Μάχη της Ηλιουπόλεως

Η Μάχη της Ηλιούπολης ή Αΐν Σαμς ήταν μία αποφασιστική μάχη το 640 μεταξύ Αραβικών μουσουλμανικών στρατών, και Ρωμαϊκών δυνάμεων για τον έλεγχο τής Αιγύπτου. Αν και υπήρξαν αρκετές σημαντικές αψιμαχίες μετά από αυτή τη μάχη, ουσιαστικά έκρινε την τύχη τής Ρωμαϊκής κυριαρχίας στην Αίγυπτο, και άνοιξε την πόρτα για την μουσουλμανική κατάκτηση τού Ρωμαϊκού Εξαρχάτου τής Αφρικής.

 Ιστορικό των ισλαμικών κατακτήσεων 
Την εποχή τού θανάτου τού Μωάμεθ στις 8 Ιουνίου 632, το Ισλάμ είχε ουσιαστικά ενοποιήσει ολόκληρη την Αραβική Χερσόνησο. Μέσα στα επόμενα 12 χρόνια, υπό την κυριαρχία των δύο πρώτων χαλιφών, δημιουργήθηκε μία ισλαμική Αυτοκρατορία, που προσάρτησε όλη την πρώην Αυτοκρατορία των Σασσανιδών και τις περισσότερες από τις ανατολικές επαρχίες τής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το Μουσουλμανικό χαλιφάτο συνέχισε να επεκτείνεται, μέχρι που στις αρχές τού 8ου αι. εκτεινόταν από τον Ατλαντικό Ωκεανό στα δυτικά, έως την Κεντρική Ασία στα ανατολικά. Tabari, Imam (1993). History of al-Tabari. New York: State University of New York Press. 

Υπό τον πρώτο χαλίφη, Αμπού Μπακρ, χρησιμοποιήθηκε βία, για να αποτραπεί η κατάρρευση τού νέου ισλαμικού κράτους από αναταραχές και εξεγέρσεις, και οι πρώτες επιδρομές πραγματοποιήθηκαν στο έδαφος τής αυτοκρατορίας των Σασσανιδών. Αλλά η ολοκληρωτική επίθεση στις γειτονικές αυτοκρατορίες ήρθε με την άνοδο τού δεύτερου Χαλίφη, Ουμάρ. Όταν ο νέος χαλίφης ξεκίνησε την κυριαρχία του το 634, η διεθνής κατάσταση στη Μέση Ανατολή δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο ευνοϊκή, για μία νέα και φιλόδοξη δύναμη: οι δύο παραδοσιακές κύριες δυνάμεις τής περιοχής, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και οι Σασσανίδες της Περσίας, είχαν εξαντλήσει η μία την άλλη σε μία σύγκρουση, που μαινόταν για επάνω από 20 χρόνια. Μέχρι τη δεκαετία τού 630, η Περσία των Σασσανιδών είχε περιέλθει σε κατάσταση εμφυλίου πολέμου, ενώ η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, υπό τον γηραιό Αυτοκράτορα Ηράκλειο, με το ανθρώπινο δυναμικό και τούς πόρους του να έχουν εξαντληθεί στον αγώνα με τον παλαιό του αντίπαλο, αγωνιζόταν να αποκαταστήσει την εξουσία του στις πρόσφατα ανακτημένες ανατολικές επαρχίες του. Τα δύο κράτη βρίσκονταν έτσι σε σημαντική εσωτερική αναταραχή, και ανίκανα να σταματήσουν την μουσουλμανική επέκταση, ούτε να ανακάμψουν από τα πρώτα τους χτυπήματα. Είναι άγνωστο αν ο Ουμάρ σκόπευε εξαρχής να κατακτήσει τόσο τη Σασσανιδική, όσο και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ή αν απλώς επέτρεψε επιδρομές, και στη συνέχεια, αντιλαμβανόμενος την αδυναμία τους, προχώρησε σε πλήρη εισβολή. 

 Η Αραβική κατάκτηση της Αιγύπτου 
Αφού κατέκτησαν με επιτυχία τη Συρία μεταξύ 634 και 638, οι Άραβες έστρεψαν την προσοχή τους στην Αίγυπτο. Η επίθεση στην Αφρική αιφνιδίασε τούς Ρωμαίους. Οι στρατηγοί τού Ηράκλειου τον είχαν συμβουλεύσει, ότι οι Μουσουλμάνοι θα χρειάζονταν μία γενιά για να χωνέψουν την Περσία, πριν επιχειρήσουν μία ακόμη μαζική κατάκτηση. Ο ολοένα και πιο γηραιός Αυτοκράτορας αναγκάστηκε να βασίζεται στους στρατηγούς του, και το αποτέλεσμα ήταν η πλήρης καταστροφή.  

Το 639, λιγότερο από έναν χρόνο μετά την πλήρη πτώση τής Αυτοκρατορίας των Σασσανιδών, ένας στρατός περίπου 4.000 ανδρών με διοικητή τον Αμρ ιμπν αλ-Ας, υπό τις διαταγές τού Ομάρ, ξεκίνησε την εισβολή στη Διοίκηση τής Αιγύπτου. Αυτή η σχετικά μικρή δύναμη βάδισε από τη Συρία μέσω τού Ελ-Αρίς, κατέλαβε εύκολα τη Φαράμα, και από εκεί προχώρησε προς το Μπιλμπεΐ, όπου καθυστέρησε για έναν μήνα.  Αλλά αφού κατέλαβαν το Μπιλμπεΐ, οι Άραβες κινήθηκαν ξανά, επαναλαμβάνοντας με ανατριχιαστικό τρόπο την επιτυχημένη εκστρατεία τού Ηράκλειου εναντίον των Σασσανιδών, μόλις πριν από μία δεκαετία. Μία μικρή δύναμη, με διοικητή έναν χαρισματικό και τακτικά λαμπρό διοικητή, πήγε πίσω από τις εχθρικές γραμμές, και προκάλεσε χάος δυσανάλογο με το μέγεθός τους. Πολιόρκησαν το φρούριο τής Βαβυλώνας κοντά στο σύγχρονο Κάιρο, το οποίο άντεξε την πολιορκία τού Αμρ για επτά μήνες.  Εν τω μεταξύ, ο Αμρ και ο στρατός του βάδισαν (ή πήγαν έφιπποι) προς ένα σημείο στον Νείλο, που ονομάζεται Ουμ Ντουνεΐν. Η πολιορκία αυτής τής πόλης προκάλεσε στον Αμρ και τούς ιππείς του σημαντικές δυσκολίες, καθώς δεν διέθεταν πολιορκητικές μηχανές και συντριπτικό αριθμό ανδρών. Αφού τελικά κατέλαβε την Ουμ Ντουνεΐν, ο Αμρ διέσχισε τον Νείλο προς το Φαγιούμ. Εκεί, στις 6 Ιουνίου 640, ένας δεύτερος στρατός που στάλθηκε από τον Ομάρ έφθασε στην Ηλιούπολη (τη σύγχρονη Αΐν Σαμς) και άρχισε να την πολιορκεί. Ο Αμρ ακολούθησε την πορεία του διασχίζοντας τον ποταμό Νείλο, και ένωσε τις δυνάμεις του με εκείνες τού δεύτερου στρατού. Άρχισαν να προετοιμάζονται για κίνηση προς την Αλεξάνδρεια, αλλά οι ανιχνευτές ανέφεραν την προσέγγιση τού Ρωμαϊκού στρατού. 

 Η Μάχη 
Σε εκείνο το σημείο, ο ενωμένος Αραβικός στρατός βρέθηκε αντιμέτωπος με έναν Ρωμαϊκό στρατό, τον οποίο ο Αμρ, ο οποίος είχε αναλάβει τη γενική διοίκηση, νίκησε στη Μάχη τής Ηλιούπολης. Όπως ακριβώς οι Ρωμαίοι στρατηγοί είχαν αποτύχει στη Συρία, έτσι απέτυχαν και στην Αίγυπτο, και η οικονομικά πιο πολύτιμη επαρχία τής Αυτοκρατορίας -μετά τη Μ. Ασία- χάθηκε. Η μάχη έλαβε χώρα κάποια στιγμή στις αρχές έως τα μέσα Ιουλίου τού 640, κοντά στην αρχαία πόλη τής Ηλιούπολης, με τις Αραβικές δυνάμεις συνολικά περίπου 15.000 υπό τη διοίκηση τού Αμρ ιμπν αλ-Ας, και τις Ρωμαϊκές δυνάμεις να εκτιμώνται σε περισσότερους από 20.000 άνδρες υπό τον Θεόδωρο, διοικητή όλων των Ρωμαϊκών δυνάμεων στην Αίγυπτο. Ο Θεοδόσιος έπαρχος τής Αλεξάνδρειας, και ο Αναστάσιος έπαρχος τής Αρκαδίας τής Αιγύπτου, ήταν οι επικεφαλής τού ιππικού. 

Ο Ρωμαϊκός στρατός θα μπορούσε να είχε αντιδράσει ενωρίτερα, αλλά δεν το έκανε, για λόγους που δεν θα γίνουν ποτέ γνωστοί.  Αν και ιστορικοί όπως ο Μπάτλερ, κατηγορούν την προδοσία των Κοπτών Χριστιανών καθώς και την αποτυχία των Ρωμαίων στρατηγών, για την ταχεία πτώση τής Εξαρχίας τής Αιγύπτου, ο Γίββων δεν κατηγορεί κανέναν τόσο πολύ, όσο επαινεί τον χαρακτήρα και την ιδιοφυΐα τού Αμρ για τη νίκη στην Ηλιούπολη. Ο Γίββων λέει ότι «η κατάκτηση τής Αιγύπτου μπορεί να εξηγηθεί από τον χαρακτήρα τού νικητή Σαρακηνού, ενός από τούς πρώτους τού έθνους του».

Είτε η απρονοησία των Ρωμαίων στρατηγών, συμπεριλαμβανομένου τού Θεοδώρου, συνέβαλε σε ό,τι συνέβη τότε, σίγουρα ο Αμρ έδωσε μία λαμπρή μάχη στην Ηλιούπολη. Όταν ο Ρωμαϊκός στρατός άρχισε να πλησιάζει, ο Αμρ χώρισε τον στρατό του σε τρεις ξεχωριστές μονάδες, με ένα απόσπασμα υπό τη διοίκηση ενός έμπιστου διοικητή, τού Χαριτζά. Αυτή η μονάδα βάδισε απότομα ανατολικά προς κοντινούς λόφους, όπου ουσιαστικά κρύφτηκε. Αυτή η μονάδα έπρεπε να παραμείνει εκεί, μέχρι να ξεκινήσουν οι Ρωμαίοι τη μάχη, οπότε και έπρεπε να πέσουν στο Ρωμαϊκό πλευρό ή στα νώτα, όποιο από τα δύο ήταν πιο ευάλωτο. Στο δεύτερο απόσπασμα, ο Αμρ, διέταξε να κατευθυνθούν νότια, προς την κατεύθυνση που θα έφευγαν οι Ρωμαίοι, αν η μάχη πήγαινε άσχημα. Μόλις οι Ρωμαϊκές δυνάμεις άρχισαν να έρχονται σε επαφή με τις δυνάμεις τού Αμρ και ξεκίνησαν μία επίθεση, το απόσπασμα τού Χαριτζά επιτέθηκε στα νώτα τής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, κάτι που ήταν εντελώς απροσδόκητο για τούς Ρωμαίους. Ο Θεόδωρος δεν είχε κρατήσει τούς ανιχνευτές έξω, ή, αν το είχε κάνει, αγνόησε την προειδοποίησή τους για τούς Άραβες ιππείς, που πλησίαζαν. Αυτή η επίθεση από τα νώτα δημιούργησε απόλυτο χάος στις Ρωμαϊκές τάξεις. Καθώς τα στρατεύματα τού Θεοδώρου προσπαθούσαν να διαφύγουν προς τα νότια, δέχτηκαν επίθεση από το τρίτο απόσπασμα, το οποίο είχε τοποθετηθεί εκεί ακριβώς για έναν τέτοιο σκοπό. Αυτό ολοκλήρωσε την ήττα τού Ρωμαϊκού στρατού, ο οποίος τράπηκε σε φυγή.  

Η ρωμαϊκή φρουρά στην Τεντούνια (που βρισκόταν στην Αζμπακέγια σύμφωνα με τον Μπάτλερ) καταλήφθηκε, όταν ο Ζουμπαΐρ και μερικοί από τούς επιλεγμένους στρατιώτες του, ανέβηκαν στα τείχη τής Ηλιούπολης σε ένα αφύλακτο σημείο, και αφού υπερίσχυσαν των φρουρών, άνοιξαν τις πύλες, για να εισέλθει ο στρατός στην πόλη.  Από τούς Ρωμαίους στρατιώτες που βρίσκονταν εκεί, μόνο 300 επέζησαν. Αυτοί υποχώρησαν στο φρούριο της Βαβυλώνας. Μερικοί από αυτούς, ακούγοντας για τη σφαγή τού Ρωμαϊκού Στρατού, τρομοκρατήθηκαν, και κατέφυγαν πιο μακριά στη Νικίου με βάρκες. Ο Θεόδωρος, ο Θεοδόσιος και ο Αναστάσιος ήταν μεταξύ των επιζώντων.

 Οι συνέπειες 
Όταν ο Δομεντιανός, κυβερνήτης τού Φαγιούμ, άκουσε για την ήττα, άφησε το στρατόπεδό του στο Αμπουίτ και κατέφυγε στη Νίκιου, χωρίς καν να ενημερώσει τούς εντόπιους ότι τούς εγκατέλειπε στους Μουσουλμάνους. Όταν τα νέα έφθασαν στον Αμρ, έστειλε στρατεύματα πέρα από τον Νείλο, για να εισβάλουν στο Φαγιούμ και το Αμπουίτ, καταλαμβάνοντας ολόκληρη την επαρχία Φαγιούμ σχεδόν χωρίς αντίσταση. Ο πληθυσμός τού Φαγιούμ υποδουλώθηκε, και η πόλη λεηλατήθηκε (η παραδοσιακή μοίρα των πόλεων που είχαν αντισταθεί).  Στη συνέχεια ο Αμρ κατεύθυνε τα στρατεύματά του στο Δέλας, όπου ανάγκασε τον Άπα Κύρο, παγάρχη τής Ηρακλεόπολης Μεγάλης, να προμηθεύσει αυτόν και τον στρατό του με λέμβους, για να ταξιδέψουν κατά μήκος τού Νείλου. Επίσης ανάγκασε τον Γεώργιο, τον έπαρχο τής επαρχίας γύρω από τη Βαβυλώνα, να κτίσει γέφυρες γι' αυτόν στο Καλιούμπ, την Αθρίβη, το Μενούφ και τη Βαβυλώνα. Ο Ιωάννης ο Νικίου συνεχίζει: «Μη αρκούμενος σε αυτό, ο Αμρ συνέλαβε τούς Ρωμαίους αξιωματούχους και τούς έδεσε τα χέρια και τα πόδια με αλυσίδες ή ξύλα: απέσπασε μεγάλα χρηματικά ποσά, επέβαλε διπλό φόρο στους αγρότες, τούς οποίους ανάγκασε να φέρουν ζωοτροφές για τα άλογά του, και διέπραξε αμέτρητες πράξεις βίας».  Πολλοί Ρωμαίοι διοικητές στο Νικίου κατέφυγαν στην Αλεξάνδρεια, αφήνοντας τον Δομεντιανό και μία μικρή φρουρά, για να υπερασπιστούν το Νικίου. 

Ο επόμενος ενάμισης χρόνος αφιερώθηκε σε περισσότερους ελιγμούς, αψιμαχίες και πολιορκίες, πριν από την επίσημη παράδοση τής πρωτεύουσας Αλεξάνδρειας, στις 4 Νοεμβρίου 641. Αλλά ο σερ Γουόλτερ Σκοτ ισχυρίζεται, ότι «η μοίρα τής Ρωμαϊκής Αφρικής κρίθηκε στη Μάχη τής Ηλιούπολης». Για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οριστική απώλεια της Αιγύπτου σήμαινε την απώλεια μίας αναντικατάστατης πηγής τροφίμων (σιτηρών) και χρημάτων. Η απώλεια τής Αιγύπτου και τής Συρίας, ακολουθούμενη αργότερα από την κατάκτηση τής Εξαρχίας τής Αφρικής, σήμαινε επίσης ότι η Μεσόγειος, για πολύ καιρό μία «Ρωμαϊκή λίμνη», διεκδικούνταν πλέον μεταξύ δύο δυνάμεων: τού μουσουλμανικού χαλιφάτου και των Ρωμαίων. Σε αυτή την περίπτωση, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, αν και δοκιμασμένη σκληρά, θα μπορούσε να κρατήσει τη Μ. Ασία, ενώ τα ισχυρά τείχη τής Κωνσταντινούπολης θα την έσωζαν, κατά τη διάρκεια δύο μεγάλων αραβικών πολιορκιών, από τη μοίρα τής Περσικής Αυτοκρατορίας.

 Παραπομπές 

 Αναφορές 
 Bury, J.B. "History of the Later Roman Empire", Macmillan & Co., 1923.
 Butler, Alfred (1902). The Arab Conquest of Egypt and the Last Thirty Years of the Roman Dominion. Oxford: Clarendon Press. Retrieved 21 June 2022.
 Christensen, A., "Sassanid Persia", The Cambridge Ancient History, Volume XII: The Imperial Crisis and Recovery (A.D. 193–324), Cook, S.A. et al., eds, Cambridge: University Press.
 Gibbon, Edward. "The Decline and Fall of the Roman Empire". Archived from the original on 22 February 2017. Retrieved 22 February 2017.
 John of Nikiû. "The Chronicle of John, Bishop of Nikiu". Text and Translation Society. Messrs, Williams and Norgate. Retrieved 22 June 2022.
 "Umar (634–644)". The Islamic World to 1600 – Multimedia History Tutorials by the Applied History Group. University of Calgary. Archived from the original on 10 April 2007. Retrieved 20 October 2006.

Κατηγορία:Μάχες των Αραβοβυζαντινών Πολέμων
Κατηγορία:7ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Κατηγορία:Αραβική κατάκτηση της Αιγύπτου
Κατηγορία:Μάχες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας