Ανζιτηνή

Η Ανζιτηνή (παλαιά αρμενικά: Անձիտ Anjit) ήταν μια περιοχή της μεσαιωνικής Αρμενίας περίπου το 300–1000, γνωστή στα αρμενικά ως Hanzith και στα συριακά ως Hanzit. Σήμερα βρίσκεται στην Τουρκία.

Από το 384, αποτέλεσε μία από τις σατραπείες της Ρωμαϊκής Αρμενίας, πριν γίνει μέρος της νέας επαρχίας Αρμενία Δ΄ το 536. Τον 10ο αιώνα οι ηγεμόνες ήταν ο Χάμπελ (περίπου 970) και ο Σαχάκ (περίπου 995).

Βρισκόταν στη νοτιοδυτική γωνία της Αρμενίας και συνορεύει με τον ποταμό Αρσανία στα βόρεια, τον Ευφράτη στα δυτικά και τις πλαγιές του Αρμενικού Ταύρου στα νότια και νοτιοανατολικά. Ο γεωγραφικός πυρήνας της Ανζιτηνής ήταν η πεδιάδα, που εκτεινόταν από το σημερινό Ελαζίγ μέχρι την αρχαία πόλη Αρσαμόσατα. Τώρα ονομάζεται Αλτίνοβα, ή «χρυσή πεδιάδα», και είναι μια εύφορη περιοχή, που περιβάλλεται από βουνά. Σύμφωνα με μια τοπική παράδοση που καταγράφηκε τον 19ο αιώνα, ήταν η τοποθεσία του αρχαίου Κήπου της Εδέμ.

Η Ανζιτηνή περιλάμβανε επίσης περιοχές στην ανατολική όχθη του Ευφράτη, γύρω από το Μουσάρ και την Τομίσα (Κιομούρ Χαν), σε αυτό που γεωγραφικά αποτελεί μέρος της πεδιάδας της Μαλάτειας. 

Η Ανζιτηνή έλεγχε τη νότια από τις δύο κύριες οδούς ανατολής-δύσης μέσω της Αρμενίας. Η πρώτη ξεκινούσε από τη Μελιτηνή στα δυτικά, διέσχιζε τον Ευφράτη στην Τομίσα και στη συνέχεια ακολουθούσε την κοιλάδα του Αρσανία μέχρι τις πηγές της στην περιοχή της λάβας βόρεια της λίμνης Βαν. Επίσης, έλεγχε το πέρασμα Εργάνη - μία από τις δύο κύριες οδούς πάνω από τον Αρμενικό Ταύρο, που συνέδεε το αρμενικό οροπέδιο με την πλούσια άνω κοιλάδα του Τίγρη. Έλεγχε επίσης αρκετές λιγότερο σημαντικές οδούς. Η μία πήγαινε βορειοδυτικά προς τη βόρεια Ανατολία, διασχίζοντας τον Αρσανία στο πέρασμα του Ασβάν και στη συνέχεια τον Ευφράτη κοντά στο Αγκίν. Μια άλλη πήγαινε βόρεια στην άνω κοιλάδα του Ευφράτη, διασχίζοντας τον Αρσανία στο πέρασμα του Περτέκ και στη συνέχεια διασχίζοντας την ψηλή, γυμνή οροσειρά Μουζουρόν. 

Δεδομένης της στρατηγικής της θέσης, η Ανζιτηνή διεκδικήθηκε συχνά μεταξύ μεγάλων αυτοκρατοριών κατά την ύστερη αρχαιότητα και τον πρώιμο Μεσαίωνα. Βρισκόταν ακριβώς πέρα από τα σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στον Ευφράτη μέχρι το 297, όταν προσαρτήθηκε από τον Διοκλητιανό. Στη συνέχεια, σχημάτισε μια ζώνη ασφαλείας, που προστάτευε τη Ρωμαϊκή Μελιτηνή, και έλεγχε επίσης την κύρια στρατιωτική διαδρομή των Ρωμαίων από βορρά προς νότο στην περιοχή (το πέρασμα της Εργάνης), μέχρι που ο Ιουστινιανός επέκτεινε τη ρωμαϊκή κυριαρχία ανατολικότερα στην κοιλάδα του Αρσανία. Στη συνέχεια, μετά την αραβική κατάκτηση, η Ανζιτηνή έγινε σημείο εκκίνησης για εκστρατείες κατά της Μικράς Ασίας και για τον έλεγχο της νοτιοδυτικής Αρμενίας. 

Η Ανζιτηνή ανακαταλήφθηκε από τους Βυζαντινούς τη δεκαετία του 930 και οχύρωσαν την πόλη Χαρπούτ, η οποία τώρα ανήλθε σε εξέχουσα θέση και έγινε η κύρια πόλη της περιοχής. Λίγο αργότερα, ο ηγεμόνας των Χαμδανίδων Σαΐφ αλ-Ντάουλα πραγματοποίησε μια διάσημη επιδρομή στην Ανζιτηνή το 956. Αυτή ήταν μια από τις πιο διάσημες εκστρατείες του και η «αξιοσημείωτα λεπτομερής» αραβική πεζογραφία που την περιγράφει παρέχει μια σημαντική πηγή για τη μεσαιωνική Ανζιτηνή και τα οικιστικά της πρότυπα.

Η κλασική Ανζιτηνή ήταν μια ευημερούσα περιοχή. Οι κύριες πόλεις της ήταν τα Δάδιμα (Ταντίμ) και τα Αρσαμόσατα, ενώ πολλά χωριά ήταν διάσπαρτα στην γύρω ύπαιθρο. Ωστόσο, κατά τον Μεσαίωνα, ο πληθυσμός της φαίνεται να μειώθηκε: η θέση της στα σύνορα κατά τη διάρκεια των αραβοβυζαντινών πολέμων την άφησε ευάλωτη σε επιθέσεις και πολλοί άνθρωποι μετανάστευσαν βόρεια στην σχετικά πιο ασφαλή περιοχή της Σοφηνής. 

Σήμερα, η κατασκευή του φράγματος Κεμπάν έχει πλημμυρίσει χαμηλά τμήματα της παλιάς Ανζιτηνής κατά μήκος της κοιλάδας Αρσανία εμποδίζοντας την αρχαιολογική έρευνα των θέσεων εκεί. 

 Ιστορία 
Το όνομα Ανζιτηνή αντιστοιχεί στο Ένζι των νεοασσυριακών κειμένων. 

Ένα έγγραφο που χρονολογείται στο 252 και αφορά την πώληση μιας σκλάβας ονόματι Καρδαννέα Ντιάνα την προσδιορίζει ως γεννημένη στην περιοχή Ορτηνή, η οποία, βάσει μεταγενέστερων συριακών πηγών, φαίνεται να βρίσκεται στην Ανζιτηνή. Οι κάτοικοι της Ορτηνής προφανώς δεν μιλούσαν ούτε αρμενικά ούτε αραμαϊκά, αλλά μάλλον τη δική τους γλώσσα. Ωστόσο, το γεγονός ότι είχε υιοθετήσει και το όνομα Ντιάνα εκτός από το μητρικό της όνομα υποδηλώνει ότι η περιοχή βρισκόταν υπό σημαντική ελληνορωμαϊκή πολιτιστική επιρροή εκείνη την εποχή. 

Το 298, το πριγκιπάτο της Ανζιτηνής πέρασε στους Ρωμαίους. Ως υποτελείς του βασιλείου της Αρμενίας, οι πρίγκιπες της Ανζιτηνής κατείχαν το κληρονομικό αξίωμα του χαζαραπέτ, που ίσως αντιστοιχεί περίπου σε έναν καγκελάριο, για μερικές γενιές. Ήταν μια από τις πιο σημαντικές οικογένειες ναχαράρ (σε σύγκριση με την Ιγγιληνή, η οποία ήταν σχετικά λιγότερο σημαντική). Με τη συνθήκη του 363, το βασίλειο της Αρμενίας άλλαξε πλευρά υπέρ των Περσών, ενώ η Ανζιτηνή και η Σοφηνή παρέμειναν υπό ρωμαϊκή υποταγή. Ο πρίγκιπας της Ανζιτηνής το 363, όταν οι Πέρσες κατέλαβαν την Αρμενία, ονομαζόταν Σαλαμούτ. Οι αρμενικές πηγές παρουσιάζουν την Ανζιτηνή και τη Σοφηνή να τάσσονται υπέρ των Ρωμαίων ως προδοσία κατά του Αρμένιου βασιλιά, αλλά στην πραγματικότητα η Ανζιτηνή βρισκόταν ήδη υπό ρωμαϊκή επιρροή για πάνω από 50 χρόνια. 

Μετά την παράδοση της αραβικής Μελιτηνής στους Βυζαντινούς το 934, η Ανζιτηνή διαιρέθηκε για λίγο. Τα δυτικά υψίπεδα, που συνορεύουν με τη Μελιτηνή, απορροφήθηκαν από το βυζαντινό έδαφος αποτελώντας μέρος του μεθοριακού θέματος της Μεσοποταμίας, το οποίο εκτεινόταν στην οροσειρά Μουζουρόν. Η ανατολική Ανζιτηνή καταλήφθηκε το 937 και στη συνέχεια τα Αρσαμόσατα πολιορκήθηκαν από το 937 έως το 939. Οι Βυζαντινοί πιθανότατα επέκτειναν τις οχυρώσεις στο Χαρπούτ περίπου αυτή την εποχή. Από αυτό το σημείο και μετά, το Χαρπούτ έγινε το κύριο κέντρο στην Ανζιτηνή. 

Κατά τα επόμενα δέκα χρόνια, οι Βυζαντινοί συνέχισαν να επεκτείνονται ανατολικότερα, έτσι ώστε μέχρι το 950 τα σύνορα βρίσκονταν αρκετά ανατολικά της Ανζιτηνής. Ωστόσο, ήταν ευάλωτη σε επιθέσεις από την αρμενική οροσειρά προς τα νότια. Το 956, ο Χαμδανίδης ηγεμόνας του Χαλεπίου, Σαΐφ αλ-Ντάουλα, οδήγησε ακριβώς αυτό το είδος επίθεσης στην Ανζιτηνή. Αυτή είναι μια από τις πιο διάσημες εκστρατείες του και η «αξιοσημείωτα λεπτομερής» αραβική πεζογραφία που την περιγράφει παρέχει μια σημαντική πηγή για τη μεσαιωνική Ανζιτηνή και τα οικιστικά της πρότυπα. Αυτή η αφήγηση βρίσκεται σε ορισμένα χειρόγραφα, που προηγούνται των δύο ποιημάτων του αλ-Μουταναμπί για την εκστρατεία και πιθανώς βασίζεται ή αντιγράφεται απευθείας από ένα επίσημο δελτίο των Χαμδανιδών, που έστειλε ο Σαΐφ αλ-Ντάουλα ή/και το στρατιωτικό του επιτελείο, το οποίο μπορεί να κατέγραψε την εκστρατεία. 

Ο πληθυσμός της Ανζιτηνής φαίνεται να μειώθηκε μεταξύ του 6ου και του 10ου αιώνα. Το Ταντίμ, η ύστερη ρωμαϊκή πρωτεύουσα της Ανζιτηνής, είχε συρρικνωθεί και είχε υποχωρήσει σε μια πιο αμυντική τοποθεσία. Το Χαρπούτ φαίνεται επίσης να έκανε το ίδιο. Η μόνη εξαίρεση σε αυτή την τάση ήταν το Χούρι, το οποίο φαίνεται να έχει εξελιχθεί από χωριό σε πόλη. Ένας από τους λόγους για αυτή τη μείωση μπορεί να οφείλεται σε μια μετακίνηση πληθυσμού προς τα βόρεια, στη Σοφηνή. Αυτό που πιθανότατα συνέβη είναι ότι κατά τη διάρκεια των αραβικών εισβολών, πολλοί άνθρωποι εγκατέλειψαν τους «ανοιχτούς εκτεθειμένους οικισμούς» στην πεδιάδα της Ανζιτηνής για καλύτερα προστατευμένα μέρη στη Σοφηνή. Ως «χώρα με σχισμές από ασβεστόλιθο» που προστατευόταν στα νότια από τον ποταμό Αρσανία, η Σοφηνή βρισκόταν σε καλύτερη θέση για να προστατεύσει τους κατοίκους από επιδρομές και εισβολές. 

Μια τοπική μετατόπιση πληθυσμού έλαβε χώρα επίσης εντός της Ανζιτηνής, καθώς οι άνθρωποι που παρέμειναν στην περιοχή εγκατέλειψαν τους ανοιχτούς και εκτεθειμένους οικισμούς στις πεδιάδες για πιο υπερυψωμένες τοποθεσίες, που προσέφεραν προστασία.  Ωστόσο, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι έλαβε χώρα εσωτερική μετανάστευση από τις πεδιάδες προς τα υψίπεδα της δυτικής Ανζιτηνής. Σε αντίθεση με τη Σοφηνή, της οποίας οι κοιλάδες ήταν μικρές αλλά είχαν πλούσιο έδαφος για γεωργία, τα δυτικά υψίπεδα της Ανζιτηνής δεν είναι κατάλληλα για την υποστήριξη μεγάλων πόλεων. 

Εν τω μεταξύ, η απειλή των Βυζαντινών προς τα δυτικά ώθησε τους Άραβες να επενδύσουν στην οχύρωση των βόρειων και δυτικών υψιπέδων της Ανζιτηνής, όπως στο αλ-Μινσάρ, το αλ-Τελ και το Ασβάν. Δεν μπήκαν στον κόπο να δημιουργήσουν βάσεις στις ανοιχτές πεδιάδες, εκτός από τη μεγάλη πόλη Αρσαμόσατα στο ανατολικό άκρο της πεδιάδας. 

Οι Άραβες δεν φαίνεται να χρησιμοποίησαν πολύ το πέρασμα της Εργάνης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Ωστόσο, μια αναφορά στην εκστρατεία του Βασιλείου Α΄ στην περιοχή το 873 αναφέρει οχυρωμένους οικισμούς όπως το Χατσόν και το Μουρινίξ (το φρούριο στο Νταλντίκ, κοντά στο χωριό Μουρενίκ), μεταξύ άλλων. Και οι δύο τοποθεσίες βρίσκονται στην κατάβαση από το πέρασμα της Εργάνης, γεγονός που υποδηλώνει ότι εξακολουθούσε να θεωρείται στρατηγικός στρατιωτικός στόχος, έστω και λιγότερο από άλλες περιόδους. Γενικά, οι Άραβες χρησιμοποίησαν την Ανζιτηνή για διαφορετικό στρατηγικό σκοπό από τον εφοδιασμό της Μαλάτειας: τη χρησιμοποίησαν για να διατηρήσουν τις επικοινωνίες με περιοχές ανατολικότερα. 

Όταν οι Βυζαντινοί ανακατέλαβαν την περιοχή, έκαναν ελάχιστες αλλαγές εκτός από την αναβάθμιση των οχυρώσεων στο Χαρπούτ, το οποίο πλέον έγινε το κύριο οχυρό στην Ανζιτηνή. Απλώς επαναχρησιμοποίησαν το υπάρχον αραβικό σύστημα προσαρμόζοντάς το ώστε να χρησιμεύει ως βάση για τις αντάρτικες στρατηγικές που συνήθως προτιμούσαν. Το προκύπτον σύστημα ήταν πολύ αμυντικό στη φύση του, με τα κάστρα όλα σε «ισχυρά σημεία πλεονεκτικής θέσης στην απέναντι πλευρά της πεδιάδας, σαν η κύρια λειτουργία τους να ήταν να προστατεύουν μια ζώνη καταφυγίου στα δυτικά και να ελέγχουν τις στρατηγικές διαδρομές, τα κύρια ποτάμια περάσματα και τη δυτική προσέγγιση στα Αρσαμόσατα». Δεν είχαν σχεδιαστεί για να προστατεύουν την πεδιάδα. Επίσης, δεν οχύρωσαν την κοιλάδα Χαζάρ Γκιόλου ή τα βουνά που τη χωρίζουν από την κύρια πεδιάδα της Ανζιτηνής. Οι Βυζαντινοί φαίνεται να αντιμετώπιζαν την Ανζιτηνή ως «βαθιά εξωτερική αμυντική ζώνη», που προστάτευε τη Μελιτηνή στα δυτικά και τη Σοφηνή, «την οικονομική και κοινωνική καρδιά της επαρχίας της Μεσοποταμίας», στα βόρεια. 

Αργότερα, η Ανζιτηνή αποτέλεσε τον πυρήνα του πριγκιπάτου των Ορτοκιδών στο Χαρπούτ, το οποίο επεκτάθηκε και ανατολικότερα. Αυτό το πριγκιπάτο ιδρύθηκε αρχικά λίγο μετά το 1090 από έναν ξεχωριστό Τούρκο εμίρη ονόματι Τσουμπούκ, υπό την εξουσία του Σελτζούκου πολιτικού Ιμπν Τζαχίρ. Το 1113, ο γιος του Τσουμπούκ, Μεχμέτ, έχασε το πριγκιπάτο από έναν Ορτοκίδη ονόματι Μπαλάκ, ο οποίος με τη σειρά του κατακτήθηκε από έναν άλλο Ορτοκίδη, τον Σαμς αντ-Ντάουλα από τη Μαρτυρόπολη. Την επόμενη χρονιά, το Χαρπούτ καταλήφθηκε από έναν τρίτο Ορτοκίδη, τον Νταούντ από τη Χισν Καϊφά. Το 1176, ένας νεότερος γιος αυτού του κλάδου κατέλαβε το Χαρπούτ και έγινε ξανά ανεξάρτητο πριγκιπάτο μέχρι την τελική του κατάκτηση από τον Σελτζούκο Καϊκοβάδη Α΄ το 1234. Το πριγκιπάτο του Χαρπούτ δεν περιλάμβανε αρχικά το δυτικό τμήμα της Ανζιτηνής γύρω από το Μινσάρ, αλλά, όταν ο Μπαλάκ παντρεύτηκε τη μητέρα του Τογρούλ Αρσλάν, του γειτονικού Σελτζούκου πρίγκιπα της Μαλάτειας, έλαβε το Μινσάρ ως προίκα του και έτσι επανένωσε πολιτικά την Ανζιτηνή.

 Μέρη 
μικρογραφία|320x320εσ|Το κάστρο του Χαρπούτ καταλαμβάνει ισχυρή αμυντική θέση με θέα στην πεδιάδα Αλτίνοβα.
Αν και ήταν ο κύριος οικισμός της περιοχής για μεγάλο μέρος του Μεσαίωνα, το Χαρπούτ (γνωστό και ως Ζιάτα) ήταν ένα άγνωστο, καθαρά τοπικό οχυρό σε όλη την κλασική και πρώιμη μεσαιωνική περίοδο. Η μόνη φήμη του ήταν ότι το 359 ήταν το πιο σημαντικό μεταξύ πολλών μικρών φρουρίων που κατέλαβε μια περσική εκστρατεία σε ρωμαϊκό έδαφος. Δεν έπαιξε σημαντικό ρόλο στους Ρωμαιο-Σασσανιδικούς πολέμους της ύστερης αρχαιότητας, ούτε στην αραβική κατάκτηση. «Δεν ενσωματώθηκε στο περίτεχνο σύστημα άμυνας των συνόρων που σχεδίασε ο χαλίφης Χαρούν αλ-Ρασίντ στα τέλη του 8ου αιώνα». Ακόμα και στη συστηματική περιγραφή του Κουντάμα ιμπν Τζαφάρ για τις αραβικές πορείες που αντιμετώπισε το Βυζάντιο μεταξύ 928 και 932, δεν αναφέρθηκε και πρέπει να παρέμεινε καθαρά τοπικής σημασίας. Φαίνεται ότι απέκτησε για πρώτη φορά σημασία, όταν οι Βυζαντινοί κατέκτησαν την Ανζιτηνή τη δεκαετία του 930. Κατά τους πρώιμους μεσαίωνα, το Χαρπούτ συρρικνώθηκε σε μέγεθος. Από τη μεγαλύτερη θέση της ρωμαϊκής εποχής, με τείχη μήκους δέκα σταδίων, «συστέλλθηκε και ίσως υποχώρησε στην ισχυρή θέση που κατείχε το μεσαιωνικό κάστρο». Τον 10ο αιώνα, το φρούριο επεκτάθηκε στο σημερινό του μέγεθος. Από αυτό το σημείο και μετά, το Χαρπούτ έγινε το κύριο κέντρο στην Ανζιτηνή και στην γύρω περιοχή γενικότερα. Ο πληθυσμός του αυξήθηκε καθώς η απειλή πολέμου, οι τουρκικές επιδρομές και οι ληστείες οδήγησαν πολλούς ανθρώπους να αναζητήσουν ασφάλεια κοντά στο τρομερό κάστρο του. 

Το κύριο κάστρο, εκτός από το Χαρπούτ στην Ανζιτηνή του 10ου αιώνα, ήταν τα Δάδιμα (ή Δάδιμον), στη σημερινή Ταντίμ. Ήταν ένας σημαντικός στρατιωτικός στόχος των εκστρατειών του Σαΐφ αλ-Ντάουλα το 938 και το 956. Αυτό το κάστρο ήταν ο μεσαιωνικός απόγονος ενός σημαντικού αρχαίου οικισμού. Ο Γεώργιος ο Κύπριος, γράφοντας στα τέλη του 6ου αιώνα, φαίνεται να τη χαρακτηρίζει έμμεσα πόλη, καθώς δεν την αναφέρει ούτε ως κάστρον ούτε ως πολίχνη. Υπονοεί επίσης ότι είχε πρόσφατα αναβαθμιστεί σε επαρχιακή πρωτεύουσα της Αρμενίας Δ΄, διαδεχόμενη τη Μαρτυρόπολη, την πρωτεύουσα επί Ιουστινιανού, αφού οι νότιες πλευρές του Αρμενικού Ταύρου αποσπάστηκαν και έγιναν η νέα επαρχία της Άνω Μεσοποταμίας. Παρέμεινε εκκλησιαστική πρωτεύουσα της Αρμενίας Δ΄ τουλάχιστον μέχρι το 692, όταν ο επίσκοπός της Ηλίας υπέγραψε τους κανόνες της Πενθέκτης Συνόδου. 

Κατά την περίοδο της αραβικής κυριαρχίας, που διήρκεσε περίπου από το 640 έως το 938, το Ταντίμ παρήκμασε σε μια μικρή πόλη, αφήνοντας τα Αρσαμόσατα τη μόνη μεγάλη πόλη στην πεδιάδα. Ο λόγος μπορεί να ήταν η εγγύτητα σε κινδύνους, με τα αραβοβυζαντινά σύνορα να βρίσκονται πλέον δυτικά του Ταντίμ. Μέρος του πληθυσμού του πιθανότατα μεταφέρθηκε στην περιοχή των Αρσαμόσατων. Κάποια στιγμή μετά το 956, το Ταντίμ βυθίστηκε στην πλήρη αφάνεια, αν και το όνομά του επιβιώνει μέχρι σήμερα. Από το 1900, τα ερείπια στο Ταντίμ περιλαμβάνουν δύο ίχνη περιτειχισμάτων: το ένα περικλείει ένα ύψωμα 60 ποδιών, πιθανώς αντιπροσωπεύοντας τη μεσαιωνική τοποθεσία, και το άλλο 1 μίλι δυτικά στην πεδιάδα, πιθανώς αντιπροσωπεύοντας την αρχαία τοποθεσία. 

