Ο Μπίντερμαν και οι εμπρηστές

Ο Μπίντερμαν και οι εμπρηστές (), με υπότιτλο Ένα διδακτικό έργο χωρίς ηθικό δίδαγμα, είναι θεατρικό έργο του Ελβετού συγγραφέα Μαξ Φρις. Γράφτηκε το 1948 σε πεζογραφία και στη συνέχεια διασκευάστηκε το 1953 αρχικά ως ραδιοφωνικό θεατρικό έργο και το 1958 ως θεατρικό έργο σε μία πράξη με έξι σκηνές. Το 1960 αναθεωρήθηκε και συμπεριέλαβε έναν επίλογο.

Αναφέρεται στην ιστορία του κ. Μπίντερμαν, ο οποίος φιλοξενεί δύο εμπρηστές στο σπίτι του, παρόλο που δηλώνουν από την αρχή ότι σκοπεύουν να το πυρπολήσουν. Παραβλέποντας όλα τα στοιχεία που οδηγούν στην καταστροφή, αρχικά επειδή τα θεωρεί αστείο και στη συνέχεια από φόβο, γίνεται συνεργός στον εμπρησμό.

Το έργο έτυχε θερμής υποδοχής από κοινό και κριτικούς και ερμηνεύτηκε κυρίως ως αλληγορία για την κατάληψη της εξουσίας από τους Ναζί το 1933: με τη συνενοχή του έντιμου πολίτη, εγκληματίες έρχονται στην εξουσία και καταστρέφουν όσους δεν τους αντιτάχθηκαν από την αρχή. 

 Υπόθεση 
Η μαύρη κωμωδία διαδραματίζεται σε μια περίοδο 4 ημερών σε μια πόλη που δέχεται συχνές επιθέσεις από εμπρηστές. Μεταμφιεσμένοι σε πλανόδιους πωλητές, οι εμπρηστές εισβάλλουν σε σπίτια και εγκαθίστανται στη σοφίτα, όπου σχεδιάζουν και πραγματοποιούν την καταστροφή του σπιτιού. 

Ο επιτυχημένος βιομήχανος τονωτικών προϊόντων για τα μαλλιά - και επιτομή του εύπορου και αυτάρεσκου αστού - Γκότλιμπ Μπίντερμαν, ανησυχεί από τις εμπρηστικές επιθέσεις που αναφέρονται στις εφημερίδες, αν και πιστεύει ότι ο ίδιος δεν θα μπορούσε ποτέ να εξαπατηθεί. Μέσα σε λίγα λεπτά, εμφανίζεται ένας πλανόδιος πωλητής (Σμιτς) και, μέσω συνδυασμού κολακείας, εκφοβισμού και πειθούς, πείθει τον Μπίντερμαν να διανυκτερεύσει στη σοφίτα, παρά τις αμφιβολίες της συζύγου του. Μόλις τον αφήνει να εγκατασταθεί στο σπίτι του, ο Σμιτς παραδέχεται ανοιχτά τις προθέσεις του και εξηγεί λεπτομερώς το σχέδιό του στον Μπίντερμαν αλλά αυτός πιστεύει ότι οι προετοιμασίες για τον εμπρησμό είναι αστεία ή προκλήσεις και τις ανέχεται, αρνούμενος να πιστέψει τη φρίκη αυτού που συμβαίνει. 

Καθώς το έργο εξελίσσεται, εμφανίζεται ένας συνεργός, ο δεύτερος εμπρηστής (Άιζενρινγκ), και, πριν ο Μπίντερμαν προλάβει να κάνει κάτι για να τους εμποδίσει, η σοφίτα του γεμίζει με βαρέλια γεμάτα βενζίνη. Όταν εμφανίζεται ένας αστυνομικός, ο Μπίντερμαν δεν αναφέρει το πρόβλημα φοβούμενος πιθανές συνέπειες. Αν και οι ενδείξεις πολλαπλασιάζονται, ο Μπίντερμαν φαίνεται να κλείνει τα μάτια του, αρνείται να τις αναγνωρίσει μέχρι το τέλος και φαντάζεται ότι μπορεί να ξεφύγει από τα εγκλήματα των δύο ανδρών. Σταδιακά αρχίζει να τους φοβάται και προσπαθεί να γίνει φίλος μαζί τους, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να τους βοηθήσει να μετρήσουν το πυροδοτικό φυτίλι και να τους προσκαλέσει σε δείπνο, στο τέλος του οποίου, σε ένδειξη εμπιστοσύνης, τους δίνει ένα κουτί σπίρτα, με τα οποία αυτοί τελικά βάζουν στο σπίτι φωτιά που καταστρέφει ολόκληρη τη γειτονιά. 

Τη δράση παρακολουθεί ένας χορός, όπως στην αρχαιοελληνική τραγωδία, που σχολιάζει τα γεγονότα. 

 Ο επίλογος 
Ο όλο και πιο σουρεαλιστικός τόνος κορυφώνεται σε μια τελική σκηνή, όπου ο Μπίντερμαν και η Μπαμπέτ βρίσκονται στις πύλες της Κόλασης. Εδώ συναντούν πάλι τον Σμιτς και τον Άιζενρινγκ, οι οποίοι αποδεικνύονται αντίστοιχα ο Βελζεβούλ και ο Διάβολος. Ο Μπίντερμαν διαμαρτύρεται για την αθωότητά του στην πυρκαγιά και ισχυρίζεται ότι δεν έκανε τίποτε διαφορετικό από οποιονδήποτε άλλο πολίτη. Επιπλέον, απαιτεί και αποζημίωση. Από τον Διάβολο μαθαίνει ότι υπάρχει μια διαμάχη μεταξύ του Παραδείσου και της Κόλασης. Ο Παράδεισος έχει χορηγήσει αμνηστία και δέχεται όλους τους υψηλόβαθμους εγκληματίες και ιδιαίτερα όποιον φορούσε στολή ενώ σκότωνε. Μόνο οι διανοούμενοι, οι μικροεγκληματίες και οι αντιρρησίες συνείδησης εξορίζονται στην κόλαση. Η Κόλαση στη συνέχεια απεργεί και τους στέλνει πίσω στη Γη. Ο Μπίντερμαν και η Μπαμπέτ γονατίζουν και περιμένουν τη διάσωσή τους.

 Σχόλια 
μικρογραφία|Ο Μαξ Φρις με τον σκηνοθέτη  Όσκαρ Βέλτερλιν κατά τη διάρκεια πρόβας το 1958

 Το πρώτο πεζό κείμενο γράφτηκε το 1948 ως απάντηση στην κομμουνιστική κατάληψη της εξουσίας στην Πράγα, η οποία «εξελίχθηκε ακριβώς σύμφωνα με το ίδιο μοτίβο: μια ανυποψίαστη, αξιοσέβαστη και αμέριμνη αστική κοινωνία καλωσόρισε τους Σοβιετικούς εμπρηστές στο σπίτι της και τελικά αναγκάστηκε να παρακολουθεί αβοήθητη καθώς οι εισβολείς έβαζαν φωτιά στο κρατικό οικοδόμημα». Eduard Stäuble: Max Frisch – Ein Schweizer Dichter der Gegenwart. Versuch einer Gesamtdarstellung seines Werkes. Bodensee, Amriswil 1957; 3. umgearb. A. Erker, St. Gallen 1967; 4. A. 1971 

 Αλλά το έργο γενικά θεωρείται ότι αναφέρεται στην άνοδο του ναζισμού και του φασισμού, και ο Φρις ενθάρρυνε την ερμηνεία με αρκετές νύξεις. Ως παραβολή, στο πρόσωπο του Μπίντερμαν περιγράφει τους εύπιστους και εύκολα χειραγωγήσιμους «φυσιολογικούς» πολίτες - οι συνηθισμένοι απλοί άνθρωποι - που διακατέχονται από μια αίσθηση ρηχής ευπρέπειας και συντηρητισμού και μπορούν να εξαπατηθούν. Υπό αυτή την έννοια, έχει πολλά κοινά με έργα του Θεάτρου του παραλόγου που γράφτηκαν περίπου την ίδια εποχή, όπως ο Ρινόκερος του Ευγένιου Ιονέσκο. Δεν έχει συγκεκριμένη χρονική ή τοπική αναφορά και μπορεί να ερμηνευτεί με βάση διαφορετικά ιστορικά πλαίσια.
 Το όνομα Μπίντερμαν είναι από μόνο του ένα λογοπαίγνιο: η γερμανική λέξη bieder σημαίνει συμβατικός, συντηρητικός, έντιμος, και χρησιμοποιείται συχνά υποτιμητικά ή ειρωνικά. Ο Μπίντερμαν συνδέεται με την εποχή Μπίντερμαγιερ, μια πολιτιστική περίοδο του 19ου αιώνα που διακρίνεται για τη σύνδεσή της με ένα είδος εφησυχασμού, μικροαστικής νοοτροπίας: φιλισταϊσμού. Οι παραλληλισμοί με τον πολίτη αυτής της εποχής, είναι προφανείς: Ο Μπίντερμαν θέλει επίσης να ζει άνετα, να «έχει την ησυχία του» και να μην τραβάει την προσοχή των αρχών (για παράδειγμα, να τον υποψιαστούν ότι έχει κάποια σχέση με τους εμπρηστές, κάτι που θα συνέβαινε αν ομολογούσε στον αστυνομικό ότι τα βαρέλια στη σοφίτα του περιέχουν βενζίνη).
μικρογραφία|Από παράσταση του 2023 στο Βερολίνο

 Ο χορός είναι αποστασιοποιημένος από τη δράση, δίνοντας έτσι στον θεατή την ευκαιρία να αναλογιστεί γεγονότα του παρελθόντος, του παρόντος ή τα μελλοντικά. Από την αρχή, προβλέπει διορατικά τι θα συμβεί στην οικογένεια Μπίντερμαν και μάλιστα προειδοποιεί τον Μπίντερμαν να είναι προσεκτικός αλλά δεν εισακούγεται.

 Το έργο είναι ένα μείγμα κωμικών και μακάβριων στοιχείων με σκοτεινό θέμα και τέλος. Ωστόσο, δεν είναι τραγωδία, επειδή ο πρωταγωνιστής Μπίντερμαν δεν οδηγείται συνειδητά ή αναγκαστικά στην καταστροφή λόγω κάποιου υψηλού ιδανικού, αλλά υφίσταται την καταστροφή επειδή λόγω δειλίας, ηλιθιότητας, αυταπάτης και πολιτικής τύφλωσης δεν αναγνωρίζει «τον λύκο με προβιά προβάτου». 
 Ο Μπίντερμαν σε κάποια στιγμή απευθύνεται στο κοινό, σπάζοντας έτσι τον τέταρτο τοίχο. Παραδέχεται ότι ο Σμιτς και ο Άιζενρινγκ είναι πιθανότατα εμπρηστές και εξηγεί ότι τους είχε υποψιαστεί από την αρχή. «Τι θα κάνατε, για όνομα του Θεού, στη θέση μου;», αμύνεται προκλητικά.
 Ο επίλογος σπάνια παίζεται και συνήθως δεν συμπεριλαμβάνεται στις δημοσιευμένες εκδόσεις.
 Το έργο περιλαμβάνεται στη σχολική ύλη στα μαθήματα γερμανικής γλώσσας και λογοτεχνίας των ελβετικών και γερμανικών σχολείων.

 Διασκευές 

 Το 1966, ο Μαξ Φρις έγραψε μια νέα εκδοχή του έργου για τηλεοπτική παραγωγή, η οποία γυρίστηκε την επόμενη χρονιά σε σκηνοθεσία του Ράινερ Βόλφχαρντ. Άλλες κινηματογραφικές διασκευές έγιναν το 1961 για την ολλανδική τηλεόραση, το 1963 για την αυστριακή, το 1966 για τη φινλανδική και το 1984 για τη σουηδική τηλεόραση.
 Το 2013 διασκευάστηκε στην ομώνυμη όπερα του  Αυστριακού - Τσέχου συνθέτη Σίμον Βόσετσεκ (πρεμιέρα στη Νέα Όπερα της Βιέννης). 

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 
 Ο Μπίντερμαν και οι εμπρηστές, μτφρ. Νάσος Βαγενάς εκδ. Δωδώνη, 1990  και Εκδόσεις Ελευθεροτυπία (2010)
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ελβετικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Μαύρη κωμωδία
Κατηγορία:Θέατρο του Παραλόγου