Η μετεγκατάσταση ή Η αγροτική ζωή

Η μετεγκατάσταση ή Η αγροτική ζωή  () είναι θεατρικό έργο του Χάινερ Μύλερ, βασισμένο σε μοτίβα από νουβέλα της Άννας Ζέγκερς. Το θέμα είναι η κολεκτιβοποίηση της γεωργίας στην Ανατολική Γερμανία. Το έργο έκανε πρεμιέρα το 1961 σε σκηνοθεσία B.K. Τράγκελεν. Το Κόμμα κήρυξε το έργο αντεπαναστατικό και το απαγόρευσε. Ο Μύλερ διαγράφηκε από την Ένωση Συγγραφέων και ο σκηνοθέτης καταδικάστηκε σε εργασία σε ορυχείο λιγνίτη. Το 1964, ο συγγραφέας αναθεώρησε το κείμενο και το μετονόμασε Οι αγρότες. Το έργο δεν ξαναπαίχτηκε στην Ανατολική Γερμανία μέχρι το 1976.

Ο Μύλερ παρουσιάζει ένα πανόραμα της αγροτικής ζωής στην Ανατολική Γερμανία μετά το 1945. Με χαρακτήρες μεταξύ των οποίων οι απελπισμένοι μικροαγρότες, ο κομματικός δήμαρχος, η εγκαταλελειμμένη σύζυγος, η κόρη του αγρότη που ονειρεύεται καριέρα στον κινηματογράφο, μέλη της  Ελεύθερης Γερμανικής Νεολαίας, ο πρώην κρατούμενος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, ο τεμπέλης μέθυσος κλ., απεικονίζει άλλοτε τραγικά και άλλοτε κωμικά, τις ελπίδες και τους φόβους τους και τις κοινωνικές αντιφάσεις της εποχής. 

 Παρουσίαση 
Το έργο δεν έχει συμβατική πλοκή. Σε δεκαπέντε σκηνές απεικονίζει τις αλλαγές σε ένα ανατολικογερμανικό χωριό που προκλήθηκαν από την αγροτική μεταρρύθμιση και την επακόλουθη κολεκτιβοποίηση της γεωργίας μεταξύ 1946 και 1960,  στη σοβιετική ζώνη κατοχής και στις αρχές της ΛΔΓ. Ξεκινά με την κατανομή της γης το φθινόπωρο του 1946. Όλοι οι μεγάλοι γαιοκτήμονες που κατείχαν περισσότερα από 100 εκτάρια έχασαν τη γη τους που απαλλοτριώθηκε και διανεμήθηκε σε εργάτες-αγρότες και επαναπατριζόμενους. Αυτή η κατανομή είχε ως στόχο, αφενός, την καταπολέμηση της αγροτικής φτώχειας, που απειλούσε ιδιαίτερα τους επαναπατριζόμενους, και αφετέρου, την αναθέρμανση της παραγωγής τροφίμων που χρειάζονταν επειγόντως. Ωστόσο, οι νέοι αγρότες έλαβαν μόνο 5 εκτάρια γης - πολύ λίγα για να μπορούν να ζουν ανεξάρτητοι. Η κολεκτιβοποίηση σε Συνεταιρισμούς Γεωργικής Παραγωγής, η οποία ξεκίνησε το 1952, ήταν έτσι πρακτικά αναπόφευκτη. Ο Μύλερ φωτίζει αυτή την ιστορική διαδικασία τόσο στην τραγική όσο και στην κωμική της πτυχή. Πώς μπορεί να πετύχει μια κομμουνιστική πολιτική που βασίζεται σε ψέματα και ψευδείς υποσχέσεις; «Δεν συνεχίζει να γυρίζει ο τροχός της εξουσίας αν οι μάζες παραμένουν αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης;» 

Αρχικά, οι χωρικοί στο κείμενο του Μύλερ πανηγυρίζουν για την απαλλοτρίωση της γης του μεγάλου γαιοκτήμονα και την διανομή της. Αλλά σύντομα προκύπτουν νέες συγκρούσεις: ένας νέος αγρότης αυτοκτονεί επειδή δεν μπορεί να ανταποκριθεί στην απαιτούμενη ποσότητα παράδοσης. Τα τρακτέρ που υποσχέθηκε η Σοβιετική Ένωση ως «βοήθεια εκκίνησης» φτάνουν πολύ αργά και είναι ανεπαρκή. Με μεγάλη δυσκολία ο γραμματέας του κόμματος Φλιντ, που επέστρεψε πρόσφατα από στρατόπεδο συγκέντρωσης, καταφέρνει να πείσει τους αγρότες να σχηματίσουν έναν συνεταιρισμό. Άλλοι - όπως ο αναρχικός τεμπέλης και μέθυσος Φόντρακ - μεταναστεύουν στη Δύση. Η ερωμένη του, η Νιτ, μια νέα αγρότισσα που είναι έγκυος από τον Φόντρακ, θα συνεχίσει να καλλιεργεί μόνη της.

Παρά τις αντιξοότητες και τις συγκρούσεις, ο Φλιντ τελικά πετυχαίνει τον στόχο του: η κολεκτιβοποίηση της γεωργίας στο χωριό ολοκληρώνεται. Ο Φλιντ γίνεται ο νέος δήμαρχος, αφού ο παλιός συλλαμβάνεται για διαφθορά. Ο αγρότης Τράιμπερ χρησιμοποιεί το νέο του δικαίωμα ως υπάλληλος της κολεκτίβας και παίρνει αμέσως αναρρωτική άδεια. Συλλαμβάνεται και στη φυλακή αυτοκτονεί.

Ο Μύλερ καταγγέλλει τη διαδικασία: το πολιτικό ψέμα που κρύβεται πίσω από την κολεκτιβοποίηση και ο νέος τρόπος παραγωγής δεν δημιουργούν αυτόματα τον «νέο άνθρωπο». Η κτητικότητα, ο εγωισμός και η διαφθορά είναι οι πραγματικοί ανταγωνιστές του κομμουνιστικού ιδανικού.

Το έργο ακολουθεί την παράδοση του διδακτικού έργου του Μπρεχτ, αλλά παρουσιάζει επίσης σκηνές κωμωδίας καταστάσεων, που θυμίζουν λαϊκό θέατρο. Με τους Φλιντ και Φόντρακ, δημιούργησε δύο ανταγωνιστικούς ήρωες που αντανακλούν τη θεμελιώδη σύγκρουση του έργου σε φιλοσοφικό επίπεδο: αφενός, πρόοδος, σχεδιασμός, θέληση για ανοικοδόμηση και κοινωνικά ιδανικά, και αφετέρου μηδενισμός, ανηθικότητα και αντικοινωνική συμπεριφορά. Στο κείμενο, ο Φόντρακ ενσαρκώνει τη λειτουργία των ανόητων του Σαίξπηρ: περιγράφει τον κόσμο από την οπτική γωνία του αδαούς και λέει άβολες αλήθειες που αποδομούν τα κομμουνιστικά ιδανικά. 

 Ιστορικό 
Είχε συμφωνηθεί ότι το έργο θα παρουσιάζονταν αρχικά στο φοιτητικό θέατρο του Οικονομικού Πανεπιστημίου του Βερολίνου-Κάρλσορστ, στα πλαίσια της Διεθνούς Εβδομάδας Φοιτητικού Θεάτρου και στη συνέχεια σε κεντρικό θέατρο. Όταν άρχισαν οι πρόβες τον χειμώνα του 1959/60, μόνο το ένα τέταρτο του κειμένου ήταν έτοιμο. Ο σκηνοθέτης B.K. Τράγκελεν περιέγραψε τις πρόβες ως πολύ παραγωγικές, κυρίως επειδή οι ερασιτέχνες ηθοποιοί του φοιτητικού θεάτρου είχαν την κατάλληλη κοινωνική εμπειρία: «Πολλοί φοιτητές ήταν προλεταριακής ή αγροτικής προλεταριακής καταγωγής και είχαν εργαστεί κάπου πριν [...]. Είχαν την διορατικότητα που έλειπε από τους επαγγελματίες ηθοποιούς». Επιπλέον, το φοιτητικό θέατρο είχε ήδη ασχοληθεί με κείμενα του Μύλερ: Η μείωση μισθών και Η διόρθωση είχαν παιχτεί προηγουμένως εκεί.

Το έργο γράφτηκε καθώς προχωρούσαν οι πρόβες. Αρχικά, δεν υπήρχε έλεγχος από το κόμμα ή την Ελεύθερη Γερμανική Νεολαία. Ωστόσο, η πολιτική κατάσταση άλλαξε ριζικά με την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου τον Αύγουστο του 1961. Δεδομένου ότι ο Μύλερ είχε αρνηθεί να παραδώσει το σενάριο πριν από την πρεμιέρα, μια επιτροπή του Υπουργείου Πολιτισμού παρευρέθηκε στην πρόβα τζενεράλε. «Το παρακολούθησαν για τρεις ώρες χωρίς σχόλια. Μετά πείνασαν και πήγαν να φάνε κάτι. Από εκεί, ανέφεραν στον προϊστάμενο του τμήματός τους ότι το θέμα ήταν δύσκολο, αλλά κομματικά διαχειρίσιμο».   

 Διώξεις 
Η πρεμιέρα τον Σεπτέμβριο του 1961 ήταν επιτυχημένη. Το ίδιο βράδυ, ωστόσο, οι φοιτητές-ηθοποιοί ανακρίθηκαν και αναγκάστηκαν να κάνουν αυτοκριτική. Οι κατηγορίες ήταν: αντεπαναστατικότητα, αντικομμουνισμός και «αντιανθρωπισμός» επειδή παρουσίαζε μόνο αρνητικούς χαρακτήρες και ούτε μία υποδειγματική αγροτική φιγούρα. Όλοι οι φοιτητές αποστασιοποιήθηκαν από τον συγγραφέα και τον σκηνοθέτη και επιβεβαίωσαν τις κατηγορίες. Η ηγεσία του κόμματος υποψιάστηκε αντικομμουνιστική συνωμοσία και εξετάστηκε ακόμη και η σύλληψη του Μύλερ και του Τράγκελεν. Ο Τράγκελεν διαγράφτηκε από το κόμμα, το συμβόλαιό του με το Θέατρο Σένφτενμπεργκ ακυρώθηκε και μεταφέρθηκε για εργασία σε ορυχείο λιγνίτη. Του επετράπη να εργαστεί ξανά ως σκηνοθέτης από το 1964 και μετά. Ο Μύλερ αποβλήθηκε από την Ένωση Ανατολικογερμανών Συγγραφέων, που εκείνη την εποχή ισοδυναμούσε με σχεδόν πλήρη επαγγελματική απαγόρευση.  

Ακολούθησαν δύσκολα χρόνια για τον Μύλερ. Κανένα έργο του δεν παρουσιάστηκε στην Ανατολική Γερμανία μέχρι το 1973. Η πρώτη επίσημη αναβίωση του έργου πραγματοποιήθηκε το 1976 στο Βερολίνο με τον τίτλο Οι Αγρότες, σε σκηνοθεσία Φριτς Μάρκαρντ. 

 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Ανατολικογερμανική λογοτεχνία