Τάφος του Βαφειού

Ο Τάφος του Βαφειού είναι θολωτός μεγάλοςΕγκυκλοπαίδεια Νέα Δομή, τόμος 6, σελ. 303, εκδ. Τεγόπουλος-Μανιατέας, Αθήνα 1996 αρχαίος τάφος, της Μυκηναϊκής εποχής, που ανακαλύφθηκε στην κορυφή ενός λόφου στα δυτικά του χωριού Βαφειό Λακωνίας, κοντά στη Σπάρτη. Χρονολογείται στον 15ο αιώνα π.Χ. και στο εσωτερικό του βρέθηκαν πολύτιμα αντικείμενα, από χρυσό, ελεφαντόδοντο και πολύτιμες πέτρες, που συναπαρτίζουν τον λεγόμενο Θησαυρό του Βαφειού, ο οποίος σήμερα βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Αθήνα). Στον τάφο αποκαλύφθηκαν μεταξύ άλλων τα δύο τέχνεργα που είναι γνωστά ως «χρυσά κύπελλα του Βαφειού».

 Ιστορικό ανακαλύψεων 
Ο πρώτος που αντιλήφθηκε τον Τάφο του Βαφειού ήταν ο Κρόπιους το 1805. Το ίδιο έτος αναφέρεται και από τον Ληκ. Η πρώτη περιγραφή που είναι γνωστή έγινε από τον Μυρ, πρώτα στο έργο Tour in Greece II και το 1839 στον 4ο τόμο του Δελτίου του Reinisches Museum. Την περιγραφή αυτή και μια άλλη, συντομότερη, του Βίσερ, ακολούθησε μια ακριβέστερη δημοσίευση των Κουζ και Μικαέλις στο Annalli dell' Instituto το 1861, η οποία περιελάμβανε και διάγραμμα του λόφου.

Ο Σλήμαν, επειδή ανεκάλυψε κατά την επίσκεψή του στην περιοχή των Μενελαείων ορέων (όπως ονομάζουν τη συστάδα των λόφων της περιοχής) μόνο μερικά όστρακα από αγγεία των κλασικών χρόνων, δεν δέχθηκε να πραγματοποιήσει ανασκαφή εκεί. Τελικώς το 1889 η Αρχαιολογική Εταιρεία απεφάσισε να ερευνήσει τους λόφους και να ανασκάψει τον Τάφο του Βαφειού: θεωρείται μεγάλο ευτύχημα το γεγονός ότι, μολονότι πολλά χρόνια πριν από την ανασκαφή του ο τάφος ήταν γνωστός στους κατοίκους της περιοχής, διεφύλαξε εξαιρετικής καλλιτεχνικής σημασίας ευρήματα, και μάλιστα από πολύτιμα υλικά. Την ανασκαφή ανέλαβε ο αρχαιολόγος Χρήστος Τσούντας. Ουδείς τότε πίστευε ότι θα ανέκυπταν σοβαρά ευρήματα, καθώς τόσο το θολωτό τμήμα όσο και η είσοδος είχαν υποστεί σημαντικές καταστροφές.

 Περιγραφή του κτίσματος 
Ο θολωτός τάφος του Βαφειού διαφέρει από τους άλλους γνωστούς μυκηναϊκούς τάφους. Δεν είναι, όπως οι άλλοι, κτισμένος στην πλαγιά ενός λόφου, αλλά στην κορυφή του, έχοντας ως εκ τούτου μια πιο κανονική μορφή. Παρουσιάζει τη γνωστή γενική μορφή της θόλου, η οποία όμως δεν έχει δεύτερο τετράπλευρο δωμάτιο, με την οδό μπροστά από την είσοδό της.

Η οδός είναι στραμμένη προς τα ανατολικά, δηλαδή προς την κατεύθυνση του σημερινού χωριού Βαφειές, και έχει μήκος 29,8 μέτρα. Το μεγαλύτερο πλάτος του βρίσκεται κοντά στην είσοδο του τάφου και ισούται με 3,45 μέτρα, ενώ προς τα έξω στενεύει. Τα χώματα που κάλυπταν τον τάφο δεν είχαν μετακινηθεί ποτέ μετά την αρχαιότητα. Μικρής αξίας κτερίσματα ανακαλύφθηκαν εκεί: Δύο μικρά φύλλα από χρυσό, ένα τεμάχιο από ήλεκτρο και αρκετά αγγεία, είτε χωρίς διακόσμηση, είτε με διακόσμηση τυπική των μυκηναϊκών χρόνων.

Το στόμιο του τάφου ήταν πολύ κατεστραμμένο όταν το ανέσκαψε ο Τσούντας. Το ανώφλιο είχε πέσει και οι μεγάλες πλάκες είχαν αφαιρεθεί από τους κατοίκους της περιοχής για την οικοδόμηση ενός μικρού γειτονικού εξωκκλησίου. Από τις πλευρές του στομίου η δεξιά διασώθηκε σε ολόκληρο το ύψος της, ενώ η αριστερή καταστράφηκε και σώζεται μέχρι τη μέση περίπου. Εξωτερικώς το στόμιο έχει πλάτος 1,93 μέτρο στο κατώτερο σημείο του και βάθος στο ίδιο σημείο 4,56 μέτρα. Οι πλευρές ήταν κτισμένες με μεγάλες πελεκημένες πέτρες και οι ενδιάμεσοι αρμοί γεμίζονταν με επίχρισμα.

Εκτός από την ιδιοτυπία του ως προς τη θέση της οικοδομήσεώς του, ο τάφος παρουσιάζει και την εξής ιδιομορφία: Στο έδαφος του στομίου του υπήρχε σκαμμένος ένας τετράπλευρος λάκκος μήκους 1,93 μέτρου, πλάτους 1,60 μ. και βάθους 1,90 μέτρου. Εκτός από ένα λεπτό στρώμα στάχτης που βρέθηκε στον πυθμένα του λάκκου, δεν βρέθηκε τίποτα άλλο στο εσωτερικό του. Ο Τσούντας είχε τη γνώμη ότι ο λάκκος ήταν εξαρχής κενός και ίσως να χρησίμευε ως βόθρος εναγισμών. Δεν υπάρχει κάτι το ανάλογο σε κάποιον άλλο μυκηναϊκό τάφο από όσους έχουν ανακαλυφθεί και μάλιστα υπήρχε ο θρύλος μεταξύ κατοίκων της περιοχής ότι ο λάκκος περιείχε μια δίοδο που οδηγούσε στον ποταμό Ευρώτα.

Το στόμιο του θολωτού τάφου δεν παρουσίασε κατά την ανασκαφή ίχνη θύρας ή τοίχου κτισμένου με λίθους, ώστε να κλείνεται το άνοιγμα προς το εσωτερικό. Ο ανασκαφέας παρατηρεί στην ανακοίνωσή τουΑρχαιολογική εφημερίδα, 1889 ότι δεν παρουσιάσθηκαν ίχνη κανονικού λίθου ή λιθοσωρού εκεί. Εντός της οδού του τάφου βρέθηκαν ριγμένες πέτρες, όμως δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα κάτι σχετικό με τη σφράγιση του στομίου του τάφου.

Και η θόλος, ο καθαυτό τάφος δηλαδή, βρέθηκε σε κακή κατάσταση. Η αρχική διάμετρός της προσδιορίσθηκε σε 10,15 έως 10,35 μέτρα. Κτίσθηκε με αλλεπάλληλους δόμους, που διασώθηκαν μέχρι ύψους 3 μέτρων. Αντίθετα με το έδαφος της οδού, το οποίο εμφανίζεται ομαλό, το δάπεδο της θόλου παρουσιάζει αρκετές ανωμαλίες, οι οποίες αποδόθηκαν σε διαδοχικές ταφές. Είναι άγνωστος όμως ο αριθμός των νεκρών που τάφηκαν εδώ, διότι ελάχιστα λείψανα οστών ανακαλύφθηκαν.

Στο κέντρο περίπου του δαπέδου της θόλου υπάρχει σκαμμένο στον μαλακό βράχο ένα τετράπλευρο ταφικό κοίλωμα με διαστάσεις 2,25 μ. επί 1,10 μ. επί 1,00 μ., του οποίου οι πλευρές και ο πυθμένας καλύπτονταν από μικρές πλάκες. Ο νεκρός που είχε ταφεί εκεί, όπως υποδεικνύουν τα διάφορα κτερίσματα που ανακαλύφθηκαν εντός του συγκεκριμένου κοιλώματος, είχε τοποθετηθεί ακέραιος, χωρίς δηλαδή να καεί.

 Ο «Θησαυρός του Βαφειού» 
Πάρα πολλά κτερίσματα ανακαλύφθηκαν από τον Χ. Τσούντα και τους ανασκαφείς του μέσα στη θόλο του Τάφου του Βαφειού, τόσο πάνω στο δάπεδο, όσο και ενός του ταφικού κοιλώματος. Είναι μεγάλο ευτύχημα για την αρχαιολογία, αλλά και περίεργο συγχρόνως, το πώς οι τυμβωρύχοι που αποδεδειγμένα εισήλθαν στον τάφο δεν είχαν αντιληφθεί και εξαφανίσει τα τέχνεργα αυτά, αρκετά πολύτιμα ώστε να τους δοθεί η συλλογική ονομασία «Θησαυρός του Βαφειού».

Στο δάπεδο της θόλου βρέθηκαν ριγμένα, σε όλη την έκταση αλλά σε συγκεντρωμένα περισσότερο σε τρία σημεία, 15 λίθοι με ανάγλυφη διακόσμηση, ένας σκαραβαιοειδής αμέθυστος χωρίς ανάγλυφη διακόσμηση αλλά διάτρητος, δύο χρυσά δακτυλίδια, δύο λεπτά ελάσματα χρυσού με παραστάσεις δύο μικρών ψαριών, καθώς και άλλα, μικρότερα, ελάσματα χρυσού. Αυτά αποτελούσαν ίσως τμήματα διακοσμήσεως χάλκινου αντικειμένου. Επίσης ανακαλύφθηκαν «ψήφοι», δηλαδή χάντρες από περιδέραια κατασκευασμένες από πέτρα, κρύσταλλο, ήλεκτρο και άλλα υλικά.

Η ταφική κοιλότητα περιείχε τα πολυτιμότερα τέχνεργα: Βρέθηκαν εκεί 7 χάλκινα μαχαίρια, ένα χάλκινο ξίφος, ένα χρυσοκόλλητο εγχειρίδιο, ένας χάλκινος σωλήνας μήκους 78 εκατοστών, δύο αιχμές δοράτων, δύο χάλκινοι πελέκεις, δύο αλαβάστρινα αγγεία, τρία χρυσά δακτυλίδια, ασημένια και σιδερένια δακτυλίδια, πολλές χάντρες από αμέθυστο, πολλά μικρά τεμάχια από διάφορα μέταλλα, αρκετοί λίθοι με ανάγλυφη διακόσμηση και τα σπουδαιότερα από όλα: τα δύο χρυσά κύπελλα (ποτήρια), για τα οποία υπάρχει το ξεχωριστό λήμμα «Χρυσά κύπελλα από το Βαφειό της Λακωνίας».

Δεν είναι γνωστό σε ποιον νεκρό ανήκε ο τάφος και ο θησαυρός του Βαφειού.

Παραπομπές

Πηγές
 Λ.Κ. Καραντσάβελου: το λήμμα «Βαφειού τάφος» στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμ. 8, σσ. 155-158

Κατηγορία:Μυκηναϊκή τέχνη
Κατηγορία:Αρχαιολογικά ευρήματα στη Λακωνία
Βαφειου
Κατηγορία:Μεγαλιθικά μνημεία