Διευρωπαϊκό Σιδηροδρομικό Δίκτυο

Το Διευρωπαϊκό Σιδηροδρομικό Δίκτυο (TEN-R) αποτελείται ένα διακρατικό δίκτυο σιδηροδρομικών υποδομών, το οποίο απαρτίζεται από το Διευρωπαϊκό Δίκτυο Σιδηροδρομικών Γραμμών Υψηλών Ταχυτήτων και το Διευρωπαϊκό Δίκτυο Συμβατικών Σιδηροδρομικών Γραμμών. Το δίκτυο αυτό εντάσσεται στον πυρήνα των Διευρωπαϊκών Δικτύων Μεταφορών (ΔΕΔ-Μ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα οποία διαμορφώνουν μια συνεκτική, διαλειτουργική και στρατηγικά ενοποιημένη ευρωπαϊκή υποδομή μεταφορών.

 Ιστορικό 

 Θεμελίωση της ευρωπαϊκής πολιτικής μεταφορών και πρώτη θεσμική διαμόρφωση (1990-1999) 
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 η τότε ΕΟΚ (Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα) διαμόρφωσε μια νέα στρατηγική για την ενοποίηση των εθνικών δικτύων μεταφορών, στο πλαίσιο της ενιαίας αγοράς και της ανάγκης βελτίωσης της διασυνοριακής κινητικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια των Διευρωπαϊκών Δικτύων Μεταφορών (TEN-T) άρχισε να καταρτίζεται ως ένα κεντρικό δόγμα που αφορούσε την αναβάθμιση των υποδομών της Ευρώπης σε ένα ενιαίο, συνεκτικό και λειτουργικά συμβατό σύστημα. Πιο συγκεκριμένα, το αποφασιστικό θεσμικό βήμα έγινε το 1996, με την έκδοση της Απόφασης 1692/96/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, μέσω της οποίας καθορίστηκαν οι πρώτες «κοινοτικές κατευθυντήριες γραμμές» για το Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών και θεσμοθετήθηκε επίσημα και το Διευρωπαϊκό Σιδηροδρομικό Δίκτυο (TEN-R).

 Διαλειτουργικότητα και τεχνική ενοποίηση (2000-2009) 
Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2000 και μετά την θεμελίωση των πρώτων πολιτικών για τις μεταφορές, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στην τεχνική διαλειτουργικότητα και στην ανάγκη ενοποίησης των σιδηροδρομικών προτύπων για το εύρος της σιδηροδρομικής γραμμής, την ηλεκτροκίνηση, την σηματοδότηση, τα συστήματα ασφαλείας, το τροχαίο υλικό και τα χαρακτηριστικά των σταθμών και στάσεων, σε συνδυασμό με τη θεσμική ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Σιδηροδρόμων (ERA).

 Θεσμική Ενίσχυση του ERA 
Ο ERA μετά την θεσμική ενίσχυση του στα πλαίσια της σταδιακής οργάνωσης του ενιαίου ευρωπαϊκού σιδηροδρομικού χώρου, ανέλαβε την εισήγηση Τεχνικών Προδιαγραφών Διαλειτουργικότητας (TSI) στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή , οι οποίες καθόρισαν για πρώτη φορά κοινά τεχνικά πρότυπα για όλη την Ευρώπη. Οι πρώτες TSI τέθηκαν σε εφαρμογή για τα συστήματα ελέγχου και σηματοδότησης, τις υποδομές υψηλών ταχυτήτων και το τροχαίο υλικό.

 Τεχνικές Προδιαγραφές Διαλειτουργικότητας (TSI) 
Κατά τα πρώτα έτη της λειτουργίας του ERA, ο οργανισμός προχώρησε στην σύνταξη και κοινοποίηση κοινών τεχνικών προδιαγραφών λειτουργίας των σιδηροδρόμων των ευρωπαϊκών κρατών, οι οποίες αποτέλεσαν θεμέλιο λίθο για τη λειτουργική και επιχειρησιακή ενοποίηση του ευρωπαϊκού σιδηροδρομικού συστήματος. Πιο συγκεκριμένα, οι πρώτες ολοκληρωμένες προδιαγραφές εκδόθηκαν μετά το 2002 και κάλυψαν όλα τα κρίσιμα υποσυστήματα του σιδηροδρόμου, από την υποδομή και τα συστήματα ηλεκτροδότησης έως τη σηματοδότηση, τη λειτουργία, την προσβασιμότητα και την ασφάλεια σηράγγων. Οι αρχικές αυτές προδιαγραφές ενώ αφορούσαν σε πρώτο στάδιο τις γραμμές υψηλών ταχυτήτων, αυτές μετέπειτα επεκτάθηκαν στο υπόλοιπο δίκτυο και καθόριζαν λεπτομερώς τη γεωμετρία της γραμμής, τις επιτρεπόμενες ακτίνες καμπυλότητας, τις κλίσεις, τις μέγιστες ταχύτητες, καθώς και τα τεχνικά χαρακτηριστικά της επιδομής, των γεφυρών, των σήραγγων και των αποβαθρών. Παράλληλα, οι παράμετροι αυτοί προσδιόριζαν τις απαιτήσεις που έπρεπε να πληρούν οι υποδομές ώστε να είναι συμβατές με τα συστήματα ERTMS/ETCS.

Αντίστοιχα, οι Τεχνικές Προδιαγραφές Ενέργειας (ENE), αφορούσαν την θέσπιση ενιαίων προδιαγραφών σχετικά με τα συστήματα ηλεκτροδότησης, καθώς αυτές ρύθμιζαν τις επιτρεπόμενες τάσεις και συχνότητες (όπως 25 kV AC, 15 kV AC, 3 kV DC και 1.5 kV DC), τα χαρακτηριστικά των εναέριων συστημάτων ηλεκτροδότησης και την αλληλεπίδραση μεταξύ παντογράφου και γραμμής επαφής. Ταυτόχρονα, θεσπίστηκαν κριτήρια ποιότητας της παρεχόμενης ισχύος και καθιερώθηκε με αυτό τον τρόπο ένα συνεκτικό πλαίσιο τεχνικής συμβατότητας, το οποίο επέτρεψε την απρόσκοπτη διέλευση τροχαίου υλικού σε διαφορετικά κράτη μέλη.

Παράλληλα, ο τομέας της σηματοδότησης και των τηλεπικοινωνιών υπέστη ίσως την πιο σημαντική μεταρρύθμιση της περιόδου με την έκδοση των TSI Control–Command and Signalling (CCS). Ειδικότερα, οι προδιαγραφές αυτές καθιέρωσαν το ERTMS/ETCS ως το ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα επιτήρησης και προστασίας των αμαξοστοιχιών, και το GSM-R ως την κοινή πλατφόρμα σιδηροδρομικών τηλεπικοινωνιών. Στο πλαίσιο αυτό, η προώθηση των συστημάτων αυτών επεδίωξε την εξάλειψη των διαφορών μεταξύ των πολυάριθμων εθνικών συστημάτων με στόχο την ενίσχυση της ασφάλειας μέσω αυτοματοποιημένης επιτήρησης της ταχύτητας, καθώς και δόθηκε η δυνατότητα των διεθνών συρμών να κινούνται χωρίς ανάγκη αλλαγής ή πολλαπλής εγκατάστασης συστημάτων σηματοδότησης. Επιπλέον, σε επίπεδο τροχαίου υλικού, οι πρώτες προδιαγραφές καθόριζαν τις μέγιστες επιτρεπόμενες ταχύτητες, την επιτάχυνση, τα συστήματα πέδησης, καθώς και τις απαιτήσεις πυροπροστασίας. Αργότερα, σε αυτές ενσωματώθηκαν αυστηρές απαιτήσεις για προδιαγραφές ασφαλείας, διατήρηση σταθερότητας και συμπεριφορά του συρμού σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

Επιπλέον, οι προδιαγραφές Λειτουργίας (OPE), οι οποίες εκδόθηκαν το 2006, εισήγαγαν κοινούς κανόνες λειτουργίας, διαχείρισης κυκλοφορίας και επικοινωνίας στο ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο, ενώ ταυτόχρονα ρύθμιζαν τις διαδικασίες συνεργασίας μεταξύ οδηγών, σταθμαρχών και κέντρων ελέγχου, καθώς και τα πρωτόκολλα διαχείρισης εκτάκτων συμβάντων. Λίγα χρόνια μετά, το 2008 θεσπίστηκαν και οι προδιαγραφές Προσβασιμότητας (PRM), οι οποίες αποτέλεσαν το πρώτο ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προσβασιμότητα ατόμων με αναπηρία ή μειωμένη κινητικότητα και αφορούν τα τεχνικά χαρακτηριστικά των αποβαθρών, των θυρών και των εσωτερικών χώρων των επιβατικών συρμών.

Κατά την περίοδο 2006–2009 σημειώθηκαν δύο καθοριστικές παρεμβάσεις σε ό,τι αφορά τις τεχνικές προδιαγραφές διαλειτουργικότητας των ευρωπαϊκών σιδηροδρόμων. Αφενός, το 2006 εκδόθηκαν οι TSI Θορύβου, οι οποίες καθιέρωσαν ενιαία ευρωπαϊκά όρια θορύβου και κοινές μεθόδους μέτρησης, συμβάλλοντας έτσι στη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων του σιδηροδρομικού συστήματος και στην υιοθέτηση τεχνολογιών χαμηλού θορύβου, αφετέρου, το 2007 θεσπίστηκαν οι TSI για την ασφάλεια σηράγγων, που εισήγαγαν σαφή τεχνικά και λειτουργικά πρότυπα για σήραγγες μήκους άνω των 1.000 μέτρων, καλύπτοντας ζητήματα όπως η πυροπροστασία, ο αερισμός, οι διαδρομές διαφυγής και η πρόσβαση των ομάδων διάσωσης.

Συνολικά, οι παρεμβάσεις αυτές, σε συνδυασμό με τις προδιαγραφές που είχαν θεσπιστεί ήδη από τις αρχές της δεκαετίας, οδήγησαν στη διαμόρφωση ενός συνεκτικού και ολοκληρωμένου τεχνικού πλαισίου. Έτσι, η δεκαετία 2000–2009 αποτέλεσε κομβικό στάδιο για την τεχνική και λειτουργική σύγκλιση των ευρωπαϊκών σιδηροδρόμων, δημιουργώντας τις βάσεις για την περαιτέρω ενοποίηση του ενιαίου ευρωπαϊκού σιδηροδρομικού χώρου τα επόμενα χρόνια.

 Αναδιοργάνωση του TEN-R, δημιουργία των εννέα ευρωπαϊκών διαδρόμων (2010-2019) 
Κατά τη δεκαετία 2010–2019 σημειώθηκε σημαντική αναδιοργάνωση του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών, με ιδιαίτερη έμφαση στο σιδηροδρομικό του σκέλος. Το 2013 θεσπίστηκε ένα νέο κανονιστικό πλαίσιο που καθιέρωσε την οργάνωση εννέα βασικών διαδρόμων (core network corridors), οι οποίοι συνδέουν στρατηγικά σημεία όπως μεγάλα λιμάνια, αεροδρόμια, αστικά και εμπορευματικά κέντρα και βιομηχανικές ζώνες, ενώ ταυτόχρονα ενσωματώνουν κρίσιμες σιδηροδρομικές υποδομές υψηλής ταχύτητας και εμπορευματικού χαρακτήρα.

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από μεγάλη έμφαση σε επενδύσεις σε σιδηροδρομικές γραμμές υψηλών ταχυτήτων, κυρίως σε διασυνοριακές γραμμές, όπως η ανάπτυξη του Rail Baltica και η αναβάθμιση τμημάτων των διαδρόμων Μεσογείου, Ρήνου-Άλπεων και Ατλαντικού. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες αναβαθμίσεις περιφερειακών γραμμών ώστε να επιτευχθούν σε αρκετές περιοχές της ευρωπαϊκής επαρχίας υψηλότερες ταχύτητες, αυξημένη χωρητικότητα και βελτιωμένη ασφάλεια. Η ένταξη αυτών των έργων στους εννέα σιδηροδρομικούς διαδρόμους διασφάλισε τη στρατηγική συνάφεια με το ευρωπαϊκό σύστημα εμπορευματικών μεταφορών και τη διασυνοριακή κινητικότητα.

Η δεκαετία 2010–2019 συνέπεσε επίσης με την περαιτέρω εφαρμογή και επέκταση των Τεχνικών Προδιαγραφών Διαλειτουργικότητας (TSI) σε ολόκληρο το διευρωπαϊκό δίκτυο, καλύπτοντας υποδομή, επιδομή, σηματοδότηση, τροχαίο υλικό και λειτουργικά πρότυπα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ολοκλήρωση του ERTMS/ETCS για τις διεθνείς διαδρομές, στην εφαρμογή των προδιαγραφών PRM για προσβασιμότητα, αλλά και στη διαχείριση εμπορευματικών ροών μέσω καθορισμένων διαδρόμων προτεραιότητας.

Κατά τη δεκαετία αυτή, το TEN-R απέκτησε έναν πιο σαφή χωρικό και λειτουργικό χαρακτήρα, με έμφαση σε διασυνοριακές συνδέσεις, πολυτροπικότητα και ενοποιημένη διαχείριση των υποδομών. Καταληκτικά, οι δράσεις αυτές προώθησαν την πλήρη ενσωμάτωση του σιδηροδρομικού δικτύου στον ευρωπαϊκό χώρο, καθιστώντας το βασικό εργαλείο για την οικονομική ολοκλήρωση, την ασφαλή και γρήγορη μεταφορά επιβατών και αγαθών και την περαιτέρω ανάπτυξη βιώσιμων μεταφορών σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

 Διάδρομοι Δικτύου 
Το 2013 θεσπίστηκε ένας οργανωτικός χάρτης με εννέα βασικές διαδρομές (core network corridors) του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών (TEN-T), οι οποίες καθορίστηκαν για να οργανώσουν τις κύριες συνδέσεις εμπορευματικών και επιβατικών μεταφορών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Κάθε διάδρομος περιλαμβάνει στρατηγικές συνδέσεις μεταξύ μεγάλων αστικών κέντρων, λιμανιών, αεροδρομίων και βιομηχανικών περιοχών, συνθέτοντας έτσι ένα πολυμορφικό σιδηροδρομικό δίκτυο που εκτείνεται σε όλη την Ευρώπη.

 Διάδρομος Βαλτικής - Αδριατικής (CORR 1) 
Αυτός ο διάδρομος συνδέει την Πολωνία και τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης με την Ιταλία μέσω Τσεχίας, Σλοβακίας, Αυστρίας και Σλοβενίας, ενώ σκοπός του είναι η προώθηση της εμπορευματικής κυκλοφορίας από τα λιμάνια της Βαλτικής προς την Αδριατική και η ενίσχυση των διασυνοριακών επιβατικών συνδέσεων.

 Διάδρομος Βόρειας Θάλασσας – Βαλτικής (CORR 2) 
Ο διάδρομος CORR 2 διαμορφώνει έναν από τους πλέον στρατηγικούς ευρωπαϊκούς άξονες, καθώς συνδέει κεντρικές εμπορικές περιοχές της Δυτικής Ευρώπης με τις αναδυόμενες αγορές της Ανατολικής και Βόρειας Ευρώπης. Η διαδρομή του εκτείνεται από τα λιμάνια της Ολλανδίας, του Βελγίου και της Γερμανίας προς τις χώρες της Βαλτικής και τη Φινλανδία, διασχίζοντας κρίσιμους κόμβους της Πολωνίας.

 Διάδρομος Μεσογείου (CORR 3) 
Ο διάδρομος Μεσογείου επικεντρώνεται στη διασύνδεση του δυτικού με τον νότιο άξονα της Μεσογείου, συνδέοντας την Ισπανία, την Γαλλία, την Ιταλία με περιοχές της Βαλκανικής χερσονήσου.

 Διάδρομος Ανατολικής Ευρώπης και Ανατολικής Μεσογείου (CORR 4) 
Ο διάδρομος αυτός ξεκινά από τη Γερμανία και τη Δυτική Πολωνία και εκτείνεται προς την Ελλάδα μέσω Τσεχίας, Σλοβακίας, Ουγγαρίας και Βουλγαρίας και στόχος του είναι η ενίσχυση της εμπορευματικής κυκλοφορίας και της ενσωμάτωσης της Βαλκανικής στην ευρωπαϊκή σιδηροδρομική υποδομή.

 Διάδρομος Σκανδιναβίας - Μεσογείου (CORR 5) 
Αυτός ο διάδρομος συνδέει τη Σκανδιναβία με τη νότια Ευρώπη, περνώντας από Δανία, Γερμανία, Τσεχία, Αυστρία και Ιταλία, και καταλήγει στη Μάλτα. Ο συγκεκριμένος διάδρομος μεταφορών έχει κεντρικό ρόλο στη διασυνοριακή επιβατική μετακίνηση, καθώς και στη σύνδεση σημαντικών λιμανιών και αεροδρομίων.

 Διάδρομος Ρήνου - Άλπεων (CORR 6) 
Αυτός ο κύριος διάδρομος συνδέει το λιμάνι του Ρότερνταμ με τη Λομβαρδία της Ιταλίας, διασχίζοντας το Βέλγιο, τη Γερμανία και την Ελβετία, ενώ στόχος του είναι η διευκόλυνση της εμπορευματικής κυκλοφορίας υψηλής έντασης, με παράλληλη βελτίωση των διεθνών επιβατικών συνδέσεων. Στο πλαίσιο αυτό, τμήμα του συγκεκριμένου διαδρόμου αποτελεί και το επερχόμενο έργο κατασκευής διασυνοριακής σιδηροδρομικής γραμμής υψηλών ταχυτήτων Rail Baltica.

 Διάδρομος Ατλαντικού (CORR 7) 
Ο διάδρομος του Ατλαντικού εκτείνεται κατά μήκος της δυτικής ακτής της Ευρώπης, συνδέοντας την Ισπανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και τη Γερμανία. Ο διάδρομος αυτός διασυνδέει λιμάνια όπως τη Βιγκό, τη Α Κορούνια, την Αντβέρπη και το Ρότερνταμ, καθώς και άλλα κύρια αστικά κέντρα και εμπορευματικούς διαδρόμους υψηλής ταχύτητας.

 Διάδρομος Βόρειας Θάλασσας - Μεσογείου (CORR 8) 
Ο διάδρομος CORR 8 συνδέει τα λιμάνια της Βόρειας Θάλασσας με τη Μεσόγειο, διασχίζοντας το Βέλγιο, τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία και αποσκοπεί στη βελτίωση των εμπορευματικών και επιβατικών συνδέσεων σε διασυνοριακό επίπεδο στην ευρύτερη περιοχή.

 Διάδρομος Ρήνου - Δούναβη (CORR 9) 
Ο διάδρομος CORR 9 συνδέει τη δυτική και την ανατολική Ευρώπη, καλύπτοντας τη Γερμανία, την Αυστρία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία.

 Παραπομπές