Κάπου οκτώ χιλιόμετρα νότια του Ταντίμ βρίσκεται το Χοχ, το οποίο από τον 19ο αιώνα ήταν ένα από τα κύρια χωριά της πεδιάδας. Από το 1900, τα θεμέλια ενός φαινομενικά «ρωμαϊκού» ή «βυζαντινού» κτιρίου εντοπίστηκαν πάνω σε ένα ύψωμα 80 ποδιών και διαμέτρου 200 ποδιών, προφανώς ανοχύρωτο.  Το Χοχ είναι πιθανώς το μέρος που ονομάζεται Χούρι στην αφήγηση του αλ-Μουτανάμπι. Αν και αναφέρεται ως μπαλάντ ή πόλη στο κείμενο, πιθανότατα ήταν άγνωστο τόσο στην κλασική όσο και στη μεσαιωνική εποχή και πιθανότατα ήταν απλώς ένα ιδιαίτερα μεγάλο χωριό, πιθανώς ανοχύρωτο σύμφωνα με τον Χάουαρντ-Τζόνστον.  Από την άλλη πλευρά, ταυτίζεται η τοποθεσία Ασάγι Χοχ με το φρούριο που ονομάζεται Χαχόν, στο οποίο επιτέθηκε ο Βασίλειος Α΄ το 873. Σε κάθε περίπτωση, πιθανότατα οχυρώθηκε νωρίτερα στην ιστορία του, καθώς η Αρμενική Γεωγραφία που αποδίδεται στον Μωυσή της Χωρηνής τον 6ο ή 7ο αιώνα αναφέρει ένα κάστρο που ονομάζεται Χόρη ως ένα από τα δύο μέρη στο καντόνι Ανζιτηνή.

Τα Αρσαμόσατα στα βορειοανατολικά ήταν μια μεγάλη πόλη με μικτό αρμενικό και ασσυριακό πληθυσμό.  Βρισκόταν στη σημερινή τοποθεσία Χαράμπα. Ο Συριακός Ορθόδοξος επίσκοπος της Ανζιτηνής διέμενε στα Αρσαμόσατα.   παρακμή του Ταντίμ υπό την αραβική κυριαρχία άφησε τα Αρσαμόσατα ως τη μόνη μεγάλη πόλη στην περιοχή των πεδιάδων. Τα Αρσαμόσατα πιθανότατα δέχτηκαν εισροή νέων κατοίκων τόσο από το Ταντίμ όσο και από την πεδιάδα της Μαλάτειας. Ωστόσο, γύρω στον 11ο και 12ο αιώνα, τα Αρσαμόσατα έπεσαν σε παρακμή, συρρικνώνοντας τη θέση τους από «μια εκτεταμένη αρχαία πόλη» σε μια μικρότερη πόλη που περικλείεται εντός των τειχών. Παρέμεινε πόλη τουλάχιστον μέχρι τα τέλη του 12ου αιώνα - η Συριακή Ορθόδοξη επισκοπή είναι γνωστή μέχρι το 1199 - και πιθανότατα βρισκόταν εντός των παλιών τειχών της πόλης, αν και δεν προστατεύονταν αποτελεσματικά από αυτά. Μετά την οριστική αποχώρηση της τοπικής φρουράς, ίσως το 1234, όταν το Χαρπούτ κατακτήθηκε από τους Σελτζούκους, ο πληθυσμός των Αρσαμόσατων «διασκορπίστηκε σε χωριά στην πεδιάδα και στους κοντινούς λόφους». 

Εκτός από τα Αρσαμόσατα, το κάστρο του Σαλάμ ήταν πιθανώς η μόνη σημαντική τοποθεσία στο βορειοανατολικό τμήμα της Ανζιτηνής την εποχή του Σαΐφ αλ-Ντάουλα. Μια πιθανή ταύτιση είναι το μεγάλο οχυρό Σιτάρ Καλέ κοντά στο Ιτσμέ, το οποίο έχει θέα στην πεδιάδα από ύψος 300 μέτρων και ελέγχει την κοιλάδα Αρσανία. Μαζί με το χωριό αλ-Μουκανταμίγια, το Σαλάμ βρισκόταν στη διαδρομή του Σαΐφ αλ-Ντάουλα από το Χαρπούτ προς τα Αρσαμόσατα το 938. Ο ποιητής Αμπού Φιράς αναφέρεται σε μια μάχη «στην περιοχή του Σαλάμ» σε κάποιο σημείο, υπονοώντας ότι η νίκη του Σαΐφ αλ-Ντάουλα επί των Βυζαντινών που τον καταδίωκαν έλαβε χώρα κοντά εδώ. 

Ο Σαΐφ αλ-Ντάουλα δεν στόχευσε ποτέ τα υψίπεδα της βόρειας και δυτικής Ανζιτηνής, «αναμφίβολα αποθαρρυνόμενος από τον κίνδυνο της βυζαντινής ανταρτικής δράσης σε ευνοϊκό έδαφος», επομένως λιγότερα είναι γνωστά για αυτήν την περιοχή κατά τον 10ο αιώνα. 

Μόνο τρία κάστρα αναφέρονται σε πηγές του 10ου αιώνα: το Ασβάν, το αλ-Τελ και το αλ-Μινσάρ. Το κάστρο στο Ασβάν προφανώς δεν πρόβαλε αντίσταση στις δυνάμεις του Σαΐφ αλ-Ντάουλα το 956: το κατέλαβαν χωρίς προβλήματα και το μετέτρεψαν σε στρατόπεδο βάσης. Βρισκόταν στη νότια όχθη του Αρσανία, σε ένα βολικό σημείο για την καθέλκυση σκαφών και σχεδιών, και έλεγχε ένα πέρασμα. Ένας υποψήφιος για την τοποθεσία του είναι ο λόφος που ονομάζεται Ασβάν Καλέ πάνω από το σύγχρονο χωριό Ασβάν: βρίσκεται στην όχθη του ποταμού, τέσσερα χιλιόμετρα ανάντη από ένα μεγάλο πέρασμα, και το όνομα είναι πανομοιότυπο. Ωστόσο, η ανασκαφή στο βόρειο μισό του τύμβου δεν αποκάλυψε στοιχεία κατοίκησης μεταξύ 400-1000 ούτε κάποια ένδειξη ότι η τοποθεσία οχυρώθηκε ποτέ κατά τη διάρκεια της κατοίκησής της. Αντίθετα, σύμφωνα με τον Τζέιμς Χάουαρντ-Τζόνστον, το κάστρο, μαζί με την αρχαία και μεσαιωνική πόλη, πιθανότατα βρισκόταν κάπου στην πεδιάδα ακριβώς δυτικά, αμέσως δίπλα στο πέρασμα. Εδώ, θα ήταν σε καλύτερη θέση για να φυλάει τη νότια προσέγγιση στο πέρασμα στο δρόμο από το Χαρπούτ από το πιο αμυντικό αλλά μακρινό τύμβο πάνω από το σημερινό χωριό. Η προσχωσιγενής δράση και η ανθρώπινη λατόμηση μπορεί να αφαίρεσαν όλα τα ορατά ίχνη ενός πρώιμου μεσαιωνικού κάστρου. Ωστόσο, σύμφωνα με την υπόθεση του Στίβεν Μίτσελ, δεν υπήρξε ποτέ κάστρο του Χισν Ασβάν, μάλλον απλώς ένας τύμβος, που ονομαζόταν "κάστρο" τον 10ο αιώνα, όπως ακριβώς είναι και σήμερα.

Το κάστρο Αλ-Τελ πιθανότατα βρισκόταν στους λόφους δυτικά του Ταντίμ, πιθανώς όχι περισσότερο από 10 περίπου χιλιόμετρα μακριά. Ο Σαΐφ αλ-Ντάουλα έστειλε ένα απόσπασμα για να πολιορκήσει το Αλ-Τελ το 938. Η ακριβής τοποθεσία είναι αβέβαιη, αλλά οι συντεταγμένες για το Τελ Αρσανάς την τοποθετούν περίπου 18 χιλιόμετρα δυτικά του Χαρπούτ και περίπου 24 χιλιόμετρα από το πέρασμα του Ευφράτη στο χωριό Χαμάμ. Το Τελ Αρσανάς έβλεπε την κύρια διαδρομή νοτιοδυτικά από το Χαρπούτ προς το πέρασμα στην Τομίσα. Αν το αλ-Τελ ήταν όντως εδώ, τότε οι ενέργειες του Σαΐφ αλ-Ντάουλα εδώ θα είχαν ως στόχο να συγκρατήσουν τη διαδρομή και ίσως να αποσπάσουν την προσοχή από τις κύριες ενέργειές του στο Ταντίμ και το Χαρπούτ. 

Το κάστρο του αλ-Μινσάρ βρισκόταν σχεδόν σίγουρα στον μεγάλο βράχο δίπλα στο χωριό Καλέ, στο βουνό που ονομάζεται Μουσέρ ή Μισάρ Νταγ, κοντά στην ανατολική όχθη του Ευφράτη. Αυτή η τοποθεσία «είχε διαμορφωθεί σε κάστρο λαξεύοντας πλατφόρμες και σκαλοπάτια και κατασκευάζοντας τείχη κατά την προϊστορική περίοδο». Η τοποθεσία βρίσκεται ακριβώς ανάντη ενός περάσματος στον Ευφράτη - το οποίο βρίσκεται ανάντη του κύριου περάσματος στην Τομίσα - το οποίο χρησιμοποιήθηκε από τον Σαΐφ αλ-Ντάουλα το 953 για να κάνει μια γρήγορη υποχώρηση όταν οι δυνάμεις του ήταν σχεδόν παγιδευμένες στην απέναντι όχθη. Πιθανότατα υπήρχε μια μικρή διαδρομή που διέσχιζε τα υψίπεδα Ανζιτηνής, την οποία χρησιμοποίησε τότε. 

Τέσσερα χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του σύγχρονου Ασβάν βρίσκεται το ύστερο μεσαιωνικό κάστρο Τασκούν Καλέ, το οποίο βρίσκεται στο βόρειο άκρο μιας ορεινής λεκάνης. Ο Άντονι ΜακΝίκολ χρονολόγησε προσωρινά το κάστρο Τασκούν Καλέ και τη μεσαιωνική φάση της κοντινής εκκλησίας στον 14ο αιώνα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο οικισμός γύρω από αυτό πρέπει να ήταν αρκετά μεγάλος δεδομένης της παρουσίας διάσπαρτων θραυσμάτων κεραμικών και ιχνών πέτρινων τοίχων. Το όνομα «Τασκούν» θυμίζει αμυδρά το αρχαίο ρωμαϊκό συνοριακό φρούριο Δασκούσα - όπως και η κοντινή πόλη αλ-Ασκούνιγια, μια επαρχιακή πρωτεύουσα απέναντι από τον ποταμό Ασβάν. 

Υπάρχει ένα μικρό κάστρο σε έναν μικρό λόφο με θέα το χωριό Κελούσαγι 12 χιλιόμετρα δυτικά του Τελλ Αρσανάς· πιθανότατα θα πρέπει να διακρίνεται από το αλ-Τελ. Ελέγχει μια δεύτερη, πιο δευτερεύουσα διαδρομή δυτικά του Χαρπούτ, η οποία βρίσκεται βόρεια της κύριας. Με βάση τοπικές αναφορές για ρωμαϊκά νομίσματα που ξεπλύθηκαν από τις ανοιξιάτικες βροχές, ο Χάντινγκτον απέδωσε αυτήν την τοποθεσία στη ρωμαϊκή περίοδο. Μπορεί επίσης να παρέμεινε σε χρήση κατά τους πρώιμους μεσαίωνα. 

Ο αρχαίος οικισμός της Μαζάρα, στη θέση του οποίου βρίσκεται σήμερα η σύγχρονη πόλη Ελαζίγ, ήταν ένας οδικός σταθμός στον δρόμο που συνέδεε τη Μελιτηνή με τη λεκάνη του άνω Ευφράτη. Μετά την κλασική περίοδο, δεν εμφανίζεται πλέον στα ιστορικά αρχεία, γεγονός που υποδηλώνει ότι παρήκμασε σε ασήμαντη μορφή ή εγκαταλείφθηκε εντελώς. Ένας μεγάλος οικισμός στις εκβολές της κοιλάδας Ζερτερίτς φαίνεται να χτίστηκε κάποια στιγμή κατά την κλασική αρχαιότητα. Δεν φαίνεται να συμμετείχε στις εκστρατείες του Σαΐφ αλ-Ντάουλα και μπορεί να συρρικνώθηκε σε χωριό ή να εγκαταλείφθηκε εντελώς μέχρι τον 10ο αιώνα. 

Η πόλη Κάλκας που αναφέρει ο Ιμπν Χαουκάλ, η οποία αντιστοιχεί στην αρχαία Χολκίδα, βρισκόταν στο βορειοανατολικό άκρο της Χαζάρ Γκιολού. Όταν ο Σαΐφ αλ-Ντάουλα εισέβαλε από εδώ το 956, η αφήγηση δεν αναφέρει ότι ασχολήθηκε με κάποιο βυζαντινό οχυρό, επομένως δεν φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε ως στρατιωτική βάση κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 






Κατηγορία:Ρωμαϊκά υποτελή βασίλεια
Κατηγορία:Δυτική Αρμενία
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις