Ο 13ος Στόχος

Ο 13ος Στόχος (αγγλικά: Targets) είναι μια αμερικανική ταινία θρίλερ εγκλήματος του 1968 σε σκηνοθεσία του Πίτερ Μπογκντάνοβιτς στο σκηνοθετικό του ντεμπούτο, με πρωταγωνιστές τους Τιμ Ο'Κέλι, Μπόρις Καρλόφ, Νάνσι Χσούε, Μπογκντάνοβιτς, Τζέιμς Μπράουν, Άρθουρ Πίτερσον και Σάντι Μπάρον. Η ταινία απεικονίζει δύο παράλληλες αφηγήσεις που συγκλίνουν κατά την κορύφωση: η μία ακολουθεί τον Μπόμπι Τόμπσον, έναν φαινομενικά συνηθισμένο και υγιές νεαρό άνδρα που ξεκινά μια απρόκλητη δολοφονική σειρά· η άλλη απεικονίζει τον Μπάιρον Όρλοκ, έναν εμβληματικό ηθοποιό ταινιών τρόμου που, απογοητευμένος από τη βία της πραγματικής ζωής, σκέφτεται να συνταξιοδοτηθεί.

Η παραγωγή έγιεν από τον Ρότζερ Κόρμαν και το σενάριο γράφτηκε από τους Πόλι Πλατ και Μπογκντάνοβιτς, η ταινία βασίστηκε ελαφρά στην υπόθεση του Τσαρλς Γουίτμαν, ενός μαζικού δράστη που διέπραξε την ένοπλη επίθεση στον Πύργο του Πανεπιστημίου του Τέξας το 1966.  Η ταινία γυρίστηκε στα τέλη του 1967 στην περιοχή του Λος Άντζελες.

Κυκλοφόρησε μέσω της Paramount Pictures λίγο μετά τις δολοφονίες του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ και του Ρόμπερτ Φ. Κένεντι και θεωρήθηκε εισπρακτική αποτυχία.  Παρά την αρχική εμπορική αποτυχία, η ταινία έτυχε θερμής υποδοχής από τους κριτικούς και συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο του 2003 «1001 Ταινίες που Πρέπει να Δείτε Πριν Πεθάνετε».

 Πλοκή 
Ο Μπάιρον Όρλοκ, ένας ηλικιωμένος, πικραμένος ηθοποιός ταινιών τρόμου, ανακοινώνει ξαφνικά την απόσυρσή του από το Χόλιγουντ και να επιστρέψει στην πατρίδα του, την Αγγλία, με σκοπό να ζήσει εκεί τις τελευταίες του ημέρες. Ο Όρλοκ θεωρεί τον εαυτό του ξεπερασμένο επειδή πιστεύει ότι οι άνθρωποι δεν τρομάζουν πλέον μέσω του παλιομοδίτικου τρόμου, αναφέροντας ιστορίες της πραγματικής ζωής ως πιο τρομακτικές από οτιδήποτε άλλο στις ταινίες του. Ωστόσο, μετά από πολλή προσπάθεια, ιδιαίτερα από τον νεαρό σκηνοθέτη Σάμι Μάικλς, ο Όρλοκ συμφωνεί να κάνει μια τελευταία αυτοπρόσωπη διαφημιστική εμφάνιση σε έναν drive-in κινηματογράφο στην Ρεσίντα πρώτου αποχωρήσει οριστικά από το Χόλιγουντ.

Ο Μπόμπι Τόμπσον είναι ένας νεαρός, ήσυχος, περιποιημένος ασφαλιστικός πράκτορας ο οποίος ζει στα προάστια της κοιλάδας του Σαν Φερνάντο με τη σύζυγό του και τους γονείς του. Ο Τόμπσον είναι επίσης βαθιά διαταραγμένος και φανατικός συλλέκτης όπλων, όμως η οικογένειά του δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία. Ένα πρωί, αφού ο πατέρας του φύγει για τη δουλειά, ο Τόμπσον δολοφονεί τη σύζυγό του, τη μητέρα του και έναν διανομέα παντοπωλείου στο σπίτι του. Εκείνο το απόγευμα, ο Τόμπσον συνεχίζει το μακελειό, πυροβολώντας ανθρώπους σε διερχόμενα αυτοκίνητα από μια δεξαμενή αποθήκευσης πετρελαίου η οποία βρίσκεται δίπλα σε έναν πολυσύχναστο αυτοκινητόδρομο. Όταν ένας υπάλληλος πηγαίνει να ερευνήσει τους πυροβολισμούς, ο Τόμπσον πυροβολεί και αυτόν. Αφήνοντας μερικά από τα όπλα και τα πυρομαχικά του στον τόπο του εγκλήματος, καταφεύγει στο ίδιο drive-in κινηματογράφο όπου ο Όρλοκ πρόκειται να κάνει την εμφάνισή του εκείνο το βράδυ.

Μετά το ηλιοβασίλεμα, ο Τόμπσον κάθεται στο κάδρο μέσα στον πύργο της οθόνης. Ενώ προβάλλεται η ταινία του Όρλοκ («Η Εκδίκησις μιας Νεκρής» του Ρότζερ Κόρμαν του 1963, με πρωταγωνιστή τον Καρλόφ), ο Τόμπσον σκοτώνει τον τεχνικό προβολής του κινηματογράφου και πυροβολεί τους θαμώνες σε όλο το πάρκινγκ μέσω μιας τρύπας στην οθόνη. Αφού ο Τόμπσον τραυματίζει τη γραμματέα του Όρλοκ, Τζένι, ο Όρλοκ αντιμετωπίζει τον Τόμπσον, ο οποίος είναι αποπροσανατολισμένος από την ταυτόχρονη εμφάνιση του Όρλοκ μπροστά του και στη μεγάλη οθόνη πίσω του, επιτρέποντας στον ηθοποιό να τον αφοπλίσει χρησιμοποιώντας το μπαστούνι του. Κοιτάζοντας τον ηττημένο Τόμπσον, ο εμφανώς ταραγμένος Όρλοκ σχολιάζει: «Αυτό φοβόμουν;» Λίγο αργότερα, αστυνομικοί φτάνουν για να συλλάβουν τον Τόμπσον για τους φόνους που έχει διαπράξει. Καθώς τον οδηγούν μακριά, ο Τόμπσον δηλώνει με φαινομενική ικανοποίηση ότι «δεν αστόχησε σχεδόν ποτέ».

 Διανομή ρόλων 

 Παραγωγή 

 Ανάπτυξη 
Ο χαρακτήρας και οι πράξεις του Μπόμπι Τόμσον έχουν εμπνευστεί από τον Τσαρλς Γουίτμαν, που διέπραξε την επίθεση στον πύργο του Πανεπιστημίου του Τέξας το 1966. Ο χαρακτήρας του Μπάιρον Όρλοκ, ο οποίος πήρε το όνομά του από τον βρικόλακα Κόμη Όρλοκ του Μαξ Σρεκ στο Νοσφεράτου, μια Συμφωνία Τρόμου του 1922,  ήταν βασισμένη στον Καρλόφ, με μια φανταστική συνιστώσα της πικρίας του για την κινηματογραφική βιομηχανία και της επιθυμίας του να αποσυρθεί. Ο ρόλος ήταν η τελευταία εμφάνιση του ηθοποιού σε μια μεγάλη αμερικανική ταινία. Ο Καρλόφ δίνει μια περίφημη ερμηνεία 100 δευτερολέπτων σε ένα πλάνο της αφήγησης του βαβυλωνιακού μύθου Ραντεβού στη Σαμάρα από τον Ουίλιαμ Σόμερσετ Μομ. Στο τέλος της ταινίας σε ένα drive-in κινηματογράφο, ο Όρλοκ - το παλιομοδίτικο, παραδοσιακό τέρας της οθόνης το οποίο πάντα ήταν υπάκουο στους κανόνες - αντιμετωπίζει το νέο, ρεαλιστικό, μηδενιστικό «τέρας» των τελών της δεκαετίας του 1960 με τη μορφή ενός καθαρού, λιτού πολλαπλού δολοφόνου.

Ο Μπογκντάνοβιτς είχε την ευκαιρία να γυρίσει το Ο 13ος Στόχος επειδή ο Μπόρις Καρλόφ χρωστούσε στον επικεφαλής του στούντιο Ρότζερ Κόρμαν δύο μέρες δουλειάς. Ο Κόρμαν είπε στον Μπογκντάνοβιτς ότι μπορούσε να γυρίσει οποιαδήποτε ταινία ήθελε, αρκεί να χρησιμοποιούσε τον Καρλόφ και να έμενε εντός προϋπολογισμού. Ο Μπογκντάνοβιτς χρησιμοποίησε στην ταινία αποσπάσματα από το θρίλερ του Κόρμαν, Η Εκδίκησις μιας Νεκρής, το οποίο λαμβάνει χώρα την εποχή του Ναπολέοντα. Τα αποσπάσματα αυτής της ταινίας περιλαμβάνουν τους Τζακ Νίκολσον, Ντικ Μίλερ και Μπόρις Καρλόφ. Χρησιμοποιήθηκε επίσης ένα σύντομο απόσπασμα από την ταινία του Χάουαρντ Χοκς, Ποιος θα τον Δικαιώσει; του 1931, με πρωταγωνιστή τον Καρλόφ. Η Πόλι Πλατ έκανε και την σχεδίαση της παραγωγής της ταινίας, εκτός από την ανάπτυξη της ιστορίας, και ήταν δική της ιδέα να σκηνοθετήσει το τέλος σε έναν κινηματογράφο drive-in.

Σε μια συνέντευξη την οποία έδωσε το 2003, ο Μπογκντάνοβιτς εξήγησε ότι τα γυρίσματα που έγιναν στον αυτοκινητόδρομο ή κοντά σε αυτόν δεν επιτρέπονταν, επομένως η ένοπλη επίθεση στον αυτοκινητόδρομο γυρίστηκε σε αντάρτικο στυλ κατά την διάρκεια δύο ημερών. Για εξοικονόμηση χρημάτων, ολόκληρη η σκηνή γυρίστηκε χωρίς ήχο και η μοντέρ Βέρνα Φιλντς πρόσθεσε τα εφέ αργότερα. Ο Μπογκντάνοβιτς έχει πει ότι ο Σάμιουελ Φούλερ παρείχε γενναιόδωρη βοήθεια στο σενάριο και αρνήθηκε να δεχτεί αμοιβή ή να λάβει πίστωση στην οθόνη, οπότε ο Μπογκντάνοβιτς ονόμασε τον δικό του χαρακτήρα Σάμι Μάικλς (το μεσαίο όνομα του Φούλερ ήταν Μάικλ) προς τιμήν του. Ο Φούλερ έδωσε μία συμβουλή στον Μπογκντάνοβιτς, λέγοντάς του να εξοικονομήσει όσα περισσότερα χρήματα γίνεται από τον προϋπολογισμό της ταινίας, ώστε η ταινία να έχει ένα γεμάτο δράση φινάλε. 

 Επιλογή ρόλων 
Ο Μπογκντάνοβιτς επέλεξε τον Τιμ Ο'Κέλι για τον πρωταγωνιστικό ρόλο του δολοφόνου Μπόμπι Τόμπσον, που τον εντυπωσίασε κατά τη διάρκεια μιας οντισιόν για την ταινία.  Η Νάνσι Χσούε επιλέχθηκε από τον Μπογκντάνοβιτς αφού γνώρισε την ηθοποιό όταν εκείνη εμφανιζόταν στο Το Δειλινό της Μεγάλης Σφαγής (1964) του Τζον Φορντ. 

 Γυρίσματα 
Ο 13ος Στόχος γυρίστηκε στο Λος Άντζελες, με τα κύρια γυρίσματα να ξεκινούν στις 27 Νοεμβρίου του 1967 και να ολοκληρώνονται στις 15 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους.   Οι εσωτερικές σκηνές γυρίστηκαν σε αυτοσχέδια ηχητικά σκηνικά σε ένα κτίριο ξυλείας στη λεωφόρο Σάντα Μόνικα. 

 Κυκλοφορία 
Ο 13ος Στόχος έκανε πρεμιέρα στη Νέα Υόρκη στις 13 Αυγούστου του 1968.  Αργότερα προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Εδιμβούργου τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς. Η American International Pictures προσφέρθηκε να την κυκλοφορήσει, αλλά ο Μπογκντάνοβιτς ήθελε να αποπειραθεί να δει αν η ταινία μπορούσε να κλείσει συμφωνία με ένα μεγάλο στούντιο. Την ταινία είδε ο Ρόμπερτ Έβανς που δούλευε στην Paramount Pictures και την αγόρασε έναντι 150.000 δολαρίων, δίνοντας στον Κόρμαν άμεσο κέρδος από την ταινία πρωτού κυκλοφορήσει. 

Παρόλο που το σενάριο και η φωτογραφία παραγωγής είχαν ολοκληρωθεί στα τέλη του 1967, η ταινία δεν κυκλοφόρησε μέχρι μετά από τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ και του Ρόμπερτ Φ. Κένεντι το καλοκαίρι του 1968, έχοντας έτσι επίκαιρη σημασία. 

Αφού πέρασαν περίπου πέντε χρόνια από την κυκλοφορία της ταινίας, τον Μάρτιο του 1973, η Νέα Ζηλανδία αρνήθηκε να εκδώσει «πιστοποιητικό έγκρισης» για το τρέιλέρ της, βασισμένη στο ότι ήταν «αντίθετο στη δημόσια τάξη και την ευπρέπεια». 

 Box office 
Η ταινία κυκλοφόρησε ελάχιστα λόγω των πρόσφατων δολοφονιών.  Το Variety εντόπισε την ταινία μόνο για 7 εβδομάδες προβολής σε βασικές πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών το 1968, με τις εισπράξεις να φτάνουν τα 60.800 δολάρια. 

 Κριτική ανταπόκριση 
Στον ιστότοπο συγκέντρωσης κριτικών Rotten Tomatoes, Ο 13ος Στόχος έχει βαθμολογία αποδοχής 89% βασισμένη σε 36 κριτικές, με μέςο όρο βαθμολογίας 7,6/10. Η κριτική συναίνεση του ιστότοπου αναφέρει: «Ένα εκπληκτικό σκηνοθετικό ντεμπούτο του Πίτερ Μπογκντάνοβιτς συνδυάζει έναν φόρο τιμής στις ταινίες τρόμου του Μπόρις Καρλόφ με μια επίκαιρη ιστορία ελεύθερου σκοπευτή για να δημιουργήσει ένα θρίλερ με σύγχρονες τάσεις και παλιομοδίτικο σοκ και δέος». 

Ο Χάουαρντ Τόμπσον των New York Times αποκάλεσε την ταινία ένα «πρωτότυπο και λαμπρό μελόδραμα» και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «Ο 13ος Στόχος πετυχαίνει ένα ανησυχητικό κέντρο του στόχου».  Ο Ντέιβ Κερ του Chicago Reader αποκάλεσε την ταινία «μια ενδιαφέρουσα απάντηση στις απαιτήσεις της δημιουργίας ταινιών χαμηλού προϋπολογισμού».  Το Variety έγραψε για την ταινία: «Γνωρίζοντας την αξία της υπονοούμενης βίας, ο Μπογκντάνοβιτς μεταφέρει στιγμές σοκ, τρόμου, αγωνίας και φόβου».  Σε μια αναδρομική κριτική της ταινίας, ο Τζεφ Άντριου του Time Out την αποκάλεσε «ένα συναρπαστικά περίπλοκο σχόλιο για την αμερικανική μυθολογία, το οποίο εξερευνά τη σχέση ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο της φαντασίας και του εξωτερικού κόσμου της βίας και της παράνοιας και τα δύο από αυτά ήταν σχετικά με τα σύγχρονα αμερικανικά τραύματα». 

Γράφοντας για τους Chicago Sun-Times, ο κριτικός Ρότζερ Ίμπερτ έδωσε στην ταινία δύομισι στα τέσσερα και έγραψε ότι «Ο 13ος Στόχος δεν είναι μια πολύ καλή ταινία, αλλά είναι ενδιαφέρουσα». Αποκάλεσε την ερμηνεία του Καρλόφ «συναρπαστική», όμως σημείωσε ότι η ταινία θα μπορούσε να ήταν «πιο άμεση και αποτελεσματική» χωρίς τις σκηνές του.  Μια κριτική για την ταινία η οποία δημοσιεύτηκε από το Time ανέφερε ότι «Ο 13ος Στόχος τελικά πέφτει θύμα καλλιτεχνικής υπερβολής». 

Ο Στάνλεϊ Κάουφμαν του The New Republic έγραψε: «Ο 13ος Στόχος έδειξε σημαντική ικανότητα, αλλά παγιδεύτηκε στην Ταινιούπολη, σε κάτι περισσότερο από το θέμα».  Ο Τζον Σάιμον έγραψε: «Ο 13ος Στόχος χειρίστηκε ένα έγκυρο θέμα αλλά με άθλιο τρόπο». 

Ο Μπογκντάνοβιτς, που εμφανίζεται στην ταινία ως ένας νεαρός σεναριογράφος-σκηνοθέτης, το αποδίδει αυτό στο γεγονός ότι τράβηξε την προσοχή των στούντιο, κάτι το οποίο με τη σειρά του οδήγησε στη σκηνοθεσία τριών πολύ επιτυχημένων στούντιο ταινιών (Η Τελευταία Παράσταση, Μια Τρελή Τρελή Καταδίωξη και Χάρτινο Φεγγάρι) στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Το 2018, στην συμπλήρωση των 50 χρόνων από την κυκλοφορία της ταινίας, ο Μαρκ Λάγκερ έγραψε για το Cinema Retro ότι «ο Μπογκντάνοβιτς είχε ενοχληθεί βαθιά από τη μαζική δολοφονία του Τσαρλς Γουίτμαν και ένιωσε την ανάγκη να γράψει ένα σενάριο βασισμένο στο γεγονός. Ο 13ος Στόχος κυκλοφόρησε τον Αύγουστο του 1968 και ήταν ιδιαίτερα επίκαιρη εκείνη τη χρονιά μετά τις δολοφονίες του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ και του Ρόμπερτ Κένεντι». 

Το 2020, ο Κουέντιν Ταραντίνο αποκάλεσε το Ο 13ος Στόχος «την πιο πολιτική ταινία την οποία έκανε ποτέ ο Κόρμαν από το Ο Παρείσακτος». «Και σαράντα χρόνια αργότερα, εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις πιο έντονες εκκλήσεις για τον έλεγχο των όπλων στον αμερικανικό κινηματογράφο. Η ταινία δεν είναι θρίλερ με ένα κοινωνικό σχόλιο θαμμένο μέσα του (το κανονικό μοντέλο του Κόρμαν), είναι ένα κοινωνικό σχόλιο με ένα θρίλερ θαμμένο μέσα του... Ήταν μια από τις πιο δυνατές ταινίες του 1968 και ένα από τα σπουδαιότερα σκηνοθετικά ντεμπούτα όλων των εποχών. Και πιστεύω η καλύτερη ταινία για την οποία έχει κάνει ποτέ την παραγωγή ο Ρότζερ Κόρμαν». 

 Οικιακά μέσα 
Η Paramount Home Entertainment κυκλοφόρησε το Ο 13ος Στόχος σε DVD στις 12 Αυγούστου του 2003. 

Το 2023, Ο 13ος Στόχος ανανεώθηκε σε 4K και κυκλοφόρησε σε DVD και Blu-ray από την The Criterion Collection. Η BFI κυκλοφόρησε την ταινία στις 25 Σεπτεμβρίου του 2023 για πρώτη φορά σε Blu-ray στο Ηνωμένο Βασίλειο. 

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Πηγές 








 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ο 13ος Στόχος στο TCM Movie Database (αρχειοθετημένη έκδοση)
 Ο 13ος Στόχος στο AFI Catalog of Feature Films

Κατηγορία:Ταινίες παραγωγής Paramount Pictures
Κατηγορία:Ταινίες γυρισμένες στο Λος Άντζελες
Κατηγορία:Ταινίες τοποθετημένες στο Λος Άντζελες
Κατηγορία:Αμερικανικές αστυνομικές θρίλερ ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες του 1968