Ο δικαστής και ο δήμιός του

Ο δικαστής και ο δήμιός του () είναι αστυνομικό μυθιστόρημα του Ελβετού συγγραφέα Φρίντριχ Ντύρενματ, το οποίο δημοσιεύτηκε αρχικά σε οκτώ τεύχη εβδομαδιαίας ελβετικής εφημερίδας από τις 15 Δεκεμβρίου 1950 έως τις 31 Μαρτίου 1951 και εκδόθηκε το 1952.

Όταν ένας Ελβετός υπαστυνόμος δολοφονείται, ο προϊστάμενός του και έμπειρος επιθεωρητής ανθρωποκτονιών αναλαμβάνει την υπόθεση και ανακαλύπτει τον δράστη - αλλά θέλει κάποιος άλλος να πληρώσει για το έγκλημα. Παράλληλα με τη δράση, το κεντρικό ερώτημα που θέτει το μυθιστόρημα είναι αν είναι δικαιολογημένο να ενοχοποιηθεί κάποιος για ένα έγκλημα που δεν διέπραξε, εάν είναι ένοχος για άλλα αναπόδεικτα εγκλήματα.

Το βιβλίο είναι το πρώτο από τα συνολικά τέσσερα αστυνομικής πλοκής μυθιστορήματα του Ντύρενματ, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί ως «φιλοσοφικά αστυνομικά» καθώς συνδυάζουν την αστυνομική πλοκή με υπαρξιστικά - φιλοσοφικά θέματα.

 Περιεχόμενα 

 Η παλιά διαμάχη 
Το μυθιστόρημα περιστρέφεται γύρω από δύο ποινικές υποθέσεις, που χωρίζονται από σημαντικό χρονικό διάστημα, αλλά συνδέονται από δύο παλιούς γνώριμους: τον αστυνομικό επιθεωρητή της Βέρνης, Χανς Μπέρλαχ, και τον τυχοδιώκτη εγκληματία Ρίχαρντ Γκάστμαν, ο οποίος έκτοτε έχει αποσυρθεί στο γραφικό Λάμποινγκ με θέα τη λίμνη Μπίελ. Τέσσερις δεκαετίες πριν, οι δυο τους, νεαροί σε μια ταβέρνα στην Κωνσταντινούπολη, στοιχημάτισαν για τη δύναμη της τύχης και το τέλειο έγκλημα: Ο Μπέρλαχ ισχυριζόταν ότι η τύχη τελικά εξιχνίαζε όλα τα εγκλήματα, ενώ ο Γκάστμαν υποστήριζε ότι η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων επέτρεπε σε πολλά εγκλήματα να περνούν όχι μόνο ατιμώρητα, αλλά και εντελώς απαρατήρητα. Ως απόδειξη, τρεις ημέρες αργότερα, μπροστά στον Μπέρλαχ ο Γκάστμαν σπρώχνει έναν άγνωστο από μια γέφυρα και το δικαστήριο κρίνει ότι ήταν αυτοκτονία. Στη συνέχεια, ενώ ο Γκάστμαν παρέμεινε στον εγκληματικό υπόκοσμο και έγινε πλούσιος και ισχυρός μέσω της επιτυχημένης εγκληματικής δράσης του, ο Μπέρλαχ ακολούθησε καριέρα στην αστυνομία και συνεχίζει τις προσπάθειες να τον φέρει ενώπιον της δικαιοσύνης αλλά μάταια, είναι πάντα ένα βήμα πίσω. Ο Γκάστμαν του αποδεικνύει επανειλημμένα ότι ακόμη και τα εγκλήματα που επισύρουν τη θανατική ποινή συχνά μένουν ατιμώρητα.

Η πλοκή
Εδώ ξεκινά το μυθιστόρημα. Ο Ελβετός υπαστυνόμος Ούλριχ Σμιντ, που ερευνούσε τα εγκλήματα του Γκάστμαν ως βοηθός του Μπέρλαχ, βρίσκεται δολοφονημένος στο αυτοκίνητό του σε έναν επαρχιακό δρόμο. Την έρευνα αναλαμβάνει ο ηλικιωμένος και σοβαρά άρρωστος Μπέρλαχ με βοηθό τον υπαστυνόμο Βάλτερ Τσαντς. Οι υποψίες πέφτουν αμέσως πάνω στον Γκάστμαν. Την αστυνομική έρευνα περιπλέκουν και καθυστερούν οι ισχυρές γνωριμίες του Γκάστμαν, καθώς πλέον έχει μεγάλη πολιτική επιρροή, και οι μυστικές μηχανορραφίες της ελβετικής οικονομικής ελίτ. 

Καθώς η πλοκή ξετυλίγεται και συμβαίνουν διάφορα γεγονότα - στις περαιτέρω έρευνες εμπλέκονται πολλά πρόσωπα, ακόμη και ύποπτοι για κατασκοπεία - το μυθιστόρημα θέτει ηθικά ερωτήματα και θολώνει τα όρια μεταξύ καλού και κακού. Σε μια συνάντησή τους, ο Μπέρλαχ ανακοινώνει στον Γκάστμαν ότι ξέρει ότι είναι αθώος αλλά θα τον τιμωρήσει για όλα τα εγκλήματά του: ο δήμιός του θα τον επισκεφτεί και θα τον σκοτώσει.

Η έρευνα παίρνει μια απροσδόκητη τροπή όταν ο Τσαντς σε αυτοάμυνα σκοτώνει τον Γκάστμαν. Τελικά αποδεικνύεται ότι ο Μπέρλαχ είχε ωθήσει σκόπιμα τον Τσαντς σε μια τελική, μοιραία αντιπαράθεση με τον Γκάστμαν, με αποτέλεσμα τον θάνατο του ορκισμένου εχθρού του, δηλαδή την τιμωρία που ο Μπέρλαχ θεωρούσε κατάλληλη για όλα τα προηγούμενα εγκλήματα που είχε διαπράξει ο Γκάστμαν, αλλά τα οποία δεν είχε καταφέρει να αποδείξει. 

Αυτός που δολοφόνησε τον Σμιντ ήταν ο Τσαντς και ο Μπέρλαχ αποκαλύπτει στη συνέχεια ότι το γνώριζε εξαρχής. Έτσι, τον χρησιμοποίησε ως πιόνι -  καταλαβαίνοντας ότι ο Τσαντς θα επεδίωκε τον θάνατο του Γκάσμαν για να του μεταθέσει την ευθύνη και να κλείσει η υπόθεση δολοφονίας του Σμιντ - βρίσκοντας έναν εναλλακτικό τρόπο για να αποδώσει την τιμωρία την οποία άξιζε ο Γκάστμαν. 

Έχοντας χειραγωγηθεί από τον Μπέρλαχ για να σκοτώσει τον Γκάστμαν, ο Τσαντς το καταλαβαίνει και λέει στον Μπέρλαχ στο τέλος της ιστορίας: «Τότε εσύ ήσουν ο δικαστής και εγώ ο δήμιος». Ο Τσαντς αυτοκτονεί την επόμενη μέρα σταματώντας το αυτοκίνητό του σε μια σιδηροδρομική γραμμή. Ο Μπέρλαχ εισάγεται στο νοσοκομείο για εγχείρηση.

 Σχόλια 

 Αν και ο Μπέρλαχ θριάμβευσε επί του Γκάστμαν, συγχρόνως έχασε το στοίχημα: το γεγονός ότι διοργάνωσε σκόπιμα τη δολοφονία του Γκάστμαν δεν αποκαλύφθηκε ποτέ.
 Γίνεται έτσι εμφανής η αρνητική κοσμοθεωρία του Ντύρενματ: δικαιοσύνη δεν υπάρχει, ο άνθρωπος είναι θύμα της τύχης και αναγκαστικά εμπλέκεται στην ενοχή.
 Μετά τη μεγάλη επιτυχία του μυθιστορήματος, ο εκδότης του περιοδικού φέρεται να προσέφερε διπλάσια αμοιβή στον Ντύτερματ για μια συνέχεια, αν ο επιθεωρητής Μπέρλαχ δεν πέθαινε στο τέλος του μυθιστορήματος, όπως είχε αρχικά σχεδιάσει ο Ντύρενματ. Έτσι, τον επόμενο χρόνο ακολούθησε Η υποψία. Τα δύο μυθιστορήματα γράφτηκαν για οικονομικούς λόγους και σηματοδότησαν την έναρξη της επιτυχημένης συγγραφικής καριέρας του Ντύρενματ.

 Διασκευές 

 Η πρώτη τηλεοπτική μεταφορά του μυθιστορήματος έγινε από τον γερμανικό ραδιοτηλεοπτικό οργανισμό Süddeutscher Rundfunk το 1957, με τον ίδιο τίτλο σε σκηνοθεσία Φραντς Πέτερ Βιρτ. 
 Το 1961, η Βρετανική Ραδιοτηλεόραση παρήγαγε μια δεύτερη διασκευή. Προβλήθηκε ως επεισόδιο της τηλεοπτικής σειράς θεατρικών έργων του BBC με τον ίδιο τίτλο. Ο Φρανκ Πέτινγκελ έπαιξε τον ρόλο του Μπέρλαχ και ο Μπράιαν Μπέντφορντ τον Τσαντς. 
 Ο Ντανιέλε Ντ'Άνζα σκηνοθέτησε την τρίτη μεταφορά το 1971/72. Η Ιταλική Ραδιοτηλεόραση μετέδωσε την ταινία στις 6 Φεβρουαρίου 1972, με πρωταγωνιστές τον Πάολο Στόπα ως Μπέρλαχ και τον Ούγκο Παλιάι ως Τσαντς.
 Στις 8 Νοεμβρίου 1974, η τέταρτη διασκευή έγινε από γαλλική ραδιοτηλεοπτική εταιρεία σε σκηνοθεσία Ντανιέλ Λε Κοντ με τον Σαρλ Βανέλ στον ρόλο του Μπέρλαχ και τον Ζιλ Σεγκάλ στον ρόλο του Τσαντς,
 Το μυθιστόρημα μεταφέρθηκε ξανά στον κινηματογράφο το 1975, με τίτλο Το τέλος του παιχνιδιού, σε σκηνοθεσία Μαξιμίλιαν Σελ και σενάριο των Ντύρενματ και Σελ. Ο Γιον Βόιτ πρωταγωνίστησε στον ρόλο του Βάλτερ Τσαντς, ο Μάρτιν Ριτ ως Χανς Μπέρλαχ και ο Ρόμπερτ Σο ως Ρίχαρντ Γκάστμαν. Στην ταινία εμφανίστηκαν επίσης η Ζακλίν Μπισέ και ο Φρίντριχ Ντύρενματ. 
 Το 1986, η Ελβετική Ραδιοτηλεόραση παρήγαγε μια ραδιοφωνική διασκευή διάρκειας περίπου 300 λεπτών. . 
 Ένα κόμικ βασισμένο στο μυθιστόρημα εκδόθηκε το 1988. 
 Η ομώνυμη όπερα του Φραντς Χούμελ έκανε πρεμιέρα στην Ερφούρτη στις 8 Νοεμβρίου 2008.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Ο δικαστής και ο δήμιός του, μτφρ. Ρεγγίνα Μόζερ Μαθιοπούλου, εκδ. Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 1998  
 Ο δικαστής και ο δήμιός του, μτφρ. Πελαγία Τσινάρη, εκδ. Ροές, 2024 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ελβετική λογοτεχνία
Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Αστυνομικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες