Χουμαραβαΐ ιμπν Αχμάντ ιμπν Τουλούν

Ο Αμπού αλ-Τζαΐς Χουμαραβαΐ ιμπν Αχμάντ ιμπν Τουλούν, αραβ.: أبو الجيش خمارويه بن أحمد بن طولون (864 – 18 Ιανουαρίου 896) ήταν γιος τού ιδρυτή τής δυναστείας των Τουλουνιδών, Αχμάντ ιμπν Τουλούν. Ο πατέρας του, ο αυτόνομος ηγεμόνας τής Αιγύπτου και τής Συρίας, τον όρισε διάδοχό του. Όταν ο Ιμπν Τουλούν απεβίωσε τον Μάιο του 884, ο Χουμαραβαΐ τον διαδέχθηκε. Αφού κατέστειλε μία προσπάθεια εκθρόνισής του, το 886 κατάφερε να κερδίσει την αναγνώριση τής κυριαρχίας του στην Αίγυπτο και τη Συρία, ως κληρονομικός κυβερνήτης από το χαλιφάτο των Αββασιδών. Το 893 η συμφωνία ανανεώθηκε με τον νέο Αββασίδη χαλίφη, αλ-Μουταντίντ, και επισφραγίστηκε με τον γάμο τής κόρης του, Κατρ αλ-Νάντα, με τον χαλίφη.

Στο απόγειο τής δύναμής του, η εξουσία τού Χουμαραβαΐ επεκτάθηκε από τα Ρωμαϊκά (Βυζαντινά) σύνορα στην Κιλικία και την Τζαζίρα, μέχρι τη Νουβία. Στο εσωτερικό, η βασιλεία του χαρακτηρίστηκε από μία άσωτη σπατάλη κεφαλαίων σε υπερβολικές επιδείξεις πλούτου, κατασκευή παλατιών, και την υποστήριξη καλλιτεχνών και ποιητών. Αυτό -σε συνδυασμό με την ανάγκη διατήρησης ενός σημαντικού επαγγελματικού στρατού και εγγύησης τής πίστης του μέσω πλούσιων δώρων- άδειασε το θησαυροφυλάκιο μέχρι το τέλος τής βασιλείας του. Ο Χουμαραβαΐ δολοφονήθηκε από έναν υπηρέτη τού παλατιού το 896, και τον διαδέχθηκε ο γιος του Τζαΐς, ο οποίος εκθρονίστηκε μετά από λίγους μήνες υπέρ ενός άλλου γιου, του Χαρούν ιμπν Χουμαραβαΐ. Το κράτος των Τουλουνιδών εισήλθε σε μία περίοδο αναταραχής και αδυναμίας, η οποία κορυφώθηκε με την ανακατάληψή του από τους Αββασίδες το 904-905.

 Βιογραφία 
Ο Χουμαραβα:ι γεννήθηκε στη Σαμάρα το 864.  Ο πατέρας του, Αχμάντ ιμπν Τουλούν, γιος ενός Τούρκου σκλάβου στρατιώτη, διορίστηκε κυβερνήτης τής Αιγύπτου το 868. Το 871 απέλασε τον χαλιφικό οικονομικό πράκτορα, και ανέλαβε τον άμεσο έλεγχο των εσόδων τής Αιγύπτου, τον οποίο χρησιμοποίησε για να δημιουργήσει έναν δικό του στρατό σκλάβων στρατιωτών (γκιλμάν). Βασιζόμενος σε αυτή την ισχυρή δύναμη, και εκμεταλλευόμενος το ρήγμα μεταξύ τού ολοένα και πιο ανίσχυρου χαλίφη αλ-Μουταμίντ και τού αδελφού του και de facto αντιβασιλιά αλ-Μουβαφάκ —το 882 ο αλ-Μουταμίντ προσπάθησε ακόμη και να φύγει από τη Σαμάρα, και να αναζητήσει καταφύγιο στον ιμπν Τουλούν— κατάφερε να αποκτήσει τον έλεγχο τής Συρίας και τής παραμεθόριας ζώνης με τη Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία (το Θουγκούρ), καθώς και τμημάτων της Τζαζίρα μέχρι τη Ράκα. 

 Διαδοχή και σχέσεις με τους Αββασίδες 
Το 882, μετά από μία αποτυχημένη εξέγερση τού μεγαλύτερου αδελφού του, αλ-Αμπάς, ο οποίος «θεωρούνταν σκληρός και αναξιόπιστος» (Μόριτς Ζόμπερνχαϊμ), ο Χουμαραβαΐ διορίστηκε αναπληρωτής τού πατέρα του στην Αίγυπτο, και διάδοχος. Αυτή η θέση επιβεβαιώθηκε από τον ιμπν Τουλούν κατόπιν αιτήματος των στρατηγών του, λίγο πριν από το τέλος του στις 10 Μαΐου 884. Με την υποστήριξη των ελίτ τού καθεστώτος των Τουλουνιδών, η διαδοχή τού Χουμαραβαΐ ήταν ομαλή. Ο αλ-Αμπάς αναγκάστηκε να αναγνωρίσει τον Χουμαραβαΐ, αλλά δολοφονήθηκε λίγο αργότερα.   Η άνοδος τού Χουμαραβαΐ ήταν ένα σημαντικό βήμα στη σταδιακή διάλυση τού χαλιφάτου των Αββασιδών: όπως εξηγεί ο Τιερί Μπιανκίς, «αυτή ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία των Αββασιδών, όσον αφορά τη διακυβέρνηση μίας τόσο μεγάλης και πλούσιας περιοχής, που έναν βαλί, τού οποίου η νομιμότητα προερχόταν από τον χαλίφη που τον είχε ορίσει, διαδέχθηκε ανοιχτά ένας εμίρης, που διεκδίκησε τη νομιμότητά του μέσω διαδοχής». 

Τούς τελευταίους μήνες τής ζωής του, ο ιμπν Τουλούν είχε προσπαθήσει να επιτύχει συμφιλίωση με τον αλ-Μουβαφάκ με βάση την αναγνώριση τής εξουσίας του στην Αίγυπτο και τη Συρία, αλλά το τέλος του διέκοψε τις διαπραγματεύσεις. Καθώς ο Χουμαραβαΐ ήταν νέος και άπειρος, ένας από τούς ανώτερους στρατηγούς τού Ιμπν Τουλούν, ο Αχμάντ ιμπν Μουχαμάντ αλ-Ουασίιτί, ενθάρρυνε τούς Αββασίδες να επιτεθούν, και να ανακτήσουν τον έλεγχο των εδαφών των Τουλουνιδών.   Οι στρατηγοί Ισάκ ιμπν Κουντάτζ και Ιμπν Αμπίλ-Σατζ επιτέθηκαν στις κτήσεις των Τουλουνιδών στη Συρία. Η Δαμασκός έπεσε, όταν ο κυβερνήτης της αυτομόλησε, αλλά τα αρχικά τους κέρδη αντιστράφηκαν γρήγορα. Την άνοιξη τού 885, ο γιος τού αλ-Μουβαφάκ, Αμπίλ-Αμπάς (ο μελλοντικός αλ-Μουταντίντ), στάλθηκε για να αναλάβει την εισβολή. Σύντομα κατάφερε να νικήσει τούς Τουλουνίδες, και να τούς αναγκάσει να υποχωρήσουν στην Παλαιστίνη, αλλά μετά από μία διαμάχη με τον ιμπν Κουντάτζ και τον ιμπν Αμπίλ-Σατζ, ο τελευταίος εγκατέλειψε την εκστρατεία και απέσυρε τις δυνάμεις του. Στη Μάχη τού Ταουαχίν στις 6 Απριλίου, ο Χουμαραβαΐ αντιμετώπισε αυτοπροσώπως τον Αμπούλ-Αμπάς. Ο Αββασίδης πρίγκιπας αρχικά νίκησε, αναγκάζοντας τον Χουμαραβαΐ σε φυγή, αλλά με τη σειρά του ηττήθηκε από τον Τουλουνίδη στρατηγό Σαάντ αλ-Αϊσάρ και έφυγε από το πεδίο τής μάχης, ενώ μεγάλο μέρος τού στρατού του αιχμαλωτίστηκε.    Ο αλ-Αϊσάρ προσπάθησε στη συνέχεια να επαναστατήσει στη Δαμασκό, αλλά ο Χουμαραβαΐ κατέστειλε γρήγορα την εξέγερσή του, και λέγεται ότι σκότωσε τον επαναστάτη με τα ίδια του τα χέρια. 

Ο Χουμαραβαΐ συνέχισε να επιδιώκει μία προσέγγιση με την Αυλή των Αββασιδών: φέρθηκε στους αιχμαλώτους πολέμου από το Ταουαχίν με εξαιρετική επιείκεια, δίνοντάς τους την επιλογή είτε να παραμείνουν στην Αίγυπτο υπό την υπηρεσία του, είτε να επιστρέψουν στο Ιράκ χωρίς λύτρα. Αυτή η πολιτική τελικά οδήγησε στη σύναψη συμφωνίας τον Δεκέμβριο του 886, με την οποία ο Χουμαραβαΐ αναγνωρίστηκε ως κυβερνήτης τής Αιγύπτου και τής Συρίας, με το δικαίωμα να τον διαδεχθούν οι απόγονοί του, για μία περίοδο 30 ετών, σε αντάλλαγμα για έναν απροσδιόριστο ετήσιο φόρο.   Μεταξύ 886 και 890 ο Χουμαραβαΐ νίκησε τον ιμπν Χουντάτζ, και έλαβε την υποταγή τού κυβερνήτη τής Τζαζίρα, ιμπν Αμπίλ-Σατζ. Ταυτόχρονα, ο κυβερνήτης τής Ταρσού, Γιαζαμάν αλ-Χαντίμ, αποδέχτηκε την επικυριαρχία των Τουλουνιδών, φέρνοντας και το Κιλικικό Θουγούρ υπό τον έλεγχο των Τουλουνιδών.  
δεξιά|μικρογραφία|280x280εσ|Χάρτης των κτήσεων των Τουλουνιδών προς το τέλος τής βασιλείας τού Χουμαραβαΐ.
Η άνοδος τού αλ-Μουταντίντ το 892 έφερε μία αναθέρμανση των σχέσεων με την Αυλή τής Βαγδάτης. Αναγνωρίζοντας ότι δεν μπορούσε να νικήσει τούς Τουλουνίδες, ο νέος χαλίφης επέλεξε τη συμφιλίωση: την άνοιξη τού 893, ο αλ-Μουταντίντ επανεπιβεβαίωσε τον Χουμαραβαΐ στο αξίωμά του ως αυτόνομου κυβερνήτη τής Αιγύπτου και τής Συρίας, με αντάλλαγμα έναν ετήσιο φόρο υποτέλειας 300.000 δηναρίων, και επιπλέον 200.000 δηναρίων σε οφειλές, καθώς και την επιστροφή στον χαλιφικό έλεγχο των δύο επαρχιών τής Τζαζίρα, Ντιγιάρ Ραμπιά και Ντιγιάρ Μουντάρ. Επιπλέον, τα περίφημα εργοστάσια υφασμάτων τιράζ στην Αλεξάνδρεια και τη Φουστάτ, τα οποία παρήγαγαν κυβερνητικά λάβαρα και τιμητικές στολές, παρέμειναν υπό χαλιφικό έλεγχο.   Προκειμένου να επισφραγίσει τη συμφωνία, ο Χουμαραβαΐ πρόσφερε την κόρη του, Κατρ αλ-Ναντά, ως νύφη σε έναν από τούς γιους τού χαλίφη, αλλά ο αλ-Μουταντίντ επέλεξε να τη νυμφευτεί ο ίδιος. Η άφιξή της στη Βαγδάτη σημαδεύτηκε από την πολυτέλεια και τη σπατάλη τής συνοδείας της, η οποία ερχόταν σε έντονη αντίθεση με την φτωχή Αυλή τού χαλιφάτου. Η πριγκίπισσα των Τουλουνιδών έφερε μαζί της ένα εκατομμύριο δηνάρια ως προίκα, ένα «γαμήλιο δώρο που θεωρούνταν το πιο πλούσιο στην μεσαιωνική αραβική ιστορία» (Μπιανκουί), και οι πλούσιες γαμήλιες τελετές παρέμειναν θέμα λαϊκών θρύλων στην Αίγυπτο, μέχρι και την οθωμανική περίοδο.  

 Εσωτερικές πολιτικές 
Ο πολυτελές γάμος δείχνει την περίφημη επιπολαιότητα τού Χουμαραβαΐ με τα χρήματα: μάλιστα έχει υποστηριχθεί ότι όλη η υπόθεση, σύμφωνα με τα λόγια τού ιστορικού Ούλριχ Χάαρμανν ήταν..., «ένα υπολογισμένο τέχνασμα εκ μέρους τού χαλίφη, για να καταστρέψει τα οικονομικά τού επικίνδυνα πλούσιου και ισχυρού υποτελούς του». Πρόθυμος να επιδείξει τον πλούτο του, ο ηγεμόνας των Τουλουνιδών έκτισε επίσης πολλά παλάτια για τον εαυτό του και τους ευνοουμένους του, και επιδόθηκε σε διάσημες επιδείξεις βασιλικής σπατάλης, όπως μία λεκάνη γεμάτη με υδράργυρο, στην οποία τον λίκνιζαν για να κοιμηθεί επάνω σε μαξιλάρια γεμάτα αέρα, ή το λιοντάρι με τα μπλε μάτια που κρατούσε ως κατοικίδιο στην αυλή του. Επιπλέον, σύμφωνα με τις πηγές, ο Χουμαραβαΐ δεν καβάλησε ποτέ το ίδιο άλογο δύο φορές.   Ήταν ωστόσο και γενναιόδωρος προστάτης των τεχνών, των λογίων και των ποιητών. Ένας από τους προστατευόμενούς του ήταν ο γραμματικός Μουχαμάντ ιμπν Αμπνταλά ιμπν Μουχαμάντ ιμπν Μοσλέμ, ο οποίος ήταν επίσης διδάσκαλος των γιων του, ενώ ο αλ-Κασίμ ιμπν Γιαχία αλ-Μαριαμί έγραψε πανηγυρικούς προς τιμήν του.  Όλα αυτά όμως είχαν βαρύ τίμημα. Μέχρι το τέλος του, το θησαυροφυλάκιο των Τουλουνιδών (το οποίο φέρεται να περιείχε δέκα εκατομμύρια χρυσά δηνάρια κατά την άνοδό του στο θρόνο ) ήταν άδειο, και το δηνάριο είχε χάσει τα δύο τρίτα τής αξίας του. Η σπατάλη του προκάλεσε κριτική από θρησκευτικούς μελετητές και από σύγχρονους, αλλά και μεταγενέστερους, ιστορικούς. 

Στο εσωτερικό, η βασιλεία του ήταν μία περίοδος «πολυτέλειας και παρακμής» (Χιου Ν. Κέννεντυ), αλλά και μία περίοδος σχετικής ηρεμίας στην Αίγυπτο καθώς και στη Συρία, ένα μάλλον ασυνήθιστο φαινόμενο για την περίοδο.  Η κύρια βάση ισχύος τού Χουμαραβαΐ ήταν ο ισχυρός στρατός που είχε δημιουργήσει ο πατέρας του, κατά το πρότυπο των ίδιων των Αββασιδών, μετά την εγκαθίδρυση ενός επαγγελματικού στρατού υπό τον χαλίφη αλ-Μουτασίμ.  Ο στρατός των Τουλουνιδών αποτελούνταν κυρίως από Τούρκους, Ρωμαίους Έλληνες (Ρουμ) και μαύρους Αφρικανούς (Σουδανούς) γκιλαμάν, καθώς και από λίγους Ρωμαίους μισθοφόρους. Σε αυτούς, ο Χουμαραβάι πρόσθεσε ένα ειδικό σύνταγμα, το αλ-μουχταρά («οι εκλεκτοί, επιλεγμένοι»), που προερχόταν κυρίως από τούς Βεδουίνους τού ανατολικού Δέλτα τού Νείλου, μία περιοχή μεγάλης σημασίας καθώς έλεγχε τη διαδρομή, που συνέδεε τη Συρία και την Αίγυπτο. Μία μονάδα χιλίων ατόμων που αποτελούνταν από μαύρους Αφρικανούς, φαίνεται να ήταν μία ξεχωριστή υπομονάδα τού αλ-μουχταρά.  Παρά το αναμφισβήτητο στρατιωτικό ταλέντο και την προσωπική γενναιότητα που επέδειξε μετά τον Ταβαχίν, ο Χουμαραβαΐ δεν απόλαυσε ποτέ την εξουσία τού ιμπν Τουλούν επάνω στον στρατό. Αυτό οδήγησε σε μία πολιτική εξαγοράς τής πίστης τους με πλούσιες δωρεές, οι οποίες εξάντλησαν περαιτέρω το δημόσιο ταμείο.  Όπως σχολιάζει ο Χιου Ν. Κέννεντυ, οι οικονομικές δυσκολίες φαίνεται να ήταν εγγενείς στο μοντέλο των Αββασιδών, που το μιμήθηκαν οι Τουλουνίδες, ως αποτέλεσμα τής «αδυναμίας τού κράτους να χρηματοδοτήσει έναν μεγάλο, ως επί το πλείστον ανενεργό στρατό σε μόνιμη βάση».  Σε μία προσπάθεια να βρεθούν τα απαραίτητα κεφάλαια, η δημοσιονομική διοίκηση ανατέθηκε στον Αλί ιμπν Αχμάντ αλ-Μανταραΐ, σηματοδοτώντας την τελική άνοδο τής οικογένειας αλ-Μανταραΐ σε κυρίαρχη θέση στον δημοσιονομικό και κυβερνητικό μηχανισμό τής Αιγύπτου, για τον επόμενο μισό αιώνα.  

 Το τέλος και η διαδοχή 
Ο Χουμαραουάιχ δολοφονήθηκε στις 18 Ιανουαρίου 896 από έναν από τούς υπηρέτες του,  ο οποίος είχε σχέση με την αγαπημένη σύζυγο τού Χουμαραβαΐ. Όταν ο Χουμαραβαΐ το έμαθε αυτό, ο υπηρέτης φοβήθηκε για τη ζωή του, και οργάνωσε μία συνωμοσία που στοίχισε τη ζωή τού ηγεμόνα των Τουλουνιδών.  Μετά το τέλος τού Χουμαραβαΐ, το κράτος των Τουλουνιδών εισήλθε σε μία περίοδο αστάθειας υπό τους ανήλικους κληρονόμους του, με τον γιο του Τζαΐς ιμπν Χουμαραβαΐ να εκθρονίζεται και να δολοφονείται τον Νοέμβριο, υπέρ τού νεότερου αδελφού του Χαρούν ιμπν Χουμαραβαΐ (βασ. 896–904 ). Ο Αλ-Μουταντίντ εκμεταλλεύτηκε γρήγορα αυτό: το 897 επέκτεινε τον έλεγχό του στις παραμεθόριες επαρχίες τού Θουγκούρ, ανάγκασε τούς Τουλουνίδες να παραδώσουν όλη τη Συρία βόρεια τής Χομς, και αύξησε τον ετήσιο φόρο υποτέλειας σε 450.000 δηνάρια, σε αντάλλαγμα για την αναγνώριση τού Χαρούν από το χαλιφάτο.   Τα επόμενα χρόνια οι περιοχές των Τουλουνιδών συνέχισαν να βιώνουν εσωτερικές αναταραχές, σε συνδυασμό με κλιμάκωση των επιθέσεων των Καρματιανών, με αποτέλεσμα την αποστασία πολλών οπαδών των Τουλουνιδών στο αναδυόμενο χαλιφάτο.  Τελικά το 904–905, ο διάδοχος τού αλ-Μουταντίντ, αλ-Μουκταφί, εισέβαλε στην Αίγυπτο, και επανένταξε πλήρως τη χώρα στην αυτοκρατορία των Αββασιδών. 

 Αναφορές 

 Πηγές 
 Bianquis, Thierry (1998). "Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868–969". In Petry, Carl F. (ed.). The Cambridge History of Egypt, Volume 1: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 86–119. ISBN 0-521-47137-0.
 Bonner, Michael (2010). "The Waning of Empire, 861–945". In Robinson, Chase F. (ed.). The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 305–359. ISBN 978-0-521-83823-8.
 Haarmann, Ulrich (1986). "K̲h̲umārawayh". In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume V: Khe–Mahi. Leiden: E. J. Brill. pp. 49–50. ISBN 978-90-04-07819-2.
 Kennedy, Hugh (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century (Second ed.). Harlow: Longman. ISBN 978-0-582-40525-7.
 Sobernheim, Moritz (1987). "Khumārawaih". In Houtsma, Martijn Theodoor (ed.). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume IV: 'Itk–Kwaṭṭa. Leiden: BRILL. p. 973. ISBN 90-04-08265-4.

Κατηγορία:Δυναστεία των Τουλουνιδών