Αναχίτα

Αναχίτα είναι η αρχαία περσική μορφή του ονόματος μιας ιρανικής θεάς και εμφανίζεται σε πλήρη και παλαιότερη μορφή ως Αράντβι Σούρα Αναχίτα ( ), το αβεστικό όνομα μιας ινδοϊρανικής κοσμολογικής μορφής, που λατρεύεται ως η θεότητα των «Υδάτων» και ως εκ τούτου συνδέεται με τη γονιμότητα, τη θεραπεία και τη σοφία. Υπάρχει επίσης ένας ναός που ονομάζεται Αναχίτα στο Ιράν.

Μια εμβληματική αίρεσή της, μαζί με άλλες αιρέσεις, «εισήχθη μάλλον τον 4ο αιώνα π.Χ. και διήρκεσε μέχρι που καταστάλθηκε μετά από ένα εικονομαχικό κίνημα υπό τους Σασσανίδες»..

Το σύμβολο της θεάς Αναχίτα είναι το άνθος του λωτού. Το Φεστιβάλ του Λωτού (περσικά: Jashn-e Nilupar) είναι μια ιρανική γιορτή, που πραγματοποιείται στο τέλος της πρώτης εβδομάδας του Ιουλίου. Η διεξαγωγή αυτής της γιορτής αυτή την εποχή πιθανότατα βασιζόταν στην άνθιση των λουλουδιών του λωτού στις αρχές του καλοκαιριού.

 Ονομασία 
Η Αρέντβι Σούρα Αναχίτα είναι η Ardwisur Anahid (اردویسور آناهید) στη μέση και σύγχρονη περσική γλώσσα και η Αναχίτ στα αρμενικά..

Οι Έλληνες και Ρωμαίοι ιστορικοί της κλασικής αρχαιότητας είτε την αναφέρουν ως Αναΐτιδα είτε την ταυτίζουν με μία από τις θεότητες του δικού τους πάνθεον. Ο 270 Αναχίτα, ένας πυριτικός αστεροειδής τύπου S, πήρε το όνομά της.

Με βάση την ανάπτυξη της αίρεσης της, περιγράφηκε ως συγκρητιστική θεά, η οποία αποτελούνταν από δύο ανεξάρτητα στοιχεία. Το πρώτο είναι μια εκδήλωση της ινδο-ιρανικής ιδέας του Ουράνιου Ποταμού, που παρέχει τα νερά στα ποτάμια και τα ρυάκια που ρέουν στη γη, ενώ το δεύτερο είναι αυτή μιας θεάς αβέβαιης προέλευσης, αν και διατηρεί τα δικά της μοναδικά χαρακτηριστικά, η οποία συνδέθηκε με την αίρεση της αρχαίας μεσοποταμιακής θεάς Ινάννα-Ιστάρ. Σύμφωνα με μια θεωρία, αυτό προέκυψε εν μέρει από την επιθυμία να γίνει η Αναχίτα μέρος του Ζωροαστρισμού μετά τη διάδοση της αίρεσής της από τα βορειοδυτικά στην υπόλοιπη Περσία.

Σύμφωνα με τον Χέρμαν Λόμελ, το σωστό όνομα της θεότητας κατά την ινδοϊρανική εποχή ήταν Σαρασβάτι, που σημαίνει επίσης «αυτή που κατέχει τα νερά»Lommel, H. "Anahita-Sarasvati," Asiatica, Festschrift F. Weller, Leipzig, 1954, σσ. 405-13. Στα αβεστικά, το όνομα 𐬀𐬭𐬆𐬛𐬎𐬎𐬍⸱𐬯𐬏𐬭𐬁⸱𐬀𐬥𐬁𐬵𐬌𐬙𐬀 () σημαίνει «των υδάτων, δυνατή και άμωμη». Όπως η Ινδή Σαρασβάτι, η Αναχίτα καλλιεργεί καλλιέργειες και κοπάδια και χαιρετίζεται τόσο ως θεότητα όσο και ως ο μυθικός ποταμός τον οποίο προσωποποιεί, «τόσο μεγάλος σε μέγεθος όσο όλα αυτά τα νερά που ρέουν στη γη» (Yasht 5.3)Boyce, M / Anahid, Encyclopædia Iranica.

 Χαρακτηριστικά 
μικρογραφία|Το άνθος του λωτού είναι το σύμβολο της θεάς Αναχίτα

 Ονοματολογία 
Μόνο ο όρος  (μια λέξη που κατά τα άλλα είναι άγνωστη, ίσως με αρχική σημασία «υγρός») αναφέρεται ειδικά στη θεότητα. Οι λέξεις  και  είναι γενικά επίθετα της αβεστικής γλώσσας.,  και σημαίνουν αντίστοιχα «δυνατός» και «καθαρός»... Και τα δύο επίθετα εμφανίζονται επίσης ως επίθετα άλλων θεοτήτων ή θεϊκών εννοιών. Και τα δύο επίθετα μαρτυρούνται επίσης στα Βεδικά Σανσκριτικάcf. ..

Ως θεότητα των υδάτων, είναι ινδοϊρανικής προέλευσης, σύμφωνα με τον Λόμελ, σχετική με το σανσκριτικό Sarasvatī, που, όπως και το πρωτοϊρανικό του ισοδύναμο , προέρχεται από το ινδοϊρανικό  ... Στην παλιά ιρανική του μορφή , «το όνομά της δόθηκε στην περιοχή, πλούσια σε ποτάμια, της οποίας η σύγχρονη πρωτεύουσα είναι η Καμπούλ (αβεστικά: , παλαιά Περσικά: , αρχαία ελληνικά: Αραχωσία).

Μερικοί ιστορικοί σημειώνουν ότι, παρά τις άριες ρίζες της Αναχίτα και τον τρόπο που αντιπροσώπευε την κοινώς αποδεκτή έννοια του Ουράνιου Ποταμού, ο οποίος στις Βέδες αντιπροσωπευόταν από τη θεά Σαρασβάτι (τον μεταγενέστερο ουράνιο Γάγγη), δεν είχε κανένα αντίστοιχο στο αρχαίο κείμενο, που να φέρει το ίδιο όνομα ή κάποιο που να μοιάζει έστω και ελάχιστα με το δικό της.

Στα (Μεσο-)περσικά κείμενα των Σασσανιδών και των μεταγενέστερων εποχών, η  εμφανίζεται ως  . Τα στοιχεία υποδηλώνουν δυτική ιρανική προέλευση του όρου Anahīta.

 Σύγχυση με την Ιστάρ 
Κάποια στιγμή πριν από τον 4ο αιώνα π.Χ., η λατρεία της συγχωνεύτηκε με μια ανάλογη της σημιτικής Ιστάρ, επίσης θεότητας «παρθενικής» γονιμότητας και από την οποία η Αρέντβι Σούρα Αναχίτα κληρονόμησε στη συνέχεια πρόσθετα χαρακτηριστικά μιας θεότητας του πολέμου και του πλανήτη Αφροδίτης ή «Zohreh» στα αραβικά. Επιπλέον, μάλλον η συσχέτιση με τον πλανήτη Αφροδίτη φαίνεται οδήγησε τον Ηρόδοτο να καταγράψει ότι «η Περσία έμαθε να θυσιάζει στην «ουράνια θεά»» από τους Ασσυρίους και τους Άραβες Cit. .

Υπάρχουν πηγές, που βάσισαν τη θεωρία τους σε αυτή την πτυχή. Για παράδειγμα, προτάθηκε ότι οι αρχαίοι Πέρσες λάτρευαν τον πλανήτη Αφροδίτη ως Αναχίτη, την «αγνή», και ότι, καθώς αυτοί οι άνθρωποι εγκαταστάθηκαν στο Ανατολικό Ιράν, η Αναχίτη άρχισε να απορροφά στοιχεία της λατρείας της Ιστάρ. Πράγματι, σύμφωνα με την Μπόις, είναι «πιθανό» να υπήρχε κάποτε μια περσο-ελαμική θεότητα με το όνομα  (όπως ανακατασκευάστηκε από το ελληνικό Αναΐτις.. Είναι λοιπόν πιθανό αυτή η θεότητα να ήταν ανάλογη της Ιστάρ και ότι με αυτή τη θεότητα συγχωνεύτηκε η Αρέντβι Σούρα Αναχίτα.

Η σύνδεση μεταξύ της Αναχίτα και της Ιστάρ αποτελεί μέρος της ευρύτερης θεωρίας ότι η ιρανική βασιλεία είχε μεσοποταμιακές ρίζες και ότι οι περσικοί θεοί ήταν φυσικές επεκτάσεις των βαβυλωνιακών θεοτήτων, όπου ο Αχουραμάζντα θεωρείται πτυχή του Μαρντούκ, ο Μίθρας για τον Σαμάς και, τέλος, η Αναχίτα ήταν η Ιστάρ. Αυτό υποστηρίζεται από το πώς η Ιστάρ «προφανώς» . έδωσε στην Αρέντβι Σούρα Αναχίτα το επίθετο Μπανού, «η Κυρία», μια τυπικά μεσοποταμιακή κατασκευή  που δεν μαρτυρείται ως επίθετο για θεότητα στο Ιράν πριν από την κοινή μας εποχή. Είναι εντελώς άγνωστο στα κείμενα της Αβέστα, αλλά εμφανές σε μεσοπερσικές επιγραφές της εποχής των Σασσανιδών και σε μια μεσοπερσική μετάφραση Ζεντ της Γιάσνα 68.13.. Επίσης, σε ζωροαστρικά κείμενα από την εποχή μετά την κατάκτηση (651 μ.Χ. και μετά), η θεότητα αναφέρεται ως «Αναχίντ η Κυρά», «Αρντβισούρ η Κυρά» και «Αρντβισούρ η Κυρά των Νερών»..

Επειδή η θεότητα δεν έχει καταγραφεί σε καμία παλιά δυτική ιρανική γλώσσα, η καθιέρωση χαρακτηριστικών πριν από την εισαγωγή του Ζωροαστρισμού στο Δυτικό Ιράν ( περίπου 5ος αιώνας π.Χ.) εμπίπτει σε μεγάλο βαθμό στη σφαίρα των εικασιών. Η Μπόις καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η αφοσίωση των Αχαιμενιδών σε αυτή τη θεά προφανώς επέζησε της μεταστροφής τους στον Ζωροαστρισμό και φαίνεται ότι χρησιμοποίησαν βασιλική επιρροή για να την υιοθετήσουν στο Ζωροαστρικό πάνθεον»..   Σύμφωνα με μια εναλλακτική θεωρία, η Αναχίτα ήταν ίσως «μια νταέβα της πρώιμης και καθαρής ζωροαστρικής πίστης, που ενσωματώθηκε στη ζωροαστρική θρησκεία και στον αναθεωρημένο κανόνα της» κατά τη διάρκεια της βασιλείας του «Αρταξέρξη Α΄, του Μεγάλου Κωνσταντίνου αυτής της πίστης»..

 Κοσμολογική οντότητα 

Όλα τα νερά του κόσμου που δημιούργησε ο Αχούρα Μάζντα πηγάζουν από την πηγή Αρέντβι Σούρα Αναχίτα, την πηγή που αυξάνει τη ζωή, που αυξάνει το κοπάδι, που διπλασιάζει, που φέρνει ευημερία σε όλες τις χώρες. Αυτή η πηγή βρίσκεται στην κορυφή του παγκόσμιου βουνού Χάρα Μπερεζάιτι, «Υψηλή Χάρα», γύρω από το οποίο περιστρέφεται ο ουρανός και που βρίσκεται στο κέντρο του Αιργιάνεμ Βαέτζα, της πρώτης από τις χώρες που δημιούργησε ο Μάζντα.

Το νερό, ζεστό και καθαρό, ρέει μέσα από εκατό χιλιάδες χρυσά κανάλια προς το Όρος Χουγκάρ, «το Υψηλό», μια από τις θυγατρικές κορυφές του Χάρα Μπερεζάιτι. Στην κορυφή αυτού του βουνού βρίσκεται η λίμνη Ούρβις, «η Αναταραχή», στην οποία ρέουν τα νερά, καθαρίζονται πλήρως και εξέρχονται από ένα άλλο χρυσό κανάλι. Μέσα από αυτό το κανάλι, το οποίο βρίσκεται στο ύψος των χιλίων ανδρών, ένα μέρος της μεγάλης πηγής Αρέντβι Σούρα Αναχίτα ψεκάζει υγρασία σε ολόκληρη τη γη, όπου διαλύει την ξηρότητα του αέρα και όλα τα πλάσματα του Μάζντα αποκτούν υγεία από αυτήν. Ένα άλλο μέρος κατεβαίνει στη Βουρουκάσα, τη μεγάλη θάλασσα πάνω στην οποία στηρίζεται η γη, και από την οποία ρέει στις θάλασσες και τους ωκεανούς του κόσμου και τους καθαρίζει.

Στο Μπουνταχίσν, τα δύο μισά του ονόματος «Αρντβισούρ Αναχίντ» αντιμετωπίζονται περιστασιακά ανεξάρτητα το ένα από το άλλο, δηλαδή, με την Αρντβισούρ ως εκπρόσωπο των υδάτων, και την Αναχίντ να ταυτίζεται με τον πλανήτη Αφροδίτη.. Σε άλλα κεφάλαια, ωστόσο, το κείμενο εξισώνει και τα δύο: «η Αρντβισούρ που είναι η Αναχίντ, πατέρας και μητέρα των Υδάτων» (3.17).

Αυτός ο θρύλος για τον ποταμό που κατεβαίνει από το όρος Χάρα φαίνεται να έχει παραμείνει μέρος της ζωντανής λατρείας για πολλές γενιές. Μια ελληνική επιγραφή από τη ρωμαϊκή εποχή που βρέθηκε στη Μικρά Ασία αναφέρει «τη μεγάλη θεά Αναΐτιδα της υψηλής Χάρας»..  Σε ελληνικά νομίσματα της αυτοκρατορικής εποχής, αναφέρεται ως «Αναΐτις των ιερών νερών».

 Στην Αβέστα 
μικρογραφία|Ασημένιο και επιχρυσωμένο αγγείο των Σασσανιδών του 4ου-6ου αιώνα, που εικάζεται ότι απεικονίζει την Αναχίτα. (Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ)
Η Αρέντβι Σούρα Αναχίτα αναφέρεται κυρίως στο Γιαστ 5 (Γιάσνα 65), έναν ύμνο προς τα νερά στην αβεστική γλώσσα και έναν από τους εκτενέστερους και καλύτερα διατηρημένους ύμνους ευλάβειας. Το 65 είναι ο τρίτος από τους ύμνους που απαγγέλλονται κατά την «προσφορά στα νερά», που συνοδεύει τις κορυφαίες τελετές της λειτουργίας Γιάσνα.

Τα παλαιότερα τμήματα του ύμνου συντέθηκαν αρχικά σε πολύ πρώιμο στάδιο.... Το Γιάσνα 38, το οποίο είναι αφιερωμένο «στη γη και τα ιερά νερά» και αποτελεί μέρος του Γιάσνα Χαπτανγκάιτι, είναι γλωσσολογικά τόσο παλιό όσο και οι Γκάθα.

Στον ύμνο, περιγράφεται ως «η μεγάλη πηγή Άρντβι Σούρα Αναχίτα που αυξάνει τη ζωή, αυξάνει τα κοπάδια και φέρνει ευημερία σε όλες τις χώρες» (5.1). Είναι «πλατιά ρέουσα και θεραπευτική», «αποτελεσματική ενάντια στα νταέβα», «αφοσιωμένη στην παράδοση του Αχούρα» (5.1). Συνδέεται με τη γονιμότητα καθαρίζοντας το σπέρμα των ανδρών (5.1), καθαρίζοντας τις μήτρες των γυναικών (5.1), ενθαρρύνοντας τη ροή του γάλακτος για τα νεογέννητα (5.2). Ως θεότητα του ποταμού, είναι υπεύθυνη για τη γονιμότητα του εδάφους και για την ανάπτυξη των καλλιεργειών, που θρέφουν τόσο τον άνθρωπο όσο και τα ζώα (5.3). Είναι μια όμορφη, δυνατή κοπέλα, που φοράει δέρματα κάστορα (5.3,7,20,129).

Η συσχέτιση μεταξύ νερού και σοφίας, που είναι κοινή σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς, είναι επίσης εμφανής, διότι εδώ η Αρέντβι Σούρα είναι η θεότητα, στην οποία οι ιερείς και οι μαθητευόμενοι πρέπει να προσεύχονται για διορατικότητα και γνώση (5.86). Στο εδάφιο 5.120 φαίνεται να οδηγεί ένα άρμα με τέσσερα άλογα: τον «άνεμο», τη «βροχή», τα «σύννεφα» και το «χιονόνερο». Σε νεότερα αποσπάσματα περιγράφεται να στέκεται σε «αγαλματική ακινησία», βασιλικά ντυμένη με χρυσοκέντητο χιτώνα, φορώντας χρυσό στέμμα, περιδέραιο και σκουλαρίκια, χρυσό στολίδι στο στήθος και σανδάλια με χρυσά κορδόνια μέχρι τον αστράγαλο (5.123, 5.126-8). Η Αρέντβι Σούρα Αναχίτα είναι γενναιόδωρη σε όσους την ευχαριστούν, αυστηρή σε όσους δεν την ευχαριστούν και κατοικεί σε «επιβλητικά μέρη» (5.101).

Η έννοια της Αρέντβι Σούρα Αναχίτα έχει αναμειχθεί σε κάποιο βαθμό με αυτήν της Άσι, της γκαθικής μορφής της Καλής Τύχης.

Άλλοι στίχοι στο Γιαστ 5 έχουν αρσενικές αντί για θηλυκές αντωνυμίες και έτσι φαίνεται να είναι στίχοι, που αρχικά ήταν αφιερωμένοι σε άλλες θεότητες.. Η Μπόις υποστηρίζει επίσης ότι η νέα σύνθετη θεότητα των υδάτων με πολεμικά χαρακτηριστικά σταδιακά σφετερίστηκε τη θέση του Απάμ Νάπατ, της μεγάλης πολεμικής θεότητας του νερού της αχουρικής τριάδας, με αποτέλεσμα τελικά να χαθεί η θέση του τελευταίου και η λατρεία του να περιοριστεί.

Υπάρχουν επίσης σημεία, που παρουσιάζουν αποκλίσεις στην περιγραφή της Αναχίτα. Υπήρξε, για παράδειγμα, η περίπτωση του τριχώματος του κάστορα. Ήταν σαφές ότι δεν γνώριζαν το ζώο δεδομένου του γεγονότος ότι ο ευρασιατικός κάστορας βρισκόταν στον Καύκασο, αλλά δεν ζούσε νότια της Κασπίας Θάλασσας ούτε στα ποτάμια και τις λίμνες της στέπας Αράλης-Κασπίας.

 Επιγραφές και κλασικές αναφορές 

 Αποδεικτικά στοιχεία λατρείας 
Η παλαιότερη χρονολογήσιμη και σαφής αναφορά στην εμβληματική λατρεία της Αναχίτας προέρχεται από τον Βαβυλώνιο λόγιο-ιερέα Βηρωσσό, ο οποίος, αν και έγραψε το 285 π.Χ., πάνω από 70 χρόνια μετά τη βασιλεία του Αρταξέρξη Β΄ Μνήμονα, καταγράφει ότι ο αυτοκράτορας ήταν ο πρώτος που κατασκεύασε λατρευτικά αγάλματα της Αφροδίτης Αναΐτιδας και τα τοποθέτησε στους ναούς πολλών από τις μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας, όπως η Βαβυλώνα, τα Σούσα, τα Εκβάτανα, η Βακτριανή, η Περσέπολη, η Δαμασκός και οι Σάρδεις. Επίσης, σύμφωνα με τον Βηρωσσό, οι Πέρσες δεν γνώριζαν την ύπαρξη αγαλμάτων θεών, μέχρι που ο Αρταξέρξης Β΄ ανήγειρε αυτά τα αγάλματα. Αυτό τεκμηριώνεται από τον Ηρόδοτο, όπου στις γενικές παρατηρήσεις στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. σχετικά με τις συνήθειες των Περσών σημειώνει ότι «δεν είναι συνήθειά τους να κατασκευάζουν και να στήνουν αγάλματα και εικόνες και βωμούς και όσους τα κατασκευάζουν θεωρούν ανόητους, όπως υποθέτω, επειδή ποτέ δεν πίστεψαν, όπως οι Έλληνες, ότι οι θεοί είναι η ομοίωση των ανθρώπων»... Καθώς η λατρεία θεσμοθετήθηκε, άρχισε να εξαπλώνεται ευρέως φτάνοντας πέρα από τα σύνορα της Περσίας και ριζώνοντας στην Αρμενία και τη Μικρά Ασία.

Η εξαιρετική καινοτομία των λατρειών των ιερών μπορεί επομένως να χρονολογηθεί στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. (ή στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ.), ακόμη και αν αυτά τα στοιχεία «δεν είναι του πιο ικανοποιητικού είδους». Παρ' όλα αυτά, μέχρι το 330 π.Χ. και υπό την βασιλική προστασία των Αχαιμενιδών, αυτές οι λατρείες είχαν διαδοθεί σε όλη τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Μεσόγειο, και από εκεί στην Αρμενία. Οι ναοί χρησίμευαν επίσης ως σημαντική πηγή εισοδήματος. Από τους Βαβυλώνιους βασιλιάδες, οι Αχαιμενίδες είχαν υιοθετήσει την έννοια του υποχρεωτικού φόρου ναού, ενός δεκάτου του ενός δέκατου που όλοι οι κάτοικοι πλήρωναν στον ναό που βρισκόταν πλησιέστερα στη γη τους ή σε άλλη πηγή εισοδήματος. Ένα μερίδιο αυτού του εισοδήματος, που ονομαζόταν quppu ša šarri ή «βασιλικό σεντούκι», ένας ευφυής θεσμός που εισήγαγε αρχικά ο Ναβοναΐδ, στη συνέχεια παραδιδόταν στον ηγεμόνα.

Παρ' όλα αυτά, η στενή σύνδεση του Αρταξέρξη με τους ναούς της Αναχίτα είναι «σχεδόν σίγουρα η κύρια αιτία της μακροχρόνιας φήμης αυτού του βασιλιά μεταξύ των Ζωροαστρών, μια φήμη που την έκανε χρήσιμη προπαγάνδα για τους επόμενους Αρσακίδες να τον ισχυριστούν (εντελώς ψευδώς) ως πρόγονό τους»...

 Πάρσα, Ελάμ και Μηδία 
Η αφοσίωση του Αρταξέρξη Β' στην Αναχίτα είναι πιο εμφανής στις επιγραφές του, όπου το όνομά της εμφανίζεται αμέσως μετά από αυτό του Αχούρα Μάζντα και πριν από αυτό του Μίθρα. Η επιγραφή του Αρταξέρξη στα Σούσα αναφέρει: «Με τη θέληση του Αχούρα Μάζντα, της Αναχίτα και του Μίθρα έχτισα αυτό το παλάτι. Είθε ο Αχούρα Μάζντα, η Αναχίτα και ο Μίθρα να με φυλάξουν από κάθε κακό» (A²Hc 15–10). Αυτή είναι μια αξιοσημείωτη ρήξη με την παράδοση. Κανένας Αχαιμενίδης βασιλιάς πριν από αυτόν δεν είχε επικαλεστεί κανέναν άλλον εκτός από τον Αχούρα Μάζντα μόνο ονομαστικά, αν και η επιγραφή του Δαρείου στο Μπεχιστούν επικαλείται τον Αχουραμάζντα και «τους άλλους θεούς που υπάρχουν».

Οι ναοί της Αναχίτα στα Εκβάτανα στη Μηδία πρέπει κάποτε να ήταν τα πιο ένδοξα ιερά στον γνωστό κόσμο. Αν και το παλάτι είχε απογυμνωθεί από τον Αλέξανδρο και τους επόμενους Σελευκίδες βασιλείς,  όταν ο Αντίοχος Γ΄ επιτέθηκε στα Εκβάτανα το 209 π.Χ., ο ναός «είχε τις κολώνες γύρω του ακόμα επιχρυσωμένες και πολλά ασημένια κεραμίδια ήταν στοιβαγμένα μέσα, ενώ παρέμεναν μερικά χρυσά τούβλα και μια σημαντική ποσότητα ασημένιων».

Η αναφορά του Πολύβιου στον Αλέξανδρο υποστηρίζεται από τον Αρριανό, ο οποίος το 324 π.Χ. έγραψε για έναν ναό στα Εκβάτανα αφιερωμένο στον «Ασκληπιό» (συμπερασματικά θεωρείται ότι ήταν η Αναχίτα, επίσης θεότητα της θεραπείας), ο οποίος καταστράφηκε από τον Αλέξανδρο επειδή είχε επιτρέψει στον φίλο του, Ηφαιστίωνα, να πεθάνει. Το τεράστιο πέτρινο λιοντάρι στον λόφο εκεί (λέγεται ότι είναι μέρος ενός ταφικού μνημείου του Ηφαιστίωνα) είναι σήμερα ένα σύμβολο, που οι επισκέπτες αγγίζουν με την ελπίδα γονιμότητας.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Αρταξέρξης Β΄ καθιέρωσε την παλλακίδα του, Ασπασία, ως ιέρεια στο ναό «στην Άρτεμη των Εκβατάνων, την οποία ονομάζουν Αναΐτιδα, ώστε να περάσει το υπόλοιπο της ζωής της σε αυστηρή αγνότητα». Αυτό, ωστόσο, δεν υπονοεί απαραίτητα ότι η αγνότητα ήταν απαίτηση για τις ιέρειες της Αναΐτιδας.

Ο Ισίδωρος ο Χαρακηνός, εκτός από μια αναφορά στον ναό στα Εκβάτανα («ένας ναός, ιερός στην Αναΐτιδα, θυσιάζουν εκεί πάντα») αναφέρει επίσης έναν «ναό της Άρτεμης» στο Κονκοβάρ (Κάτω Μηδία, σήμερα Κανγκαβάρ). Παρά τα αρχαιολογικά ευρήματα που αντικρούουν μια σύνδεση με την Αναχίτα., τα ερείπια ενός ελληνιστικού οικοδομήματος του 2ου αιώνα π.Χ. στο Κανγκαβάρ εξακολουθούν να αποτελούν δημοφιλές τουριστικό αξιοθέατο.

Ο Ισίδωρος καταγράφει επίσης έναν άλλο «βασιλικό τόπο, έναν ναό της Άρτεμης, που ιδρύθηκε από τον Δαρείο» στη Βασιλεία (Απαδάνα), στον βασιλικό δρόμο κατά μήκος της αριστερής όχθης του Ευφράτη..

Κατά την ελληνιστική παρθική περίοδο, τα Σούσα είχαν το «Dianae templum augustisimum» μακριά από την Ελυμαΐδα, όπου ένας άλλος ναός, γνωστός στον Στράβωνα ως «Τα Αζάρα», ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά/Άρτεμη και όπου ήμερα λιοντάρια περιφέρονταν στους χώρους. Αυτό μπορεί να αναφέρεται στον ναό πάνω από το φαράγγι Τανγκ-α Σαρβάκ στη σημερινή επαρχία Χουζεστάν. Εκτός από αυτό, δεν υπάρχουν στοιχεία για τη λατρεία στο Δυτικό Ιράν από την παρθική περίοδο, αλλά «είναι λογικό να υποθέσουμε ότι τα πολεμικά χαρακτηριστικά της Αναχίτα (Ιστάρ) εξασφάλισαν τη δημοτικότητά της στους επόμενους αιώνες μεταξύ των τάξεων πολεμιστών της παρθικής φεουδαρχίας»..

Τον 2ο αιώνα μ.Χ., το κέντρο της λατρείας στην Πάρσα (κυρίως Περσία) βρισκόταν στην Σταχρ (Ιστάχρ). Εκεί, η Αναχίτα συνέχισε να λατρεύεται για τον πολεμικό της ρόλο και στο Ιστάχρ ο Σασάν, από τον οποίο πήρε το όνομά της η δυναστεία των Σασανιδών, υπηρέτησε ως αρχιερέας. Ο γιος του Σασάν, ο Παπάκ, επίσης ιερέας αυτού του ναού, ανέτρεψε τον βασιλιά της Ιστάχρ (υποτελή των Αρσακιδών) και στέφθηκε στη θέση του. «Μέχρι εκείνη την εποχή (αρχές του 3ου αιώνα), το κάλυμμα κεφαλής της Αναχίτα (κολάχ) φοριόταν ως ένδειξη ευγένειας», κάτι που με τη σειρά του «υποδηλώνει ότι ήταν θεά της φεουδαρχικής τάξης των πολεμιστών». Ο Αρδασίρ (βασίλευσε 226-241 μ.Χ.) «έστελνε τα κεφάλια των βασιλιάδων που νικούσε για να εκτεθούν στον ναό της» Cit. .

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Βαράμη Α΄ (272-273 μ.Χ.), στον απόηχο ενός εικονομαχικού κινήματος που είχε ξεκινήσει περίπου την ίδια εποχή με το κίνημα της λατρείας των ιερών, τα ιερά που ήταν αφιερωμένα σε μια συγκεκριμένη θεότητα αποσυνδέθηκαν – βάσει νόμου – από αυτή τη θεότητα με την αφαίρεση των αγαλμάτων και στη συνέχεια είτε εγκαταλείφθηκαν είτε μετατράπηκαν σε βωμούς φωτιάς..  Το ίδιο ισχύει και για τα δημοφιλή ιερά του Μεχρ/Μίθρα, τα οποία διατήρησαν το όνομα Νταρμπ-ε Μεχρ - Πύλη του Μίθρα - που είναι σήμερα ένας από τους Ζωροαστρικούς τεχνικούς όρους για έναν ναό φωτιάς. Ο ναός στην Ιστάχρ μετατράπηκε επίσης και, σύμφωνα με την επιγραφή του Καρτίρ, είναι πλέον γνωστός ως «Φωτιά της Κυράς Αναχίντ».. Η εικονομαχία των Σασσανιδών, αν και διοικητικά από τη βασιλεία του Βαράμη Α΄, μπορεί να είχε ήδη υποστηριχθεί από τον πατέρα του Βαράμη, Σαπώρη Α΄ (241-272). Σε μια επιγραφή στα μεσοπερσικά, παρθικά και ελληνικά στην Καάμπα του Ζωροάστρη, ο «Μαζδαϊνός άρχοντας, ..., βασιλιάς των βασιλιάδων, ..., εγγονός του άρχοντα Παπάκ» καταγράφει ότι καθιέρωσε φωτιές για την κόρη του και τρεις από τους γιους του. Το όνομα της κόρης του: Αναχίντ. Το όνομα αυτής της φωτιάς: Αντούρ-Αναχίντ.
μικρογραφία|300x300εσ|Τελετή χρίσματος του Ναρσή (293–302), στην οποία ο Σασσανίδης βασιλιάς (δεύτερος από δεξιά) λαμβάνει το δαχτυλίδι της βασιλείας από την Αναχίτα (δεξιά).
Παρά τη διάλυση των λατρειών των ναών, η τριάδα Αχούρα Μάζντα, Αναχίτα και Μίθρας (όπως είχε επικαλεστεί ο Αρταξέρξης Β') θα συνέχιζε να είναι εξέχουσα σε όλη την εποχή των Σασσανιδών «και πράγματι παρέμειναν τα πιο δημοφιλή από όλα τα θεϊκά όντα στο Δυτικό Ιράν».. Επιπλέον, η εικονομαχία του Βαράμη Α' και των μεταγενέστερων βασιλιάδων προφανώς δεν επεκτάθηκε σε εικόνες όπου απεικονίζονται οι ίδιοι. Σε μια σκηνή ενθρόνισης στο Νακς-ε-Ρουστάμ, ο Ναρσής (293-302) φαίνεται να λαμβάνει το στέμμα του από μια γυναικεία θεότητα, που ταυτοποιείται ως Αναχίτα. Ο Ναρσής, όπως και ο Αρταξέρξης Β', ήταν προφανώς επίσης πολύ αφοσιωμένος στην Αναχίτα, καθώς στην επιγραφή ενθρόνισης στο Παϊκούλι (κοντά στο Χανικίν, στο σημερινό Ιράκ), ο Ναρσής επικαλείται «τον Ορμούζντ και όλους τους γιαζάτα, και την Αναχίντ που ονομάζεται Κυρά». 
μικρογραφία|Η μορφή μιας γυναίκας σε κυλινδρική σφραγίδα των Αχαιμενιδών
Η Αναχίτα έχει επίσης ταυτοποιηθεί ως μορφή στη σκηνή της στέψης του Χοσρόη Β' (590-628 μ.Χ.) στο Τακ-ε Μποστάν, αλλά σε αυτή την περίπτωση όχι τόσο πειστικά όσο για αυτή του Ναρσή.. Αλλά, εκτός από τις δύο βραχογραφίες στο Νακς-ε Ρουστάμ και στο Τακ-ε Μποστάν, «λίγες μορφές που αναμφισβήτητα αντιπροσωπεύουν τη θεά είναι γνωστές». Η μορφή μιας γυναίκας σε κυλινδρική σφραγίδα των Αχαιμενιδών έχει ταυτοποιηθεί ως της Αναχίτα, όπως και μερικά ανάγλυφα από την Πάρθια εποχή (250 π.Χ.-226 μ.Χ.), δύο εκ των οποίων προέρχονται από οστεοφυλάκια, fig. 120, 313..

Επιπλέον, οι απεικονίσεις ασημικών σκευών των Σασσανιδών με γυμνές ή ελάχιστα ντυμένες γυναίκες, που κρατούν ένα λουλούδι ή φρούτο ή πουλί ή παιδί, αναγνωρίζονται ως εικόνες της Αναχίτα, cit. Trever, À propos, plates XXVII-XXIX..  Επιπλέον, «έχει προταθεί ότι τα στέμματα με κιονοστοιχίες ή οδοντωτά σχήματα [που απεικονίζονται] στα νομίσματα των Σασσανιδών ανήκουν στην Αναχίντ».

 Μικρά Ασία και Εγγύς Ανατολή 
Η λατρεία άκμασε στη Λυδία ακόμη και μέχρι το τέλος της Ελληνιστικής περιόδου και της πρώιμης Παρθικής Αυτοκρατορίας, ακόμη και κατά τη διάρκεια της ζωής του Ιησού. Οι Λυδοί είχαν ναούς αφιερωμένους στη θεότητα στις Σάρδεις, τη Φιλαδέλφεια, την Ιεροκαισάρεια, την Ύπαιπα (όπου εξακολουθούσε να λατρεύεται ως Άρτεμις Αναΐτις ή Περσική Άρτεμις κατά την Κλασική και Ρωμαϊκή εποχή), τη Μαιονία και αλλού. Σύμφωνα με πληροφορίες, ο ναός στην Ιεροκαισάρεια ιδρύθηκε από τον «Κύρο», πιθανώς . Κύρο τον Νεότερο, αδελφό του Αρταξέρξη Β΄, ο οποίος ήταν σατράπης της Λυδίας μεταξύ 407 και 401 π.Χ.

Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο γεωγράφος Παυσανίας αναφέρει ότι υπήρξε προσωπικά μάρτυρας (προφανώς μαζδαϊκών) τελετών στην Ύπαιπα και την Ιεροκαισάρεια. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, η Αναχίτα λατρευόταν μαζί με τον Ομάνο στη Ζήλα του Πόντου.  Στην Κασταμπάλα, αναφέρεται ως «Άρτεμις Περασία». Η Αναχίτα και ο Ομάνος είχαν κοινούς βωμούς στην Καππαδοκία.

 Αρμενία και Καύκασος 

«Η ελληνική επιρροή [έδωσε] μια νέα ώθηση στη λατρεία των εικόνων [και] θετικές ενδείξεις γι' αυτό προέρχονται από την Αρμενία, τότε μια Ζωροαστρική γη». Σύμφωνα με τον Στράβωνα, οι «Αρμένιοι συμμερίζονταν τη θρησκεία των Περσών και των Μήδων και τιμούσαν ιδιαίτερα την Αναΐτιδα». Οι βασιλιάδες της Αρμενίας ήταν «σταθεροί υποστηρικτές της λατρείας» και ο Τιριδάτης Γ΄, πριν από τη μεταστροφή του στον Χριστιανισμό, «προσευχόταν επίσημα στην τριάδα Αραμάζντ - Αναχίτ - Βαχάγκν, αλλά λέγεται ότι έδειξε ιδιαίτερη αφοσίωση στη «μεγάλη κυρά Αναχίτ, ευεργέτιδα ολόκληρης της ανθρώπινης φυλής, μητέρα κάθε γνώσης, κόρη του μεγάλου Αραμάζντ» Cit. Agathangelos 22..

Σύμφωνα με τον ιστορικό Αγαθάγγελο, η παράδοση απαιτούσε από τους βασιλιάδες της Αρμενίας να ταξιδεύουν μία φορά το χρόνο στον ναό της Έριζα (Έρεζ) στην Ακιλισηνή για να γιορτάσουν τη γιορτή της θεότητας. Ο Τιριδάτης έκανε αυτό το ταξίδι κατά το πρώτο έτος της βασιλείας του, όπου πρόσφερε θυσίες, στεφάνια και κλαδιά.Ο ναός στην Έριζα φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα διάσημος, «ο πλουσιότερος και πιο σεβάσμιος στην Αρμενία», στελεχωμένος με ιερείς και ιέρειες, οι τελευταίες από επιφανείς οικογένειες που υπηρετούσαν στον ναό πριν παντρευτούν.

Αυτή η πρακτική μπορεί και πάλι να αποκαλύπτει σημιτικές συγκρητικές επιρροές και δεν μαρτυρείται διαφορετικά σε άλλες περιοχές. Ο Πλίνιος αναφέρει ότι οι στρατιώτες του Μάρκου Αντώνιου έσπασαν ένα τεράστιο άγαλμα της θεότητας φτιαγμένο από συμπαγές χρυσό και στη συνέχεια μοίρασαν τα κομμάτια μεταξύ τους. Επίσης, σύμφωνα με τον Πλίνιο, που υποστηρίζεται από τον Δίωνα Κάσσιο, η Ακιλισηνή τελικά έγινε γνωστή ως Αναϊτική. Ο Δίων Κάσσιος αναφέρει επίσης ότι μια άλλη περιοχή κατά μήκος του ποταμού Κύρου, στα σύνορα Αλβανίας του Καυκάσου και Ιβηρίας, ονομαζόταν επίσης «γη της Αναΐτιδος».

Η Αναχίτ λατρευόταν επίσης στα Αρτάξατα, πρωτεύουσα του Αρμενικού Βασιλείου, όπου ο ναός της βρισκόταν κοντά σε αυτόν του Τιούρ, θεότητας των χρησμών. Στο Αστισάτ, κέντρο της λατρείας του Βαχάγκν, λατρευόταν ως βοσκιμάιρ, η «χρυσή μητέρα». Το 69 π.Χ., οι στρατιώτες του Λούκουλλου είδαν αγελάδες αφιερωμένες στην «Περσική Άρτεμη» να περιφέρονται ελεύθερα στην Τομίσα στη Σωφηνή (στον Ευφράτη στη Νοτιοδυτική Αρμενία), όπου τα ζώα έφεραν το σήμα ενός πυρσού στα κεφάλια τους. Μετά τη μεταστροφή του Τιριδάτη στον Χριστιανισμό, η λατρεία της Αναχίτ καταδικάστηκε και οι εμβληματικές αναπαραστάσεις της θεότητας καταστράφηκαν.

Έχουν γίνει προσπάθειες να αναγνωριστεί η Αναχίτα ως μία από τις τρεις κύριες θεότητες στην Αλβανία του Καυκάσου, αλλά αυτές είναι αμφισβητήσιμες. Ωστόσο, στις περιοχές της Μοσχίας στην Κολχίδα, ο Στράβων αναφέρει μια λατρεία της Λευκοθέας, την οποία άλλοι έχουν αναγνωρίσει ως ανάλογη της Αναχίτας. Η λατρεία της Αναχίτας μπορεί επίσης να επηρέασε την Αϊνίνα και τη Ντανίνα, δύο θεότητες των Ιβήρων του Καυκάσου που αναφέρονται στα μεσαιωνικά γεωργιανά χρονικά.

 Κληρονομιά 
Ως θεότητα, η Αρέντβι Σούρα Αναχίτα έχει τεράστια σημασία για τη ζωροαστρική θρησκεία, καθώς ως εκπρόσωπος των υδάτων, είναι στην πραγματικότητα η θεότητα, προς την οποία απευθύνεται η λειτουργία γιάσνα, η κύρια πράξη λατρείας. «Μέχρι σήμερα η ευλάβεια για το νερό είναι βαθιά ριζωμένη στους Ζωροαστριστές και στις ορθόδοξες κοινότητες γίνονται τακτικά προσφορές στο πηγάδι του σπιτιού ή σε κοντινό ρέμα»..

Είναι «πολύ πιθανό»  ότι το ιερό της Σαχρμπανού στο βασιλικό Ράι (Ραγές, κεντρική Μηδία) ήταν κάποτε αφιερωμένο στην Αναχίτα. Ομοίως, ένα από τα «πιο αγαπημένα ορεινά ιερά των Ζωροαστρών του Γιαζντ, που βρίσκεται δίπλα σε μια ζωντανή πηγή και μια μεγάλη συμβολή υδάτινων ρεμάτων, είναι αφιερωμένο στην Μπανού-Παρς, «την Κυρά της Περσίας»...

Ωστόσο, και παρά την ευρεία δημοτικότητα της Αναχίτα, «είναι αμφίβολο αν δικαιολογείται η τρέχουσα τάση, σύμφωνα με την οποία σχεδόν κάθε μεμονωμένη φιγούρα στην τέχνη των Σασσανιδών, είτε καθιστή, είτε όρθια, είτε χορεύτρια, είτε ντυμένη, είτε ημίγυμνη, χαιρετίζεται ως η αναπαράστασή της».

Η αρμενική λατρεία της Αναχίτ, καθώς και η προχριστιανική αρμενική θρησκεία γενικότερα, ήταν πολύ στενά συνδεδεμένη με τον περσικό Ζωροαστρισμό.

 Στη λογοτεχνία 
Στο βιβλίο του «Η ζωή του Τζόνσον», ο Τζέιμς Μπόσγουελ αφηγείται την ιστορία του Ντόναλντ ΜακΚουίν, ο οποίος πίστευε ότι ένα κτίριο κοντά στο Κάστρο Ντάνβεγκαν ήταν τα ερείπια ενός ναού αφιερωμένου στην Αναχίτα. Ο Σάμιουελ Τζόνσον δεν έδωσε καμία πίστη στις πεποιθήσεις του ΜακΚουίν, οι οποίες, όπως είπε ο Τζόνσον, βασίζονταν αποκλειστικά σε φωνολογικές ομοιότητες των ονομάτων.

Στη σειρά Bobby Dollar του Ταντ Γουίλιαμς, η Αναχίτα αναφέρεται ως Αναΐτα, μια ισχυρή θεά που μετατράπηκε σε άγγελο και ενεργεί ως ένα από τα πέντε μέλη μιας συλλογικότητας κρίσης γνωστής ως Εφορεία.

 Δείτε επίσης 

 Αταργάτις, μια συριακή θεότητα που συγχέεται επίσης με την Ιστάρ και συνδέεται με τα νερά.
 Αραχωσία, το όνομα της οποίας προέρχεται από την παλαιοιρανική λέξη *Harahvatī (, παλαιοπερσική Hara(h)uvati- ).
 Χάρα Μπερεζάιτι, «Υψηλή Χάρα», το μυθικό βουνό από το οποίο πηγάζει ο ποταμός *Χαραχβάτι .
 Μαχαντέβι, η υπέρτατη θεά στον Ινδουισμό
 Ο ποταμός Σαρασβάτι, μια εκδήλωση της θεάς Σαρασβάτι .

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 


 Arjomand, Saïd Amir (1998), "Artaxerxes, Ardašīr, and Bahman", Journal of the American Oriental Society, 118 (2): 245–248, doi:10.2307/605896, JSTOR 605896
 Bikerman, E. (1938), "Anonymous Gods", The Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 1 (3): 187–196, doi:10.2307/750004, JSTOR 750004, S2CID 244492118
 Boyce, Mary (1967), "Bībī Shahrbānū and the Lady of Pārs", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 30 (1), London: University of London: 30–44, doi:10.1017/S0041977X00099080, JSTOR 611813, S2CID 162849583
 Boyce, Mary (1975a), A History of Zoroastrianism, Vol. I, Leiden/Cologne: Brill
 Boyce, Mary (1975b), "On the Zoroastrian Temple Cult of Fire", Journal of the American Oriental Society, 95 (3), Ann Arbor: AOS/UMich. Press: 454–465, doi:10.2307/599356, JSTOR 599356
 Boyce, Mary (1982), A History of Zoroastrianism, Vol. II, Leiden/Cologne: Brill
 Boyce, Mary (1983a), "Āban", Encyclopædia Iranica, vol. 1, New York: Routledge & Kegan Paul, p. 58
 Boyce, Mary (1983b), "Anāhīd", Encyclopædia Iranica, vol. 1, New York: Routledge & Kegan Paul, pp. 1003–1009
 Campos, Israel (2013), "Anahita and Mithra in the achaemenid royal inscriptions", Anahita: Ancient Persian Goddess and Zoroastrian Yazata, London: Avalonia, pp. 5–12
 Cumont, Franz (1926), "Anahita", in Hastings, James (ed.), Encyclopedia of Religion and Ethics, vol. 1, Edinburgh: T. & T. Clark
 Dandamaev, Muhammad A; Lukonin, Vladimir G (1989), The Culture and Social Institutions of Ancient Iran, New York: Cambridge UP, ISBN 0-521-32107-7
 Darmesteter, James (1892), "Le Zend-Avesta, I", Annales du Musée Guimet, 21, Paris: Musée Guimet
 Darrow, William R (1988), "Keeping the Waters Dry: The Semiotics of Fire and Water in the Zoroastrian 'Yasna'", Journal of the American Academy of Religion, 56 (3): 417–442, doi:10.1093/jaarel/lvi.3.417, JSTOR 1463964
 de Jong, Albert (1997), Traditions of the Magi: Zoroastrianism in Greek and Latin literature, BRILL
 Girshman, Roman (1962), Persian art, Parthian and Sassanian dynasties, London: Golden Press
 Gray, Louis H (1926), "A List of the Divine and Demonic Epithets in the Avesta", Journal of the American Oriental Society, 46: 97–153, doi:10.2307/593793, JSTOR 593793
 Jacobs, Bruno (2006), "Anahita" (PDF), Iconography of Deities and Demons in the Ancient Near East (Electronic Pre-Publication), Leiden: Zurich UP/Brill, archived from the original (PDF) on 2007-06-21
 Kleiss, Wolfram (2005), "Kangavar", Encyclopædia Iranica Online, vol. OT 7, Costa Mesa: Mazda Pub, archived from the original on 2007-12-14, retrieved 2007-04-02
 Lommel, Herman (1927), Die Yašts des Awesta, Göttingen-Leipzig: Vandenhoeck & Ruprecht/JC Hinrichs
 Lommel, Herman (1954), "Anahita-Sarasvati", in Schubert, Johannes; Schneider, Ulrich (eds.), Asiatica: Festschrift Friedrich Weller Zum 65. Geburtstag, Leipzig: Otto Harrassowitz, pp. 405–413
 MacKenzie, David Neil (1964), "Zoroastrian Astrology in the 'Bundahišn'", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 27 (3), London: University of London: 511–529, doi:10.1017/S0041977X0011835X, JSTOR 611388, S2CID 170584936
 Meyer, Eduard (1886), "Anaitis", Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie, vol. I, Leipzig: WH Roscher, pp. 330–334
 Monier-Williams, Monier (1898), A Sanskrit-English Dictionary, New York: OUP
 Nöldecke, Theodor, ed. (1879), Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, Leiden: Brill (repr. 1973)
 Nyberg, Henrik Samuel (1938), Die Religionen des alten Iran, Leipzig: JC Hinrichs
 Taqizadeh, Sayyid Hasan (1938), Old Iranian Calendars (Prize Publication Fund, Vol. 16), London: Royal Asiatic Society
 Tseretheli, Michael (January 1935), "The Asianic (Asia Minor) elements in national Georgian paganism", Georgica, 1 (1): 55, retrieved 7 August 2012
 Widengren, Geo (1955), "Stand und Aufgaben der iranischen Religionsgeschichte: II. Geschichte der iranischen Religionen und ihre Nachwirkung", Numen, 2 (1/2): 47–134, doi:10.2307/3269455, JSTOR 3269455
 Widengren, Geo (1965), Die Religionen Irans (Die Religion der Menschheit, Vol. 14), Stuttgart: Kohlhammer Verlag

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Σελίδα που χρησιμοποιεί δεδομένα των Wikidata/P373
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις