Μόνος στο Βερολίνο

Μόνος στο Βερολίνο (, κυριολεκτικά: Κάθε άνθρωπος πεθαίνει μόνος) είναι μυθιστόρημα του Γερμανού συγγραφέα Χανς Φάλαντα που εκδόθηκε το 1947. Βασίζεται στην αληθινή ιστορία του ζευγαριού Ότο και Ελίζε Χάμπελ, οι οποίοι, όταν ο μοναχογιός τους σκοτώθηκε στο μέτωπο το 1940, ανέλαβαν δράση κατά του ναζιστικού καθεστώτος. 

Το βιβλίο ήταν ένα από τα πρώτα αντιναζιστικά μυθιστορήματα που εκδόθηκαν από Γερμανό συγγραφέα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Πρίμο Λέβι το χαρακτήρισε «το καλύτερο βιβλίο που γράφτηκε ποτέ για τη Γερμανική Αντίσταση».

Το μυθιστόρημα παρουσιάζει ένα πανόραμα της καθημερινής ζωής στο Βερολίνο κατά τη ναζιστική εποχή. Έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 30 γλώσσες και διασκευάστηκε για το θέατρο και τον κινηματογράφο αρκετές φορές.

 Ιστορικό 
μικρογραφία|Η Ελίζε και ο Ότο Χάμπελ
Ο Ότο και η Ελίζε Χάμπελ, ένα ζευγάρι εργατικής τάξης στο Βερολίνο χωρίς ενδιαφέρον για την πολιτική, αφού έμαθαν ότι ο αδελφός της Ελίζε (στο μυθιστόρημα ο γιος) σκοτώθηκε στο μέτωπο στη Γαλλία, άρχισαν να γράφουν φυλλάδια, προτρέποντας τον κόσμο να αντισταθεί και να ανατρέψει τους Ναζί. Έγραψαν εκατοντάδες φυλλάδια, αφήνοντάς τα σε κλιμακοστάσια διαμερισμάτων και ρίχνοντάς τα σε γραμματοκιβώτια. Αν και γνώριζαν ότι διέπρατταν έγκλημα με τιμωρία την θανατική ποινή, συνέχισαν για σχεδόν δύο χρόνια μέχρι που ανακαλύφθηκαν και συνελήφθησαν. Δικάστηκαν και εκτελέστηκαν το 1943.   

Τα πραγματικά φυλλάδια ήταν γραμμένα από τους Χάμπελ με κεφαλαία αδέξια γράμματα. Οι αμόρφωτοι Χάμπελ έκαναν ορθογραφικά λάθη και η γλώσσα τους ήταν απλή, αλλά το μήνυμα ήταν ισχυρό - αρκετά για να τρομοκρατήσει όσους τα έβρισκαν. Σχεδόν όλοι τα παρέδιδαν αμέσως στη Γκεστάπο.  

Η αφορμή για ένα «μυθιστόρημα αντίστασης» προήλθε από τον ποιητή, μυθιστοριογράφο και φίλο του Φάλαντα Γιοχάνες Ρ. Μπέχερ, τότε πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου για τη Δημοκρατική Ανανέωση στη Σοβιετική Ζώνη Κατοχής, αργότερα ΛΔΓ. Στο πλαίσιο της εργασίας του για τη δημιουργία μιας νέας αντιφασιστικής λογοτεχνίας, ο Μπέχερ εξέτασε τα ναζιστικά αρχεία των εκτελεσμένων αγωνιστών της Αντίστασης και στη συνέχεια αναζήτησε συγγραφείς που θα έγραφαν μυθιστορήματα σύμφωνα με το νέο αντιφασιστικό μοντέλο. Το φθινόπωρο του 1945, έδωσε τα αρχεία της Γκεστάπο για τους Χάμπελς στον Φάλαντα  σε μια προσπάθεια να τον βοηθήσει να αναρρώσει, δίνοντάς του ένα καλό θέμα για βιβλίο. Ο Φάλαντα, ο οποίος είχε πολλά προσωπικά προβλήματα - ήταν εθισμένος στη μορφίνη, είχε φυλακιστεί για απόπειρα ανθρωποκτονίας εξ αμελείας σε ψυχιατρικό Κέντρο Κράτησης το 1944 αφού πυροβόλησε την πρώην σύζυγό του σε κατάσταση έντονης μέθης κατά τη διάρκεια καβγά - αρχικά αρνήθηκε, λέγοντας ότι δεν συμμετείχε σε αντιστασιακά κινήματα και μάλιστα είχε συνεργαστεί με τους Ναζί. Ωστόσο, σε αντίθεση με πολλούς συγγραφείς και διανοούμενους που διέφυγαν από τη ναζιστική Γερμανία, ο Φάλαντα ένιωθε πολύ δεμένος με τη γερμανική γλώσσα και κουλτούρα για να φύγει, παρά το γεγονός ότι τον παρότρυναν να φύγει και μερικά από τα βιβλία του είχαν μπει στη μαύρη λίστα των Ναζί, αν και παρέμεινε ένας από τους πιο εμπορικά επιτυχημένους συγγραφείς ψυχαγωγικής λογοτεχνίας. Ως αποτέλεσμα, έζησε όλα τα χρόνια φόβου, δυσπιστίας και κινδύνου στην καθημερινή ζωή του Βερολίνου κατά τη διάρκεια του πολέμου  και η ψυχολογική πτυχή της ιστορίας των Χάμπελ τον ενδιέφερε. Ένα χρόνο μετά την παραλαβή των αρχείων, το φθινόπωρο του 1946,  ο Φάλαντα έγραψε το 700 σελίδων μυθιστόρημα σε 4 εβδομάδες και πέθανε μήνες αργότερα, λίγο πριν από την έκδοση του βιβλίου. 

 Σύνοψη 
Η ιστορία διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου το 1940 στο Βερολίνο. Μετά τη νίκη στη μάχη της Γαλλίας, ο Χίτλερ βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής του. Το βιβλίο μεταφέρει τον πανταχού παρόντα φόβο και την καχυποψία που κυρίευαν τη Γερμανία εκείνη την εποχή, η οποία προκλήθηκε από τη συνεχή απειλή σύλληψης, φυλάκισης, βασανιστηρίων και θανάτου. Ακόμη και όσοι δεν κινδύνευαν από καμία από αυτές τις τιμωρίες μπορούσαν να αποκλειστούν και να μην μπορούν να βρουν δουλειά.

Ο Έσεριχ, ένας επιθεωρητής της Γκεστάπο, αναλαμβάνει να εξιχνιάσει την πηγή εκατοντάδων φυλλαδίων που ενθαρρύνουν τους Γερμανούς να αντισταθούν στον Χίτλερ και τους Ναζί με προσωπικά μηνύματα όπως «Μάνα! Ο Φύρερ δολοφόνησε τον γιο μου. Ο Φύρερ θα δολοφονήσει και τους γιους σου, δεν θα σταματήσει μέχρι να φέρει θλίψη σε κάθε σπίτι». 

Σχεδόν όλοι όσοι βρίσκουν τις κάρτες τις παραδίδουν αμέσως στη Γκεστάπο, τρομοκρατημένοι ότι θα αποκαλυφθούν ότι τις έχουν οι ίδιοι. Το μυθιστόρημα παίρνει αστυνομική τροπή και τελικά, ο Έσεριχ βρίσκει τους ενόχους, οι οποίοι αποδεικνύονται ένα ήσυχο ζευγάρι εργατικής τάξης, ο Όττο και η Άννα Κβάνγκελ. Οι πράξεις πολιτικής ανυπακοής των Κβάνγκελ προκλήθηκαν από την απελπισία για την απώλεια του μοναχογιού τους, ο οποίος σκοτώθηκε εν ώρα μάχης. Συλλαμβάνονται και οδηγούνται σε δίκη στο ναζιστικό «Λαϊκό Δικαστήριο», όπου προεδρεύει ο δικαστής Φράισλερ. Οι Κβάνγκελ καταδικάζονται σε θάνατο. Ο Όττο σύντομα εκτελείται, αλλά η Άννα σκοτώνεται κατά τη διάρκεια συμμαχικής βομβαρδιστικής επιδρομής, ενώ βρίσκεται ακόμη σε πτέρυγα μελλοθανάτων.

Στο μυθιστόρημα εμφανίζονται πολλοί χαρακτήρες - απλός κόσμος, αντιστασιακοί, πληροφοριοδότες, μέθυσοι, πόρνες - μια αντιπροσωπευτική εικόνα της Γερμανίας εκείνης της εποχής. Στην ίδια λαϊκή πολυκατοικία, εκτός από τους Κβάνγκελ μένουν επίσης ο Έμιλ Μπορκχάουζεν, πληροφοριοδότης και μικροκλέφτης, με την οικογένειά του, η πιστή στο καθεστώς οικογένεια Πέρσικε, ένθερμοι Ναζί, η Εβραία κυρία Ρόζενταλ σύζυγος πλούσιου Εβραίου επιχειρηματία που στάλθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης από τους Ναζί και η οποία κρύβεται αρχικά στους Κβάνγκελ και στη συνέχεια στον συνταξιούχο δημοτικό σύμβουλο Φρομ και τελικά αυτοκτονεί για να μη συλληφθεί. Η ταχυδρόμος Έβα Κλούγκε και ο σύζυγός της, ο Ένο Κλούγκε, τεμπέλης και άνεργος με κλίση στις γυναίκες και τις ιπποδρομίες. Η Τρούντελ, η αγαπημένη του νεκρού γιου των Κβάνγκελ, η οποία συμμετέχει σε αντιστασιακό πυρήνα, συλλαμβάνεται επίσης, όπως και ο αδελφός της κας Κβάνγκελ.

 Διασκευές 
 1962 - σκηνοθεσία Φαλκ Χάρνακ.
 1970 - ΛΔΓ, στούντιο DEFA , σκηνοθέτης Hans-Joachim Kasprzyk.
 1975 - Γερμανία, σκηνοθεσία Άλφρεντ Φόρερ.
 2004 - Τσεχία, σκηνοθέτης Ντούσαν Κλάιν.
 2016 - Μεγάλη Βρετανία,  Γαλλία,  Γερμανία, σκηνοθεσία Βενσάν Περέζ. Στην ταινία πρωταγωνίστησαν η Έμμα Τόμσον και ο Μπρένταν Γκλίσον. 
 Μετάφραση στα ελληνικά 
 Μόνος στο Βερολίνο, μτφ. Άντζη Σαλτάμπαση, εκδ. Πόλις, 2012 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Μυθιστορήματα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου
Κατηγορία:Ιστορικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες
Κατηγορία:Μυθιστορήματα σχετικά με το Βερολίνο