Η Ωραία Ελένη

Η Ωραία Ελένη (γαλλικά: La belle Hélène) αποτελεί κωμική οπερέτα (όπερα μπούφα) τριών πράξεων, σε μουσική του Ζακ Όφενμπαχ και λιμπρέτο των Ανρί Μεγιάκ και Λυντοβίκ Αλεβύ. Το έργο συνιστά σατιρική παρωδία του αρχαίου ελληνικού μύθου της αρπαγής της Ελένης από τον Πάρι, γεγονός που πυροδότησε την αρχή του Τρωικού Πολέμου. Η πρεμιέρα του έργου πραγματοποιήθηκε στο Théâtre des Variétés του Παρισιού, στις 17 Δεκεμβρίου 1864, γνωρίζοντας ιδιαιτέρως θερμή υποδοχή και σημαντική εμπορική επιτυχία. Ακολούθησαν παραστάσεις και αναβιώσεις σε τρεις ηπείρους, γεγονός που κατέστησε την Ωραία Ελένη ένα από τα πλέον δημοφιλή έργα του οπερατικού ρεπερτορίου του 19ου αιώνα. Καθ’ όλον τον 20ό αιώνα, η οπερέτα συνεχίστηκε να ανεβαίνει τακτικά, ενώ παραμένει έως και τον 21ο αιώνα αναπόσπαστο μέρος του διεθνούς λυρικού ρεπερτορίου, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική απήχηση της μουσικής και της σκηνικής σάτιρας του Όφενμπαχ.

 Ιστορία 
Μέχρι το 1864, ο Ζακ Όφενμπαχ είχε ήδη καθιερωθεί ως ο κορυφαίος Γάλλος συνθέτης οπερέτας. Ύστερα από τις επιτυχίες των πρώτων του έργων, σύντομων συνθέσεων μικρής κλίμακας, του παραχωρήθηκε, το 1858, η επίσημη άδεια να παρουσιάζει πλήρους διάρκειας όπερες με μεγαλύτερη ορχήστρα και χορωδία. Το πρώτο από αυτά τα έργα, το περίφημο Ο Ορφέας στον Άδη, γνώρισε ευρύτατη φήμη και οικονομική επιτυχία, χάρη στη τοιχογραφική σάτιρα που ασκούσε στη μυθολογία της αρχαίας Ελλάδας, στην γαλλική μουσική παράδοση και στην πολιτιστική ατμόσφαιρα της Δεύτερης Αυτοκρατορίας.

Κατά τη διάρκεια των επόμενων έξι ετών, ο Όφενμπαχ επιχείρησε επανειλημμένως, και συχνά ανεπιτυχώς, να επαναλάβει αυτό το θριαμβευτικό αποτέλεσμα. Το 1864, στράφηκε εκ νέου στην κλασική μυθολογία ως πηγή έμπνευσης. Ο συχνός του συνεργάτης, Λιντοβίκ Αλεβί, συνέλαβε την αρχική ιδέα μιας όπερας υπό τον τίτλο Η άλωση της Τροίας (La prise de Troie). Ο Όφενμπαχ πρότεινε να συνεργαστούν με τον Εκτόρ Κρεμιέ, συν-λιμπρετίστα του Ορφέα, όμως ο Αλεβί προτίμησε να συνεργασθεί με τον Ανρί Μεγιάκ, ο οποίος συνέγραψε τον κύριο κορμό του έργου, ενώ ο Αλεβύ προσέθεσε χιουμοριστικά στοιχεία και σατιρικούς διαλόγους. Η λογοκρισία της εποχής αντέδρασε σε ορισμένα αποσπάσματα του λιμπρέτου, θεωρώντας τα προσβλητικά προς την εκκλησία και το κράτος, ωστόσο, ύστερα από διαπραγματεύσεις, εγκρίθηκε επίσημα αναθεωρημένο κείμενο.
μικρογραφία|Ο Αλμπέρ Μπρασέρ ως Μενέλαος στην Ωραία Ελένη, από την παραγωγή του 1899.
Παρά το γεγονός ότι η συγγραφή του έργου προχώρησε ομαλά, οι πρόβες αποδείχθηκαν ιδιαίτερα δύσκολες. Ο διευθυντής του Théâtre des Variétés, Τεοντόρ Κονιάρ, διακρινόταν για την οικονομική του αυστηρότητα και αντιπαθούσε την κλίση του Όφενμπαχ προς την πολυτελή σκηνοθεσία και τη μεγαλοπρεπή ενορχήστρωση. Επιπλέον, οι δύο πρωταγωνίστριες, η Ορτάνς Σνάιντερ και η Λεά Σιγί, ενεπλάκησαν σε παρατεταμένη προσωπική διαμάχη, η οποία έγινε σύντομα γνωστή στο κοινό και αύξησε το ενδιαφέρον των Παριζιάνων θεατρόφιλων για την παράσταση.

Η πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 1864. Το πρώτο κοινό υποδέχθηκε την οπερέτα με ενθουσιασμό, ωστόσο οι κριτικές υπήρξαν μεικτές, και οι επόμενες παραστάσεις σημείωσαν μέτρια προσέλευση. Η κατάσταση αντιστράφηκε όταν εξέχοντες δημοσιογράφοι και συγγραφείς, όπως ο Ανρί Ροσφόρ και Ζιλ Βαλές, δημοσίευσαν ευνοϊκές κριτικές, με αποτέλεσμα το έργο να προσελκύσει πλήθη θεατών από τους κοσμικούς κύκλους της Μονμάρτης έως τους αστούς των εύπορων διαμερισμάτων του Παρισιού. Το έργο παρουσιαζόταν καθ’ όλο το έτος 1865, με μικρή θερινή διακοπή, και αντικαταστάθηκε τον Φεβρουάριο του 1866 από τη νέα οπερέτα του Όφενμπαχ, Κυανοπώγων (Barbe-bleue), στην οποία επανεμφανίστηκαν οι ίδιοι πρωταγωνιστές, πλην της Σιγί, με την οποία η Σνάιντερ αρνήθηκε πλέον να συμπρωταγωνιστήσει.

 Ρόλοι 

 Αγαμέμνων, βασιλιάς των Μυκηνών (βαρύτονος)
 Αίας Α΄, βασιλιάς της Σαλαμίνας (τενόρος)
 Αίας Β΄, βασιλιάς των Λοκρών (βαρύτονος)
 Αχιλλέας, βασιλέας της Φθιώτιδας (τενόρος)
 Βακχίς, υπηρέτρια της Ελένης (υψίφωνος)
 Ελένη, βασίλισσα της Σπάρτης (μεσόφωνος)
 Ευθυκλής, σιδηρουργός (ομιλούμενος ρόλος)
 Κάλχας, μάντης του Δία (βαθύφωνος)
 Λένα, εταίρα (μεσόφωνος)
 Μενέλαος, βασιλιάς της Σπάρτης (τενόρος)
 Ορέστης, γιος του Αγαμέμνονα (τενόρος ή υψίφωνος)
 Πάρις, πρίγκιπας της Τροίας (τενόρος)
 Παρθένις, εταίρα (υψίφωνος)
 Φιλόκομος, συνοδός του Κάλχα (ομιλούμενος ρόλος)

 Χορωδία: κυρίες, κύριοι, φρουροί, λαός, σκλάβοι, υπηρέτες της Ελένης, πενθούντες του Άδωνη

 Πλοκή 

 Πράξη Α΄ 
Στη Σπάρτη, ο Πάρις καταφθάνει μεταμφιεσμένος σε ποιμένα, φέρων μήνυμα της Αφροδίτης προς τον Κάλχαντα. Η θεά απαιτεί να εξασφαλισθεί ο έρωτας της Ελένης για τον εκλεκτό της. Σε ευτράπελο «αγώνα πνεύματος», που διοργανώνει ο Αγαμέμνων, ο Πάρις υπερέχει όλων και αποκαλύπτει την ταυτότητά του. Η Ελένη, αντιλαμβανόμενη ότι η μοίρα την ωθεί προς αυτόν, τον στεφανώνει, προκαλώντας τη δυσφορία των Αχαιών. Ο Πάρις, με τη βοήθεια του Κάλχαντα, εξαπατά τον Μενέλαο, ο οποίος αναγκάζεται να αποπλεύσει προς Κρήτη, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο για την αναπόφευκτη συνάντηση.

 Πράξη Β΄ 
Εν απουσία του Μενελάου, οι Έλληνες βασιλείς επιδίδονται σε διασκεδάσεις, ενώ ο Κάλχας συλλαμβάνεται να απατά σε επιτραπέζιο παιγνίδι. Ο Πάρις εισέρχεται νυκτός στα διαμερίσματα της Ελένης. Μετά την πρώτη αποτυχημένη απόπειρα αποπλανήσεως, επιστρέφει ενώ εκείνη κοιμάται και, νομίζοντας πως ονειρεύεται, η Ελένη ενδίδει. Η αιφνίδια επιστροφή του Μενελάου φέρνει την αποκάλυψη· η Ελένη αποδίδει την ευθύνη στη «Μοίρα» και ειρωνεύεται τον σύζυγό της που δεν γνωρίζει «πότε να έρχεται και πότε να μένει μακριά». Ο Πάρις, απωθημένος από τους Έλληνες, αποχωρεί ορκιζόμενος εκδίκηση.

 Πράξη Γ΄ 
Η δράση μεταφέρεται στη Ναυπλία. Η Ελένη, θλιμμένη και δηλούσα την αθωότητά της, υποφέρει από την οργή της Αφροδίτης, η οποία έχει καταστήσει όλους τους Έλληνες ερωτομανείς. Εμφανίζεται ένας «αρχιερέας της θεάς», ο οποίος αναγγέλλει πως η Ελένη πρέπει να μεταβεί στα Κύθηρα για να θυσιάσει εκατό δαμάλες προς εξιλασμό. Αρχικώς αρνείται, θεωρώντας ότι ο Μενέλαος είναι ο αμαρτήσας. Όταν, όμως, αντιλαμβάνεται ότι ο ιερεύς είναι ο Πάρις μεταμφιεσμένος, επιβιβάζεται στο πλοίο και αποπλέει μαζί του. Έτσι ολοκληρώνεται η «προϊστορία» του Τρωικού Πολέμου, υπό την αιγίδα του Έρωτος και της Μοίρας.
Κατηγορία:Οπερέτες
Κατηγορία:Όπερες στη γαλλική γλώσσα