Κρητική επανάσταση των Σκορδίληδων, Μελλησινών και Δρακόπουλων (1230)

Ιστορικό
δεξιά|μικρογραφία|200x200εσ| Ενετικός χάρτης της Κρήτης.
Οι επαναστάσεις των Συβρίτων αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο της Κρητικής ιστορίας κατά τον 13ο αιώνα, διακρινόμενες σε τρεις διαδοχικές περιόδους. Η πρώτη επανάσταση εκδηλώθηκε μεταξύ 1217 και 1219, με αφορμή την κλοπή αλόγων και ζώων από τον άρχοντα Ιωάννη Σκαντζέα Σκορδύλη αδερφό του Κωνσταντίνου Σεβαστού Σκορδύλη. Η δεύτερη, από το 1219 έως το 1223, προκλήθηκε κυρίως λόγω της αφαίρεσης γης από την οικογένεια των Μελισσηνών. Τέλος, η τρίτη επανάσταση, που έλαβε χώρα από το 1230 έως το 1236, θεωρείται η σοβαρότερη, τόσο λόγω της διάρκειάς της όσο και των αποτελεσμάτων της, καθώς υποστηρίχθηκε ενεργά από τον αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Βατάτζη με στρατό και στόλοΣτέφανος Ξανθουδίδης, «Η ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών(1939), σελ.37.

Κύριοι υποκινητές των κινημάτων υπήρξαν οι οίκοι των Σκορδύλων και των Μελισσηνών, σε συνεργασία με άλλες σημαντικές κρητικές οικογένειες όπως οι Αρκολέοι και οι Δρακοντόπουλοι. Παρά τις βενετικές πηγές που αποδίδουν την τρίτη και τελευταία επανάσταση σε ληστρικές διαθέσεις των οικογενειών αυτών, η άποψη αυτή αμφισβητείται, καθώς οι εν λόγω οίκοι είχαν ήδη αποκτήσει σημαντική περιουσία, την οποία δεν θα διακινδύνευαν. Ο Κρητικός λόγιος Στέφανος Ξανθουδίδης υποστηρίζει ότι η τρίτη επανάσταση ενδέχεται να είχε και απελευθερωτικό χαρακτήρα,  πιθανώς παρακινούμενη  και υποστηριζόμενη από τον Ιωάννη Βατάτζη ή τους πράκτορές του, όπως μαρτυρεί η ενεργός στήριξη του αυτοκράτορα με στρατιωτικές δυνάμειςΣτέφανος Ξανθουδίδης, «Η ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών(1939), σελ.38.
 Η επανάσταση 
Η επανάσταση των Συβρίτων ξεσπάει και οι Βενετοί βρίσκονται σε δύσκολη θέση. Ο Δούκας Ιωάννης Στορλάδος καλεί ενισχύσεις από τον Δούκα του Αιγαίου, Άγγελο Α΄ Σανούδο, ο οποίος φθάνει με στρατιωτική δύναμη και οχυρώνεται μαζί με τους Βενετούς στο φρούριο της Σούδας. Από την πλευρά τους, οι επαναστάτες Κρητικοί στέλνουν πρέσβεις ζητώντας τη βοήθεια του αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Βατάτζη, υπόσχοντας ότι μετά την απέλαση των Ενετών η νήσος θα ενωθεί με το νέο ελληνικό κράτος. Ο Βατάτζης ανταποκρίνεται άμεσα, αποστέλλοντας τον Μέγα Δούκα με 33 πολεμικά πλοία (κατά άλλους 23) και σημαντική πεζική δύναμη.

Βλέποντας τη δύναμη που έστειλε ο Βατάτζης, ο Άγγελος Α΄ Σανούδος εγκαταλείπει τη Σούδα και αποχωρεί από την Κρήτη, πιθανόν φοβούμενος αντιπερισπασμό από τον αυτοκρατορικό στρατό, παρά τις βενετικές εικασίες περί δωροδοκίας. Οι επαναστάτες, ενισχυμένοι από τον αυτοκρατορικό στρατό, σημειώνουν αρχικά αρκετές επιτυχίες: καταλαμβάνουν το φρούριο του Ρεθύμνου, του Μυλοπόταμου και το Καινούργιο, ενώ δεν καταφέρνουν να καταλάβουν το κάστρο του Μονοφατσίου, όπου ο φρούραρχος Καστάλδος Αβονάλε λαμβάνει ενισχύσεις από τον δούκα Ιωάννη Στορλάδο.

Στο επόμενο χρονικό διάστημα, λήφθηκε η απόφαση ο στόλος της Νίκαιας να αποπλεύσει από την Κρήτη και να επιστρέψει στη βάση του, ενώ οι χερσαίες δυνάμεις παρέμειναν και συνέχισαν τις επιχειρήσεις μαζί με τους τοπικούς επαναστάτες. Κατά την επιστροφή του, ο στόλος έπεσε σε καταιγίδα κοντά στα Κύθηρα και καταστράφηκε, διασώζοντας μόνο τρία πλοία. Μεταξύ των απολεσθέντων βρίσκονταν και οι Ενετοί Νικόλαος Μουδάτσος και Μάρκος Μαρίνος, οι οποίοι ταξίδευαν προς τη Ρωμανία (Νίκαια) έπειτα από πρόσκληση του Αρχιεπισκόπου των Ελλήνων για διαπραγμάτευση συνθήκης. Ενδεχομένως η διαταγή για την επιστροφή του στόλου να σχετιζόταν με τις εκκλησιαστικές και διπλωματικές επαφές του Βατάτζη με τον Πάπα και τους απεσταλμένους του κατά τα έτη 1232-1234.

Στην Κρήτη, οι χερσαίες δυνάμεις του Βατάτζη παρέμειναν και συνέχισαν τον αγώνα μαζί με τους επαναστάτες. Ο πόλεμος όμως αποδείχθηκε αμφίρροπος και συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια υπό τους Δούκες Νικόλαο Τονίστο (1231) και Βαρθολομαίο Γραδόνικο (1234). Ο Δούκας Γραδόνικος, αναγνωρίζοντας ότι δεν μπορούσε να καταστείλει την επανάσταση, ήρθε σε συνεννοήσεις με τους κύριους ηγέτες της, τον Νικόλαο Σεβαστό Δαιμονογιάννη και τον Μιχαήλ Μελισσηνό, παραχωρώντας τους μεγάλες εκτάσεις γης με την προϋπόθεση να παραμείνουν πιστοί προς τη Δημοκρατία της Βενετίας, να καταβάλουν τον οφειλόμενο ετήσιο φόρο και να συμβάλουν στην αποχώρηση των στρατευμάτων του Βατάτζη από τη μεγαλόνησο.

Η παραπάνω συνθήκη δεν επηρέασε καταλυτικά την επανάσταση, καθώς ο αγώνας συνεχίστηκε, υποστηριζόμενος από άλλους Κρητικούς άρχοντες και τα στρατιωτικά τμήματα της Νίκαιας. Λίγο μετά τη σύναψη της συνθήκης, πεθαίνει ο Δούκας Βαρθολομαίος Γραδόνικος και τη διοίκηση αναλαμβάνουν οι δύο σύμβουλοί του, ο Ιωάννης Αρδιζώνος και ο Μάρκος Μολίνος. Ο Μολίνος αναλαμβάνει άμεσα δράση, εκστρατεύοντας στη Σητεία και πολιορκώντας το φρούριο που κατείχαν οι Έλληνες. Τη δύσκολη εκείνη στιγμή καταφθάνει προς ενίσχυση των επαναστατών στόλος της Νίκαιας αποτελούμενος από 12 πλοία. Δεν είναι γνωστό αν ο Ιωάννης Βατάτζης είχε πληροφορηθεί για τη συνθήκη που υπογράφηκε μεταξύ των Βενετών και των κυριοτέρων αρχοντορωμαίων επαναστατών, αλλά η αποστολή νέας ναυτικής δύναμης δείχνει ότι πίστευε στις δυνατότητες του αγώνα για την απελευθέρωση της Κρήτης. Παράλληλα, ο Βατάτζης είχε εμπλακεί σε άλλες στρατιωτικές και διπλωματικές επιχειρήσεις κατά την ίδια περίοδο.

Με τη νέα έλευση του στόλου της Νίκαιας, ο Μάρκος Μολίνος λύνει την πολιορκία και επιστρέφει στο Χάνδακα, ενώ ο Ιωάννης Αρδιζώνος αναλαμβάνει επικεφαλής του βενετικού στόλου και επιτίθεται κατά των ελληνικών δυνάμεων στον κόλπο της Σούδας. Η ναυμαχία ξεκίνησε τις πρώτες πρωινές ώρες, με τους επαναστάτες να βοηθούν τον στόλο της Νίκαιας ρίχνοντας πέτρες και βέλη από την ξηρά, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί σοβαρά ο ναύαρχος του βενετικού στόλου. Το μεσημέρι διατάσσεται η αποχώρηση και ανασύνταξη των δυνάμεων του, με σκοπό να ναυμαχήσει κατά του στόλου της Νίκαιας την επόμενη ημέρα. Τελικώς, δεν πραγματοποιήθηκε δεύτερη ναυμαχία, καθώς ο Αυτοκρατορικός στόλος υπέστη μεγάλες ζημιές και αναγκάστηκε να αποπλεύσει την ίδια νύχτα προς ανατολάς.

Το 1236, τοποθετείται νέος Δούκας στην Κρήτη, ο Άγγελος Γραδόνικος, υιός του αποθανόντος Βαρθολομαίου. Ο Άγγελος συνεχίζει την ειρηνική και διαλλακτική πολιτική του πατέρα του, προβαίνοντας σε πολλές παραχωρήσεις προς τους αρχοντορωμαίους που συνέχιζαν την επανάσταση και καταφέρνει να κλείσει ειρήνη μαζί τους. Μόνον οι δύο αδελφοί Δρακοντόπουλλοι, Εμμανουήλ και Κωνσταντίνος, δεν θέλησαν να συμμετάσχουν στη συνθήκη και για τούτο αποκλείστηκαν και εκηρύχθησαν κοινοί εχθροί και των δύο πλευρών.

Από το κείμενο της συνθήκης, γνωστής ως «Συνθήκη των Δύο Συβρίτων», προκύπτει ότι οι αδελφοί Δρακοντόπουλλοι Εμμανουήλ και Κωνσταντίνος και τα εναπομείναντα στρατιωτικά τμήματα της Νίκαιας συνέχισαν την επανάσταση και δεν συμμετείχαν στη συνθηκολόγηση. Η συνθήκη προέβλεπε γενική αμνήστευση για όσους δήλωναν υποταγή στη Δημοκρατία της Βενετίας, την υποχρέωση να συμβάλουν στη σύλληψη ή τον φόνο των αδελφών Δρακοντοπούλλων και των ακολούθων τους, καθώς και στην αποχώρηση του Καλοθέτου(προφανώς ο στρατηγός τους) και των ανατολικών στρατευμάτων του Βατάτζη από τη νήσο. Επιπλέον, διασφάλιζε τις περιουσίες των αρχοντορωμαίων και καθόριζε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των βιλλάνων και των ελεύθερων πολιτών.
Όπως προαναφέραμε, η επανάσταση δεν κατέπαυσε αμέσως μετά την προηγούμενη συνθήκη του 1236, διότι εκτός από τους αδελφούς Δρακοντόπουλλους, οι οποίοι δεν υπετάγησαν στη Βενετία, και οι Ανατολικοί του Βατάτζη παρέμεναν ακόμη στην Κρήτη, κατέχοντας οχυρά μέρη. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζει το κάστρο της οικόγενειας Σκορδύλη φρούριο του Αγίου Νικολάου στον Αποκόρωνα, κοντά στο σημερινό χωριό ΚυριακοσέλλιαΣτέφανος Ξανθουδίδης, «Η ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών(1939), σελ.42. Το φρούριο αυτό υπήρξε σημαντικό προπύργιο των στρατευμάτων της Νίκαιας κατά τα τελευταία στάδια του αγώνα (1230–1236).

Αξίζει να σημειωθεί ότι στο χωριό Κυριακοσέλλια οι δυνάμεις της Νίκαιας, πέρα από τη στρατιωτική τους συνεισφορά, άφησαν το αποτύπωμά τους και στον τομέα της τέχνης. Η Αγγελική Κατσιώτη αναφέρει χαρακτηριστικά:
«Η δημοσίευση ενός εξίσου σημαντικού τοιχογραφικού συνόλου στην Κρήτη, του Αγίου Νικολάου στα Κυριακοσέλλια Αποκόρωνα, που συνδέθηκε με τη δραστηριότητα του αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Βατάτζη σε γειτονικό φρούριο το 1230–1236, θα αποτελέσει ουσιαστικό βήμα για την αποκρυστάλλωση του χαρακτήρα της τέχνης της Νίκαιας. Εκτός από τα Κυριακοσέλλια πιθανόν να υπάρχουν και άλλα μνημεία στην Κρήτη που να συνδέονται με την τέχνη της Νίκαιας, όπως το αρχικό στρώμα της Παναγίας στο Φόδελε Μαλεβιζίου».Αγγελική Κατσιώτη, «Επισκόπηση της μνημειακής ζωγραφικής του 13ου αιώνα στα Δωδεκάνησα(2000), σελ.277-278

Η παρατήρηση αυτή ενισχύει την άποψη ότι η παρουσία των στρατιωτικών και καλλιτεχνικών αποστολών της Νίκαιας στην Κρήτη δεν ήταν απλώς στρατιωτική, αλλά και πολιτιστική, καθώς οι τεχνίτες που συνόδευαν τις δυνάμεις του αυτοκράτορα Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη μετέφεραν το καλλιτεχνικό ύφος  της αυτοκρατορίας της Νίκαιας στο νησί. Παράδειγμα αποτελεί και ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Φόδελε, κοντά στο Ηράκλειο, όπου διασώζεται παλαιό στρώμα τοιχογραφιών που αποδίδεται στην ίδια καλλιτεχνική παράδοση.

Οι εναπομείναντες Δρακοντόπουλλοι και Ανατολικοί, αποκομμένοι πλέον από κάθε ενίσχυση, αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν. Σύμφωνα με τα έγγραφα της εποχής, στις 1 Αυγούστου 1236 υπεγράφη νέα συμφωνία παράδοσης με τον νέο Δούκα της Κρήτης, Ιουστινιανό. Η συνθήκη αυτή υπογράφεται από τους δύο αρχηγούς των ανατολικών δυνάμεων, τον Γρηγόριο Λουπάρδα και τον Πριμικήριο Μαυράγγουλο, οι οποίοι παραδίδουν το φρούριο του Αγίου Νικολάου υπό τον όρο ότι θα εξέλθουν «μετά των όπλων και πραγμάτων των» και θα επιβιβαστούν σε πλοία για να επιστρέψουν με ασφάλεια στην Αυτοκρατορία της ΝίκαιαςΣτέφανος Ξανθουδίδης, «Η ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών(1939), σελ.41.

Στους όρους της συνθήκης περιλαμβανόταν και η ασφαλής αποχώρηση όλων των στρατιωτικών τμημάτων της Νίκαιας προς ασφαλές λιμάνι, καθώς και η ανταλλαγή των αιχμαλώτων που κρατούνταν εκατέρωθεν. Με την παράδοση του φρουρίου και την αποχώρηση των Ανατολικών, τερματίστηκε ουσιαστικά η τρίτη επανάσταση των Συβρίτων. Μετά από έξι χρόνια συνεχούς πολέμου (1230–1236), τα στρατεύματα του Ιωάννη Βατάτζη αποχώρησαν από την Κρήτη και επέστρεψαν στα εδάφη της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας.
 Παραπομπές