Γιάκομπ ο ψεύτης

Γιάκομπ ο ψεύτης () είναι το πρώτο μυθιστόρημα του Γιούρεκ Μπέκερ. Εκδόθηκε το 1969 και θεωρείται ένα από τα πιο επιτυχημένα μυθιστορήματα της ανατολικογερμανικής λογοτεχνίας. 

Το μυθιστόρημα αναφέρεται στις φρικαλεότητες του Ολοκαυτώματος. Αφηγείται τη συγκινητική και χιουμοριστική ιστορία του Γιάκομπ Χάιμ, Εβραίου έγκλειστου σε πολωνικό γκέτο, ο οποίος τυχαία ακούει τα ελπιδοφόρα νέα για την προέλαση του Κόκκινου Στρατού και τα κοινοποιεί. Για να ενισχύσει την ελπίδα στο γκέτο, ο Γιάκομπ επινοεί όλο και περισσότερες ψεύτικες ιστορίες και προσποιείται ότι έχει ραδιόφωνο, παρά την αυστηρή απαγόρευση. Ο έως τότε αδύναμος άνθρωπος γίνεται έτσι φάρος ελπίδας και ηθικός πυλώνας για τους Εβραίους στο γκέτο - μέχρι που ο ίδιος καταρρέει κάτω από το βάρος της ευθύνης του. 

Το έργο γνώρισε παγκόσμια επιτυχία και μεταφράστηκε σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Το 1971, κέρδισε το βραβείο Χάινριχ Μαν στην Ανατολική Γερμανία και το βραβείο Σαρλ Βεγιόν στην Ελβετία.  

 Δημιουργία και δημοσίευση 
Το 1965, ενώ εργαζόταν στο κινηματογραφικό στούντιο DEFA , ο Μπέκερ έγραψε την ιστορία σε σενάριο ταινίας, το οποίο απορρίφθηκε από την παραγωγή. Τελικά, το διασκεύασε σε μυθιστόρημα, το οποίο εκδόθηκε το 1969. Το βιβλίο έτυχε θερμής υποδοχής τόσο από αναγνώστες όσο και από κριτικούς, έγινε παγκόσμια επιτυχία και μεταφράστηκε σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Ήταν το πρώτο μυθιστόρημα του συγγραφέα. Το 1971,  κέρδισε το βραβείο Χάινριχ Μαν στην Ανατολική Γερμανία και το βραβείο Σαρλ Βεγιόν στην Ελβετία. Διασκευάστηκε δύο φορές σε ταινία.

Οι προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη δημιουργία του μυθιστορήματος: ο Γιούρεκ Μπέκερ πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο εβραϊκό γκέτο της πολωνικής πόλης Λοτζ και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Ζάξενχαουζεν και Ράβενσμπρικ. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είχε αναμνήσεις από την παιδική του ηλικία στο γκέτο και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η ιδέα ξεκίνησε από τον πατέρα του, ο οποίος ήταν και ο ίδιος επιζών του Ολοκαυτώματος, και ο οποίος του διηγήθηκε για έναν ήρωα από το γκέτο που είχε ραδιόφωνο και μετέδιδε απαγορευμένες ειδήσεις για να τονώσει το ηθικό των συμπολιτών του, μέχρι που προδόθηκε στη Γκεστάπο και εκτελέστηκε. Ο Γιούρεκ Μπέκερ άλλαξε την ιστορία αντικαθιστώντας το πραγματικό ραδιόφωνο με ένα φανταστικό και μετατρέποντας τον ηρωικό αγωνιστή της αντίστασης σε έναν μάλλον δειλό αντιήρωα, καταφέρνοντας να διατηρήσει τη δύσκολη ισορροπία μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας. Ο πατέρας του Μπέκερ απογοητεύτηκε τόσο πολύ από την απεικόνιση της ιστορίας του που μετά την έκδοση του μυθιστορήματος, διέκοψε την επαφή με τον γιο του και δεν του μίλησε για μεγάλο χρονικό διάστημα.

 Υπόθεση 
Η ιστορία διαδραματίζεται σε ένα φανταστικό γκέτο στην Πολωνία κατά τη διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος. Την αφηγείται ένας πρώην έγκλειστος σε εβραϊκό γκέτο σε μια ανώνυμη πολωνική πόλη, μερικές δεκαετίες μετά τα γεγονότα που περιγράφονται.

Ο πρωταγωνιστής, ο Γιάκομπ Χάιμ, είχε κάποτε μια μικρή ταβέρνα, αλλά μετά την άφιξη των Ναζί, βρέθηκε στο εβραϊκό γκέτο, όπου η απαγόρευση κυκλοφορίας ξεκινά στις 8 μ.μ. Μια μέρα, καθώς επέστρεφε στο γκέτο, ένας φρουρός του λέει ότι παραβίασε την ώρα και τον διατάσσει να τον ακολουθήσει στο αστυνομικό τμήμα για να τιμωρηθεί. Ο Γιάκομπ τον ακολουθεί υποτακτικά αλλά απελευθερώνεται, καθώς είναι λίγο μετά τις 7:30 και ο φρουρός του έκανε φάρσα. Εν τω μεταξύ, στο τμήμα άκουσε μια ραδιοφωνική μετάδοση ότι ρωσικά στρατεύματα βρίσκονται κοντά στην πόλη Μπεζάνικα, 400 χιλιόμετρα από το γκέτο, και γεμίζει ελπίδα.

Την επόμενη μέρα, ενώ εργαζόταν στην μάντρα εμπορευμάτων, για να μεταπείσει τον φίλο του Μίσα από το να κλέψει λίγες πατάτες από ένα βαγόνι, που θα μπορούσε να του κοστίσει τη ζωή, ο Γιάκομπ του λέει ότι έχει μάθει νέα για τη ρωσική προέλαση και για περισσότερη αξιοπιστία λέει ότι στο σπίτι κρύβει ένα ραδιόφωνο, κάτι που απαγορεύεται στους Εβραίους επί ποινή θανάτου. Ο Μίσα, από τη χαρά του ξεχνάει την πείνα του και, γεμάτος ευφορία, επισκέπτεται τον πατέρα της αγαπημένης του Ρόζας, τον πρώην ηθοποιό κ. Φρανκφούρτερ, και κάνει πρόταση γάμου στη Ρόζα, αναφέροντας ως λόγο την προέλαση του Κόκκινου Στρατού. 

Η είδηση διαδίδεται γρήγορα στο γκέτο, τώρα όλοι περιμένουν με ανυπομονησία τα τελευταία νέα του Γιάκομπ από το μέτωπο. Ξαφνικά, οι άνθρωποι απέκτησαν ξανά ελπίδα και ζωντάνια. Ο Γιάκομπ αναγκάζεται να επινοεί νέα ψέματα για να διατηρήσει την ανανεωμένη ελπίδα και τη θέληση για επιβίωση. Μια ξαφνική διακοπή ρεύματος του προσφέρει μια σύντομη ανάπαυλα. Για να υποστηρίξει τα ψέματά του με γεγονότα, ο Γιάκομπ αποφασίζει να κλέψει μια εφημερίδα από την τουαλέτα των φρουρών, όπου απαγορεύεται αυστηρά η είσοδος στους Εβραίους. Κινδυνεύει να τον ανακαλύψουν και σώζεται με τη βοήθεια του φίλου του Κοβάλσκι. Ωστόσο, η εφημερίδα δεν παρέχει καμία σημαντική πληροφορία και ο Χάιμ αναγκάζεται να πει ξανά ψέματα. Όταν ο Κοβάλσκι τον ρωτάει αν οι Ρώσοι έχουν προχωρήσει περισσότερο, ο Γιάκομπ απαντάει: τρία χιλιόμετρα. 

Στον σταθμό μεταφορών, ο Χέρσελ Σταμ, αψηφώντας τη ρητή απαγόρευση, πλησιάζει ένα βαγόνι όπου ήταν στοιβαγμένοι Εβραίοι για απέλαση και ενώ προσπαθούσε να τους μεταφέρει τα νέα για τον προελαύνοντα ρωσικό στρατό, πυροβολήθηκε από τον φρουρό. Νιώθοντας ένοχος για τον θάνατο του συντρόφου του, ο Γιάκομπ αποφασίζει να «καταστρέψει» τον ασύρματο και λέει σε όλους ότι χάλασε. Ωστόσο, σύντομα τον «επισκευάζει» για να μη σβηστεί η ελπίδα και συνεχίζει. Ενώ προηγουμένως έλεγε ψέματα απρόθυμα και με ένοχη συνείδηση, τώρα αποφασίζει να διαδώσει ιστορίες όπου οι Ρώσοι προχωρούν όλο και περισσότερο και κερδίζουν μεγάλες μάχες.

Στο σπίτι του ο Γιάκομπ φροντίζει την 8χρονη Λίνα από τότε που οι γονείς της απελάθηκαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ανακαλύπτοντας ότι η Λίνα προσπαθούσε να βρει το ραδιόφωνο, ο Γιάκομπ της στήνει μια παράσταση, μιμούμενος τον ραδιοφωνικό αφηγητή με τη φωνή του, μια συνέντευξη με τον Ουίνστον Τσώρτσιλ και ένα παραμύθι.

Εν τω μεταξύ, αξιωματικοί των SS φτάνουν στον Δρ. Κίρσμπαουμ, κάποτε διάσημο καρδιολόγο, με εντολή να παρουσιαστεί στον διοικητή Χάρτλοφ, ο οποίος είχε υποστεί καρδιακή προσβολή. Καθ' οδόν, ο Κίρσμπαουμ αυτοκτονεί με δηλητήριο, για να αποφύγει να βοηθήσει. Ο Χάρντλοφ πεθαίνει, οι σημαίες στο γκέτο κυματίζουν μεσίστιες, το μεσημεριανό γεύμα των έγκλειστων ακυρώνεται και η αδερφή του γιατρού, η Ελίζα, συλλαμβάνεται. Για να επαναφέρει στη ζωή τον δικηγόρο Λέοναρντ Σμιτ, ο οποίος είναι μισοαναίσθητος από την πείνα και την εξάντληση, ο Γιάκομπ αναφέρει μια υποτιθέμενη είδηση για την απελπιστική κατάσταση των Γερμανών στο Ανατολικό μέτωπο. 

Έχοντας μάθει ότι σχεδιάζεται η απέλαση σε στρατόπεδο συγκέντρωσης των κατοίκων του δρόμου όπου βρίσκεται το σπίτι της αρραβωνιαστικιάς του, ο Μίσα σπεύδει να τη συναντήσει και τη σώζει, αλλά όχι τους γονείς της. Όσο πιο απελπιστική γίνεται η κατάσταση, τόσο πιο τολμηρές γίνονται οι κατασκευασμένες ειδήσεις του Γιάκομπ: ο Κόκκινος Στρατός απέχει μόλις λίγα χιλιόμετρα από το γκέτο. Αλλά σταδιακά, η πίστη του σε ένα αίσιο τέλος εξασθενεί. Οι αμφιβολίες τον βασανίζουν όλο και πιο συχνά. Τελικά, ο αφηγητής προσφέρει στον αναγνώστη δύο διαφορετικές εκδοχές για τέλος της ιστορίας. 

 Το αληθινό τέλος 
Ο Γιάκομπ, σε μια κρίση αδυναμίας λέει όλη την αλήθεια για το ραδιόφωνο στον Κοβάλσκι, ο οποίος αυτοκτονεί. Μετά από αυτό, ο Χάιμ συνειδητοποιεί τη σημασία της ελπίδας και συνεχίζει να λέει ψέματα. Λίγο καιρό αργότερα, όλοι οι Εβραίοι μεταφέρονται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Στο στενό, αποπνικτικό βαγόνι του τρένου, ο αφηγητής γνωρίζει τον Γιάκομπ και μαθαίνει όλη την αλήθεια. Ως ένας από τους λίγους επιζώντες, διηγείται αργότερα την ιστορία του Γιάκομπ.

 Το φανταστικό τέλος 
Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή, ο Γιάκομπ δεν λέει τίποτα στον Κοβάλσκι και μια νύχτα αποφασίζει να δραπετεύσει από το γκέτο. Καθώς προσπαθούσε να σπάσει το συρματόπλεγμα, σκοτώνεται από τη σφαίρα φρουρού. Αμέσως μετά τον θάνατό του, τα σοβιετικά στρατεύματα φτάνουν και τους απελευθερώνουν όλους.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Ιάκωβος ο Ψεύτης, μτφ. Δημήτρης Μαράκας, εκδ. Πατάκης, 1999 

 Διασκευές 

 Γιάκομπ ο ψεύτης (1974), σε σκηνοθεσία Φρανκ Μπάγιερ, σε σενάριο των Γιούρεκ Μπέκερ και Φρανκ Μπάγιερ. Ήταν η μόνη ανατολικογερμανική ταινία που προτάθηκε για Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας.
 Γιάκομπ ο ψεύτης (1999), σε σκηνοθεσία Πίτερ Κάσοβιτς. Ο Ρόμπιν Γουίλιαμς υποδύεται τον Γιάκομπ Χάιμ.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου
Κατηγορία:Λογοτεχνία για το Ολοκαύτωμα
Κατηγορία:Ανατολικογερμανική λογοτεχνία
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες