Μάχη στο Καλλίνικον (531)

Να μη συγχέεται με τη Μάχη του Καλλίνικου (171 π.Χ.) που έγινε στη Θεσσαλία. 

Η Μάχη του Καλλίνικου στη Μεσοποταμία έλαβε χώρα το Σάββατο τού Πάσχα, 19 Απριλίου 531 μ.Χ., μεταξύ ενός στρατού τής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας υπό τον Βελισάριο, και μίας δύναμης ιππικού των Σασσανιδών υπό τη διοίκηση τού Αζαρέθη. Μετά την ήττα τους στη Μάχη τού Δάρα, οι Σασσανίδες κινήθηκαν για να εισβάλουν στη Ρωμαϊκή Συρία σε μία προσπάθεια να ανατρέψουν την πορεία τού πολέμου. Η ταχεία αντίδραση τού Βελισαρίου ματαίωσε το σχέδιο, και τα στρατεύματά του έσπρωξαν τούς Πέρσες στα Συριακά σύνορα μέσω ελιγμών, προτού επιβάλουν μία μάχη στην οποία οι Σασσανίδες κέρδισαν μία Πύρρειο νίκη.

 Προανάκρουσμα 
Τον Απρίλιο του 531 μ.Χ., ο Πέρσης βασιλιάς Καβάδης Α΄ έστειλε στρατό υπό τον Αζαρέθη, αποτελούμενο από μία δύναμη ιππικού περίπου 15.000 Ασβαράνων με επιπλέον 5.000 Λαχμιδικές Αραβικές ιππικές δυνάμεις υπό τον Αλ-Μουνδίρ, για να εισβάλει στη Συρία, όχι μέσω των βαριά οχυρωμένων παραμεθόριων πόλεων τής Ρωμαϊκής Μεσοποταμίας, αλλά μέσω τής λιγότερο συμβατικής αλλά και λιγότερο αμυντικής διαδρομής στην Κομμαγηνή , προκειμένου να καταλάβει συριακές πόλεις, όπως η Αντιόχεια.

Ο περσικός στρατός διέσχισε τα σύνορα στο Κιρκήσιον τού Ευφράτη, και βάδισε βόρεια. Καθώς πλησίαζαν στο Καλλίνικον, ο Βελισάριος ξεκίνησε να τούς ακολουθήσει καθώς προχωρούσαν δυτικά. Οι δυνάμεις τού Βελισάριου αποτελούνταν από περίπου 5.000 άνδρες και άλλους 3.000 Γασσανίδες Άραβες συμμάχους, καθώς το υπόλοιπο τού στρατού του είχε μείνει για να ασφαλίσει τη Δάρα. Οι Ρωμαίοι εμπόδισαν την περσική προέλαση στη Χαλκίδα, όπου έφθασαν επίσης ενισχύσεις υπό τον Ερμογένη, ανεβάζοντας τη Ρωμαϊκή δύναμη σε περίπου 20.000 άνδρες. Οι Πέρσες αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν προς τα ανατολικά, ακολουθούμενοι από τούς Ρωμαίους. Παρά τις διαταγές τού Βελισάριου, οι δυνάμεις τού Σουνίκα έκαναν επιδρομή στον περσικό στρατό κοντά στη Γαββουλώνα. Ο Ερμογένης ήταν επίσης διατεθειμένος να παρενοχλήσει την περσική υποχώρηση. Αυτή η στάση προφανώς υποκινήθηκε από τη δολοφονία αιχμαλώτων από τον Αλ-Μουνδίρ, όταν ο στρατός του λεηλάτησε τη Συρία το 529. 

Η μάχη θα γινόταν την Κυριακή τού Πάσχα, και η σύμβαση εκείνη την εποχή ήταν να νηστεύουν την προηγούμενη ημέρα μέχρι αργά το βράδυ. Εξαιτίας αυτού, αν ο Βελισάριος έδινε μάχη, θα έπρεπε να πολεμήσει χρησιμοποιώντας πεινασμένα στρατεύματα.  Ο Αζαρέθης έστειλε μήνυμα στον Βελισάριο ζητώντας του να τιμήσει τη νηστεία για χάρη των Χριστιανών και των Εβραίων στον στρατό του, καθώς και των χριστιανικών δυνάμεων τού ίδιου τού Βελισάριου. Ο Βελισάριος ήταν πρόθυμος να συμφωνήσει, και αρχικά σκόπευε να εκδιώξει τούς Πέρσες χωρίς μία επικίνδυνη μάχη. Τα Ρωμαϊκά στρατεύματα, ωστόσο, ήταν υπερβολικά αισιόδοξα μετά τις πρόσφατες νίκες τους στη Δάρα και τα Σάταλα, και ζήτησαν μάχη. Αφού απέτυχε να πείσει τούς άνδρες του, και συνειδητοποιώντας ότι πιθανώς θα στασίαζαν αν δεν συμφωνούσε,  ο Βελισάριος προετοίμασε τη δύναμή του για μάχη.

 Η ανάπτυξη των στρατών 
Οι δύο στρατοί συναντήθηκαν έξω από το Καλλίνικον στις 19 Απριλίου 531. Ο Βελισάριος τοποθέτησε το αριστερό του πλευρό στον Ευφράτη, αποτελούμενο από το Ρωμαϊκό βαρύ πεζικό υπό τη διοίκηση τού σωματοφύλακα τού Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α΄, Πέτρου. Το Ρωμαϊκό ιππικό βρισκόταν στο κέντρο, με πολλούς ιππείς κατάφρακτους υπό τη διοίκηση τού Ασκάνη. Στη συνέχεια ήταν το Λυκαονικό ή/και το Ισαυρικό πεζικό υπό τον Στεφανάκιο και τον Λογγίνο, τοποθετημένο έτσι ώστε το δεξί τους μέρος να είναι σε μία ανηφορική πλαγιά που καταλάμβανε η δεξιά πτέρυγα τού στρατού, η οποία αποτελούνταν από τούς 5.000 συμμαχικούς ιππείς των Γασσανιδών. Ο ίδιος ο Βελισάριος πήρε θέση στο κέντρο τού στρατού του.  Σε αντίθεση με την ανάπτυξή του στη Δάρα, συγκέντρωσε το καλύτερο ιππικό του στο κέντρο, και το πεζικό και το συμμαχικό ιππικό στις πτέρυγες, πιθανώς επειδή περίμενε ότι το πεζικό και το ιππικό των Γασσανιδών θα μπορούσαν να τραπεί σε φυγή. 

Ο Αζαρέθης, ο οποίος ήταν ένας «εξαιρετικά ικανός πολεμιστής» σύμφωνα με τον Ρωμαίο ιστορικό και χρονικογράφο Προκόπιο, επέλεξε μία πιο συμβατική ανάπτυξη, διαιρώντας τον στρατό του σε τρία ίσα μέρη: το συμμαχικό ιππικό των Λαχμιδών υπό τον Αλ-Μουνδίρ σχημάτιζε την αριστερή πτέρυγα των Σασσανιδών, αντιτιθέμενο στους Γασσανίδες, ενώ το δικό του ιππικό σχημάτιζε το κέντρο και τη δεξιά πτέρυγα. Είναι πιθανό να διατηρούσε επίσης μία εφεδρεία επίλεκτων Ασβάρων πίσω από το κέντρο του.

 Η μάχη 
μικρογραφία|300x300εσ|Ο Αζαρέθης ενίσχυσε την αριστερή του πτέρυγα και έτσι η δεξιά πτέρυγα των Ρωμαίων ηττήθηκε.
μικρογραφία|300x300εσ|Το Ρωμαϊκό κέντρο, συμπεριλαμβανομένου τού ιππικού, ήταν εκτεθειμένο και ηττήθηκε. Το πεζικό με επικεφαλής τον Πέτρο καθυστέρησε την περσική προέλαση, ώστε ορισμένοι αμυνόμενοι να υποχωρήσουν.
Η μάχη ξεκίνησε με εκτεταμένη ανταλλαγή βολών με βέλη,  με τον Προκόπιο να σημειώνει την ταχύτητα τής περσικής τοξοβολίας. Αυτή η διαφορά στην τοξοβολία αναφέρεται επίσης στο Στρατηγικόν τού Μαυρικίου, ο οποίος είχε συμβουλεύσει να πλησιάσουν τούς Πέρσες χωρίς καθυστέρηση. Σύμφωνα με τον Ian Hughes, ωστόσο, οι απώλειες ήταν ισορροπημένες, λόγω τής μεγαλύτερης διεισδυτικής δύναμης τής Ρωμαϊκής τοξοβολίας. 

Αργότερα, αφού είχαν περάσει «τα δύο τρίτα τής ημέρας», ο Αζαρέθης βρήκε ένα αδύναμο σημείο στη Ρωμαϊκή δύναμη, και αναδιάταξε μέρος τού ιππικού του στην αριστερή του πτέρυγα. Αυτή ήταν μία τακτική παρόμοια με αυτή που χρησιμοποιήθηκε στη Δάρα, όπου οι Πέρσες προσπάθησαν να βρουν ένα αδύναμο σημείο, και να το κατακλύσουν δημιουργώντας τοπική αριθμητική υπεροχή. Αυτός ο ελιγμός δεν έγινε αντιληπτός από τον Βελισάριο, και αποδείχθηκε σημείο καμπής. Οι Γασσανίδες κατατροπώθηκαν εκτός πεδίου με τέτοια ευκολία, που αργότερα ενέπνευσε κατηγορίες για προδοσία. Αυτό αποκάλυψε το δεξί πλευρό τού πεζικού από τη Λυκαονία, το οποίο δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί το περσικό ιππικό και επίσης κατατροπώθηκε, ενώ οι διοικητές τους σκοτώθηκαν. Το δεξί πλευρό τού βαρέως ιππικού τού Ασκάνη ήταν τώρα εκτεθειμένο. Πολέμησαν όσο καλύτερα μπορούσαν, αλλά ο Ασκάνης σκοτώθηκε, και η δύναμή του ηττήθηκε.

Το περσικό ιππικό και οι σύμμαχοί τους, οι Λαχμίδες, έλεγχαν πλέον το υψωμένο έδαφος, κοιτάζοντας προς τα κάτω την υπόλοιπη Ρωμαϊκή δύναμη. Καθώς το υπόλοιπο Ρωμαϊκό ιππικό τράπηκε σε φυγή και ο Βελισάριος δεν μπόρεσε να αναδιοργανώσει τη γραμμή του, οι Ρωμαίοι πεζοί βρέθηκαν πιεσμένοι κοντά στο ποτάμι. Σχηματίστηκαν σε σχηματισμό fulcum (υπομόχλιο) σε σχήμα U, για να αμυνθούν από τις επιθέσεις βλημάτων, με την κορυφή τού "U" να κλείνεται από το ποτάμι, και τούς πεζούς τοξότες στο κέντρο τού "U" να ρίχνουν βέλη στους επιτιθέμενους Πέρσες. Αντέκρουσαν τις περσικές επιθέσεις μέχρι το σούρουπο, όταν διέφυγαν με ασφάλεια διασχίζοντας τον Ευφράτη προς το Καλλίνικον. Προφανώς, οι επαναλαμβανόμενες επιθέσεις τού περσικού ιππικού εναντίον τού Ρωμαϊκού πεζικού δεν επέτυχαν τίποτε περισσότερο, από το να αυξήσουν τις απώλειες και στις δύο πλευρές.

Οι πρωτογενείς πηγές που αναφέρουν αυτή τη φάση τής μάχης είναι συγκεχυμένες. Σύμφωνα με τον Προκόπιο, ο Βελισάριος κατέβηκε από το άλογό του και πολέμησε δίπλα στο πεζικό μέχρι το σούρουπο, ενώ ο Μαλάλας αναφέρει ότι ο Βελισάριος είχε διαφύγει νωρίτερα πέρα από τον Ευφράτη με μία βάρκα, ενώ οι υφιστάμενοί του Σουννίκας και Σίμμας κατέβηκαν από το άλογό τους και πολέμησαν δίπλα στο πεζικό. Ο Χιουζ υποστηρίζει ότι το τελευταίο σενάριο είναι πιο πιθανό. 

Ο Ζαχαρίας της Μυτιλήνης είπε για τη μάχη: «[Οι Ρωμαίοι] γύρισαν και τράπηκαν σε φυγή πριν από την περσική επίθεση. Πολλοί έπεσαν στον Ευφράτη και πνίγηκαν, ενώ άλλοι σκοτώθηκαν».  Ωστόσο, είναι άγνωστο σε ποιο στάδιο τής μάχης αναφερόταν ο Ζαχαρίας.

Η ακρίβεια τής περιγραφής των γεγονότων αυτής τής μάχης από τον Προκόπιο έχει αμφισβητηθεί. Τόσο ο Προκόπιος, όσο και ο Μαλάλας παρέχουν μία λεπτομερή περιγραφή των γεγονότων, αλλά η έμφαση που δίνουν είναι διαφορετική: ο Προκόπιος τονίζει την επιτυχία τού Βελισάριου στην αποτροπή μίας πλήρους ήττας και των απωλειών των Σασσανιδών, ενώ ο Μαλάλας τονίζει την πρώιμη φυγή τού Βελισάριου από το πεδίο τής μάχης, σημειώνοντας ότι η επιτυχής αποτροπή τής ήττας ηγήθηκε των δουκών Σουνίκα και Σίμμα. Και οι δύο αφηγήσεις συμφωνούν για την κακή απόδοση του Λυκαονικού πεζικού και την πιθανή προδοσία των Γασσανιδών. 

 Οι συνέπειες 
Η Ρωμαϊκή ήττα εξάλειψε τα οφέλη τής νίκης στη Δάρα, και έδωσε για άλλη μία φορά την πρωτοβουλία στους Πέρσες. Το στρατηγικό αποτέλεσμα τής μάχης ήταν κάπως αδιέξοδο. Ο Ρωμαϊκός στρατός είχε χάσει πολλούς στρατιώτες, και δεν θα βρισκόταν ξανά σε μάχιμη κατάσταση για μήνες, αλλά ο περσικός στρατός είχε επίσης υποστεί τόσο βαριές απώλειες σε αυτή την πύρρειο νίκη,  που ήταν άχρηστος για τον αρχικό του σκοπό, την εισβολή στη Συρία.

Μετά τη μάχη, διεξήχθη έρευνα με επικεφαλής τον Κωνσταντόιλο εναντίον τού Βελισάριου, λόγω τής ήττας στο Καλλίνικο και τής προηγούμενης ήττας του στη Θαννουρίδα. Ο Βελισάριος κατηγόρησε τα στρατεύματα για την παρορμητική τους επιθυμία να εμπλακούν σε μάχη στο Καλλίνικον, και αθωώθηκε από την έρευνα. Ωστόσο απαλλάχθηκε από τη θέση του ως magister militum per Orientem και ανακλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον Ιουστινιανό Α΄.

Ο Σασσανίδης Αυτοκράτορας Καβάδης Α΄ απέλυσε τον Αζαρέθη από την εξουσία, και τού αφαίρεσε τις τιμές του, λόγω των υψηλών απωλειών των Περσών.

Η αμοιβαία καταστροφή στο Καλλίνικον έβαλε τέλος στον πρώτο από τη σειρά σχετικά ανεπιτυχών πολέμων τού Ιουστινιανού Α΄ εναντίον των Σασσανιδών, οδηγώντας τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία να πληρώσει βαριούς φόρους υποτέλειας, σε αντάλλαγμα για τη Συνθήκη Αέναης Ειρήνης που υπογράφηκε το καλοκαίρι του 532.

 Δείτε επίσης 
 Ιβηρικός Πόλεμος

 Παραπομπές 

 Πηγές 






Κατηγορία:Μάχες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας