Βενζιδίνη

Η 4-4-βενζιδίνη ή 4-4-διαμινοδιφαινύλιο είναι οργανική χημική ένωση με συντακτικό τύπο (C6H4NH2)2. Από χημική άποψη είναι μια αρωματική αμίνη. Παράγωγες ενώσεις της χρησιμεύουν στην παραγωγή βαφών. Από την άλλη, έχει χαρακτηρισθεί ως καρκινογόνο, συνδεδεμένο με τον καρκίνο της ουροδόχου κύστεως και τον καρκίνο του παγκρέατος.

 Σύνθεση και ιδιότητες 
Η βενζιδίνη παρασκευάζεται με πρώτη ύλη το νιτροβενζόλιο σε δύο βήματα: Πρώτα το νιτροβενζόλιο μετατρέπεται σε υδροβενζόλιο, δηλαδή 1,2-διφαινυλυδραζίνη, συνήθως με χρήση σκόνης σιδήρου ή ψευδαργύρου ως αναγωγικού παράγοντα. Η επεξεργασία του υδροβενζολίου με ανόργανα οξέα (π.χ. υδροχλωρικό) επάγει μια αντίδραση αναδιάταξης προς βενζιδίνη, ενώ σχηματίζονται επίσης και μικρότερες ποσότητες άλλων ισομερών.Schwenecke, H., και Mayer, D.: το λήμμα «Benzidine and Benzidine Derivatives» στην Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, εκδ. Wiley-VCH, Weinheim 2005, ISBN 978-3-527-30673-2 Αυτή η ενδομοριακή μετάθεση προς βενζιδίνη αποτελεί ένα γνωστό «αίνιγμα μηχανισμού» στην οργανική χημεία:

400px

Η μετατροπή χαρακτηρίζεται ως μια [5,5] σιγματροπική αντίδραση:

400px|Ο μηχανισμός μεταθέσεως της βενζιδίνης

Ως προς τις φυσικές ιδιότητες ως ουσία, η 4-4-βενζιδίνη διαλύεται ελάχιστα στο νερό σε θερμοκρασία δωματίου, αλλά μπορεί να ανακρυσταλλωθεί από το καυτό νερό, όπου κρυσταλλώνεται ως η μονοένυδρη μορφή της. Η ακάθαρτη βενζιδίνη έχει χρώμα γκρίζο έως κοκκινωπό, όμως τα διαλύματά της αντιδρούν με οξειδωτικούς παράγοντες και δίνουν παράγωγα σχετιζόμενα με τις κινόνες, με βαθύ χρώμα.

Χρήσεις
Η μετατροπή της βενζιδίνης στο διδιαζωνικό άλας της αποτελούσε κάποτε ένα αναπόσπαστο βήμα στην παραγωγή «άμεσων βαφών» (δηλαδή βαφών που δεν απαιτούν στερεωτική ουσία), π.χ. για τον χρωματισμό βαμβακερών υφασμάτων. Η επίδραση 1-αμινοναφθαλενιο-4-σουλφονικού οξέος σε αυτό το άλας δίνει τη βαφή που είναι γνωστή με την κοινή ονομασία ερυθρό του Κονγκό, ενώ άλλες γνωστές βαφές που προέρχονταν από τη βενζιδίνη ήταν η χρυσαμίνη και το λεγόμενο κίτρινο του Κονγκό. Επίσης η βενζιδίνη χρησίμευε στην ιατροδικαστική ανίχνευση αίματος, καθώς ένα ένζυμο στο αίμα προκαλεί την οξείδωση της βενζιδίνης προς ένα παράγωγο με χαρακτηριστικό έντονο μπλε χρώμα. Χρησιμεύει ακόμα στην ανίχνευση κυανιδίων, μέσα από μια παρόμοια αντίδραση. Ωστόσο οι εφαρμογές αυτές έχουν αντικατασταθεί κατά πολύ με μεθόδους που χρησιμοποιούν φαινολοφθαλεΐνη, υπεροξείδιο του υδρογόνου και λουμινόλη.

Αρκετά παράγωγα της 4-4-βενζιδίνης παράγονται ακόμα σήμερα εμπορικά, σε κλίμακες από ένα χιλιόγραμμο έως λίγους τόνους ανά έτος, κυρίως ως πρόδρομες ενώσεις βαφών και χρωστικών. Κατά σειρά ποσότητας παράγονται, μεταξύ άλλων, τα εξής παράγωγα:

 3-3-διχλωροβενζιδίνη
 o-τολιδίνη (3-3-διμεθυλο-4-4-βενζιδίνη)
 o-διανισιδίνη (3-3-διμεθοξυ-4-4-βενζιδίνη, CAS# 119-90-4)
 3-3-διαμινοβενζιδίνη, πρόδρομος της γνωστής πυρίμαχης συνθετικής ίνας πολυβενζιμιδαζόλης

Ασφάλεια
Η βενζιδίνη, όπως και άλλες αρωματικές αμίνες (π.χ. η 2-ναφθυλαμίνη), έχει σχεδόν παύσει να χρησιμοποιείται από τη βιομηχανία παγκοσμίως εξαιτίας της καρκινογόνου δράσεώς της. Τον Αύγουστο του 2010 ακόμα και οι βαφές βενζιδίνης συμπεριλήφθηκαν στον κατάλογο «Χημικών ουσιών ανησυχίας» της Υπηρεσίας Περιβάλλοντος (EPA) των ΗΠΑ. Η παραγωγή της ίδιας της βενζιδίνης είναι παράνομη σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο (από το 2002).

Παραπομπές

Πηγές
 Το ομώνυμο λήμμα στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμος 8, σελ. 257

Κατηγορία:Οργανικές αμίνες