Σασούν

Σα(σ)σούν (αρμενικά: Սասուն), επίσης γνωστό ως Σανασούν ή Σανασούνκ (αρμενικά: Սանասունք), ήταν μια περιοχή της ιστορικής Αρμενίας. Η περιοχή χωρίζεται πλέον στις σύγχρονες τουρκικές επαρχίες Μους, Μπινγκιόλ, Μπιτλίς, Σύρτη, Μπατμάν και Ντιγιαρμπακίρ, με τη σύγχρονη περιοχή Σασόν στην επαρχία Μπατμάν να περιλαμβάνει μόνο ένα μέρος της ιστορικής Σασούν.

Στην αρχαιότητα, το Σασούν ήταν μία από τις δέκα περιοχές της επαρχίας Αγντζίκ (Αρζαζηνής) του Βασιλείου της Αρμενίας. Με την πάροδο του χρόνου, το Σασούν άρχισε να υποδηλώνει μια μεγαλύτερη περιοχή από την αρχική .

Τον 10ο αιώνα, ένα ανεξάρτητο αρμενικό πριγκιπάτο με έδρα το Σασούν και κυβερνώμενο από έναν κλάδο της δυναστείας των Μαμικονιάν αναδύθηκε και υπήρχε μέχρι τον 12ο αιώνα.

Η περιοχή κατακτήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία τον 16ο αιώνα και η περιοχή (καζάς) του Σασούν έγινε μέρος διαφορετικών διοικητικών διαιρέσεων, πριν τελικά προσαρτηθεί στο σαντζάκι Μους του βιλαετίου Μπιτλίς. Κούρδοι εγκαταστάθηκαν στο Σασούν ήδη από τα τέλη του 13ου αιώνα και υπήρχε εκεί μέχρι τον 19ο αιώνα ένα αυτόνομο κουρδικό εμιράτο.

Οι κάτοικοι του Σασούν συχνά απολάμβαναν αυτόνομο ή ημιανεξάρτητο καθεστώς μέχρι τη σύγχρονη εποχή λόγω της απομακρυσμένης θέσης και της δυσπρόσιτης περιοχής, καθώς και της ένοπλης αντίστασης των κατοίκων του.

Το Σασούν κατέχει σημαντική θέση στην αρμενική κουλτούρα, ιστορία και ιστορική μνήμη. Η φήμη των Αρμενίων του Σασούν για το θάρρος και την αντίσταση στην ξένη κυριαρχία αντικατοπτρίζεται στο αρμενικό εθνικό έπος «Οι Παράτολμοι του Σασούν» . Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, το Σασούν έγινε επίκεντρο του αρμενικού κινήματος των φενταγί και ήταν το πεδίο πολυάριθμων συγκρούσεων μεταξύ Αρμενίων πολιτοφυλάκων, Κούρδων άτακτων και των οθωμανικών Αρχών.

Οι Αρμένιοι του Σασούν επέδειξαν ένοπλη αντίσταση κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας των Αρμενίων το 1915, κατά την οποία οι περισσότεροι από αυτούς σκοτώθηκαν. Μερικοί Αρμένιοι από το Σασούν κατάφεραν να φύγουν και να εγκατασταθούν στο έδαφος της σύγχρονης Αρμενίας, ενώ ένας μικρός αριθμός παρέμεινε στο Σασούν. Οι περισσότεροι από τους Αρμένιους, που παρέμειναν στο Σασούν μετά τη γενοκτονία, έχουν έκτοτε εγκαταλείψει την περιοχή. Εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Κωνσταντινούπολη και η περιοχή τώρα κατοικείται κυρίως από Κούρδους.

 Ονομασία 
Η ακριβής ετυμολογία του Σασούν είναι άγνωστη, αν και υπάρχουν διάφορες λαϊκές ετυμολογίες.

Το όνομα αναφέρεται για πρώτη φορά με βεβαιότητα στην αρμενική γεωγραφία Ashkharhatsʻoytsʻ του 7ου αιώνα, που αποδίδεται στον Ανανία του Σιράκ. Σανασούν είναι η παλαιότερη μορφή του ονόματος. Οι Έλληνες αναφέρονταν στην περιοχή στον πληθυντικό, ως , το οποίο πιθανότατα αποτελεί άμεση μετάφραση του Σανασούν και αναφέρεται επίσης στους κατοίκους του.

Στην αρμενική παράδοση, το όνομα Σασούν συνδέεται παραδοσιακά με τον Σανασάρ (δηλαδή, τον βιβλικό Σαρεζέρ), τον γιο του Ασσύριου βασιλιά Σενναχειρείμ, ο οποίος κατέφυγε στην Αρμενία μετά τη δολοφονία του πατέρα του.  Λέγεται ότι εγκαταστάθηκε στην περιοχή γύρω από το Όρος Σιμ, το οποίο ονομαζόταν Σανασούν («απόγονοι του Σανασάρ»). Ο εξέχων αρμενικός ευγενής οίκος των Αρτσρούνι και οι μπιντάχς της Σωφηνής και της Αρζακηνής, ο τελευταίος εκ των οποίων κυβέρνησε το Σανασούν μέχρι τον πέμπτο αιώνα, ισχυρίζονταν όλοι ότι κατάγονταν από τον Σανασάρ.

Έχει προταθεί ότι το τοπωνύμιο σχετίζεται με την πόλη ή το φρούριο του Σασού, που αναφέρεται στις σφηνοειδείς επιγραφές του Ασσύριου βασιλιά Τιγκλάθ Πιλεσέρ Γ' (8ος αιώνας π.Χ.). Ο Νικόλαος Άντοντζ συνδέει το Σασούν/Σανασούν με το Ουσουσουάνι, μία από τις κατακτημένες περιοχές που αναφέρονται στις επιγραφές του βασιλιά των Ουράρτου Μενούα (9ος-8ος αιώνας π.Χ.).

 Γεωγραφία 
μικρογραφία|Όρος Μαράτουκ, Μαρούτα ή Μερέτο, μία από τις ψηλότερες κορυφές στο Σασούν
Βρισκόμενο στα ανατολικά βουνά του Ταύρου, το Σασούν ήταν μια από τις πιο ορεινές και δυσπρόσιτες περιοχές της ιστορικής Αρμενίας, που χαρακτηριζόταν από απόκρημνα φαράγγια, χορταριασμένες κοιλάδες, πυκνά δάση και ορμητικά ποτάμια. Οι δύο κύριες οροσειρές του ήταν τα βουνά Σιμ (επίσης γνωστά ως Κούρτικ ή Σιμσάρ) στα βόρεια, τα οποία χώριζαν το Σασούν από την πεδιάδα του Μους, και τα βουνά Σασούν στα ανατολικά, οι πιο εξέχουσες κορυφές των οποίων είναι το Άντοκ, το Τσοβασάρ (Ζοουασόρ), το Κέπιν και το Μαρατούκ.

Η πηγή του ποταμού Μπατμάν (Καγκίρτ) στις παλιές αρμενικές πηγές), παραπόταμου του Τίγρη, βρισκόταν στο Σασούν. Το υψόμετρο στο Σασούν μειώνεται δραστικά από βορρά προς νότο, από 2.100 μέτρα στα βόρεια στα 730 μέτρα στα νότια σε απόσταση μόλις 160 χιλιομέτρων. Τα καλοκαίρια ήταν εύκρατα στο βορρά και πολύ ζεστά στο νότο, ενώ οι χειμώνες ήταν δριμείς και μεγάλοι παντού.

Οι κύριοι δρόμοι που οδηγούσαν από το Σασούν, οι οποίοι διέσχιζαν ορεινά περάσματα προς τα βόρεια, γίνονταν αδιάβατοι από τις χιονοπτώσεις καθ' όλη τη διάρκεια του χειμώνα, αποκόπτοντας την περιοχή από τον έξω κόσμο. Η περιοχή πληττόταν επίσης συχνά από σεισμούς. Το Σασούν δεχόταν πολύ λίγες βροχοπτώσεις και είχε φτωχό έδαφος για γεωργία, επομένως ο πληθυσμός εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τα κοπάδια του (κυρίως πρόβατα) για την επιβίωσή του. Η γεωργία και κάποια καλλιέργεια σταφυλιών πραγματοποιούνταν σε περιορισμένη κλίμακα. Αν και ήταν πλούσιο σε ξυλεία και κοιτάσματα σιδήρου και χαλκού, αυτά παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτα (εκτός από περιορισμένη τοπική χρήση) λόγω της έλλειψης μεταφορικών υποδομών για εξαγωγή.

Εντός του Βασιλείου της Αρμενίας, το Σανασούν ή Σασούν συνόρευε με τις περιοχές Χαστεάνκ της επαρχίας Σωφηνής στα βορειοδυτικά, Ταρόν, Ασπακουνεάτς Ντζορ και Χουτς της επαρχίας Τουρουμπεράν στα βορειοανατολικά, και Σαλνόι Ντζορ, Γκζεχ, Αγτζν και Νπαρκέρτ της επαρχίας Αγτζνίκ στα ανατολικά και νοτιοανατολικά. Ο Σούρεν Γερεμιάν εκτιμά την έκταση του ιστορικού Σανασούν σε 2.400 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Σε μεταγενέστερες περιόδους, το Σασούν αναφερόταν σε μια ευρύτερη γεωγραφική, οικονομική και πολιτική περιοχή, που περιλάμβανε το ιστορικό Σανασούν και τις παρακείμενες περιοχές και θεωρούνταν μέρος της περιοχής Ταρόν-Τουρουμπεράν. Σύμφωνα με έναν ορισμό, το Σασούν περιλάμβανε την περιοχή μεταξύ των βουνών Χάτσρες και Σιμ/Κουρτίκ στα βόρεια μέχρι το χωριό Σασούν (σύγχρονο Ντερίντζε, Σασόν) στα νότια και μεταξύ του Κουλπ στα δυτικά και του Καβάκμπασι (ιστορικό Χουτς) στα ανατολικά.

Μετά τη δημιουργία του βιλαετίου Μπιτλίς το 1875, το μεγαλύτερο μέρος του Σασούν έγινε μέρος του σαντζακιού Μους του βιλαετίου Μπιτλίς και ονομάστηκε καζάς του Σασούν, ενώ άλλα μέρη της ευρύτερης περιοχής του Σασούν υπάγονταν σε παρακείμενα σαντζάκια. Λίγα είναι γνωστά με βεβαιότητα για τις εσωτερικές υποδιαιρέσεις του Σασούν κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο και αυτές φαίνεται να άλλαζαν συχνά. Μία πηγή δίνει τα ονόματα των υποπεριοχών (ή ναχιγέδων) του Σασούν στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα ως Μπρνασέν, Μπουν Σασούν («το καθεαυτό Σασούν»), Χαρζάν, Χουτς-Μπρνασέν, Χουλπ, Χατζοχαμπλτζόζ, Μοτκάν, Σατάχ, Ταλβορίκ και Πσανκ.

 Ιστορία 

 Πρώιμη ιστορία 
Το Σασούν ή Σανασούν αποτελούσε μέρος της επικράτειας του Βασιλείου των Ουράρτου, καθώς και του Βασιλείου της Αρμενίας υπό την διαδοχική κυριαρχία των δυναστειών των Οροντιδών, των Αρταξιαδών και των Αρσακιδών.  Το Σανασούν ήταν περιοχή του μπιντάσχ (αντιβασιλείου) του Αγτζνίκ, ενός αξιώματος που πιθανότατα συστάθηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Τιγράνη του Μεγάλου (1ος αιώνας π.Χ.) και συνέχισε να υπάρχει μέχρι τα μέσα του 5ου αιώνα. Έχει υποστηριχθεί ότι το Σανασούν αποτελούσε «φυλετική επικράτεια υπό τους δικούς του αρχηγούς» και όχι κτήση του μπιντάσχ, αλλά υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που να το υποστηρίζουν αυτό. Αν και ο πρώιμος Αρμένιος ιστορικός Μοβσές Χορενατσί δεν αναφέρει το Σανασούν ονομαστικά, αναφέρεται στο «Όρος Ταύρος, δηλαδή το Σιμ και όλα τα Κλεσούρκʻ [ Κλεισούραι, ορεινά περάσματα]», το οποίο περιγράφει σαφώς την περιοχή του Σανασούν, ως μέρος των εδαφών που παραχωρήθηκαν στο Σαρασάν, μπιντάσχ του Αγτζνίκ.

Το Σανασούν ήταν στρατηγικά σημαντικό λόγω της γεωγραφικής του θέσης. Οι κοιλάδες των ποταμών που περιλάμβανε, αν και δύσκολες στη διέλευση, αποτελούσαν μια λογική διαδρομή εισβολής από το νότο προς την πεδιάδα του Μους. Το κύριο φρούριο του Σανασούν έφερε το ίδιο όνομα και βρισκόταν κοντά στο μεταγενέστερο χωριό Σασούν (σύγχρονο Ντερίντζε).

Το Σανασούν πιθανώς τέθηκε υπό άμεση ρωμαϊκή επικυριαρχία μαζί με ολόκληρο το μπντεάσχ του Αγτζνίκ ως αποτέλεσμα της Ειρήνης της Νίσιβης το 298 μ.Χ., αν και η αντιβασιλεία μπορεί να παρέμεινε υπό την de facto εξουσία του βασιλιά της Αρμενίας. Οι Ρωμαίοι παραχώρησαν τα δικαιώματα στο Αγτζνίκ στο Σασσανιδικό Ιράν το 363 και η αντιβασιλεία πιθανώς ανακαταλήφθηκε από την Αρμενία τη δεκαετία του 370.

Το Αγτζνίκ διαιρέθηκε μεταξύ της Ρωμαϊκής και της Σασσανιδικής αυτοκρατορίας κατά τη διαίρεση της Αρμενίας το 387, με το μεγαλύτερο μέρος της να περνάει στους Σασσανίδες. Μετά τη διαίρεση της Αρμενίας, χτίστηκε μια σειρά από ορεινές οχυρώσεις στο Σασούν, το οποίο είχε γίνει το νότιο σύνορο της κεντρικής Αρμενίας.

Το Σασούν διατήρησε την ανεξαρτησία της ή ημιανεξαρτησία της μετά την εκθρόνιση του τελευταίου Αρσακίδη βασιλιά της Αρμενίας το 428. Τη δεκαετία του 510, ο μελλοντικός μαρζμπάνος της Αρμενίας, Μζεζ Γκνούνι, οδήγησε τους Αρμένιους της Σασούν να νικήσουν μια ομάδα επιδρομέων Ούννων.  Κάποια στιγμή μετά την αραβική κατάκτηση της Αρμενίας, η Σασούν τέθηκε υπό τον έλεγχο της δυναστείας των Μαμικονιάν και έγινε βασικό προπύργιο αντίστασης κατά της αραβικής κυριαρχίας.

Από τα τέλη του 8ου αιώνα, η Σασούν κυβερνιόταν από τους Τορνικιάν, έναν κλάδο της οικογένειας των Μαμικονιάν. Το 851, ο πληθυσμός της Σασούν, υπό την ηγεσία κάποιου Χοβχάν Χουτέτσι, νίκησε έναν αραβικό στρατό στην πεδιάδα του Μους και σκότωσε τον διοικητή της, Γιουσούφ. Το 852, ο Αββασίδης διοικητής Μπουγά αλ-Καμπίρ επιτέθηκε στη Σασούν και σφαγίασε χιλιάδες κατοίκους της. Παρά ταύτα, οι Τορνικιάν διατήρησαν τον έλεγχό τους στο Σασούν και συνέχισαν να αντιστέκονται στην αραβική κυριαρχία.

Οι συχνές εξεγέρσεις των Αρμενίων του Σασούν εναντίον της αραβικής κυριαρχίας χρησίμευσαν ως ιστορική βάση για το μεσαιωνικό αρμενικό έπος «Οι Παράτολμοι του Σασούν».

 Πριγκιπάτο του Σασούν 
μικρογραφία|Το Σανασούνκ εμφανίζεται ανάμεσα στις κτήσεις της δυναστείας των Μαμικονιάν
μικρογραφία|Ερείπια της Μονής Αγπερίγκ
Συνεχίζοντας τη μακροχρόνια αντιπαλότητα μεταξύ των δυναστειών των Μαμικονιάν και των Βαγκρατουνί και ενθαρρύνοντας τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι Τορνικιάν του Σασούν κατέκτησαν ένα μέρος των κτήσεων των Βαγκρατουνί στο Ταρόν στις αρχές του 10ου αιώνα. Λίγο αργότερα, ωστόσο, οι Τορνικιάν δέχτηκαν την επικυριαρχία του βασιλείου των Βαγκρατούνι της Αρμενίας με έδρα το Άνι. Κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας των Τορνικιάν, ιδρύθηκε μια επισκοπική έδρα στο Σασούν με έδρα το μοναστήρι Αγπερίγκ ή Βαντίρ. Το Ταρόν κατακτήθηκε ολόκληρο από τους Βυζαντινούς την τελευταία δεκαετία του 10ου αιώνα, αλλά το Τορνικιανό πριγκιπάτο του Σασούν κατάφερε να διατηρήσει την ανεξαρτησία του από το Βυζάντιο και τους Σελτζούκους.

Τον 11ο αιώνα, η Σασούν κυβερνήθηκε πρώτα από τον Μουσέγκ Τορνικιάν και στη συνέχεια από τον γιο του, Τόρνικ, ο οποίος επέκτεινε ξανά το πριγκιπάτο της Σασούν στην Ταρόν και κατέκτησε την πόλη Αρσαμόσατα και μέρη της Ανζιτηνής. Αραβικές πηγές αναφέρονται στον ηγεμόνα της Σασούν ως Μαλίκ αλ-Σανασίνα.

Το 1059, ο Τόρνικ απέκρουσε μια εισβολή των Σελτζούκων στην Ταρόν. Το 1073, νίκησε τον Βυζαντινοαρμένιο στρατηγό που έγινε ηγεμόνας, Φιλάρετο Βραχάμιο, ο οποίος προσπάθησε να υποτάξει τη Σασούν στην κυριαρχία του. Την ίδια χρονιά, ο Τόρνικ δολοφονήθηκε μέσω συνωμοσίας του Φιλάρετου και του εμίρη της Μαγιαφαρικίν.

Τον διαδέχθηκε ο γιος του, Χορντβανέλ (1073–1120), ο οποίος λέγεται ότι κατέλαβε τριάντα χωριά από το εμιράτο του Αρζέν.  Υπό τον γιο του Χορντβανέλ, Βίγκεν (1120–1175), το πριγκιπάτο επεκτάθηκε περαιτέρω προς τα δυτικά και σύναψε συμμαχίες μέσω γάμου με τους Αρτσρούνι, τους Κατακαλών και τους Παχλαβούνι. Τον Βίγκεν διαδέχθηκε ο εγγονός του, Σαχνσάχ (1175–1188), ο οποίος προσπάθησε ανεπιτυχώς να κάνει τον αδελφό του Καθολικό στο Ρούμκαλε. Ο Καθολικός Γρηγόριος Δ΄ ζήτησε βοήθεια από τον Σαχ-Αρμέν Μπεϊτεμούρ, ηγεμόνα του Αχλάτ, ενάντια στην επιθετικότητα του Σαχνσάχ, αλλά ο Μπεϊτεμούρ συνελήφθη αιχμάλωτος και πληρώθηκε με λύτρα σε αντάλλαγμα ένα συγκεκριμένο φρούριο που ονομαζόταν Ταρτζέαν. Ωστόσο, ο Μπεϊτεμούρ στη συνέχεια ανανέωσε την επίθεσή του στη Σασούν, νίκησε τον Σαχνσάχ και επέβαλε βαρύ φόρο υποτέλειας. Το 1188, ο Σαχνσάχ και οι αδελφοί του, Βασίλ και Τόρνικ, κατέφυγαν στο αρμενικό βασίλειο της Κιλικίας, αφού εκδιώχθηκαν από τους Σαχ-Αρμέν. Ο βασιλιάς Λέων Β' της Κιλικίας τους παραχώρησε το φρούριο της Σελεύκειας. Ορισμένα παρακλάδια των Τορνικιάν παρέμειναν στο Σασούν βρίσκοντας καταφύγιο στα πιο δυσπρόσιτα μέρη της περιοχής.

 13ος αιώνας έως την οθωμανική κυριαρχία 
Υπό την κυριαρχία των Μογγόλων, η Σασούν διοικούνταν μαζί με την υπόλοιπη νοτιοδυτική Αρμενία και διατήρησε το αυτόνομο καθεστώς της. Ο Χουλάγκου Χαν κατέκτησε τη Σασούν τη δεκαετία του 1260 και την προσάρτησε στο Ιλχανάτο. Σύμφωνα με τον Αρμένιο ιστορικό Κιράκος Γκαντζάκετσι, ο Χουλάγκου ανέθεσε τη διοίκηση της Σασούν σε ένα μέλος της οικογένειας Αρτσρούνι, ονόματι Σαντούν Αρτσρούνι. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του Τιμούρ στην Αρμενία το 1387, ο πληθυσμός του Ταρόν σώθηκε από την καταστροφή βρίσκοντας καταφύγιο στα βουνά της Σασούν. Τον 15ο αιώνα, η Σασούν έπεσε αρχικά υπό την κυριαρχία των Μαυροπροβατάδων και στη συνέχεια υπό την κυριαρχία των Ασπροπροβατάδων.

Τον 16ο αιώνα, το Σασούν κατακτήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η κουρδική παρουσία στο Σασούν μπορεί να εντοπιστεί στα τέλη του 13ου αιώνα. Οι Κούρδοι εγκαταστάθηκαν στο Σασούν σε μεγαλύτερους αριθμούς μετά την οθωμανική κατάκτηση.  Σύμφωνα με την αλληλογραφία μεταξύ του Ιωσήφ Εμίν, ενός πρώιμου Αρμένιου επαναστάτη, και του Χοβχάν Μσέτσι, του ηγουμένου της Μονής του Αγίου Καραπέτ στο Μους, το Σασούν είχε τα δικά του ένοπλα αποσπάσματα και ιππικό στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

Στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα και μέχρι τη δεκαετία του 1880, το Σασούν ουσιαστικά κυβερνιόταν από τους δικούς του νόμους και κυβερνιόταν από έναν Αρμένιο πρίγκιπα (ισχάν), που εκλεγόταν από ένα συμβούλιο πρεσβυτέρων (αβαγκάνι). Οι Αρμένιοι του Σασούν έφεραν όπλα, κάτι που απαγορευόταν από την οθωμανική νομοθεσία, κατασκεύαζαν τα δικά τους όπλα και δεν βασίζονταν σε τίποτα από τον έξω κόσμο. Οι Οθωμανοί φοροεισπράκτορες δεν μπορούσαν να εργαστούν αποτελεσματικά στο Σασούντ λόγω της απομακρυσμένης θέσης του και μέχρι το 1890 οι Αρμένιοι του Σασούν πλήρωναν τους φόρους τους μία φορά το χρόνο ως εφάπαξ ποσό. Υπήρχαν επίσης παράνομοι φόροι, που επιβάλλονταν από Κούρδους αρχηγούς στους Αρμένιους, οι οποίοι συχνά αποτελούσαν αιτία συγκρούσεων. Αρμενικές πηγές γράφουν ότι οι σχέσεις μεταξύ των Κούρδων και των Αρμενίων του Σασούν επιδεινώθηκαν λόγω της σκόπιμης πολιτικής των οθωμανικών Αρχών .

Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Σασούν έγινε μέρος του βιλαετίου του Μπιτλίς, με το μεγαλύτερο μέρος του να υπάγεται στον καζά του Σασούν στο σαντζάκι του Μους και μικρότερα τμήματα να πηγαίνουν στα σαντζάκια του Γκεντς και της Σύρτης. Τη δεκαετία του 1880, σημειώθηκαν συγκρούσεις στο Σασούν μεταξύ Αρμενίων πολιτοφυλάκων και Οθωμανών χωροφυλάκων. Οι Αρμένιοι του Σασούν είχαν επικεφαλής τον Βαρντάν Γκολοσιάν, Αρμένιο επαναστάτη από την Τιφλίδα.

Η κλιμάκωση της αρμενοκουρδικής βίας στο Σασούν στις αρχές της δεκαετίας του 1890 και η οθωμανική επέμβαση, που κορυφώθηκε με την εξέγερση και τη σφαγή του Σασούν το 1894, έχουν εξηγηθεί με ποικίλους τρόπους. Πολλές πηγές θεωρούν αυτά τα γεγονότα ως αποτέλεσμα σκόπιμων προκλήσεων από τις οθωμανικές Αρχές, οι οποίες προσπάθησαν να υποτάξουν το Σασούν ως πιθανή εστία εξέγερσης. Το 1891–92, οι μονάδες άτακτου ιππικού των Χαμιδιέ στάλθηκαν από τις οθωμανικές Αρχές για να επιτεθούν στη Σασούν, αλλά απωθήθηκαν από τις αρμενικές δυνάμεις. Ο διάσημος Αρμένιος φενταγί Αράμπο έγινε εξέχων σε αυτές τις μάχες. Αρκετοί Αρμένιοι επαναστάτες ταξίδεψαν στη Σασούν για να συμμετάσχουν στην ένοπλη αντίσταση. Μεταξύ των ηγετών των αρμενικών πολιτοφυλακών ήταν οι Μιχράν Νταμαντιάν, Χαμπαρτσούμ Μπογιατζιάν, Χράιρ Τζογκ, Αγμπιούρ Σερόμπ, Κεβόρκ Τσαβούς και Κρκό (Κρικόρ Μοσεγιάν). Αδυνατώντας να υποτάξουν τη Σασούν με αστυνομικές δυνάμεις και άτακτους Κούρδους το 1893, οι οθωμανικές Αρχές έστειλαν τον τακτικό στρατό να περικυκλώσει τη Σασούν και κήρυξαν στρατιωτικό νόμο στην περιοχή. Ο Τέταρτος Οθωμανικός Στρατός υπό τη διοίκηση του Ζεκί Πασά ανέλαβε την ειρήνευση στη Σασούν. Μετά από αρκετούς μήνες μαχών, οι λιγότερες αρμενικές δυνάμεις υπό την ηγεσία του Χαμπαρτσούμ Μπογιατζιάν ηττήθηκαν και οι κάτοικοι ορισμένων χωριών στο Σασούντ σφαγιάστηκαν. Η εξέγερση και η σφαγή στο Σασούν θεωρούνται ως η αρχή των σφαγών του Αμπντούλ Χαμίντ και προκάλεσαν διεθνή κατακραυγή.

Η δραστηριότητα των Αρμενίων φενταγί επανήλθε στο Σασούν το 1896 υπό την ηγεσία των Αντρανίκ, Αγμπιούρ Σερόμπ και Σπαγκανάτς Μακάρ. Το Σασούν δέχτηκε ξανά επίθεση από τον Οθωμανικό Στρατό και Κούρδους άτακτους το 1904. Οι Αρμένιοι υπερασπιστές ηγήθηκαν, μεταξύ άλλων, των Χράιρ Τζοντόκ, Αντρανίκ, Κεβόρκ Τσαβούς, Σεμπαστάτσι Μουράτ, Σπαγκανάτς Μακάρ, Μσεσί Σμπατ, Σενικτσί Μανούκ και Καϊτσάκ Βαγαρσάκ. Αν και οι Αρμένιοι πολιτοφύλακες ηττήθηκαν και ο πληθυσμός της περιοχής υπέστη και πάλι σφαγή, ο πληθυσμός του Σασούν απέρριψε το αίτημα των οθωμανικών Αρχών να επανεγκατασταθεί στην πεδιάδα του Μους.

Στα χρόνια πριν από τη γενοκτονία των Αρμενίων, αρκετοί Αρμένιοι του Σασούν μετανάστευσαν στο Χαλέπι (σημερινή Συρία), το οποίο είχε ήδη μια σημαντική αρμενική κοινότητα. Η πλειοψηφία των Αρμενίων του Σασούν στο Χαλέπι έβγαζε τα προς το ζην εκεί ως αρτοποιοί ή μυλωνάδες. Αργότερα σχηματίστηκε στο Χαλέπι μια Συμπατριωτική Ένωση του Σασούν.

 Γενοκτονία των Αρμενίων 
Το 1915, κατά την έναρξη της γενοκτονίας των Αρμενίων, οι Αρμένιοι ηγέτες στο Μους και το Σασούν συζήτησαν για τη στρατηγική, με ορισμένους να συμβουλεύουν προσοχή και άλλους να ζητούν προληπτική εξέγερση για την κατάληψη του Σασούν και της πεδιάδας του Μους μέχρι την άφιξη του ρωσικού στρατού. Οι κύριοι ηγέτες των ανταρτών ήταν οι Χαγκόπ Γκοντογιάν, Μισάκ Μπντεγιάν και Γκοριούν, ενώ οι κύριοι πολιτικοί ηγέτες ήταν ο Ρούμπεν Τερ Μινασιάν και ο Βαχάν Παπαζιάν (Γκομς) της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας. Τελικά, ακολουθήθηκε η στρατηγική των Τερ Μινασιάν και Παπαζιάν για προσεκτική προετοιμασία για άμυνα στα βουνά του Σασούν.

Τον Μάιο του 1915, ο οθωμανικός στρατός επιτέθηκε ανεπιτυχώς στο Σασούν με τη βοήθεια κουρδικών φυλών. Αρμενικές αντάρτικες μονάδες παρέμειναν στο Σασούν τον Ιούνιο-Ιούλιο του 1915, ενώ οι οθωμανικές δυνάμεις συνέτριψαν την αρμενική αντίσταση στο Μους και έσφαξαν τους επιζώντες. Αφού εξάλειψαν τους Αρμένιους στην πεδιάδα του Μους, οι οθωμανικές δυνάμεις επικέντρωσαν τις προσπάθειές τους στην επίθεση στο Σασούν. Η περιοχή περικυκλώθηκε και υποβλήθηκε σε σφοδρό βομβαρδισμό. Ο Ρούμπεν Τερ Μινασιάν εκτιμά ότι περίπου 30.000 οθωμανικά στρατεύματα και άτακτοι Κούρδοι περικύκλωσαν το Σασούν. Από την αρμενική πλευρά, περίπου 1.000 άνδρες οπλισμένοι κυρίως με κυνηγετικά τουφέκια υπερασπίστηκαν τον καζά του Σασούν, όπου περίπου 20.000 ντόπιοι και 30.000 πρόσφυγες από άλλες περιοχές βρίσκονταν υπό πολιορκία.

Υποφέροντας από λιμό και ελλείψεις πυρομαχικών, στις 2 Αυγούστου 1915 οι υπερασπιστές επιχείρησαν να ξεφύγουν από την περικύκλωση μαζί με τον πολιορκημένο πληθυσμό, αλλά μόνο μερικές χιλιάδες κατάφεραν να δραπετεύσουν και να φτάσουν σε ρωσικό ελεγχόμενο έδαφος (εκείνη την εποχή, η πρώτη γραμμή περνούσε από το Μαλαζγκίρτ, περίπου 25 μίλια από το Μους). Η συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων δεκάδων χιλιάδων προσφύγων από κοντινές περιοχές, σφαγιάστηκε. Μερικές χιλιάδες απελάθηκαν, ενώ μερικές εκατοντάδες μεταφέρθηκαν σε κουρδικές οικογένειες ή κατασχέθηκαν ως λάφυρα πολέμου από Τούρκους αξιωματικούς. Άλλοι κρύφτηκαν σε βουνά και φαράγγια και πέρασαν σε ρωσικό ελεγχόμενο έδαφος τον Μάρτιο του 1916, όταν ο ρωσικός στρατός κατέλαβε το Μους.

Άγνωστος αριθμός Αρμενίων του Σασούν επέζησαν από τη γενοκτονία ασπαζόμενοι το Ισλάμ. Πολλοί από αυτούς τους Αρμένιους που προσηλυτίστηκαν αργότερα μετακόμισαν σε διάφορα μέρη της Τουρκίας.   Μερικοί Αρμένιοι του Σασούν διατήρησαν τη χριστιανική τους πίστη και κατάφεραν να παραμείνουν στο Σασούν μετά τη γενοκτονία, αν και πολλοί από αυτούς αργότερα ασπάστηκαν το Ισλάμ από τη δεκαετία του '60 και μετά. Σύμφωνα με μια εκτίμηση, το ένα τρίτο της αρμενικής κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη αποτελείται από Αρμένιους από το Σασούν.

 Στη σύγχρονη Αρμενία 
μικρογραφία|Η περιοχή Ταλίν (περιοχή της σοβιετικής εποχής που σημειώνεται στον χάρτη) φιλοξενεί σημαντικό αριθμό ανθρώπων με καταγωγή από το Σασούν στη σύγχρονη Αρμενία.
Όσοι Αρμένιοι από το Σασούν κατάφεραν να φτάσουν στην Ανατολική Αρμενία (το έδαφος της σύγχρονης Αρμενίας) εγκαταστάθηκαν κυρίως σε χωριά γύρω από το Ταλίν και το Ασταράκ. Σήμερα, η διάλεκτος του Σασούν ομιλείται από περίπου 10.000 άτομα στην Αρμενία, συμπεριλαμβανομένων 19 χωριών στην επαρχία Αραγκατσότν, κυρίως γύρω από το Ταλίν. Τέσσερα χωριά στο Αραγκατσότν περιέχουν το όνομα Σασούν στα ονόματά τους: Νερκίν Σασνασέν (μετονομάστηκε το 1946), Σασουνίκ (1964), Βερίν Σασουνίκ (1995), Βερίν Σασνασέν (2006).  Ένα άλλο χωριό, που σχηματίστηκε γύρω από ένα νεοσύστατο σοβχόζ, ονομάστηκε Ταλβορίκ το 1984 από το ομώνυμο χωριό στο Σασούν.

Σήμερα, το Σασούν είναι ένα κοινό ανδρικό όνομα μεταξύ των Αρμενίων. Ένας αξιοσημείωτος συνονόματος, ο Σασούν Μικαελιάν, ηγήθηκε της εθελοντικής μονάδας Σασούν κατά τη διάρκεια του Πρώτου Πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Μια μελέτη του 2019 διαπίστωσε ότι τα χωριά στην Αρμενία με καταγωγή από το Σασούν δείχνουν «ουσιαστικά υψηλότερη εκλογική υποστήριξη» για το εθνικιστικό κόμμα της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας (ARF), κάτι που μπορεί «τουλάχιστον εν μέρει να εξηγηθεί από την ιστορική ευγνωμοσύνη και συμπάθεια για το κόμμα», η οποία «αντέχει εδώ και γενιές».

 Πληθυσμός 
Τα στοιχεία για τον πληθυσμό και τον αριθμό των οικισμών στο Σασούν από την ύστερη οθωμανική περίοδο διαφέρουν σημαντικά. Αυτό μπορεί να αποδοθεί στη δυσκολία συλλογής δεδομένων σε μια τόσο απομακρυσμένη περιοχή, καθώς και στην απροθυμία των κατοίκων να παρέχουν πληροφορίες στους αξιωματούχους και, αργότερα, στον εκτοπισμό και τον θάνατο, που σχετίζονται με την τοπική βία και τις σφαγές. Επιπλέον, οι αρμενικοί πληθυσμοί συχνά υποκαταμετρούνταν από τις αρχές μετά το 1878 για να υποβαθμιστεί η αρμενική παρουσία στις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας.

Σύμφωνα με τον Τζάστιν Μακ Κάρθι, συγκριτικά ακριβή στοιχεία συλλέχθηκαν το 1911, τα οποία, διορθωμένα για την υποκαταμέτρηση γυναικών και παιδιών που είναι τυπική για τα οθωμανικά στοιχεία απογραφής, δείχνουν πληθυσμό 9.827 Μουσουλμάνων και 8.576 Αρμενίων στον καζά του Σασούν (18.403 άτομα συνολικά), 20.108 Μουσουλμάνων και 4.711 Αρμενίων στον καζά του Κουλπ (24.819 συνολικά) και 39.887 Μουσουλμάνων και 47.879 Αρμενίων (87.766 συνολικά) στον καζά του Μους. Ο Ρέιμοντ Κεβορκιάν δίνει τον αρμενικό πληθυσμό του καζά του Σασούν την παραμονή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου σε 24.233 κατοίκους, με βάση την απογραφή που διεξήγαγε το Αρμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Για την ευρύτερη περιοχή του Σασούν, ο Κεβορκιάν μετράει 80.233 Αρμένιους στην αρχή της γενοκτονίας των Αρμενίων.

Οι αρμενικές οικογένειες στο Σασούν ήταν μεγάλες, με τα ζευγάρια να έχουν κατά μέσο όρο οκτώ παιδιά.

Οι δύο κύριες εθνοτικές ομάδες στο Σασούν ήταν οι Αρμένιοι και οι Κούρδοι. Ο εθνογράφος και ιθαγενής του Σασούν, Βαρντάν Πετογιάν, γράφει ότι ένας πολύ μικρός αριθμός Γιαζίντι και Ασσυρίων ζούσε επίσης στο Σασούν. Σύμφωνα με τον μελετητή Τιγκράν Μαρτιροσιάν, «οι Αρμένιοι του Σασούν κατείχαν σχετική δημογραφική υπεροχή ή σημαντική αριθμητική δύναμη στις περισσότερες περιοχές της περιοχής μέχρι τη Γενοκτονία του 1915». Το Σασούν πιθανότατα διαιρέθηκε σε μικρότερες διοικητικές μονάδες με σκοπό τη μείωση του σχετικού ποσοστού των Αρμενίων σε κάθε μονάδα.

 Αρμένιοι 
Σύμφωνα με τον θρύλο του Σανασάρ, γιου του Σενναχειρείμ, που εγκαταστάθηκε στο Σανασάν, ο Αρμένιος ιστορικός του 9ου-10ου αιώνα Τόβμα Αρτσρούνι γράφει ότι ο λαός του Σασούν «είναι οι αγρότες της Συρίας, που ακολούθησαν [στην Αρμενία] τον Αδραμελέκ και τον Σανασάρ». Ο αρμενολόγος Χάινριχ Χιούμπσμαν ήταν της άποψης ότι οι κάτοικοι του Σασούν ιστορικά δεν ήταν Αρμένιοι, μιλούσαν διαφορετική γλώσσα και ήταν σαφώς διακριτοί από τους Αρμένιους μέχρι και τον 10ο αιώνα, επικαλούμενος τις περιγραφές του Τόβμα Αρτσρούνι για τον τρόπο ζωής και τη γλώσσα τους ως απόδειξη. Συγκεκριμένα, ο Τόβμα Αρτσρούνι σημειώνει την «ασαφή και ανεξιχνίαστη ομιλία» των κατοίκων του Σασούν και δηλώνει ότι «οι μισοί από αυτούς χάνουν τη μητρική τους γλώσσα, επειδή ζουν τόσο μακριά και δεν χαιρετιούνται ποτέ και η αμοιβαία ομιλία τους είναι ένα συνονθύλευμα δανεισμένων λέξεων. Έχουν τόσο βαθιά άγνοια ο ένας για τον άλλον που χρειάζονται ακόμη και διερμηνείς». Αρμένιοι συγγραφείς ερμηνεύουν αυτό ως αναφορά σε διάφορες και σύνθετες διαλέκτους της αρμενικής γλώσσας, που ομιλούνταν από τους Αρμένιους του Σασούν εκείνη την εποχή.

Η φήμη των Αρμενίων του Σασούν ήταν αυτή μιας σκληραγωγημένης, θαρραλέας και πεισματάρας ομάδας ορειβατών. Ο Τόβμα Αρτσρούνι τους περιγράφει ως «άγριους στις συνήθειές τους, πότες αίματος, που δεν θεωρούν τίποτα τη δολοφονία των αδελφών τους, ακόμη και του εαυτού τους», αλλά προσθέτει ότι είναι «φιλόξενοι και σέβονται τους ξένους». Ο Αρμένιος ιστορικός των αρχών του 20ού αιώνα, Α-Ντο (Χοβάννες Τερ-Μαρτιροσιάν), περιγράφει τους Αρμένιους του Σασούν ως «άξεστους, περήφανους, ατομικιστές και γενναίους, αλλά φτωχούς». Η γενναιότητα και η τάση των Αρμενίων του Σασούν για αντίσταση στην καταπίεση απεικονίζεται στο αρμενικό επικό ποίημα «Οι Παράτολμοι του Σασούν», το οποίο αφηγείται την ιστορία τεσσάρων γενεών ηρώων από το Σασούν, που μάχονται εναντίον των Αράβων κατακτητών κατά την εποχή της αραβικής κυριαρχίας στην Αρμενία.

Η έμπνευση για το έπος προέρχεται από τη μνήμη του παρατεταμένου αγώνα του Σασούν εναντίον των Αράβων και άλλων ξένων κατακτητών.

Οι Αρμένιοι του Σασούν μιλούσαν τη δική τους διάλεκτο, την αρμενική, η οποία ανήκει στον δυτικό κλάδο των αρμενικών διαλέκτων και περιλαμβάνεται στην ομάδα διαλέκτων Μους-Τιγρανακέρτ (Ντιγιαρμπακίρ) ή νοτιοκεντρική. Η ίδια η διάλεκτος του Σασούν διαιρούνταν σε δύο κύριες υποδιαλέκτους: τη χάζρο και την γκελιγιεγκουζάν.

Μια γενετική μελέτη του 2025 διαπίστωσε ότι οι Αρμένιοι του Σασούν εμφάνισαν ανεπαίσθητες γενετικές διαφορές από άλλες αρμενικές ομάδες, αλλά αυτές οι διαφορές δεν οφείλονταν σε σημαντική ασσυριακή καταγωγή, όπως πιστευόταν προηγουμένως. Αντίθετα, η ιδιαιτερότητά τους εξηγείται από ένα πρόσφατο δημογραφικό εμπόδιο και όχι από εξωτερική ροή γονιδίων. Συνολικά, οι Αρμένιοι του Σασούν είναι γενετικά κοντά σε άλλους αρμενικούς πληθυσμούς και σε γειτονικές ομάδες.

 Κούρδοι 
Στα τέλη της οθωμανικής περιόδου, οι Κούρδοι στην περιοχή του Σασούν ήταν είτε εγκατεστημένοι σε ένα μέρος χωρικοί είτε ημινομάδες, που μετακινούνταν μεταξύ δύο κύριων βοσκοτόπων εποχιακά, αλλά είχαν χωριά καταγωγής. Οι κουρδικοί οικισμοί σχημάτιζαν έναν ακανόνιστο κύκλο γύρω από την κεντρική περιοχή των αρμενικών οικισμών στο Σασούν.

Οι Κούρδοι στο Σασούν ταυτίζονταν έντονα με τις αντίστοιχες φυλές και υποφυλές τους και δεν ήταν ενοποιημένοι ως ενιαία ομάδα. Οι κύριες κουρδικές φυλές στο Σασούν, οι οποίες είχαν τις δικές τους υποφυλές (kabile), ήταν οι Μπεκρανλί (γνωστοί και ως Μπικράν), οι Μπαντικανλί, οι Σασουνλού και οι Χιγιανλί. Οι σχέσεις μεταξύ αυτών των φυλών ήταν συχνά τεταμένες, κάτι που μερικές φορές οδηγούσε σε ένοπλες συγκρούσεις. Ορισμένες πηγές μιλούν επίσης για μια ομάδα μη μουσουλμάνων Κούρδων, που ονομάζονταν Μπαλίκι ή Μπελεκτσί, οι οποίοι ζούσαν στους πρόποδες του όρους Μαρατσούκ, μιλούσαν την αρμενική διάλεκτο του Σασούν, επισκέπτονταν τους αρμενικούς ιερούς τόπους και συνεργάζονταν με τους Αρμένιους σε περιόδους εξέγερσης.

Το 1894, τα αρμενικά χωριά του Σασούν ήταν ως επί το πλείστον συμμαχικά και εξαρτώμενα από τους Κούρδους του Σασούν, στους οποίους πλήρωναν φόρο υποτέλειας. Τα κύρια χωριά των ημινομαδικών Μπεκρανλί βρίσκονταν νοτιοδυτικά του Σασούν. Είχαν χάσει την εξουσία τους σε ορισμένα χωριά του Σασούν από τους Αρμένιους και τους Σασουνλού λίγο πριν από τη δεκαετία του 1890.

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
































Κατηγορία:Ιστορία της Επαρχίας του Μπατμάν
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αρμενικά (hy)
Κατηγορία:Γεωγραφία της Αρμενίας