Αντιγόνη (Ζαν Ανούιγ)

H Αντιγόνη του Γάλλου συγγραφέα Ζαν Ανούιγ είναι ένα αλληγορικό θεατρικό έργο, γραμμένο το 1942 στα γαλλικά και εμπνευσμένο από την ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή. Ουσιαστικά, ο Ανούιγ διατηρεί μόνο τη βασική πλοκή του σχετικού μύθου και τον θεματικό πυρήνα της αντιπαράθεσης ανάμεσα στην πολιτική εξουσία και τον άγραφο νόμο για να δημιουργήσει πολύ διαφορετικούς χαρακτήρες που δρουν με διαφορετικά κίνητρα. Τοποθετεί μάλιστα τη δράση σε ένα χρονικά απροσδιόριστο περιβάλλον, όπου δεν είναι άγνωστα κάποια νεότερα και σύγχρονα πολιτισμικά στοιχεία, όπως καφές, η τοιχοκόλληση διαταγμάτων, το πυροβόλο όπλο, το τσιγάρο, το παντελόνι, το αυτοκίνητο, το μπαρ, το παλαιοπωλείο κ.ά. Ιδιαιτερότητα του έργου είναι επίσης ότι περιλαμβάνει «εξωτερικούς» παρατηρητές (Πρόλογος, Χορός) που θίγουν μεταθεατρικά ζητήματα σχολιάζοντας τους ήρωες του έργου και τη δράση τους, το θεατρικό είδος της τραγωδίας κ.ά. 

 Σύνοψη περιεχομένου 

 Πρόλογος 
Το έργο είναι μεγάλης διάρκειας (γύρω στη μία ώρα και σαράντα λεπτά), αλλά ενιαίο· δεν χωρίζεται σε πράξεις. Αρχίζει με τον μονόλογο του προσωποποιημένου Προλόγου, ο οποίος σκιαγραφεί τους χαρακτήρες του έργου, εκθέτει όσα έχουν συμβεί μέχρι εκείνη τη στιγμή και προδιαγράφει όσα θα συμβούν: Οι δύο γιοι του Οιδίποδα, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης, έχουν αλληλοσκοτωθεί καθώς ο δεύτερος επιτέθηκε στην πόλη του, τη Θήβα, διεκδικώντας τη βασιλεία της από τον πρώτο. Τώρα, την εξουσία στη Θήβα έχει αναλάβει ο κουνιάδος του Οιδίποδα, ο Κρέων – μάλλον απρόθυμα και διεκπεραιωτικά. Ο νέος ηγεμόνας διέταξε να ταφεί ο Ετεοκλής με τις πρέπουσες τιμές, ενώ ο Πολυνείκης να μείνει άκλαυτος και άταφος, βορά στα όρνια και τα θηρία· όποιος τολμήσει να τον θάψει, θα τιμωρηθεί με θάνατο. Η Αντιγόνη όμως, η μια από τις δύο κόρες του Οιδίποδα και αδελφές των σκοτωμένων, «θα υψώσει μόνη το ανάστημά της απέναντι στον κόσμο».Ανούιγ 2020, 15.

 Η αποκάλυψη του ενταφιασμού 
Η καθαυτό δράση αρχίζει την αυγή με την Αντιγόνη, η οποία επιστρέφει από έναν νυχτερινό περίπατο, αλλά γίνεται αντιληπτή από τη γηραιά Τροφό της που ανησυχεί και τη μαλώνει για τα νυχτοπερπατήματά της. Σύντομα η αντιπαράθεσή τους δίνει τη θέση της σε αμοιβαίες εκδηλώσεις τρυφερότητας, ενώ η Αντιγόνη αφήνει να εννοηθεί ότι κάποιο κακό πρόκειται να αποκαλυφθεί («Φύλαξε τα δάκρυά σου – ίσως να τα χρειαστείς πάλι, νταντά μου»).Ανούιγ 2020, 24. Καθώς εμφανίζεται η αδελφή της Αντιγόνης, η Ισμήνη, που αντιλήφθηκε κι εκείνη την απουσία της αδελφής της και την αναζητά, η Τροφός πηγαίνει να φέρει πρωινό. Από τον διάλογο των δύο αδελφών προκύπτει ότι η Αντιγόνη είχε προτείνει στην Ισμήνη να θάψουν τον Πολυνείκη, εκείνη όμως το σκέφτηκε πολύ και αρνείται από φόβο μην τις θανατώσει ο Κρέων, τη θέση του οποίου κατανοεί απολύτως. Εξάλλου, όπως λέει η Ισμήνη, ο Κρέων έχει και την υποστήριξη ολόκληρης της πόλης («Κι όλοι σκέφτονται όπως εκείνος στην πόλη. Είναι αμέτρητες χιλιάδες και χιλιάδες ολόγυρά μας, σαν τα μυρμήγκια σ' όλους τους δρόμους της Θήβας»).Ανούιγ 2020, 28. Άλλο επιχείρημά της είναι ότι ο θάνατος για ιδέες είναι υπόθεση των ανδρών, ενώ εκείνες είναι κορίτσια. Η Αντιγόνη, όμως, παραμένει ακλόνητη στις ικεσίες της αδελφής της, δηλώνοντας πεισματικά ότι λαχταρά κι εκείνη να ζήσει, αλλά ο αναπόδραστος ρόλος της είναι να θάψει τον αδελφό τους. 

Καθώς αποχωρεί απογοητευμένη η Ισμήνη για να πάει να ξανακοιμηθεί, επανέρχεται η Τροφός φέρνοντας το πρωινό που ετοίμασε με φροντίδα για την Αντιγόνη και ο διάλογος μεταξύ τους συνεχίζεται. Η Αντιγόνη συνεχίζει να μιλά σαν να επίκειται το τέλος της, ζητώντας από την Τροφό να υποσχεθεί ότι θα φροντίσει τη Γλύκα, τη σκυλίτσα της, και ότι θα την σκοτώσουν, αν διαπιστώσουν ότι είναι πολύ θλιμμένη. «Μα έχεις τρελαθεί σήμερα;»Ανούιγ 2020, 34. αναφωνεί η Τροφός έκπληκτη, καθώς αποχωρεί μόλις εμφανίζεται ο Αίμων, ο γιος του Κρέοντα και αρραβωνιαστικός της Αντιγόνης.   

Ακολουθεί διάλογος των δύο ερωτευμένων, όπου η Αντιγόνη συμπεριφέρεται σαν να αποχαιρετά τον Αίμονα, χωρίς εκείνος να το αντιλαμβάνεται. Κατ' αρχάς του ζητάει συγγνώμη για τον χθεσινοβράδυνο τσακωμό τους, όταν εκείνη πήγε και τον βρήκε στολισμένη και μακιγιαρισμένη, και εκείνος γέλασε μαζί της. Στη συνέχεια η Αντιγόνη εκφράζει αμφιβολίες για το αν θα έχουν και άλλα βράδια, του ζητά να είναι σοβαρός («Μην γελάς σήμερα. Να είσαι σοβαρός»)Ανούιγ 2020, 36. και αναφέρεται στο παιδί που ονειρεύονταν να αποκτήσουν σαν να μην πρόκειται να πραγματοποιηθεί το όνειρό τους («Το μικρό αγόρι που θα κάναμε οι δυο μας», «θα το είχα υπερασπίσει», «θα το είχα σφίξει», «θα είχε μια μαμά τοσοδούλα»).Ανούιγ 2020, 36. Τέλος, η Αντιγόνη καλεί τον Αίμονα να της επιβεβαιώσει τον έρωτά του και, αφού τον ορκίσει να μην ζητήσει εξηγήσεις, του ανακοινώνει ότι χθες είχε στολιστεί και έρθει στην κάμαρά του για να του δοθεί ερωτικά επειδή ποτέ δεν θα μπορέσει να τον παντρευτεί. Ο Αίμονας κεραυνοβολείται, αλλά αναγκάζεται να τηρήσει τον όρκο του και αποχωρεί. Η σκηνή κλείνει με την Αντιγόνη να λέει «Ιδού. Τετέλεσται για τον Αίμονα η Αντιγόνη».Ανούιγ 2020, 40. 

Η Ισμήνη, που δεν μπορεί να κοιμηθεί, επανέρχεται ανήσυχη μήπως η Αντιγόνη πήγε να θάψει τον αδελφό τους. Την εκλιπαρεί για άλλη μια φορά να εγκαταλείψει τα σχέδιά της, καθώς έχει ανθρώπους που την αγαπούν και δεν θέλουν να τη χάσουν, σε αντίθεση με τον Πολυνείκη, που τους ήταν ξένος και κακός αδελφός. Τότε η Αντιγόνη αποκαλύπτει ότι είναι πια πολύ αργά και ότι έχει ήδη πραγματοποιήσει το σχέδιο της. Η Ισμήνη βγάζει μια κραυγή καθώς οι δύο αδελφές αποχωρούν.    

Η ταφή του Πολυνείκη επιβεβαιώνεται στην επόμενη σκηνή, όταν εμφανίζεται ένας φοβισμένος, δουλοπρεπής και μίζερος φρουρός ενώπιον του Κρέοντα για να του ανακοινώσει το συμβάν. Κάποιος μέσα στη νύχτα σκέπασε το πτώμα με λίγο χώμα, όσο απαιτεί το τελετουργικό, χωρίς να γίνει αντιληπτός από τους τρεις φρουρούς. Μοναδικά στοιχεία είναι μια ελαφρή πατημασιά και ένα σκουριασμένο παιδικό φτυαράκι. Ο Κρέων, έκπληκτος, υποψιάζεται κάποια πλεκτάνη των φίλων του Πολυνείκη, το χρυσάφι των οποίων βρίσκεται μπλοκαρισμένο στη Θήβα, και διατάζει τον φρουρό με απειλή θανάτου να μην πουν σε κανέναν τίποτε, ώστε να μην μαθευτεί το συμβάν στην πόλη. Καθώς ο Κρέων και ο φρουρός αποχωρούν εισέρχεται στη σκηνή ο Χορός, ο οποίος διαπιστώνει ότι τώρα το ελατήριο της τραγωδίας τεντώθηκε και μένει να ξετυλιχτεί μονάχο του. «... πάνω απ' όλα, είναι αναπαυτική η τραγωδία, γιατί ξέρουμε πως δεν υπάρχει πια ελπίδα... Και δεν έχεις πια για τίποτα να προσπαθήσεις, επιτέλους!».Ανούιγ 2020, 47.

 Η Αντιγόνη ενώπιον του Κρέοντα 
Το ξετύλιγμα αρχίζει με τους τρεις, πασίχαρους τώρα, Φρουρούς να φέρνουν την Αντιγόνη με χειροπέδες σπρώχνοντάς τη και κοροϊδεύοντάς τη. Έρχεται και ο Κρέων, που έκπληκτος ακούει τους Φρουρούς να περιγράφουν πώς τη συνέλαβαν να ξανασκεπάζει το πτώμα του Πολυνείκη. Η Αντιγόνη παραδέχεται ότι το έκανε, οπότε ο Κρέων διώχνει τους Φρουρούς και μένει μόνος μαζί της. Της ζητά να του επιβεβαιώσει ότι δεν έχει αντιληφθεί κανείς ότι τη συνέλαβαν, της προτείνει να αποσιωπήσουν το συμβάν και την καλεί να γυρίσει στην κάμαρά της, ενώ εκείνος θα εξασφαλίσει τη σιωπή όλων των εμπλεκόμενων. Η Αντιγόνη όμως αρνείται και υπεραμύνεται της ενέργειάς της επικαλούμενη το χρέος της απέναντι στον αδελφό της, και τότε ο Κρέων την επικρίνει ότι κληρονόμησε την αλαζονεία του πατέρα της, του Οιδίποδα: «... η ανθρώπινη δυστυχία, ήτανε πολύ λίγη. Το ανθρώπινο σας πέφτει στενό στα μανίκια οικογενειακώς. Εσείς έχετε ανάγκη μια κατευθείας αντιπαράθεση με το πεπρωμένο και τον θάνατο».Ανούιγ 2020, 56. Επαναλαμβάνει την πρότασή του να ξεχάσουν ό,τι έγινε, όμως η Αντιγόνη αρνείται και πάλι. Τότε ο Κρέων προβάλλει τη ματαιότητα της πράξης της Αντιγόνης και τον εκφυλισμό της τελετουργίας του ενταφιασμού από το ιερατείο, η Αντιγόνη όμως απορρίπτει και αυτά τα επιχειρήματα και καλεί τον Κρέοντα να κάνει ό,τι έχει να κάνει, και γρήγορα.   

Ο Κρέων επιμένει και αρχίζει να ταλαντεύεται μεταξύ θυμού, οπότε απειλεί την Αντιγόνη με βασανιστήρια σφίγγοντάς της το μπράτσο, και συγκατάβασης («...θα χάσω όσο καιρό χρειαστεί και θα σε σώσω, μικρή ζαβολιάρα. ...Δεν θέλω να σ' αφήσω να πεθάνεις για μια ιστορία πολιτικής»).Ανούιγ 2020, 62. Προσπαθεί να της εξηγήσει τη στάση του με τον ισχυρισμό ότι η κτηνωδία είναι απαραίτητη για τον ρόλο του ηγεμόνα που κατέχει, τον οποίο δεν επεδίωξε ο ίδιος. Η Αντιγόνη, από την άλλη, προβάλλει υπερήφανα την ανεξαρτησία της από κάθε είδους εξαναγκασμό καταλήγοντας να οικτήρει τον Κρέοντα και να αντιστρέψει τους ρόλους («Καημένε Κρέων! Με τα νύχια μου σπασμένα και γεμάτα χώμα και με τις μελανιές που οι φρουροί σου μου έκαναν στα χέρια, με τον φόβο που δένει το στομάχι μου κόμπο εγώ είμαι η βασίλισσα!»).Ανούιγ 2020, 64. Τότε ο Κρέων προσχωρεί στην αντιστροφή των ρόλων και ζητάει από την Αντιγόνη να τον λυπηθεί ζητώντας της να αναλογισθεί ότι την αγαπάει ο γιος του. Όταν η Αντιγόνη αποκρούει και αυτό το επιχείρημα, ό ο Κρέων επανέρχεται στην προσπάθειά του να της εξηγήσει τους εξαναγκασμούς του παρομοιάζοντας τον εαυτό του με κυβερνήτη μιας βάρκας που μπάζει από παντού, με πλήρωμα και επιβάτες εκμαυλισμένους, που δεν σκέφτονται άλλο από το τομάρι τους και τις μικροδουλειές τους. Η Αντιγόνη παραμένει άκαμπτη και εκφράζει την περιφρόνησή της για τον Κρέοντα.   

Ως έσχατη προσπάθεια να κάμψει την Αντιγόνη, ο Κρέων επιχειρεί να απομυθοποιήσει στα μάτια της τους νεκρούς αδελφούς της θυμίζοντάς της ότι εκείνοι την περιφρονούσαν όταν ήταν μικρή και δεν ήταν τίποτε περισσότερο από άξεστοι γλεντζέδες. Ο  Πολυνείκης μάλιστα έφυγε για δώδεκα χρόνια από το σπίτι τους, αφού χτύπησε τον πατέρα τους, όταν εκείνος αρνήθηκε να πληρώσει τα χρέη του από χαρτοπαιξία. Ακολούθως κατατάχθηκε στον στρατό των Αργείων και οργάνωσε απόπειρες δολοφονίας κατά του πατέρα τους. Το ίδιο έκανε άλλωστε και ο Ετεοκλής που τάφηκε τώρα ως ήρωας: «Είχαμε να κάνουμε με δυο λωποδύτες ίδιας πάστας που εξαπατούσαν ο ένας τον άλλον εξαπατώντας κι εμάς, και που σφάχτηκαν, σαν δυο μικροί αλήτες που ήταν, για ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών...».Ανούιγ 2020, 71.   

Οι αποκαλύψεις του Κρέοντα για τους αδελφούς της μοιάζουν για πρώτη φορά να κλονίζουν την Αντιγόνη, η οποία δέχεται προς στιγμήν να επιστρέψει στην κάμαρά της και στη ζωή της. Καθώς όμως οι προτροπές του Κρέοντα για επιδίωξη της ευτυχίας συνεχίζονται, αναλογίζεται πώς θα ζήσει μέσα στα ψέματα, την αδιαφορία και το βόλεμα. Κατακεραυνώνει με αηδία τον Κρέοντα βλέποντας σ' εκείνον την ενσάρκωση της συμβατικής ζωής που της προτείνει και επανέρχεται στην άκαμπτη επιμονή της να πεθάνει. Καθώς οι φωνές της ακούγονται στον έξω κόσμο και ο Κρέων προσπαθεί να της κλείσει το στόμα με τη βία, εμφανίζεται η Ισμήνη, η οποία θέλει τώρα να ακολουθήσει τη μοίρα της αδελφής της και καλεί τον Κρέοντα να σκοτώσει και την ίδια. Η Αντιγόνη αρνείται περιφρονητικά να μοιραστεί τον θάνατο με την Ισμήνη, αλλά προειδοποιεί και τον Κρέοντα ότι θα υπάρξουν και άλλοι, σαν την αδελφή της, που θα αμφισβητήσουν την εξουσία του. Τελικά ο Κρέων καλεί τους Φρουρούς να πάρουν την Αντιγόνη, την οποία ακολουθεί και η Ισμήνη φωνάζοντας .   

 Οι συνέπειες της απόφασης του Κρέοντα 
Ο Κρέων μένει μόνος του στη σκηνή και εμφανίζεται ο Χορός, ο οποίος τον καλεί να μη θανατώσει την Αντιγόνη προειδοποιώντας: «Θα φέρουμε όλοι μας αυτή την πληγή στα πλευρά, για αιώνες!»Ανούιγ 2020, 78. Ο Κρέων αντιτείνει ότι η Αντιγόνη ήθελε να πεθάνει και το ίδιο επισημαίνει στον Αίμονα, που εμφανίζεται οργισμένος και ζητάει από τον πατέρα του να μην τη σκοτώσει. Ο Κρέων δηλώνει αδυναμία να το κάνει και ο Αίμων αποχωρεί αφήνοντας να εννοηθεί ότι δεν θα μπορέσει να ζήσει χωρίς την Αντιγόνη.

Οι φρουροί φέρνουν σπρωχτή την Αντιγόνη αλλά έξω ουρλιάζει το πλήθος απειλώντας να εισβάλει στο παλάτι. Όλοι το εγκαταλείπουν, εκτός από την Αντιγόνη και τον φρουρό. Η Αντιγόνη ρωτά να μάθει βιογραφικά του στοιχεία και εκείνος απαντά ότι είναι τριάντα εννιά χρονών, έχει δύο παιδιά και έγινε φρουρός μετά τον πόλεμο. Στο ερώτημα αν πονάει κανείς όταν πεθαίνει, εκείνος της απαντά περιγράφοντάς της εμπειρίες πληγωμένων από τον πόλεμο και της ανακοινώνει ότι θα την θανατώσουν χτίζοντάς τη σε μια τρύπα για να μην μολυνθεί η πόλη με το αίμα της. Τότε η Αντιγόνη τον δωροδοκεί με το χρυσό δαχτυλίδι της για να του υπαγορεύσει ένα γράμμα που φαίνεται ν' απευθύνεται στον Αίμονα. Μόλις τελείωσε την υπαγόρευση όμως εμφανίζονται οι άλλοι φρουροί και όλοι μαζί την παίρνουν. Ο Χορός εμφανίζεται και λέει προφητικά: «Τέρμα! Το πράγμα έχει τελειώσει για την ΑΝτιγόνη. Τώρα, η σειρά του Κρέοντα πλησιάζει. Πρέπει να το περάσουνε όλοι αυτό.»Ανούιγ 2020, 90.

Πράγματι εισέρχεται σε λίγο ένας αγγελιαφόρος φέρνοντας την είδηση ότι η Αντιγόνη κρεμάστηκε στον τάφο, όπου επεχείρησαν να την κλείσουν ζωντανή, και μαζί της αυτοκτόνησε ο Αίμων με το σπαθί του, αφού πρώτα έφτυσε όλο περιφρόνηση τον πατέρα του. «Έχουν τελειώσει αυτοί» λέει με απάθεια ο Κρέων, που εμφανίζεται έχοντας φροντίσει να πλύνουν τους νεκρούς και να τους ξαπλώσουν τον έναν δίπλα στον άλλο σαν εραστές. «Όχι εσύ»Ανούιγ 2020, 91. όμως, απαντά ο Χορός αναγγέλλοντας ότι και η γυναίκα του, η Ευρυδίκη, μια καλή γυναίκα που φρόντιζε τους φτωχούς, αυτοκτόνησε ήσυχα στην κάμαρά της κόβοντας τον λαιμό της, όταν έμαθε τον θάνατο του γιού της. Ο Κρέων δέχεται με απάθεια το νέο, και αφού διαπιστώνει ότι είναι πια ολομόναχος, επιστρέφει στο πρόγραμμά του και αποχωρεί για το συμβούλιο που έχει στις πέντε. Απάθεια αποπνέουν και τα τελευταία λόγια του Χορού που διαπιστώνει ότι έχουν πεθάνει όλοι όσοι έπρεπε να πεθάνουν και ότι σιγά-σιγά θα τους ξεχάσουν κι εκείνοι που ζουν ακόμα. Το έργο τελειώνει με τους φρουρούς που συνεχίζουν να παίζουν χαρτιά.

 Πρώτη παρουσίαση 
Η Αντιγόνη παραστάθηκε για πρώτη φορά στο Théâtre de l'Atelier του Παρισιού στης 6 Φεβρουαρίου 1944, κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής. Προκειμένου να παρακάμψει τη ναζιστική λογοκρισία, είναι σκοπίμως αμφίσημο στο ζήτημα της απόρριψης της εξουσίας (που εκφράζεται από την Αντιγόνη) και της υποστήριξής της (που εκφράζεται από τον Κρέοντα). Ωστόσο, οι παραλληλισμοί με τη Γαλλική Αντίσταση και τη ναζιστική κατοχή αντίστοιχα είναι σαφείς. Η πρώτη διανομή περιλάμβανε τους ηθοποιούς Monelle Valentin (Αντιγόνη), Jean Davy (Κρέων), Suzanne Flon (Ισμήνη) και André Le Gall (Αίμων). Η σκηνοθεσία, τα σκηνικά και τα κοστούμια ήταν του André Barsacq.Programme for original run of Antigone, 1944 on A.R.T, La Mémoire du théâtre, accessed 3 August 2019.

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία