Οι φυσικοί (Ντύρενματ)

Οι φυσικοί (), με υπότιτλο Κωμωδία σε δύο πράξεις είναι γερμανικό σατιρικό δράμα / μαύρη κωμωδία που γράφτηκε το 1961 από τον Ελβετό συγγραφέα Φρίντριχ Ντύρενματ. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Ζυρίχη το 1962 και εκδόθηκε την ίδια χρονιά. Το έργο γράφτηκε κυρίως σε σχέση με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και τις εξελίξεις στην επιστήμη και την πυρηνική τεχνολογία.    

Τρεις δολοφονίες διαπράττονται σε ιδιωτική ψυχιατρική κλινική, όπου μεταξύ των ασθενών βρίσκονται τρεις άνδρες που παριστάνουν τους φυσικούς επιστήμονες. Στην πραγματικότητα, κανένας τους δεν είναι τρελός και μόνο ο ένας είναι φυσικός, ο οποίος κρύβεται για να προστατέψει μια πρωτοποριακή ανακάλυψή του που έχει τη δυνατότητα να καταστρέψει τον κόσμο. Οι άλλοι δύο είναι πράκτορες που προσπαθούν να αποκτήσουν τα έγγραφα του φυσικού. Το έργο αναφέρεται σε θέματα επιστημονικής ηθικής και εγείρει το ζήτημα της ευθύνης των επιστημόνων για τις ανακαλύψεις τους. 

Το έργο βασίζεται στο ιστορικό πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου και στην απειλή που αποτελεί για την ανθρωπότητα η πυρηνική τεχνολογία. Καθώς οι δοκιμές πυρηνικών όπλων αυξάνονταν στη δεκαετία του 1950, ήταν ορατός ο κίνδυνος ενός Γ' Παγκόσμιου Πολέμου με τη χρήση πυρηνικών όπλων.  

Στην Ελλάδα, η παράσταση Οι φυσικοί ανέβηκε πρώτη φορά από το Εθνικό Θέατρο το 1963, σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή και μετάφραση Μίτσης Κουγιουμτζόγλου, με πρωταγωνιστές τον Α. Μινωτή και την Κατίνα Παξινού, πλαισιωμένοι από την Ελένη Χατζηαργύρη, τον Λυκούργο Καλλέργη, τον Θεόδωρο Μορίδη, τον Παντελή Ζερβό κ.ά.   

 Υπόθεση 
Η ιστορία διαδραματίζεται σε μια ιδιωτική ψυχιατρική κλινική στην Ελβετία που διευθύνεται από την ψυχίατρο Ματίλντε φον Ζαντ. Ανάμεσα στους ασθενείς, βρίσκονται και τρεις φυσικοί. Ο πρώτος ισχυρίζεται ότι είναι ο Αϊνστάιν, ο δεύτερος πιστεύει ότι είναι ο Νεύτωνας. Ο τρίτος είναι ο Γιόχαν Βίλχελμ Μέμπιους που πιστεύει ότι τον επισκέπτεται τακτικά ο βιβλικός βασιλιάς Σολομών. 

Όταν ξεκινά το έργο, ο «Αϊνστάιν» μόλις δολοφόνησε μια νοσοκόμα και η αστυνομία εξετάζει τον τόπο του εγκλήματος. Μέσα από τη συζήτηση του επιθεωρητή Ρίχαρντ Βος με τη διευθύντρια φον Ζαντ αποκαλύπτεται ότι πρόκειται για τη δεύτερη δολοφονία νοσοκόμας μέσα σε μόλις τρεις μήνες, η πρώτη είχε διαπραχθεί από τον «Νεύτωνα». Σύντομα διαπράττεται και τρίτη δολοφονία. Μια νοσοκόμα λέει στον Μέμπιους ότι έχει καταλάβει ότι δεν είναι τρελός, τον αγαπάει και προσπαθεί να τον πείσει να φύγουν μαζί για να εργαστεί ξανά ως επιστήμονας. Ο Μέμπιους τη στραγγαλίζει. Με εντολή του εισαγγελέα, ο επιθεωρητής πείθει τη διευθύντρια να αλλάξει τις υπόλοιπες νοσοκόμες με άνδρες φροντιστές.

Στη δεύτερη πράξη, αποκαλύπτεται ότι κανένας από τους τρεις άνδρες δεν είναι στην πραγματικότητα τρελός. Όλοι τους απλώς προσποιούνται για διάφορους λόγους και δολοφόνησαν τις νοσοκόμες επειδή ανακάλυψαν το μυστικά τους.

Στην πραγματικότητα, μόνο ο Μέμπιους είναι φυσικός και έχει κάνει μια τρομερή ανακάλυψη, η οποία, σε λάθος χέρια, θα μπορούσε να οδηγήσει στην καταστροφή ολόκληρης της ανθρωπότητας. Παριστάνει τον τρελό ελπίζοντας να αποτρέψει την κακή χρήση της επαναστατικής του ανακάλυψης. Ωστόσο, δεν κατάφερε να αποφύγει την προσοχή που τόσο πολύ φοβόταν. Ο «Αϊνστάιν» και ο «Νεύτωνας» είναι και οι δύο κατάσκοποι, πράκτορες μυστικών υπηρεσιών δύο αντίπαλων χωρών του Ψυχρού Πολέμου, και έχουν διεισδύσει στο ψυχιατρείο για να εξασφαλίσουν τα έγγραφα του Μέμπιους και, ει δυνατόν, τον ίδιο. 

Όταν η αστυνομία φτάνει, ο Μέμπιους καίει όλα του τα χειρόγραφα. Οι δύο κατάσκοποι αποκαλύπτονται αλλά καταφέρνει να τους πείσει για την επικινδυνότητα της ανακάλυψής του, έτσι οι τρεις άντρες συμφωνούν να προστατεύσουν την ανθρωπότητα από την καταστροφή. Αλλά η συμφωνία τους έρχεται πολύ αργά. 

Σε μια τελική ανατροπή της πλοκής, η ψυχίατρος φον Ζαντ, τους αποκαλύπτει ότι γνώριζε τον Μέμπιους από χρόνια και αντέγραψε κρυφά τα έγγραφά του πριν τα κάψει. Είναι η μόνη πραγματικά παράφρων και σκοπεύει να χρησιμοποιήσει τη φόρμουλα για να επιτύχει την παγκόσμια κυριαρχία. Οι τρεις άνδρες, ωστόσο, που έχουν χαρακτηρισθεί επίσημα τρελοί λόγω των δολοφονιών τους, παραμένουν κλειδωμένοι στο ψυχιατρείο και δεν έχουν κανέναν τρόπο να ματαιώσουν τα σχέδια της φον Ζαντ. 

 Ιστορικό υπόβαθρο 

 Ο Ψυχρός Πόλεμος, η ατομική βόμβα και ο Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ 
μικρογραφία|220x220εσ|Βόμβα υδρογόνου  στην ατόλη Μπικίνι στις Νήσους Μάρσαλ, όπου πραγματοποιήθηκαν πολυάριθμες δοκιμές πυρηνικών όπλων των ΗΠΑ στις δεκαετίες του 1940 και του 1950, 1954
Αν και ούτε ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ των υπερδυνάμεων ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης ούτε η ατομική βόμβα αναφέρονται ρητά στο έργο, το ιστορικό πλαίσιο του έργου είναι προφανές. Οι ΗΠΑ άρχισαν να αναπτύσσουν και να δοκιμάζουν πυρηνικά όπλα κατά τη διάρκεια του Β'ΠΠ. Η έρευνα είχε την κωδική ονομασία «Πρόγραμμα Μανχάταν». Συμμετείχαν πολυάριθμοι επιστήμονες, συμπεριλαμβανομένων των Ενρίκο Φέρμι, Ρίτσαρντ Φάινμαν, Έντουαρντ Τέλερ και - ως επιστημονικός διευθυντής- ο Αμερικανός πυρηνικός φυσικός Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Η πρώτη ατομική βόμβα πυροδοτήθηκε στις 16 Ιουλίου 1945, σε ένα πεδίο δοκιμών στο Νέο Μεξικό. Στις 6 και 9 Αυγούστου 1945, αμερικανικά αεροσκάφη, με εντολή του προέδρου Χάρι Τρούμαν, έριξαν ατομικές βόμβες στις ιαπωνικές πόλεις Χιροσίμα και Ναγκασάκι. Μέχρι το 1950, 350.000 άνθρωποι στην Ιαπωνία, κυρίως άμαχοι, είχαν πεθάνει από τις άμεσες και έμμεσες συνέπειες. Από το 1949 και μετά, η Σοβιετική Ένωση διέθετε επίσης πυρηνικά όπλα.

Οι τρομερές επιπτώσεις του όπλου προκάλεσαν στον επικεφαλής του Προγράμματος Μανχάταν ηθικές αμφιβολίες σχετικά με τη δικαιολόγηση των πράξεών του: Ο Οπενχάιμερ βρέθηκε σε ένα δίλημμα που μοιάζει σαν αυτό του Μέμπιους στο έργο του Ντύρενματ. Ο Αμερικανός φυσικός αντιτάχθηκε δημόσια στην κατασκευή της βόμβας υδρογόνου και το 1954 κατηγορήθηκε για προδοσία από την ερευνητική επιτροπή της Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας και απομακρύνθηκε από τη θέση του ως σύμβουλος της Επιτροπής. Ωστόσο, υπό τη διακυβέρνηση του Τζον Φ. Κένεντι, ο φυσικός αποκαταστάθηκε. 

 Ντύρενματ και Μπρεχτ 
Το έργο είναι, κυρίως, αποτέλεσμα της εντατικής μελέτης από τον Ντύρενματ των έργων και της θεατρικής θεωρίας του Γερμανού θεατρικού συγγραφέα Μπέρτολτ Μπρεχτ, και ιδιαίτερα το έργο του του 1939 Η ζωή του Γαλιλαίου. Ο Μπρεχτ απεικονίζει τον Γαλιλαίο ως επιστήμονα που, υπό τον φόβο της Καθολικής Εκκλησίας, αποκρύπτει τις γνώσεις του και έτσι αμαρτάνει κατά της ανθρωπότητας: οι νέες γνώσεις θα μπορούσαν να είχαν ωθήσει την επιστημονική και κοινωνική πρόοδο. Ο Ντύρενματ ανατρέπει αυτή την κατάσταση: Ο Μέμπιους θέλει επίσης να αποκρύψει τις γνώσεις του, αλλά από την πεποίθηση ότι αυτό δεν θα προωθούσε την ανθρωπότητα, αλλά μάλλον θα την βύθιζε στην καταστροφή. Ο μαρξιστής Μπρεχτ αντιπροσωπεύει μια θεμελιωδώς θετική κοσμοθεωρία, ο Ντύρενματ μια ριζικά αρνητική κοσμοθεωρία που χαρακτηρίζεται από βαθιά απαισιοδοξία. Οι δύο συγγραφείς έχουν αντίστοιχα αντίθετες απόψεις για τη λειτουργία του θεάτρου: Για τον Μπρεχτ, το θέατρο μπορεί να εκπαιδεύσει τους ανθρώπους να βελτιωθούν, ενώ για τον Ντύρενματ μπορεί μόνο να απεικονίσει το χάος του κόσμου και την αδυναμία του ατόμου. 

 Σχόλια 

 Το έργο τελειώνει με μια αίσθηση επικείμενης καταστροφής. Ο Μέμπιους, ο «Νεύτωνας» και ο «Αϊνστάιν» έχουν εξαπατηθεί και παγιδευτεί. Ο καθένας τους απευθύνεται στο κοινό, τονίζοντας τη δύσκολη θέση ολόκληρης της ανθρωπότητας. Στα μάτια τους, η ανθρωπότητα είναι χαμένη και δεν μπορεί να βοηθηθεί. Έτσι, έχει συμβεί η χειρότερη δυνατή τροπή των γεγονότων, σύμφωνα με τη θεωρία του Ντύρενματ. 
 Ο Φρίντριχ Ντύρενματ έγραψε το θεατρικό έργο το 1961 στο Νεσατέλ, όπου ζούσε από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 και όπου ο κύκλος των φίλων του αποτελούνταν κυρίως από φυσικούς, μαθηματικούς και αστρονόμους. 
 Μετά την Επίσκεψη της γηραιάς κυρίας (1956), είναι η δεύτερη διεθνής θεατρική επιτυχία του Ντύρενματ.
 Οι προσπάθειες να προστατευθεί η ανθρωπότητα από τις καταστροφικές συνέπειες της επιστημονικής προόδου αποτυγχάνουν λόγω της απρόβλεπτης τύχης - ένα μοτίβο τυπικό στα έργα του Ντύρενματ.
 Περιλαμβάνεται στο πρόγραμμα σπουδών γερμανικής λογοτεχνίας στα ελβετικά και γερμανικά σχολεία, όπως και τα περισσότερα έργα του συγγραφέα.

 Διασκευές 

 1964  — Οι φυσικοί, γερμανική τηλεοπτική ταινία σε σκηνοθεσία του Φριτς Ούμγκελτερ 
 1988  — Οι φυσικοί, σοβιετική τηλεοπτική ταινία σε σκηνοθεσία του Όλεγκ Ριαμπόκον 
 2000   — Ο Αντρέας Πφλούγκερ συνέθεσε μια όπερα με το ίδιο όνομα βασισμένη στο θεατρικό έργο, που έκανε πρεμιέρα το στην Κρατική Όπερα της Τσεχίας στην Πράγα.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
Το Θέατρο της Τετάρτης - Οι φυσικοί του Φρίντριχ Ντίρενματ (1962)

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Οι φυσικοί, μτφρ. Μάρθα Κουτσιούμπα-Παιονίδη, εκδ. Ροές, 2017  
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ελβετική λογοτεχνία
Κατηγορία:Ελβετικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα