχείρησε να ηγηθεί του Ιπποτικού Τάγματος της Καλατράβα, ενός υψηλού κύρους θρησκευτικού και στρατιωτικού τάγματος. Για τον λόγο αυτόν χώρισε τη γυναίκα του και απεκήρυξε τη θέση του στην αυλή, ώστε να μπορέσει να εισέλθει στο μοναχικό αυτό Τάγμα. Τότε ο Βασιλιάς Ερρίκος της Καστίλης υπεχρέωσε του comendadores (διοικητές) του Ιπποτικού Τάγματος της Καλατράβα να προαγάγουν τον Ενρίκε στη θέση του επικεφαλής (μαγίστρου) του Τάγματος. Αλλά η θέση αυτή δεν ήταν τελικώς κατάλληλη για τον δε Βιγιένα, καθώς παρά την ευφυΐα του δεν είχε διοικητικές ικανότητες και το Τάγμα σύντομα τον απάλλαξε των καθηκόντων του.

Ευτυχώς για τον δε Βιγιένα, ο άλλος εξάδελφός του, ο Ινφάντης Φερδινάνδος της Καστίλης, έγινε βασιλιάς με τον τίτλο Φερδινάνδος Α΄ της Αραγωνίας το 1412. Ο δε Βιγιένα απόλαυσε έτσι μερικά χρόνια ήρεμης και άνετης ζωής ως προσωπικός βοηθός του. Αλλά ο Φερδινάνδος Α΄ απεβίωσε μόλις στα 36 του χρόνια, το 1416, οπότε ο Βιγιένα επέστρεψε στην Καστίλη και εγκαταστάθηκε στην Κουένκα. Πήρε τον τίτλο του λόρδου της Μιέστα και αφοσιώθηκε πλέον στη συγγραφή και τις μεταφράσεις. Είχε πάντως και ερωτικές σχέσεις με διάφορες αριστοκρατικής καταγωγής γυναίκες και ως αποτέλεσμα απέκτησε δύο νόθες κόρες. Η μία από αυτές, που γεννήθηκε το 1430 και πέθανε το 1490, βαπτίσθηκε με το όνομα Ελεονώρα Μανουέλ και έγινε μοναχή σε ένα μοναστήρι στη Βαλένθια με το όνομα Ισαβέλα δε Βιγιένα. Εκεί τελικώς έγινε ηγουμένη το 1463 και συνέγραψε έναν Βίο του Χριστού (Vita Christi), που δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατό της, το 1497.

Μετά το 1426 ο Αλφόνσος Ε΄ της Αραγωνίας αφαίρεσε από τον δε Βιγιένα τον τίτλο του Δούκα της Γκαντία, δίνοντάς τον στον δικό του αδελφό. Από τότε ο δε Βιγιένα εξαρτιόταν οικονομικώς από τον ανεψιό του. Απεβίωσε στη Μαδρίτη σε ηλικία 50 ετών.

 Τα έργα του 
Το έργο του Ενρίκε δε Βιγιένα είναι ποικιλόμορφο. Πιθανώς το πλέον πολυδιαβασμένο στην Ισπανία από τα βιβλία του ήταν το Los doce Trabajos de Hércules, δηλαδή «οι 12 άθλοι του Ηρακλή». Στο έργο αυτό ο δε Βιγιένα δεν άντλησε μόνο από την ελληνική μυθολογία, αλλά και από τη χριστιανική παράδοση για την αλληγορική σημασία, επιτυγχάνοντας μια σύνθεση που διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο και δίνει προφανή και διδακτικά ηθικά μηνύματα. Η γλώσσα του πρωτοτύπου είναι η καταλανική και διαιρείται σε 12 κεφάλαια με το καθένα από αυτά να υποδιαιρείται σε 4 μέρη. Γραμμένο το 1417, εξασφάλισε τη λογοτεχνική φήμη του δε Βιγιένα, μη έχοντας τη θεωρητική πολυπλοκότητα και εμβρίθεια των μεταγενέστερων έργων του.

Το Arte de Trovar δεν εκτιμάται για τις λογοτεχνικές του αρετές. Το θέμα του είναι οι κανόνες και η ορθή προσωδία της ποιήσεως των τροβαδούρων. Καθώς συμβαίνει και με τις άλλες πραγματείες του δε Βιγιένα, δεν αποτελεί εύκολο ή ευχάριστο ανάγνωσμα, περιέχοντας πολύπλοκους κανόνες της μετρικής και της στιχουργίας, που χρειάσθηκε να κωδικοποιηθούν εξαιτίας του ότι «ελάσσονες ποιητές» παραβίαζαν τις παραδοσιακές ποιητικές δομές. Ο δε Βιγιένα θεωρούσε τις δομές αυτές μία «αληθή και αμετάβλητη τάξη πραγμάτων», και η ποιητική ιδιοφυΐα του δημιουργού τροβαδούρου ήταν να υποτάξει τις λέξεις ή τις ιστορίες του στους νόμους αυτής της τάξεως. Το Arte de Trovar μαρτυρεί τις σημαντικές πολιτιστικές ανταλλαγές ανάμεσα στην Καταλονία και την Προβηγκία της νότιας Γαλλίας (την κοιτίδα της τροβαδουρικής ποιήσεως) και αποπνέει μια αίσθηση νοσταλγίας εκ μέρους του συγγραφέως για τον ιπποτικό και υψηλής ευγένειας κόσμο των τροβαδούρων. Το Arte de Trovar ολοκληρώθηκε ανάμεσα στα έτη 1417 και 1428.

Σημαντικές επίσης είναι οι μεταφράσεις που εκπόνησε ο δε Βιγιένα της Αινειάδας και της Θείας Κωμωδίας στην καστιγιάνικη ισπανική. Ο δε Βιγιένα υπήρξε ο πρώτος μεταφραστής που μετέφρασε το δεύτερο έργο σε μια άλλη νεότερη γλώσσα, και ένας από τους πρώτους που μετέφρασαν σε πεζό λόγο την Αινειάδα (1427-1428). Αντιμετώπισε τη δυσκολία να διατηρήσει τη λεπτότητα και το βάθος της Αινειάδας απευθυνόμενος σε ένα αναγνωστικό κοινό που σε μεγάλο μέρος του είχε άγνοια των αρχαίων κλασικών έργων. Για τούτο συμπεριέλαβε και μια αρχική ενότητα με «συμβουλές για τον αρχάριο αναγνώστη», ενώ σχολιάζει το πώς οι ιστορίες του αρχαίου κειμένου μπορούσαν να εφαρμοσθούν στη σύγχρονή του καστιγιάνικη κοινωνία. Ο δε Βιγιένα μετέφρασε επίσης και σονέτα του Πετράρχη. Αυτές μεταφράσεις κλασικών έργων διαβάστηκαν αρκετά από ένα διευρυνόμενο κοινό της εγγράμματης αριστοκρατίας, στην οποία συγκαταλεγόταν βεβαίως και ο ίδιος ο μεταφραστής.

Στο έργο του Arte Cisoria ή Arte de Cisoria (δηλαδή «τέχνη της χαρακτικής»), ο δε Βιγιένα περιγράφει λεπτομερώς τα εργαλεία, τα βήματα και τους κανόνες για την εργασία του χαράκτη πλακών. Οι σχετικές γνώσεις του προήλθαν από τις προσωπικές παρατηρήσεις και εμπειρία στην αυλή της Καστίλης.

Η κατανόηση της τότε ιατρικής εκ μέρους του δε Βιγιένα φαίνεται στο έργο του Tratado de la Fascinación o de Aojamiento (= «πραγματεία περί της βασκανίας», 1425). Εκτός από την περιγραφή της προελεύσεως της βασκανίας (κοινώς «ματιάσματος»), προσφέρει παραδοσιακές και «σύγχρονες» μεθόδους για την πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία της. Ακόμα περισσότερες ιατρικές γνώσεις παρατίθενται στο έργο του Tratado de la Lepra (= «πραγματεία περί της λέπρας»), ενώ στην Tratado de la Consolación (= «πραγματεία περί της παρηγορίας») αντιλαμβανόμαστε τις γνώσεις του συγγραφέα στην ψυχολογία.

 Νεκρομαντεία και αστρολογία 
Ο Ενρίκε δε Βιγιένα είχε ποικίλα ταλέντα και ενδιαφέροντα, πολλά εκ των οποίων διαφαίνονται στα γραπτά του. Μια πραγματεία αστρολογίας αποδίδεται λανθασμένα σε αυτόν, αλλά λέγεται ότι αφιέρωνε μεγάλο μέρος του χρόνου του σε μελέτες αλχημείας, αστρολογίας και φιλοσοφίας, ενώ είχε και πολλές γνώσεις ιατρικής. Υπήρχε η διαδεδομένη φήμη ότι ήταν νεκρομάντης. Κυκλοφορούσε η διάδοση ότι (όπως ο Ρότζερ Μπέικον και άλλοι σοφοί) είχε κατασκευάσει μια κεφαλή από ορείχαλκο ή μπρούντζο ικανή να απαντά τις ερωτήσεις του.. Αμέσως μετά τον θάνατο του Βιγιένα το 1434, ο βασιλιάς διέταξε τον Επίσκοπο Λόπε δε Μπαριέντος να ερευνήσει τη βιβλιοθήκη του συγγραφέα. Ο Μπαριέντος έβαλε να κάψουν πολλά από τα βιβλία του δε Βιγιένα, ενισχύοντας έτσι τη λαϊκή πεποίθηση ότι ο συγγραφέας ήταν αναμεμιγμένος στη μαγεία. Από τα εναπομείναντα βιβλία μερικά δόθηκαν στον ποιητή Σαντιγιάνα, ενώ τα υπόλοιπα πέρασαν στην κατοχή του βασιλέως.

Ωστόσο τα πιο «εσωτεριστικά» έργα του δε Βιγιένα που θα μπορούσαν να αναφερθούν είναι η Πραγματεία περί αστρολογίας (1438) που μάλλον δεν γράφηκε από τον ίδιο και η Πραγματεία περί της βασκανίας (1425). Η πρώτη περιέχει βιβλικές αναφορές, με αρκετά χωρία από την παραφρασμένη Βίβλο του Πέτρου Κομέστορα Historia scholastica, που συγκατανεύει στην αστρολογία και τη μαγεία. Στην αστρολογική πραγματεία ο Μωυσής παρουσιάζεται ως αστρολόγος και ασχολούμενος με την ταλισμανική μαγεία, και ο Ζωροάστρης ως δασκαλός του και ο θεμελιωτής της μαγείας. Η άποψη αυτή θα αναπτυσσόταν στα τέλη του 15ου αιώνα δια μακρών από τον Μαρσίλιο Φιτσίνο υπό το δόγμα της prisca theologia. Από την άλλη, στην Πραγματεία περί της βασκανίας ο δε Βιγιένα υπερασπίζεται εβραϊκές καββαλιστικές πρακτικές για τη θεραπεία του «ματιάσματος», αρκετά χρόνια πριν από το ενδιαφέρον του αναγεννησιακού Τζοβάννι Πίκο ντελλα Μιράντολα στην καμπάλα.

Παραπομπές

Πηγές

 Boase, Roger (1977). The Origin and Meaning of Courtly Love: A Critical Study of European Scholarship. Manchester: Manchester University Press,  ΙΣΒΝ 0-87471-950-X
 Το λήμμα «Enrique de Villena» στο Dictionary of Literary Biography, τόμος 286 (Castilian Writers, 1400-1500), επιμ. Frank A. Domínguez και George D. Greenia, Gale, 2004, σσ. 266-276
 Arte de trovar, Edición, prólogo y notas de F.J. Sánchez Cantón; prospecto de Antonio Prieto Visor Libros, Μαδρίτη 1993
 King Arjona, Doris: «Enrique de Villena and the Arte Cisoria» Hispania, τόμ. 43 (1960), σσ. 209-213
 Τάσος Ν. Πετρής: το λήμμα «Βιλλιένα δον Ερρίκος της Αραγωνίας, μαρκήσιος ντε-» στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμος 8, σελ. 516
 Martín de Riquer: Història de la Literatura Catalana, τόμ. 1, Edicions Ariel, Βαρκελώνη 1964

 Torres-Alcalá, Antonio: Don Enrique de Villena: un mago al dintel del Renacimiento, εκδ. Porrúa, Μαδρίτη 1983
 Villalba, Mariano: «Enrique de Villena», στο Astrology through History. Interpreting the Stars from Ancient Mesopotamia to the Present, William E. Burns (επιμ.), ABC-CLIO, Santa Barbara 2018, σσ. 342-343
 Villalba, Mariano (2016): "Cábala y aojamiento en el Tratado de la Fascinación de Enrique de Villena", Melancolia, Vol Nº1, pp. 30–50. ISSN 2526-1096
 Villalba, Mariano (2015): "El Tratado de Astrología atribuido a Enrique de Villena. Esoterismo en la corte de Juan II de Castilla", Magallánica: revista de historia moderna, Vol 2, Nº3, pp. 186–216. ISSN 2422-779X 

Κατηγορία:Ισπανοί συγγραφείς
Κατηγορία:Ισπανοί ποιητές
Κατηγορία:Ισπανοί μεταφραστές
Κατηγορία:Μαρκήσιοι της Ισπανίας