Η υποψία (Ντύρενματ)

Η υποψία () είναι αστυνομικό μυθιστόρημα του Ελβετού συγγραφέα Φρίντριχ Ντύρενματ, που δημοσιεύτηκε αρχικά σε συνέχειες στο περιοδικό Ελβετικός Παρατηρητής από τον Σεπτέμβριο του 1951 έως τον Φεβρουάριο του 1952 και εκδόθηκε σε βιβλίο το 1953. 

Ο ανίατα άρρωστος επιθεωρητής Χανς Μπέρλαχ βρίσκεται στα ίχνη ενός διαβόητου πρώην γιατρού στρατοπέδου συγκέντρωσης, ο οποίος τώρα διευθύνει μια ακριβή κλινική στη Ζυρίχη. Μεταφέρεται ο ίδιος στην κλινική για να τον αποκαλύψει αλλά ο γιατρός καταλαβαίνει την απάτη και η κλινική μετατρέπεται σε φυλακή για τον Μπέρλαχ, που σώζεται από θανάσιμο κίνδυνο την τελευταία στιγμή. Παράλληλα με την αστυνομική πλοκή, το μυθιστόρημα επικεντρώνεται σε θέματα ενοχής, εξιλέωσης και απόδοσης δικαιοσύνης. 

 Συγγραφή 
Το μυθιστόρημα είναι το δεύτερο του συγγραφέα μετά το Ο δικαστής και ο δήμιός του, το οποίο δημοσιεύτηκε στο ίδιο περιοδικό την προηγούμενη χρονιά με μεγάλη επιτυχία. Ο εκδότης φέρεται να προσέφερε διπλάσια αμοιβή στον Ντύτερματ για τη συνέχεια, αν ο επιθεωρητής Μπέρλαχ δεν πέθαινε στο τέλος του πρώτου μυθιστορήματος, όπως είχε αρχικά σχεδιάσει ο Ντύρενματ.

Τα δύο μυθιστορήματα γράφτηκαν για οικονομικούς λόγους, ο συγγραφέας ήταν ήδη πατέρας τριών παιδιών τότε, και σηματοδότησαν την έναρξη της επιτυχημένης συγγραφικής καριέρας του Ντύρενματ.

 Υπόθεση 
Η ιστορία διαδραματίζεται γύρω στο 1948/1949. Ο επιθεωρητής Χανς Μπέρλαχ, που πλησιάζει στο τέλος της καριέρας του και πάσχει από καρκίνο, αναρρώνει από χειρουργική επέμβαση σε νοσοκομείο της Βέρνης. Εκεί, ξεφυλλίζοντας ένα περιοδικό, διαβάζει ένα άρθρο για τον Γερμανό γιατρό των SS Νέελε, ο οποίος έκανε φρικιαστικές επεμβάσεις χωρίς αναισθησία σε κρατούμενους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Στούτχοφ και αυτοκτόνησε το 1945. Το δείχνει στον φίλο και γιατρό του Σάμιουελ Χάνγκερτομπελ, ο οποίος χλωμιάζει όταν βλέπει τη φωτογραφία του Νέελε και τελικά εξηγεί ότι παρατηρεί μια εντυπωσιακή ομοιότητα μεταξύ του Νέελε και του παλιού συμφοιτητή του γιατρού Φριτς Έμενμπεργκερ. Ωστόσο, θεωρεί αδύνατη την αντιστοίχιση καθώς ο Έμενμπεργκερ μετανάστευσε στη Χιλή κατά τη διάρκεια του πολέμου και από το 1945 που επέστρεψε διευθύνει μια ιδιωτική κλινική στη Ζυρίχη.

Ο Μπέρλαχ υποψιάζεται ότι ο Νέελε και ο Έμενμπεργκερ είτε άλλαξαν ρόλους είτε είναι το ίδιο πρόσωπο. Εξετάζει έγγραφα της Ιντερπόλ και ιατρικά άρθρα των Νέελε και Έμενμπεργκερ που είχαν δημοσιευτεί εκείνη την εποχή. Ένας στενός φίλος του Μπέρλαχ είναι ο Εβραίος Γκιούλιβερ, ο οποίος έπεσε θύμα των χειρουργικών πειραμάτων του Νέελε στο Στούτχοφ και ήταν ο μόνος επιζών. Τον καλεί, μιλάνε και πίνουν όλη τη νύχτα. Το πρωί, ο Μπέρλαχ είναι πεπεισμένος ότι ο Έμενμπεργκερ διέπραξε τα εγκλήματα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης με το όνομα Νέελε, επέστρεψε στην Ελβετία μετά τον πόλεμο και τώρα να διευθύνει ανενόχλητος την ιδιωτική κλινική Σόνενσταϊν κοντά στη Ζυρίχη. Γράφει αυτή την υποψία του στον δημοσιογράφο Φόρτσιγκ, ο οποίος δημοσιεύει σχετικό άρθρο, και στη συνέχεια πηγαίνει ο ίδιος στην κλινική του Έμενμπεργκερ, παριστάνοντας τον ασθενή με το ψεύτικο όνομα Κράμερ. Το κάνει για να επιβεβαιώσει τις υποψίες του και να ασκήσει ψυχολογική πίεση στον Έμενμπεργκερ μέχρι να ενοχοποιηθεί. 

Στην κλινική, ο Μπέρλαχ εύκολα αναγνωρίζει τον Δρ. Έμενμπεργκερ ως τον άνθρωπο που διέπραξε αυτά τα τρομερά εγκλήματα. Αλλά το σχέδιό του Μπέρλαχ αποτυγχάνει: Αδυνατισμένος και παγιδευμένος στην κλινική, ναρκώνεται από το προσωπικό και κοιμάται για αρκετές μέρες. Ο Έμενμπεργκερ αποδεικνύεται αδίστακτος και υποστηρίζεται από το τυφλά αφοσιωμένο προσωπικό. Ο Μπέρλαχ μαθαίνει ότι ο Έμενμπεργκερ σκότωσε τον Φόρτσιγκ και τώρα σχεδιάζει να δολοφονήσει και τον ίδιο με το πρόσχημα μιας εγχείρησης. Αλλά την τελευταία στιγμή, ο Γκιούλιβερ επεμβαίνει, δολοφονεί τον Έμενμπεργκερ και οδηγεί τον Μπέρλαχ έξω από την κλινική για να ξανασυναντήσει τον φίλο του Χάνγκερτομπελ στη Βέρνη.

 Ερμηνευτική προσέγγιση 
Όπως και στο πρώτο μυθιστόρημα του Ντύρενματ με πρωταγωνιστή τον επιθεωρητή Μπέρλαχ Ο δικαστής και ο δήμιός του, Η υποψία επίσης δεν τελειώνει με τη σύλληψη του δράστη από την αστυνομία, αλλά με τη δολοφονία του. Ο Έμενμπεργκερ (όπως αρκετοί Ναζί εγκληματίες) παραμένει εντελώς απρόσιτος από τις επίσημες έρευνες μέχρι το τέλος. Η αντιπαράθεση του Μπέρλαχ με τον Έμενμπεργκερ καταλήγει σε αποτυχία, καθώς ο τελευταίος έχει προβλέψει τις κινήσεις του αστυνομικού. Ωστόσο, ο Μπέρλαχ σώζεται - από τον από μηχανής θεό, τον «άγγελο εκδίκησης» Γκιούλιβερ.

Σε αντίθεση με το κλασικό αστυνομικό μυθιστόρημα, η έμφαση δίνεται λιγότερο στη σύλληψη του δράστη και περισσότερο στην αποκατάσταση της δικαιοσύνης. Όπως και το μεταγενέστερο μυθιστόρημα του Ντύρενματ Η υπόσχεση, Η υποψία αποτελεί επίσης μια κριτική της παραδοσιακής φιγούρας του ντετέκτιβ, όπως το εξέφρασε ο Γκιούλιβερ: «Δεν μπορείς πλέον να πολεμήσεις το κακό μόνος σου, όπως κάποτε οι ιππότες πάλευαν μόνοι τους με κάποιον δράκο. Με τους εγκληματίες που έχουμε να αντιμετωπίσουμε σήμερα, οι μέρες που αρκούσε να είναι κάποιος κάπως διορατικός για να τους συλλάβει έχουν τελειώσει. Ανόητε ντετέκτιβ, ο ίδιος ο χρόνος σε έχει κάνει παράλογο!» 

Ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στα αστυνομικά μυθιστορήματα του Ντύρενματ είναι το «ανεξιχνίαστο έγκλημα»: πράξεις που ενώ είναι αναμφίβολα εγκληματικές, ωστόσο παραμένουν κρυφές από τη δικαιοσύνη. Ο Έμενμπεργκερ θεραπεύει κυρίως ανίατους εκατομμυριούχους στην ιδιωτική του κλινική. Οι καινοτόμες ορμονικές θεραπείες του προκαλούν υποψίες στην ελβετική ιατρική κοινότητα. Το γεγονός ότι πολλοί από τους ασθενείς που πέθαναν και άφησαν την περιουσία τους στην κλινική είναι επίσης εκπληκτικό. Αλλά η ελπίδα έστω και μιας ελάχιστης παράτασης της ζωής αναγκάζει τους ασθενείς να υπομένουν κάθε είδους θεραπεία στην πολυτελή ιδιωτική κλινική («...στην καρδιά της αξιοσέβαστης Ζυρίχης, σαν κόλαση των πλουσίων») και ο σαδιστής γιατρός των SS έχει μετατραπεί σε διάσημο μεγαλογιατρό, αποκλείοντας έτσι κάθε νομική δίωξη. 

Επιπλέον, το μυθιστόρημα εγείρει ένα φιλοσοφικό ερώτημα: Τι εμποδίζει τον άνθρωπο να κάνει το κακό αν δεν πιστεύει σε μια ανώτερη δύναμη και δεν το αποφεύγει από φόβο μιας μεταφυσικής κρίσης; Ο γιατρός Έμενμπεργκερ λέει: «Όπως οι Χριστιανοί πιστεύουν σε τρία πράγματα που είναι μόνο ένα, την Αγία Τριάδα, έτσι κι εγώ πιστεύω σε δύο που είναι ένα: πιστεύω στην ύλη, η οποία είναι ταυτόχρονα δύναμη και εξουσία». Γιατί, ρωτάει τον Μπέρλαχ, ο μηδενισμός μου θα έπρεπε να υποτάσσεται στην αρχή της δικαιοσύνης, ειδικά σε έναν υλικό κόσμο που δεν επικαλείται πλέον τους θεϊκούς νόμους; Ο Μπέρλαχ δεν καταφέρνει να του δώσει απάντηση. Επίσης, ο Έμενμπεργκερ ασπάζεται μια εξαιρετικά ριζοσπαστική έννοια της ελευθερίας: εξυμνεί τον σαδισμό του σαν έκφραση της ύψιστης ελευθερίας. 

Το μυθιστόρημα θεωρείται επίσης ένας τρόπος αντιμετώπισης του παρελθόντος: γράφτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950 υπό την ακόμη φρέσκια εντύπωση των ναζιστικών θηριωδιών. Υπάρχουν πραγματικά μοντέλα τόσο για τον Έμενμπεργκερ, ο οποίος χειρουργεί χωρίς αναισθησία, όσο και για τον Γκιούλιβερ, τον Εβραίο που επέζησε από μια τέτοια επέμβαση: για παράδειγμα, ο διαβόητος γιατρός Μένγκελε, καθώς και τα αμέτρητα ανώνυμα Εβραίοι-θύματα. Επίσης πολλοί εγκληματίες Ναζί είχαν εξαφανιστεί και ζούσαν με νέα ταυτότητα.

 Διασκευές 
Το 1972, η ιταλική ραδιοτηλεόραση παρήγαγε μια τηλεοπτική διασκευή (πρωτότυπος τίτλος: Il sospetto). Το σενάριο γράφτηκε από τον Ντιέγκο Φάμπρι, τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Ντανιέλε Ντ' Άνζα και τον επιθεωρητή Μπέρλαχ υποδύθηκε ο Πάολο Στόπα. 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Η υποψία, μτφρ. Άγγελος Παρθένης, εκδ. Ροές, 1988
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ελβετική λογοτεχνία
Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Αστυνομικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες