Αλ-Νασίρ Χασάν

Ο Αλ-Νασίρ Μπαντρ αντ-Ντιν Χασάν ιμπν Μουχαμάντ ιμπν Καλαβούν (1334/35 – 17 Μαρτίου 1361), περισσότερο γνωστός ως αλ-Νασίρ Χασάν, ήταν ο Μαμελούκος σουλτάνος τής Αιγύπτου, Κιπτσακικής καταγωγής. Ο έβδομος γιος τού αλ-Νασίρ Μουχαμάντ που κατείχε αξίωμα, βασιλεύοντας δύο φορές το 1347–1351 και το 1354–1361. Κατά τη διάρκεια τής πρώτης του βασιλείας, την οποία ξεκίνησε σε ηλικία 12 ετών, ανώτεροι Μαμελούκοι εμίρηδες που ανήκαν προηγουμένως στον αλ-Νασίρ Μουχαμάντ, κυριαρχούσαν στη διοίκησή του, ενώ ο αλ-Νασίρ Χασάν έπαιξε τελετουργικό ρόλο. Ανατράπηκε το 1351, όταν επιχείρησε να ασκήσει εκτελεστική εξουσία προς δυσαρέσκεια των ανώτερων εμίρηδων. Επαναφέρθηκε τρία χρόνια αργότερα κατά τη διάρκεια πραξικοπήματος εναντίον τού αδελφού του σουλτάνου αλ-Σαλίχ Σαλίχ από τους εμίρηδες Σεϊχού και Σιργιτμίς.

Κατά τη διάρκεια τής δεύτερης βασιλείας του, ο αλ-Νασίρ Χασάν έκανε ελιγμούς εναντίον των κορυφαίων εμίρηδων, εκκαθαρίζοντάς αυτούς σταδιακά και τούς υποστηρικτές τους από τη διοίκηση, μέσω φυλάκισης, αναγκαστικής εξορίας και εκτέλεσης. Αντικατέστησε πολλούς Μαμελούκους (απελευθερωμένους σκλάβους στρατιώτες) με awlad al-nas (απογόνους Μαμελούκων), τους οποίους θεωρούσε πιο αξιόπιστους, ικανούς και φιλικούς με τον λαό. Ο αλ-Νασίρ Χασάν δολοφονήθηκε από έναν από τους δικούς του Μαμελούκους, τον Γιαλμπουγά αλ-Ουμαρί, ο οποίος ηγήθηκε μίας παράταξης που αντιτίθετο στην ανύψωση τού awlad al-nas από τον αλ-Νασίρ Χασάν. Κατά τη διάρκεια τής δεύτερης βασιλείας του, ο αλ-Νασίρ Χασάν ξεκίνησε το συγκρότημα Τζαμί-Μαντρασά τού σουλτάν Χασάν στο Κάιρο, καθώς και άλλα αρχιτεκτονικά έργα, δηλαδή θρησκευτικές κατασκευές, στο Κάιρο, την Ιερουσαλήμ, τη Γάζα και τη Δαμασκό.

 Πρώιμη ζωή και οικογένεια 
Το όνομα γέννησης τού Αλ-Νασίρ Χασάν ήταν «Καμαρί» (γράφεται επίσης «Κουμαρί» ) στο Κάιρο το 1334/35. Άλλαξε το γενέθλιο όνομά του σε «Χασάν», κατά την άνοδό του στο σουλτανάτο το 1347.  Σύμφωνα με τον ιστορικό Ούλριχ Χάαρμαν, η ανάκληση τού τουρκικού ονόματός του, και η αντικατάστασή του με το αραβικό «Χασάν», είχε ως στόχο να αποστασιοποιηθεί από τους κυρίως κιπτσάκους τούρκους Μαμελούκους, μία συμβολική πράξη, σύμφωνα με την πολιτική τού να ελαχιστοποιήσει τον ρόλο των Μαμελούκων στο κράτος, και να βασίζεται αντ' αυτού στους απογόνους των Μαμελούκων, γνωστούς ως awlad al-nas. Haarmann 1998, p. 67. Ήταν γιος τού σουλτάνου αλ-Νασίρ Μουχαμάντ (βασ. 1310–1341) και τής Τατάρας συζύγου του, Κουντά, η οποία απεβίωσε ενώ ο αλ-Νασίρ Χασάν ήταν βρέφος.  Al-Harithy 1996, p. 70. Μεγάλωσε από την πεθερά του, Χαουάντ Ουρντουκίν, στην Ακρόπολη τού Καΐρου, την διοικητική έδρα τού σουλτανάτου.  Το 1341 ο αλ-Νασίρ Μουχαμάντ απεβίωσε, και μία σειρά από γιους του ανέβηκαν στον θρόνο, με την πραγματική εξουσία να κατέχεται συχνά από τούς αντίπαλους εμίρηδες τού στενού κύκλου τού αλ-Νασίρ Μουχαμάντ. 

Ο αλ-Νασίρ Χασάν ήταν νυμφευμένος με την Τουλουμπιγιά (απεβ. το 1363), κόρη ενός από τους εμίρηδες τού πατέρα του, τού Αμπντουλάχ αλ-Νασιρί.  Μαζί της, και πιθανώς με άλλες συζύγους ή παλλακίδες, ο αλ-Νασίρ Χασάν απέκτησε ένδεκα γιους και έξι κόρες. Οι γιοι του ήταν ο Αχμάντ (απεβ. το 1386), ο Κασίμ (απεβ. το 1358), ο Ιμπραήμ (απεβ. το 1381), ο Αλί, ο Ισκαντάρ, ο Σαμπάν (απεβ. το 1421), ο Ισμαήλ (απεβ. το 1397), ο Γιαχία (απεβ. το 1384), ο Μουσά, ο Γιουσούφ και ο Μουχαμάντ.  Από τις έξι κόρες του, μόνο η Σακρά (απεβ. το 1389) κατονομάζεται στις πηγές.  Αυτή παντρεύτηκε τον εμίρη Μπαϊμπουγά αλ-Κασίμι (γνωστό και ως Αουρούς), έναν από τους κύριους εμίρηδες τού σουλτανάτου κατά τη διάρκεια τής βασιλείας τού αλ-Νασίρ Χασάν. 

 Σουλτάνος τής Αιγύπτου 

 Πρώτη βασιλεία 
Μετά το τέλος τού ετεροθαλούς αδελφού τού αλ-Νασίρ Χασάν, αλ-Μουζαφάρ Χατζί,  σε μία αντιπαράθεση με Κιρκάσιους Μαμελούκους τον Δεκέμβριο του 1347, ο αλ-Νασίρ Χασάν προσχώρησε στο σουλτανάτο ως «αλ-Μαλίκ αλ-Νασίρ Χασάν» σε ηλικία 12 ετών, έχοντας εγκατασταθεί στην εξουσία από ανώτερους Μαμελούκους εμίρηδες.  Οι εμίρηδες είχαν διορίσει τον αλ-Νασίρ Χασάν βιαστικά, έχοντας απορρίψει τον διορισμό τού αλ-Αμτζάντ Χουσεΐν, ενός άλλου γιου τού αλ-Νασίρ Μουχαμάντ και φαβορί των Μαμελούκων για τη διαδοχή.  Ο ρόλος τού αλ-Νασίρ Χασάν ήταν εθιμοτυπικός, με την πραγματική εξουσία να ασκείται από τους ακόλουθους τέσσερις Μαμελούκους εμίρηδες: τον na'ib al-saltana (αντιβασιλιά) Μπαϊμπουγά αλ-Κασιμί, ustadar (αρχηγό τού επιτελείου) και αδελφό τού Μπαϊμπουγά, Μαντζάκ αλ-Γιουσούφι, και τους εμίρηδες Σεϊχού αλ-Νασιρί και Ταζ αλ-Νασιρί.  Το πρώτο έτος τού αλ-Νασίρ Χασάν ως σουλτάνου, συνέπεσε με την Επιδημία Πανώλης στην Αίγυπτο, η οποία κορυφώθηκε τον Οκτώβριο-Δεκέμβριο του 1348, και έληξε τον Φεβρουάριο τού 1349.  Το 1350 ο αλ-Νασίρ Χασάν επιχείρησε να ασκήσει την εκτελεστική του εξουσία, συγκεντρώνοντας ένα συμβούλιο των τεσσάρων qadis (αρχιδικαστών), δηλώνοντάς τους ότι είχε ενηλικιωθεί, και επομένως δεν χρειαζόταν πλέον την κηδεμονία των εμίρηδων. Ταυτόχρονα απέλυσε τον Μαντζάκ από wazir (βεζίρη) και ustandar.  Ωστόσο, η προσπάθεια τού αλ-Νασίρ Χασάν να διεκδικήσει διοικητική εξουσία, καταπνίγηκε από τον Ταζ λίγους μήνες αργότερα. 

Τον Αύγουστο τού 1351 ο Ταζ έκανε ελιγμούς, για να αντικαταστήσει τον αλ-Νασίρ Χασάν με τον ετεροθαλή αδελφό του αλ-Σαλίχ Σαλίχ, και να τον θέσει σε κατ' οίκον περιορισμό στα δωμάτια τής πεθεράς του, Χαβάντ, στο χαρέμι τής ακρόπολης.  Ο αλ-Νασίρ Χασάν πέρασε την απομόνωσή του στον ελεύθερο χρόνο του, μελετώντας την ισλαμική θεολογία, ιδιαίτερα το έργο τού Σαφιτικού λόγιου αλ-Μπαϊχακί, Vala'il a;-Nubuwwah («Τα Σημάδια τής Προφητείας»).  Ο αλ-Νασίρ Χασάν ήταν επίσης γνωστός για τις άριστες γνώσεις του στα αραβικά, και σε σύγκριση με τους προκατόχους του, ήταν μία πιο καλλιεργημένη προσωπικότητα. 

 Δεύτερη βασιλεία 
μικρογραφία|Δύο σελίδες από το Κοράνιο, το οποίο παρήγγειλε ο σουλτάνος Αλ-Χασάν για το Συγκρότημά του. Αυτό το χειρόγραφο αποτελεί μέρος τής Συλλογής Χειρογράφων Κορανίου των Μαμελούκων τής Εθνικής Βιβλιοθήκης τής Αιγύπτου, τα οποία είναι εγγεγραμμένα στο Μητρώο Μνήμης τού Κόσμου τής UNESCO.
Υπό την τριετή βασιλεία του Σαλίχ, ο Ταζ ήταν ο ισχυρός άνδρας τού σουλτανάτου, μέχρι που εκδιώχθηκε με πραξικόπημα από τον Σεϊχού και τον εμίρη Σιργκιτμίς αλ-Νασίρι το 1355.  Τον Οκτώβριο τού ίδιου έτους, ο αλ-Νασίρ Χασάν αποκαταστάθηκε στο σουλτανάτο.  Η δεύτερη βασιλεία τού αλ-Νασίρ Χασάν σημαδεύτηκε από προσπάθειες μονοπώλησης τής εκτελεστικής εξουσίας, απαλλάσσοντας την κυβέρνησή του από τους ισχυρούς και διχασμένους εμίρηδές της.  Η πρώτη του σημαντική ενέργεια προς αυτή την κατεύθυνση, ήταν η φυλάκιση τού Ταζ, αλλά μετά την παρέμβαση τού Σεϊχού, ο οποίος, μαζί με τον Σιργκιτμίς, άσκησε σημαντική επιρροή στην αυλή τού Χασάν, ο αλ-Νασίρ Χασάν συμφώνησε να διορίσει τον Ταζ ως na'ib τού Χαλεπίου. Στην πραγματικότητα, ο Ταζ εξορίστηκε από το Κάιρο, αλλά γλίτωσε τη φυλάκιση.  Τον Νοέμβριο τού 1357 ο Σαϊκχού σκοτώθηκε, και μετά το τέλος του, ο αλ-Νασίρ Χασάν έκανε κινήσεις, δηλαδή μέσω αναγκαστικής εξορίας, για να εμποδίσει την εξουσία των οπαδών τού Σαϊκχού, των οποίων ηγούνταν ο Χαλίλ ιμπν Καουσούν.  Όσοι από τους Μαμελούκους οπαδούς τού Σαϊκχού δεν εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν στην Αλεξάνδρεια. 

Οι πολιτικοί ελιγμοί τού αλ-Νασίρ Χασάν άφησαν τον Σιργκιτμίς ως τον πιο ισχυρό εμίρη στην αυλή τού αλ-Νασίρ Χασάν.  Προκειμένου να εξαλειφθεί η πιθανότητα πραξικοπήματος από τον Σιργκιτμίς, ο αλ-Νασίρ Χασάν τον φυλάκισε στην Αλεξάνδρεια τον Αύγουστο του 1358, και αργότερα εκείνος σκοτώθηκε, ενώ ήταν φυλακισμένος. Ο αλ-Νασίρ Χασάν προχώρησε στην εκκαθάριση των Μαμελούκων τού Σιργκιτμίς από τις στρατιωτικές και διοικητικές θέσεις που κατείχαν, και τους αντικατέστησε με τούς δικούς του Μαμελούκους, καθώς και με τους awlad al-nas .  Η προαγωγή και η τοποθέτηση των awlad al-nas σε υψηλούς βαθμούς και ανώτερα αξιώματα, ήταν πρωτοφανής στην ιστορία τού σουλτανάτου.  Δέκα από τους 24 Μαμελούκους στρατηγούς που κατείχαν τον υψηλότερο στρατιωτικό βαθμό τού amir mi'a (εμίρης εκατό [μαμελούκων ιππέων]) ήταν awlad al-nas. Οι ευνούχοι Awlad al-nas και οι μη μαμελούκοι ευνούχοι κατείχαν πολυάριθμες ανώτερες διοικητικές θέσεις, συμπεριλαμβανομένων των πολλών επαρχιακών κυβερνητών τής συριακής περιοχής τού σουλτανάτου,  συμπεριλαμβανομένων των niyaba (επαρχιών) τού Χαλεπίου και τού Σαφάντ.  Μεταξύ εκείνων που έφθασαν στον βαθμό τού amir mi'a, ήταν δύο από τούς γιους τού αλ-Νασίρ Χασάν. 

Ο δηλωμένος σκοπός τού αλ-Νασίρ Χασάν πίσω από την ανύψωση των awlad al-nas ήταν η ισχυρή εμπιστοσύνη του στην αξιοπιστία τους, και η πεποίθησή του ότι ήταν λιγότερο επιρρεπείς σε εξεγέρσεις από τους Μαμελούκους.  Άλλοι λόγοι για τους οποίους ενσωμάτωσε τους awlad al-nas στην διοικητική ιεραρχία τού σουλτανάτου, ήταν η γενικά καλύτερη μεταχείριση των Μαμελούκων υπηκόων από τους awlad al-nas, και η καλύτερη κατανόηση των διοικητικών κανονισμών. Al-Harithy 1996, p. 72. Το πείραμα στρατολόγησης τού αλ-Νασίρ Χασάν με τους awlad al-nas ήταν τελικά ανεπιτυχές και βραχύβιο, σύμφωνα με τον ιστορικό Πίτερ Μάλκολμ Χολτ.  Ωστόσο, ο ιστορικός Ούλριχ Χάαρμαν υποστηρίζει ότι το τέλος τού αλ-Νασίρ Χασάν «δεν εμπόδισε με κανέναν τρόπο την περαιτέρω ενίσχυση τής θέσης των awlad al-nas στον στρατό και τη διοίκηση», αλλά μόνο υπό το καθεστώς Μπαχρί, το οποίο έληξε τα τελευταία χρόνια τού 14ου αι. 

 Το τέλος 
Στις 17 Μαρτίου 1361  ο Χασάν δολοφονήθηκε σε ηλικία 27 ετών, από έναν από τούς δικούς του Μαμελούκους, τον Γιαλμπουγά αλ-Ουμαρί,   ο οποίος ηγήθηκε μίας φατρία Μαμελούκων που αντιτίθετο στην πολιτική τού αλ-Νασίρ Χασάν να ανεβάσει τους awlad al-nas σε θέσεις εξουσίας. Petry 1998, p. 637. Σε σχόλια τής εποχής των Μαμελούκων σχετικά με το τέλος τού αλ-Νασίρ Χασάν, αναφέρθηκε ότι «η δολοφονία του... έγινε από τα χέρια των πιο στενών Μαμελούκων και έμπιστων προσώπων του... τους είχε αγοράσει και αναθρέψει, τους είχε δώσει πλούτη και τους είχε διορίσει στα υψηλότερα αξιώματα». 

Σύμφωνα με τον ιστορικό Καρλ Φ. Πέτρι, ο αλ-Νασίρ Χασάν και ο σουλτάνος αλ-Ασράφ Σαμπάν ήταν «ίσως η εξαίρεση» μεταξύ των -σε μεγάλο βαθμό ανίσχυρων- απογόνων τού αλ-Νασίρ Μουχαμάντ που ανέβηκαν στο θρόνο, επειδή ασκούσαν πραγματική εξουσία,  και ο αλ-Νασίρ Χασάν ειδικότερα ήταν ο μόνος απόγονος τού αλ-Νασίρ Μουχαμάντ, που «είχε σημαντικό αντίκτυπο στα γεγονότα» στο σουλτανάτο.  Ο Μαμελούκος ιστορικός αλ-Μακρίζι τον επαίνεσε ως «έναν από τους καλύτερους βασιλείς των Κιπτσάκων». 

 Οικοδομικές εργασίες 
δεξιά|μικρογραφία|Το τζαμί και ο μεντρεσές τού σουλτάν Χασάν, που ανατέθηκαν από τον αλ-Νασίρ Χασάν το 1357 και ολοκληρώθηκαν το 1363.
Σύμφωνα με την ευνοιοκρατία που έδειχνε στους μουσουλμάνους λόγιους στην Αυλή του,  ο αλ-Νασίρ Χασάν ήταν υπεύθυνος για την κατασκευή ενός τεράστιου συγκροτήματος τζαμιού- μεντρεσέ που έφερε το όνομά του, γνωστού σήμερα ως τζαμί και μεντρεσές τού σουλτάν Χασάν, στη Ρουμαΐλα τού Καΐρου.  Η κατασκευή τού συγκροτήματος ξεκίνησε το 1357, και οι εργασίες γίνονταν καθημερινά με κόστος 20.000 αργυρά ντιρχάμ την ημέρα για τα επόμενα τρία χρόνια. Al-Harithy 1996, p. 69. Η κατασκευή συνεχίστηκε μετά το τέλος τού αλ-Νασίρ Χασάν υπό την αιγίδα τού ανώτερου βοηθού του, Μπασίρ Αγά αλ-Τζαμντάρ, ο οποίος επέβλεψε την ολοκλήρωση τού συγκροτήματος το 1363.  Το συγκρότημα περιγράφηκε από τον αλ-Μακρίζι ως ένα ιερό χωρίς ίσο ανάμεσα στα τζαμιά και τους μεντρεσέδες τής Αιγύπτου, τής Συρίας, τού Ιράκ, τής Βόρειας Αφρικής ή τής Υεμένης.  Ομοίως, οι Μαμελούκοι ιστορικοί Ιμπν Ταγκριμπιρντί και Ιμπν Σαχίν περιγράφουν το συγκρότημα ως άνευ ίσου στον κόσμο, ενώ ο Ιμπν Χαμπίμπ το περιέγραψε ως ανώτερο σε μεγαλείο από τις Πυραμίδες τής Γκίζας. Al-Harithy 1996, p. 68. Οι Δυτικοί ταξιδιώτες Πιέτρο ντελα Βάλλε και Ζαν Τεβενό το περιέγραψαν και οι δύο, ως το ωραιότερο τζαμί που είχαν δει ποτέ. 

Η κατασκευή τού συγκροτήματος χαρακτηρίστηκε αξιοσημείωτη από τον σύγχρονο ιστορικό Όλεγκ Γκράμπαρ, επειδή κατά τη γνώμη του, ο προστάτης τού συγκροτήματος, αλ-Νασίρ Χασάν, ήταν γενικά αδύναμος ηγέτης για μεγάλο μέρος τής βασιλείας του, και η κατασκευή τού ακριβού συγκροτήματος πραγματοποιήθηκε σε μία εποχή σοβαρής οικονομικής αστάθειας μετά την Επιδημία Πανώλης στο Κάιρο.  Ο Μαμελούκος ιστορικός Ιμπν Ίγιας έγραψε, ότι το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων για το συγκρότημα προήλθε από έναν τεράστιο θησαυρό χρυσού, που βρέθηκε κάτω από την τοποθεσία, αλλά ο Αιγύπτιος ιστορικός Χοουάιντα Αλ-Χαρίθι υποστηρίζει, ότι τα κεφάλαια πιθανότατα προήλθαν από μαζικές απαλλοτριώσεις περιουσίας από τον αλ-Νασίρ Χασάν από θύματα πανώλης, που δεν άφησαν νόμιμους κληρονόμους.  Ο αλ-Νασίρ Χασάν επέλεξε την τοποθεσία τού συγκροτήματος από τα δύο παλάτια που έκτισε ο πατέρας του για τους εμίρηδές του, Αλτουνμπουγά αλ-Μαριντανί και Γιαλμπουγά αλ-Γιαχιαουί, κατεδαφίζοντας και τα δύο, για να ανοίξει ο δρόμος για το συγκρότημα. 

Ένα διπλό μαυσωλείο στο Νότιο Νεκροταφείο τού Καΐρου (το Qarafa ή Πόλη των Νεκρών), γνωστό ως Μαυσωλείο Σουλτανιγιά, αποδίδεται επίσης στον σουλτάνο Χασάν, και ήταν αφιερωμένο σε αυτή τη μητέρα. 

Ξεκινώντας από το 1360, ο αλ-Νασίρ Χασάν άρχισε άλλα αρχιτεκτονικά έργα στο σουλτανάτο, συμπεριλαμβανομένου τού πύργου Καά αλ-Μπαϊσαριγιά στην Ακρόπολη τού Καΐρου, τον οποίο ο αλ-Μακριζί περιγράφει ως μία μοναδική κατασκευή στην αρχιτεκτονική των Μαμελούκων.  Ο Καά αλ-Μπαϊσαριγιά ήταν ένας ψηλός, θολωτός πύργος διακοσμημένος με χρυσές ταινίες με κοσμήματα. Al-Harithy 1996, p. 79. Άλλα έργα περιλάμβαναν ένα συγκρότημα μεντρεσέδων στην Ιερουσαλήμ το 1361 και sabil-kuttabs (δημόσια αναβρυτήρια συνδεδεμένα με ανοιχτές στοές, όπου διδάσκονταν το Κοράνι) στην Ιερουσαλήμ, τη Γάζα, τη Δαμασκό και άλλες πόλεις.  Ο αλ-Νασίρ Χασάν ανέθεσε επίσης μία σημαντική ανακαίνιση τού Τζαμιού αλ-Άκσα στην Ιερουσαλήμ. 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 



 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 



Κατηγορία:Μαμελούκοι