Ιστορία του Τουρκμενιστάν

μικρογραφία|Η θέση του Τουρκμενιστάν στον κόσμο.
μικρογραφία|350x350εσ|Ο Δρόμος του Μεταξιού, περίπου τον 1 αιώνα μ.Χ. Η κύρια διαδρομή αποτυπώνεται με πράσινο χρώμα, όπου η πόλη Μερβ είναι εμφανής στο κέντρο.
Η ιστορία του Τουρκμενιστάν εκτείνεται σε αιώνες ως το σταυροδρόμι αυτοκρατοριών και πολιτισμών, από τις αρχαίες ιρανικές φυλές και τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου και του Παρθικού Βασιλείου έως τις αραβικές κατακτήσεις του 7ου αιώνα που εισήγαγαν το Ισλάμ. Αργότερα, τουρκικές φυλές μετακινήθηκαν στην περιοχή, σχηματίζοντας τη βάση του σύγχρονου τουρκμενικού λαού. Η γη βρισκόταν υπό έλεγχο διαφόρων αυτοκρατοριών, συμπεριλαμβανομένης της Μογγολικής Αυτοκρατορίας, πριν απορροφηθεί από τη Ρωσική Αυτοκρατορία τον 19ο αιώνα, η οποία οδήγησε στην ίδρυσή της ως Σοβιετική Δημοκρατία το 1925. Το Τουρκμενιστάν απέκτησε την ανεξαρτησία του από τη Σοβιετική Ένωση το 1991 και έκτοτε ηγείται από αυταρχικούς ηγέτες, παρά τη διατήρηση ενός συντάγματος που υπόσχεται πολιτικές ελευθερίες.

Το έδαφος του Τουρκμενιστάν ήταν ένας κρίσιμος κόμβος στον αρχαίο Δρόμο του Μεταξιού, φιλοξενώντας μεγάλες πόλεις όπως η Μερβ, η οποία ήταν μία από τις μεγαλύτερες στον κόσμο και βασικό σημείο συνάντησης για εμπορικά καραβάνια από την Ανατολή και τη Δύση. Η στρατηγική της θέση διευκόλυνε την ανταλλαγή αγαθών, ιδεών και πολιτισμών για αιώνες, με πολυάριθμες τοποθεσίες όπως η αρχαία πόλη Νίσα, μία από τις πρώτες πρωτεύουσες της Παρθικής Αυτοκρατορίας, και το Κούνια-Ουργκέντς να παίζουν ζωτικό ρόλο σε αυτό το δίκτυο.

 Αρχαιότητα 
Η αρχαία ιστορία του Τουρκμενιστάν χαρακτηρίζεται από πρώιμους ανθρώπινους οικισμούς, την άνοδο σημαντικών πολιτισμών της Εποχής του Χαλκού και τη στρατηγική του θέση ως κρίσιμου κόμβου στον Δρόμο του Μεταξιού, μια ιστορία που σημαδεύτηκε από το πέρασμα διαφόρων αυτοκρατοριών και νομαδικών ομάδων.

 Προϊστορικοί πολιτισμοί και πολιτισμοί της Εποχής του Χαλκού 
Αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ανθρώπινη κατοίκηση στο Τουρκμενιστάν που χρονολογείται από την Παλαιολιθική περίοδο (περίπου 300.000 χρόνια πριν). Μέχρι τη Νεολιθική περίοδο, κοινότητες όπως αυτές στο Τζεϊτούν (περίπου 6200–4500 π.Χ.) είχαν υιοθετήσει την μόνιμη εγκατάσταση και τους γεωργικούς τρόπους ζωής.

Μια σημαντική πολιτιστική εξέλιξη ήταν το Αρχαιολογικό Σύμπλεγμα Βακτρίας-Μαργιανής (BMAC), ή Πολιτισμός του Όξου, που άκμασε γύρω στο 2300–1700 π.Χ. κατά μήκος των ποταμών Άμου Ντάρια (Όξου) και Μούργκαπ. Με επίκεντρο τοποθεσίες όπως το Γκονούρ Ντέπε, αυτός ο πολιτισμός χαρακτήριζε:

 Μεγάλα αστικά κέντρα με μνημειώδη αρχιτεκτονική και οχυρώσεις.
 Εκτεταμένα συστήματα άρδευσης για την καλλιέργεια καλλιεργειών.
 Προηγμένη μεταλλουργία και χειροτεχνία χαλκού σε κοσμήματα και γλυπτά.

 Αυτοκρατορίες και εμπορικοί δρόμοι 
μικρογραφία|350x350εσ|Χάρτης της Αυτοκρατορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου (331-301 π.Χ.).
μικρογραφία|350x350εσ|Σασσανιδική Αυτοκρατορία, περίπου 620 μ.Χ.
Γύρω στο 2000 π.Χ., άρχισαν να εμφανίζονται στην περιοχή ινδοευρωπαϊκές νομαδικές φυλές, ακολουθούμενες αργότερα από τους ιρανόφωνους Δαούς, Σκύθες, και Μασσαγέτες.

Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία (6ος έως 4ος αιώνας π.Χ.): Η περιοχή κατακτήθηκε από την Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία υπό τον Κύρο τον Μέγα γύρω στο 550 π.Χ., και έγιναν οι σατραπείες της Μαργιανής, της Παρθίας και της Χορασμίας. Η πόλη Μερβ έγινε ένα σημαντικό περιφερειακό κέντρο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Μέγας Αλέξανδρος (4ος αιώνας π.Χ.): Ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την περιοχή καθ' οδόν προς την Ινδία και μετά τον θάνατό του έγινε μέρος της Αυτοκρατορίας των Σελευκιδών.

Παρθική Αυτοκρατορία (περίπου 247 π.Χ. - 224 μ.Χ.): Οι Πάρθοι, ένας ιρανικός λαός από τον βορρά, ίδρυσαν ένα ισχυρό βασίλειο που κάλυπτε το σημερινό Τουρκμενιστάν και το Ιράν. Η πρώτη τους πρωτεύουσά ιδρύθηκε στη Νίσα (τώρα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO) κοντά στο σύγχρονο Ασγκαμπάτ. Οι Πάρθοι έγιναν σημαντικός αντίπαλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η Νίσα άκμασε ως κέντρο εμπορίου και πολιτισμού στον πρώιμο Δρόμο του Μεταξιού.

Σασσανιδική Αυτοκρατορία (3ος έως 7ος αιώνας μ.Χ.): Μετά την πτώση των Πάρθων, η δυναστεία των Σασσανιδών κυβέρνησε την περιοχή ως μέρος της ευρύτερης περσικής αυτοκρατορίας τους. Η Μερβ έγινε μια ζωτική πόλη για το εμπόριο και ένα πρώιμο κέντρο του Χριστιανισμού τον 4ο αιώνα.

 Άφιξη των τουρκικών φυλών 
Η αρχαία ιστορία τελειώνει με την άφιξη των τουρκικών φυλών και τις ισλαμικές κατακτήσεις.

Αραβικές κατακτήσεις (7ος αιώνας μ.Χ.): Οι αραβικές εισβολές εισήγαγαν το Ισλάμ, το οποίο σταδιακά έγινε η κυρίαρχη θρησκεία.

Ογούζοι Τούρκοι (Τουρκομάνοι) (8ος-10ος αιώνας μ.Χ.): Οι τουρκόφωνες φυλές Ογούζων μετανάστευσαν δυτικά από τα Αλτάια Όρη και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Αυτές οι φυλές αναμίχθηκαν με τους τοπικούς ιρανόφωνους πληθυσμούς και έγιναν η εθνική βάση του σύγχρονου τουρκμενικού λαού.

Αυτοκρατορία των Σελτζούκων (11ος αιώνας μ.Χ.): Οι ομάδες των Ογούζων που ασπάστηκαν το Ισλάμ άρχισαν να ονομάζονται «Τουρκμέν» και σχημάτισαν την Αυτοκρατορία των Σελτζούκων, η οποία στο απόγειό της εκτεινόταν από την Κεντρική Ασία έως την Ανατολία. Η Μερβ έγινε η πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας των Σελτζούκων κατά τη διάρκεια αυτής της «χρυσής εποχής» του εμπορίου και της λογοτεχνίας.

 Μεσαίωνας 
Η μεσαιωνική ιστορία του Τουρκμενιστάν καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από την άνοδο και την πτώση των Τουρκοπερσικών αυτοκρατοριών που έλεγχαν την Κεντρική Ασία, συμπεριλαμβανομένων των αυτοκρατοριών των Σελτζούκων, των Χορεσμίων και των Τιμουριδών, μαζί με την καταστροφική εισβολή των Μογγόλων.

 Τουρκική κυριαρχία και Σελτζουκική Αυτοκρατορία (11ος-12ος αιώνας) 
Κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, η Αυτοκρατορία των Σελτζούκων έφερε ένα νέο επίπεδο τουρκικής κυριαρχίας στο σημερινό Τουρκμενιστάν. Οι Σελτζούκοι έκαναν τη Μερβ (στο σύγχρονο Τουρκμενιστάν) σημαντικό κέντρο της αυτοκρατορίας τους και, υπό σουλτάνους όπως ο Αλπ Αρσλάν, επέκτειναν μια τεράστια περιοχή που επηρέασε το πολιτικό, πολιτιστικό και θρησκευτικό τοπίο της περιοχής. Η αυτοκρατορία κατακερματίστηκε στα μέσα του 12ου αιώνα, οδηγώντας στην εμφάνιση ανεξάρτητων τουρκμενικών φυλετικών ομοσπονδιών στην περιοχή.

 Αυτοκρατορία των Χορεσμίων (τέλη 11ου–13ου αιώνα) 
μικρογραφία|Ανακατασκευή της όψης του Τιμούρ (Γερασίμοφ 1941).
Η Αυτοκρατορία των Χορεσμίων, η οποία περιλάμβανε τμήματα του σημερινού Τουρκμενιστάν, ήταν μια ισχυρή περσική αυτοκρατορία τουρκικής καταγωγής που αναδείχθηκε από υποτελής στους Σελτζούκους και τους Καρά Χιτάι για να γίνει η κυρίαρχη δύναμη στον μουσουλμανικό κόσμο στις αρχές του 13ου αιώνα. Με κέντρο την Χορασμία (τώρα τμήμα του Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν), η αυτοκρατορία ήταν ένας σημαντικός κόμβος στον Δρόμο του Μεταξιού, γνωστός για τις επιστημονικές της εξελίξεις πριν κατακτηθεί από την Μογγολική Αυτοκρατορία υπό τον Τζένγκις Χαν το 1220.

 Οι Μογγολικές και Τιμουριδικές περίοδοι (13ος-15ος αιώνας) 
Κατά τον 13ο-15ο αιώνα, η περιοχή του Τουρκμενιστάν καταστράφηκε για πρώτη φορά από την μογγολική κατάκτηση υπό τον Τζένγκις Χαν, ο οποίος κατέστρεψε πόλεις όπως η Μερβ. Ωστόσο, αυτή η περίοδος είδε επίσης την άνοδο της Αυτοκρατορίας των Τιμουριδών τον 14ο αιώνα, η οποία ιδρύθηκε από τον Τιμούρ (Ταμερλάνο), η οποία εγκαινίασε μια πολιτιστική αναγέννηση γνωστή ως Τιμουριδική Αναγέννηση. Κατά την Τιμουριδική περίοδο, πόλεις όπως η Σαμαρκάνδη, η Μπουχάρα και η Χίβα άκμασαν ως κέντρα επιστήμης, τέχνης και αρχιτεκτονικής, πριν η αυτοκρατορία τελικά κατακερματιστεί μετά τον θάνατο του Τιμούρ.

 Μετα-τιμουριδική περίοδος (15-19 αιώνας) 
Μετά την παρακμή της Αυτοκρατορίας των Τιμουριδών, οι τουρκμενικές φυλές παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό πολιτικά κατακερματισμένες και νομαδικές, συχνά υπό τον ονομαστικό έλεγχο του oυζμπεκικού Χανάτου της Χίβα ή της Μπουχάρα. Από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, η φυλετική κυριαρχία μετατοπίστηκε μεταξύ ομάδων όπως οι Γιομούτ, οι Τεκκέδες και οι Ερσάρι, με πολλούς να αρχίζουν να εγκαθίστανται σε οάσεις. Αυτή η περίοδος κορυφώθηκε τον 19ο αιώνα, όταν η Ρωσική Αυτοκρατορία σταδιακά αύξησε την επιρροή της, τελικά προσαρτώντας την περιοχή και νικώντας την κύρια τουρκμενική αντίσταση, τη φυλή Τεκκέ, στη Μάχη του Γκεόκ Τεπέ το 1881.

 Ρωσική και Σοβιετική περίοδος 
Η ρωσική περίοδος στην ιστορία του Τουρκμενιστάν ξεκίνησε με την προσάρτηση της περιοχής από τη Ρωσική Αυτοκρατορία μεταξύ 1869 και 1885. Η σοβιετική περίοδος ακολούθησε τη Ρωσική Επανάσταση του 1917, μετατρέποντας την περιοχή στην Τουρκμενική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία (ΣΣΔ) το 1925. Κατά τη διάρκεια της σοβιετικής κυριαρχίας, η περιοχή γνώρισε εκβιομηχάνιση, αγροτική κολεκτιβοποίηση (ειδικά για το βαμβάκι) και καταστολή των παραδοσιακών ισλαμικών πρακτικών, αν και οι Σοβιετικοί επέκτειναν επίσης την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης. Το Τουρκμενιστάν απέκτησε ανεξαρτησία το 1991 μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.

 Ρωσική Αυτοκρατορία (περίπου 1869–1917) 
μικρογραφία|350x350εσ|Ελαιογραφία που απεικονίζει μια ρωσική επίθεση στο φρούριο Γκεόκ Τεπέ κατά την πολιορκία του 1880-81 [τέλη του 19ου αιώνα, Νικολάι Καράζιν (1842-1908)].
Η επέκταση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στην Κεντρική Ασία τον 19ο αιώνα καθοδηγήθηκε από την επιθυμία για νέες αγορές, εύφορη γη καλλιέργειας βαμβακιού και πρόσβαση σε φυσικούς πόρους.

Οι ρωσικές στρατιωτικές αποστολές ξεκίνησαν το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ενώ ορισμένες δυτικές τουρκμενικές φυλές αρχικά καλωσόρισαν τη ρωσική βοήθεια εναντίον των Χαν, οι ανατολικές και νότιες φυλές αντιστάθηκαν σθεναρά στην προσάρτηση. Ένα καθοριστικό γεγονός ήταν η αποφασιστική Μάχη του Γκεόκ Τεπέ τον Ιανουάριο του 1881, μετά την οποία οι ρωσικές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Μιχαήλ Σκόμπελεφ, συνέτριψαν την τουρκμενική αντίσταση, επισημοποιώντας τον ρωσικό έλεγχο στην περιοχή. Η προσαρτημένη περιοχή έγινε γνωστή ως Υπερκασπιακή Περιφέρεια (Επαρχία) εντός της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.

Η οικονομία της περιοχής αναπροσανατολίστηκε για να εξυπηρετήσει τις βιομηχανικές ανάγκες της Ρωσίας. Η κατασκευή του Υπερκασπιακού Σιδηροδρόμου, που ολοκληρώθηκε το 1888, διευκόλυνε την ταχεία μεταφορά πρώτων υλών. Η παραγωγή βαμβακιού αυξήθηκε δραματικά και τα κέρδη κατευθύνθηκαν σε μεγάλο βαθμό στους Ρώσους κεφαλαιοκράτες, οδηγώντας σε εκτεταμένη δυσαρέσκεια μεταξύ του τοπικού πληθυσμού. 

Η ρωσική κυριαρχία έφερε κάποια ανάπτυξη υποδομών, αλλά η δυναμική της εξουσίας ήταν έντονη. Οι Ρώσοι κατοικούσαν κυρίως σε αστικά κέντρα όπως το Ασγκαμπάτ και το Κρασνοβόντσκ (σήμερα Τουρκμένμπασι), ενώ ο τουρκμενικός πληθυσμός παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό αγροτικός και νομαδικός. Η καταστολή της παραδοσιακής θρησκείας και του πολιτισμού οδηγούσε σε μια επιπλέον υποβόσκουσα ένταση.

 Σοβιετική περίοδος (1917–1991) 
μικρογραφία|350x350εσ|Τουρκμενική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία (Τουρκμενική ΣΣΔ).
Η Ρωσική Επανάσταση του 1917 δημιούργησε ένα κενό εξουσίας, οδηγώντας σε μια πάλη μεταξύ των μπολσεβικικών δυνάμεων, των αντιμπολσεβίκων Λευκορώσων και των Τουρκομάνων εθνικιστών.

Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, το Ασγκαμπάτ έγινε κέντρο αντιμπολσεβίκων αντεπαναστατών. Μετά από έναν περίπλοκο εμφύλιο πόλεμο που περιελάμβανε μια σύντομη βρετανική στρατιωτική παρουσία, οι Μπολσεβίκοι απέκτησαν τον έλεγχο στις αρχές της δεκαετίας του 1920.

Μέχρι το 1924, η τουρκμενική επαρχία ήταν μέρος της Αυτόνομης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Τουρκεστάν. Στο πλαίσιο της σοβιετικής πολιτικής εθνικής οριοθέτησης που αποσκοπούσε στην αποτροπή μιας ενιαίας εθνικής ταυτότητας «Τουρκομάνων» , τα διοικητικά σύνορα επανασχεδιάστηκαν. Στις 13 Μαΐου 1925, η Τουρκμενική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία (Τουρκμενική ΣΣΔ) ιδρύθηκε ως πλήρης, ξεχωριστή συστατική δημοκρατία της Σοβιετικής Ένωσης.
μικρογραφία|350x350εσ|Το κανάλι Καρακούμ (κάτω δεξιά) και η δεξαμενή Χανχοούζ, 2014.
Η σοβιετική κυβέρνηση εφάρμοσε ριζικές μεταρρυθμίσεις, όπως:

 Κολλεκτιβοποίηση: Η αναγκαστική κολλεκτιβοποίηση της γεωργίας στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και του 1930 ουσιαστικά τερμάτισε τον παραδοσιακό νομαδικό τρόπο ζωής πολλών Τουρκομάνων και είχε ως αποτέλεσμα τον διωγμό πλούσιων γαιοκτημόνων.
 Βιομηχανοποίηση: Οι βιομηχανίες πετρελαίου και φυσικού αερίου αναπτύχθηκαν και η κατασκευή μαζικών αρδευτικών έργων όπως το κανάλι Καρακούμ μεταμόρφωσε το γεωργικό τοπίο, επεκτείνοντας σημαντικά την καλλιέργεια βαμβακιού.
 Πολιτιστική και πολιτική καταστολή: Η παραδοσιακή θρησκεία και οι αξίες καταστάλθηκαν καθώς το κράτος προωθούσε τον αθεϊσμό. Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Τουρκμενικής ΣΣΔ διατήρησε αυστηρό έλεγχο και οι σταλινικές εκκαθαρίσεις εξάλειψαν μεγάλο μέρος της τοπικής διανόησης και του μουσουλμανικού κλήρου.
 Κοινωνικά οφέλη: Η σοβιετική κυριαρχία έφερε επίσης ορισμένα οφέλη, όπως βελτιώσεις στον αλφαβητισμό, στην εκπαίδευση και στην υγειονομική περίθαλψη.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, οι μεταρρυθμίσεις της γκλάσνοστ και της περεστρόικα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αποδυνάμωσαν τον κεντρικό έλεγχο. Η ηγεσία του Τουρκμενιστάν, αρχικά διστακτική να αποχωρήσει από την Ένωση (το 98% των ψηφοφόρων υποστήριξε τη διατήρηση της ΕΣΣΔ σε δημοψήφισμα του Μαρτίου 1991), κήρυξε την κυριαρχία της τον Αύγουστο του 1990 μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα στη Μόσχα. Ένα επακόλουθο δημοψήφισμα τον Οκτώβριο του 1991 είχε ως αποτέλεσμα το 94% των ψηφοφόρων να ψηφίσουν υπέρ της ανεξαρτησίας. Το Ανώτατο Σοβιέτ κήρυξε την ανεξαρτησία του έθνους στις 27 Οκτωβρίου 1991. Ο πρώην ηγέτης του Κομμουνιστικού Κόμματος, Σαπαρμουράτ Νιγιάζοφ, έγινε ο πρώτος πρόεδρος του νέου ανεξάρτητου έθνους.

 Σύγχρονη ιστορία 
μικρογραφία|Νόμισμα του Τουρκμενιστάν.
Η σύγχρονη ιστορία του Τουρκμενιστάν ξεκίνησε με την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του από τη Σοβιετική Ένωση στις 27 Οκτωβρίου 1991. Ο Σαπαρμουράτ Νιγιαζόφ έγινε ο πρώτος πρόεδρος και ηγήθηκε της χώρας ως αυταρχικού καθεστώτος μέχρι τον θάνατό του το 2006. Ο Γκουρμπανγκούλι Μπερντιμουχαμέντοφ τον διαδέχθηκε, διατηρώντας υψηλό βαθμό κρατικού ελέγχου.

 Παραπομπές