Στίλερ (μυθιστόρημα)

Στίλερ () είναι μυθιστόρημα του Ελβετού συγγραφέα Μαξ Φρις που εκδόθηκε το 1954. Παρουσιάζει την ιστορία ενός άνδρα που, αρνούμενος την ταυτότητά του, κατασκευάζει μια φανταστική δεύτερη ζωή σε μια προσπάθεια να αποστασιοποιηθεί από την αποτυχημένη ζωή του: ο Αμερικανός υπήκοος Γουάιτ, συλλαμβάνεται κατά την είσοδό του στην Ελβετία επειδή θεωρείται ότι είναι ο αγνοούμενος γλύπτης Ανατόλ Στίλερ που καταζητείται για υπόθεση κατασκοπίας. Στη φυλακή, ο Γουάιτ προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν είναι ο Στίλερ. 

Στα θέματα του μυθιστορήματος περιλαμβάνονται το πρόβλημα της ταυτότητας, επαναλαμβανόμενο θέμα στα έργα του Φρις, η ανεπάρκεια της γλώσσας να αποτυπώσει την πραγματικότητα, τα συζυγικά προβλήματα όπως διερευνώνται σε δύο ζευγάρια, και κριτική για την Ελβετία. Παρουσιάζεται σε μορφή ημερολογίου με πολλές ενσωματωμένες ιστορίες και πολυεπίπεδη αφήγηση, διακειμενικές αναφορές στον πολιτισμό και τη λογοτεχνία, καθώς και ταξιδιωτικές εμπειρίες του συγγραφέα στο Μεξικό και τις ΗΠΑ. Έντονη είναι η επιρροή των Σαίρεν Κίρκεγκωρ και Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ. 

Το γερμανόφωνο μυθιστόρημα έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από τους Ελβετούς λογοτεχνικούς κριτικούς και τον δυτικογερμανικό τύπο και έγινε μπεστ σέλερ. Ως αποτέλεσμα, ο Φρις εγκατέλειψε την καριέρα του ως αρχιτέκτονας και αφοσιώθηκε αποκλειστικά στη συγγραφή.  

 Υπόθεση 
Ένας άνδρας συλλαμβάνεται στον σιδηροδρομικό σταθμό κατά την είσοδό του στην Ελβετία. Είχε φτάσει με πλοίο από το Μεξικό στη Γαλλία και στη συνέχεια ταξίδεψε με τρένο. Ισχυρίζεται ότι το όνομά του είναι Τζέιμς Λάρκιν Γουάιτ (το αμερικανικό διαβατήριο που παρουσιάζει - όπως αποδεικνύεται αργότερα - είναι πλαστό). Αλλά ένας συνεπιβάτης ισχυρίζεται ότι τον αναγνώρισε ως τον Ελβετό γλύπτη Ανατόλ Λούντβιχ Στίλερ, ο οποίος έξι χρόνια νωρίτερα είχε εγκαταλείψει τη σύζυγό του και εξαφανίστηκε χωρίς ίχνη. Εκείνη την εποχή, η αστυνομία αναζητούσε έναν Σοβιετικό πράκτορα ονόματι Σμιρνόφ, ο οποίος σχεδίαζε μια δολοφονία στην Ελβετία. Ο Σμιρνόφ είχε συναντηθεί με έναν συνεργό του στη Ζυρίχη τον Ιανουάριο 1946 και όταν λίγο αργότερα ο Στίλερ εξαφανίστηκε, θεωρήθηκε ότι ήταν η επαφή του Σμιρνόφ και έκτοτε καταζητούνταν ως ύποπτος για κατασκοπία.

Ο Γουάιτ αρνείται σθεναρά ότι είναι ο Στίλερ αλλά παραμένει προφυλακισμένος περιμένοντας τη δίκη του. Μόνο ο φρουρός του είναι πρόθυμος να τον δεχτεί ως τον πολυταξιδεμένο ταξιδιώτη που ισχυρίζεται ότι είναι και ακούει με απόλαυση τις άγριες περιπέτειές του στο Μεξικό και τις ΗΠΑ, οι οποίες γίνονται ολοένα και πιο εξωφρενικές και αντιφατικές και περιλαμβάνουν αρκετές δολοφονίες που ο κρατούμενος ισχυρίζεται ότι διέπραξε στο εξωτερικό. Ο Γουάιτ παραδέχεται επίσης ότι δολοφόνησε τη σύζυγό του, αν και προσθέτει ότι υπάρχουν και δολοφονίες ψυχής που παραμένουν άγνωστες στην αστυνομία. Ο δικηγόρος του πιστεύει ότι τις «ταξιδιωτικές του εμπειρίες» τις διάβασε σε περιοδικά και βιβλία και προσπαθεί με κάθε τρόπο να του αποδείξει ότι είναι αυτός που δεν θέλει να είναι.

Αν και γνωστοί και φίλοι τον αναγνωρίζουν ως Στίλερ, αντιδρά απέναντί ​​τους σαν άγνωστος και ισχυρίζεται ότι δεν έχει ακούσει ποτέ για τον διάσημο γλύπτη. Η σύζυγος του Στίλερ, η Γιούλικα, πρώην χορεύτρια μπαλέτου που τώρα διευθύνει μια σχολή χορού, ταξιδεύει από το Παρίσι και αναγνωρίζει κι αυτή τον άντρα της στον κρατούμενο. Από την οπτική της γωνία, ο αναγνώστης μαθαίνει ότι ο Στίλερ θεωρούσε τον εαυτό του αποτυχημένο. Συμμετείχε, όχι από πολιτικό ιδεαλισμό αλλά από κούραση για τη ζωή, ως εθελοντής στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, όπου στην πρώτη ένοπλη μάχη δεν είχε καταφέρει να πυροβολήσει υποστηρικτές του Φράνκο. Επί πλέον, δεν κέρδιζε σχεδόν τίποτε από τα γλυπτά του, οπότε το ζευγάρι ζούσε αποκλειστικά από τα κέρδη της Γιούλικα. Όσο διαρκούσε ο δυστυχισμένος γάμος τους, εκείνη υπέφερε από τον εγωκεντρισμό του και εκείνος από τη συναισθηματική της ψυχρότητα. Τελικά, η Γιούλικα πήγε στο Νταβός για θεραπεία λόγω φυματίωσης, ενώ ο Στίλερ, που ένιωθε συνεχώς παραμελημένος στον γάμο του και είχε αρχίσει να πίνει, είχε μια εξωσυζυγική σχέση με τη Σύμπιλ, την αποτυχία της οποίας ο Γουάιτ ανασυνθέτει σχολαστικά. Στη συνέχεια, ο Στίλερ εξαφανίστηκε.

Τελικά, υπό το βάρος των αποδεικτικών στοιχείων, αναγκάζεται να αναγνωρίσει την ταυτότητά του ως Στίλερ, παρόλο που αισθάνεται Γουάιτ: στην Αμερική, πριν από δύο χρόνια έκανε μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας. Μεταξύ ζωής και θανάτου, συνέλαβε την ιδέα να επιλέξει μια «νέα» ζωή.

Στη δίκη αθωώθηκε από την υποψία για επαφές με τον Σμιρνόφ, καθώς αποδείχθηκε ότι διέμενε ήδη στη Νέα Υόρκη τον Ιανουάριο 1946. Ωστόσο, το δικαστήριο κρίνοντας ότι ο κατηγορούμενος ήταν ο Ανατόλ Λούντβιχ Στίλερ, τον καταδίκασε σε πρόστιμο (το οποίο πλήρωσε ο αδελφός του) για μια σειρά από αστικά αδικήματα. 

Ο επίλογος του εισαγγελέα δείχνει ότι ο Στίλερ αποτυγχάνει για άλλη μια φορά. Μετακομίζει με την Γιούλικα σε ένα αγρόκτημα στη λίμνη της Γενεύης, εργάζεται εκεί ως αγγειοπλάστης αλλά η σχέση τους εξακολουθεί να είναι προβληματική. Σύντομα η Γιούλικα πεθαίνει και ο Στίλερ ζει μόνος από τότε. 

 Δομή 
Το μυθιστόρημα αποτελείται από δύο μέρη διαφορετικής διάρκειας: τις ημερολογιακές καταχωρήσεις του Γουάιτ/Στίλερ, σε επτά ξεχωριστά σημειωματάρια, και τον επίλογο του εισαγγελέα, ο οποίος αναφέρει τη ζωή του Στίλερ μετά τη δίκη. 

Οι σημειώσεις του Γουάιτ αναφέρονται εκτεταμένα στην αποτυχημένη ζωή του αγνοούμενου Στίλερ. Περιγράφουν τη σχέση του με τη σύζυγό του και με την ερωμένη του και πολλά άλλα επεισόδια από τη ζωή του γλύπτη, για τα οποία ο Γουάιτ υποτίθεται ότι έμαθε αργότερα. 

Παρόλο που ο Γουάιτ αρνείται σθεναρά την ταυτότητα του Στίλερ, ο αναγνώστης δεν είναι απόλυτα σίγουρος αν πρέπει να τον πιστέψει: η υποκειμενική φύση των σημειώσεων, ο έντονος συναισθηματικός τόνος και η βαθιά γνώση λεπτομερειών τον οδηγούν να υποψιαστεί την πραγματική του ταυτότητα. Επί πλέον, παρουσιάζει το ένα κραυγαλέο ψέμα μετά το άλλο. Παρ' όλα αυτά, υπάρχει μια δόση αλήθειας σε κάθε ιστορία ή ισχυρισμό. 

Τα επιμέρους επίπεδα της αφήγησης, από την οπτική γωνία αρκετών χαρακτήρων - ένα παζλ διαφορετικών απόψεων και πιθανών ερμηνειών - σταδιακά συγχωνεύονται σε μια φαινομενικά ακριβή και χρονολογική απεικόνιση της πραγματικότητας. Οι συνεχείς μετατοπίσεις μεταξύ παρόντος και παρελθόντος και μεταξύ φυλακής και εξωτερικού κόσμου, περιπλέκουν περαιτέρω το μυστήριο που περιβάλλει την πραγματική ταυτότητα του Γουάιτ/Στίλερ, που όπως σε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, αποκαλύπτεται σταδιακά.

 Διασκευές 

 Έχει διασκευαστεί για το θέατρο.
 Το 2025 διασκευάστηκε σε ταινία ελβετο-γερμανικής συμπαραγωγής σε σκηνοθεσία του Ελβετού σκηνοθέτη Στέφαν Χάουπτ 

 Μετάφραση στα ελληνικά 
 Στίλερ, μτφρ. Αρετή Κοντογιώργη, εκδ. Κέδρος, 2008 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ελβετική λογοτεχνία
Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες