Ιπτάμενη τέφρα (μυθιστόρημα)

Ιπτάμενη τέφρα () είναι μυθιστόρημα της Γερμανίδας συγγραφέα Μόνικα Μάρον που αναφέρεται στις καταστροφικές συνέπειες της περιβαλλοντικής ρύπανσης. Ήταν το πρώτο λογοτεχνικό έργο στη ΛΔΓ που κατήγγειλε ανοιχτά περιβαλλοντικά αδικήματα που διαπράττονταν στα ορυχεία λιγνίτη της Ανατολικής Γερμανίας και βασίζεται σε δημοσιογραφική έρευνα της Μάρον στην περιοχή χημικής βιομηχανίας της ΛΔΓ. 

Ανατολική Γερμανία, περίπου το 1975. Μια δημοσιογράφος ταξιδεύει σε βιομηχανική πόλη για να κάνει ρεπορτάζ για τον απαρχαιωμένο και περιβαλλοντικά επικίνδυνο σταθμό παραγωγής ενέργειας. Ωστόσο, οι αποκαλύψεις της προκαλούν δυσαρέσκεια στο κόμμα και την φέρνουν σε αντιπαράθεση με τους συναδέλφους της. Δέχεται πιέσεις και πρέπει να απολογηθεί, κάτι που γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο. Τελικά, απογοητευμένη από την έλλειψη υποστήριξης, εγκαταλείπει και αποσύρεται.

Κεντρικά θέματα είναι επίσης η λογοκρισία σε ολοκληρωτικά καθεστώτα και ο κρατικός έλεγχος των ανθρώπων και των μέσων ενημέρωσης. Λόγω του επικριτικού περιεχομένου, το βιβλίο δεν μπόρεσε να εκδοθεί στη ΛΔΓ. Εκδόθηκε το 1981 στη Δυτική Γερμανία, όπου χαιρετίστηκε ως πρότυπο κριτικών έργων της ανατολικογερμανικής λογοτεχνίας.

 Παρουσίαση 
Το μυθιστόρημα αφηγείται την ιστορία της Γιοζέφα Νάντλερ, μιας 30χρονης δημοσιογράφου από το Ανατολικό Βερολίνο και ανύπαντρης μητέρας, που όταν της ανατίθεται να γράψει ένα ρεπορτάζ για το εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας με λιγνίτη στην πόλη Β. (αναφέρεται στο Μπίτερφελντ, κέντρο της χημικής βιομηχανίας στη Σαξονία-Άνχαλτ), γίνεται μάρτυρας των καταστροφικών, επιβλαβών για την υγεία συνθηκών στο εργοστάσιο και στη γύρω περιοχή. Η αφηγήτρια σε πρώτο πρόσωπο, η Νάντλερ, αφηγείται πώς ενώ η κυβέρνηση σκοπεύει να κατασκευάσει ένα νέο και ασφαλέστερο εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας, το παλιό θα παραμείνει επίσης σε λειτουργία. Η Νάντλερ σύντομα βρίσκεται υπό σημαντική πίεση και αντιμετωπίζει πρόβλημα στις προσπάθειές της να αποκαλύψει το θέμα. Πρέπει να απολογηθεί στην ηγεσία του κόμματος αλλά και σε πολλούς συναδέλφους, γεγονός που την φέρνει αντιμέτωπη με ένα ηθικό δίλημμα που επιδεινώνεται περαιτέρω από την οικογενειακή της κατάσταση. Όταν, πιστεύοντας αφελώς ότι μπορεί ακόμη να είναι σε θέση να φέρει αλλαγή, γράφει μια επιστολή στις κυβερνητικές αρχές ζητώντας να αναγνωρίσουν τις απάνθρωπες συνθήκες στο Β. και να τις αντιμετωπίσουν, κινούνται πειθαρχικές διαδικασίες εναντίον της που μετατρέπονται σε κατηγορητήριο. Η ιδιωτική της ζωή ακολουθεί επίσης μια ζοφερή πορεία και η συμπεριφορά της κλιμακώνει περαιτέρω τη σύγκρουση. Πριν μάθει ​​για τη διαδικασία διαγραφής της από το κόμμα, αποφασίζει να εγκαταλείψει τη δημοσιογραφία και έτσι να μην συμμετέχει πλέον στις πρακτικές συγκάλυψης του μηχανισμού των μέσων ενημέρωσης. Το μυθιστόρημα ολοκληρώνεται με την ελπιδοφόρα σημείωση ότι ο σταθμός παραγωγής ενέργειας στο Β. πρόκειται να κλείσει «λαμβάνοντας υπόψη την υγεία των πολιτών και αγνοώντας τα βραχυπρόθεσμα οικονομικά πλεονεκτήματα». Το επαγγελματικό μέλλον της δημοσιογράφου παραμένει αβέβαιο.

Η πόλη Β. απεικονίζεται ως εξαιρετικά μολυσμένη, η αιτία της οποίας αποδίδεται στην παρουσία ενός παλιού σταθμού παραγωγής ενέργειας με καύση λιγνίτη. Η δημοσιογράφος περιγράφει πώς οι κάτοικοι καθαρίζουν συνεχώς τα παράθυρά τους επειδή οι καμινάδες του εργοστασίου υψώνονται σαν κάννες κανονιών στον ουρανό, εκτοξεύοντας το βρώμικο περιεχόμενό τους στην πόλη, το οποίο στη συνέχεια επιστρέφει «ιπτάμενη τέφρα» απαλή σαν χιόνι. Παρά την κατασκευή ενός νέου σταθμού παραγωγής ενέργειας, αυτός ο παλιός δεν μπορεί να κλείσει λόγω οικονομικών περιορισμών, με εντολές από «την ηγεσία». Ο Άλφρεντ Ταλ, ο υπεύθυνος τύπου του εργοστασίου που δεν κατονομάζεται, αναφέρει ότι το νέο κτίριο του σταθμού παραγωγής ενέργειας θα είναι ανοιχτό μπλε: «Αν δεν μπορούμε να έχουμε γαλάζιο ουρανό, τουλάχιστον θα μας χτίσουν έναν γαλάζιο σταθμό παραγωγής ενέργειας». Πράγματι, η πόλη δεν έχει γαλάζιο ουρανό, καθώς όλα είναι καλυμμένα με μαύρη αιθάλη. Ο ίδιος ο Άλφρεντ Ταλ αναφέρει την Β. ως «την πιο βρώμικη πόλη της Ευρώπης».

Το έργο, που είναι το πρώτο μυθιστόρημα της Μάρον και περιέχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία, ασκεί κριτική στο καθεστώς σχετικά με τα περιβαλλοντικά προβλήματα αλλά και τις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες στη ΛΔΓ. Η Μάρον κατηγορεί και τους πολίτες της ΛΔΓ για δειλία και υποταγή, μια κατηγορία που διατύπωσε επίσης σε πολυάριθμες συνεντεύξεις, δοκίμια και εκπομπές τύπου. Κεντρικά θέματα είναι επίσης η λογοκρισία και η παρακολούθηση ατόμων από το Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας. 

Η συγγραφέας εξέφραζε συχνά τις απόψεις της κατά του ανατολικογερμανικού καθεστώτος σε συνεντεύξεις, δοκίμια και βιβλία. Ωστόσο, είχε κάποιο βαθμό προστασίας λόγω του πατριού της, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Εσωτερικών και ισχυρό μέλος της ηγεσίας του κόμματος. Υπήρχε όμως απαγόρευση έκδοσης των βιβλίων της και βρισκόταν υπό συνεχή παρακολούθηση από τη Στάζι μέχρι την αναχώρησή της στη Δυτική Γερμανία το 1988. 

 Η ρύπανση στο Μπίτερφελντ 
μικρογραφία|Καμινάδα του εργοστασίου παραγωγής χλωρίου Chlor IV στο Γκρέπιν, κοντά στο Μπίτερφελντ, 1988
Πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το Μπίτερφελντ ήταν βιομηχανικό κέντρο που παρήγαγε επίσης ουσίες που σχετίζονταν με τον πόλεμο. Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής εποχής, αιχμάλωτοι πολέμου μεταφέρθηκαν για καταναγκαστική εργασία στα χημικά και οπλικά εργοστάσια της πόλης μέχρι το 1945. Στα τελευταία χρόνια της ΛΔΓ, η περιοχή έγινε σύμβολο της ερειπωμένης κατάστασης της οικονομίας και της επικίνδυνης περιβαλλοντικής ρύπανσης, καθώς ο εκσυγχρονισμός των βιομηχανικών εγκαταστάσεων παραμελήθηκε και η περιβαλλοντική ρύπανση συνεχίστηκε με τον ίδιο ρυθμό όπως στις αρχές του 20ού αιώνα. Η συσσώρευση τοξινών μέσω περιβαλλοντικά καταστροφικών πρακτικών, είχε ως αποτέλεσμα σημαντικές περιβαλλοντικές ζημιές. Η πόλη έφερε τον καθόλου κολακευτικό τίτλο της «πιο βρώμικης πόλης στην Ευρώπη».   

Στις 11 Ιουλίου 1968, μια ισχυρή έκρηξη συγκλόνισε το Μπίτερφελντ. Σε χημικό εργοστάσιο, 42 από τους 57 εργάτες πέθαναν ακαριαία και 200 ​​άτομα χρειάστηκαν ιατρική περίθαλψη. Μεγάλα τμήματα του εργοστασίου καταστράφηκαν. Οι υπεύθυνοι της εταιρείας και των κομματικών στελεχών προσπάθησαν να αποτρέψουν τη δημοσιοποίηση του ατυχήματος. Το 1988, ένα ντοκιμαντέρ που γυρίστηκε παράνομα παρουσίασε βουνά επικίνδυνων αποβλήτων και λίμνες τοξικών λυμάτων στα  λιγνιτωρυχεία ανοιχτής εξόρυξης της περιοχής, καθώς και την ιπτάμενη τέφρα, υποπροϊόν της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας των λιγνιτικών σταθμών, που μερικές φορές είχε πάχος αρκετών εκατοστών σε σπίτια και αγροκτήματα κοντά στα εργοστάσια, αποκαλύπτοντας την έκταση της περιβαλλοντικής ρύπανσης στη βιομηχανική περιοχή γύρω από το Μπίτερφελντ, η οποία κυριαρχούνταν από χημικά εργοστάσια. Μετά τη γερμανική επανένωση το 1990, πολλά βιομηχανικά εργοστάσια έκλεισαν ή εκσυγχρονίστηκαν και η ατμοσφαιρική ρύπανση μειώθηκε σημαντικά. 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Ανατολικογερμανική λογοτεχνία