Εφέντης

Ο τίτλος Εφέντης ή Εφέντη (τουρκικά: efendi· οθωμανικά τουρκικά: افندی) αποτελούσε τιμητική προσφώνηση και τίτλο ευγενείας με τη σημασία του «κυρίου», «άρχοντα» ή «δεσπότη», ιδίως κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η λέξη και οι ποικίλες μορφές της ανάγονται ετυμολογικά στη μεσαιωνική ελληνική λέξη ἀφέντης, η οποία με τη σειρά της προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη αὐθέντης, με βασική σημασία «κύριος» ή «κυρίαρχος». Ο τίτλος αυτός, σε αντίθεση με τον περισσότερο διοικητικό και στρατιωτικό χαρακτήρα του τίτλου του Αγά, χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει τον μορφωμένο, καλλιεργημένο και κοινωνικά προβεβλημένο άνδρα, αποτελώντας ένδειξη σεβασμού και κοινωνικής αναγνώρισης στην οθωμανική κοινωνία. Αντίστοιχός του θεωρείται ο αγγλικός τίτλος του Σερ (Sir).

Η χρήση του απαντά τόσο στην Οθωμανική όσο και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όπου συνόδευε το προσωπικό όνομα και τοποθετούνταν πάντοτε μετά από αυτό.  Είχε ευρεία χρήση κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο, διατηρούμενη μάλιστα έως και τα μέσα του 15ου αιώνα. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία από τις επιστολές του Καρδιναλίου Βησσαρίωνα, στις οποίες γίνεται λόγος για τα τέκνα του Θωμά Παλαιολόγου, όπου ο τίτλος χρησιμοποιείται για την προσφώνηση βυζαντινών ευγενών ήδη το 1465.

Ο τίτλος αποδιδόταν κυρίως σε πρόσωπα των λογίων και επιστημονικών επαγγελμάτων, καθώς και σε ανώτερους κρατικούς αξιωματούχους, όπως ο Μπέης και ο Πασάς, που κατείχαν υψηλές διοικητικές θέσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο τίτλος συνδεόταν με συγκεκριμένο αξίωμα, όπως στην προσφώνηση Χεκίμ Εφέντης, που δήλωνε τον αρχίατρο του σουλτάνου. Παράλληλα, η κτητική μορφή του όρου, εφέντιμ («κύριέ μου» ή «αφέντη μου»), χρησιμοποιούνταν παλαιότερα από δούλους ή υπηρέτες προς τους ανωτέρους τους ως ένδειξη υποταγής και σεβασμού. Στη σύγχρονη τουρκική γλώσσα, ο τύπος efendim έχει διατηρηθεί σε τυπικές και ευγενικές περιστάσεις, όπως στις τηλεφωνικές απαντήσεις ή ως ισοδύναμο του «παρακαλώ» ή «ορίστε», και χρησιμοποιείται συχνά για να υποδηλώσει ευπρέπεια και ευγένεια στην καθημερινή επικοινωνία.

Η Βρετανίδα λαογράφος, εθνογράφος και περιηγητής Λούσι Μέρι Τζέιν Γκάρνετ (που ασχολήθηκε μεταξύ άλλων και με την ελληνική λαογραφία), στο έργο της Turkish Life in Town and Country που εκδόθηκε το 1904, αναφέρει ότι ο τίτλος του Εφέντη μπορούσε να απονεμηθεί όχι μόνο σε μουσουλμάνους αξιωματούχους, αλλά και σε Χριστιανούς υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γυναίκες, καθώς και σε μουλάδες, σεΐχηδες και πρίγκιπες της σουλτανικής οικογένειας. Σύμφωνα με την ίδια, ο τίτλος έφερε «την ίδια σημασία με το γαλλικό Monsieur» και αποτελούσε μία από τις δύο «τυπικές προσφωνήσεις, εξίσου αόριστες με εκείνη του Esquire στην Αγγλία».

Με την έλευση, ωστόσο, της Τουρκικής Δημοκρατίας και τις μεταρρυθμίσεις του Κεμάλ Ατατούρκ, ο τίτλος του Εφέντη καταργήθηκε επισήμως γύρω στη δεκαετία του 1930, στο πλαίσιο της προσπάθειας εκσυγχρονισμού και εκκοσμίκευσης της γλώσσας και των κοινωνικών θεσμών, που στόχευε στην απομάκρυνση από τα κατάλοιπα της οθωμανικής φεουδαρχικής ιεραρχίας.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Οθωμανικοί τίτλοι
Κατηγορία:Τίτλοι στο Πακιστάν
Κατηγορία:Τουρκοκρατία
Κατηγορία:Ελληνικές λέξεις και φράσεις