Ο εφιάλτης (μυθιστόρημα)

Ο εφιάλτης () είναι αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Χανς Φάλαντα, ένα από τα τελευταία του έργα. Το έγραψε το 1945/1946 και εκδόθηκε το 1947, μετά τον θάνατο του συγγραφέα. 

Το βιβλίο απεικονίζει τους μήνες της κατάρρευσης της Ναζιστικής Γερμανίας το 1945/46, τη χαοτική περίοδο μεταξύ πολέμου και ειρήνης στην επαρχία του Μεκλεμβούργου και ιδιαίτερα στο Βερολίνο, αποτυπώνοντας την ατμόσφαιρας της εποχής. Πρόκειται για μια αυτοβιογραφία των δύο τελευταίων χρόνων του συγγραφέα, ένα ιστορικό ντοκουμέντο παρά μυθοπλασία. Με το μυθιστόρημα Ο πότης που έγραψε το 1944, είναι τα δύο πιο προσωπικά έργα του Φάλαντα. 

 Υπόθεση 

Στην επαρχία

Ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ο 50χρονος συγγραφέας Δρ. Ντολ. Είναι παντρεμένος για δεύτερη φορά με την Άλμα Ντολ, μια αρκετά νεότερη γυναίκα, και στην αρχή της ιστορίας ζει στα περίχωρα μιας μικρής πόλης κοντά στο Πρέντσλαου, όχι πολύ μακριά από το Βερολίνο. Το τέλος του πολέμου πλησιάζει. Ο Κόκκινος Στρατός έχει ήδη φτάσει στην περιοχή και οι εναπομείνασες μονάδες της Βέρμαχτ και των SS εγκαταλείπουν την πόλη. Η διάθεση του Ντολ από την αρχή χαρακτηρίζεται από κατήφεια, απάθεια και μοιρολατρία και είναι κυριευμένος από φόβο και ενοχές. Αυτή η διάθεση δεν πηγάζει μόνο από την κατάσταση του γερμανικού λαού αλλά και από τη θέση του ως διακεκριμένος συγγραφέας στο Γ' Ράιχ. Παρ' όλα αυτά, ο Ντολ καλωσορίζει τον προελαύνοντα Κόκκινο Στρατό ως πολυπόθητους απελευθερωτές - αρχικά με υπερβολικό ενθουσιασμό και αφέλεια, όπως σύντομα συνειδητοποιεί όταν οι στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού φαίνεται να μην διακρίνουν πολλά μεταξύ των Γερμανών και δεν ανταποδίδουν τον ενθουσιασμό του. Έτσι, ο Ντολ και η σύζυγός του, μαζί με όλους τους άλλους εναπομείναντες Γερμανούς, υποχρεώνονται σε αναγκαστική υπηρεσία - αυτός ως βοσκός, αυτή ως αχθοφόρος. Τυχαία, στο γραφείο του διοικητή προσέχουν τον Ντολ και του αναθέτουν να εκφωνήσει μια ομιλία στους κατοίκους της πόλης από το δημαρχείο εκ μέρους του διοικητή, μια ομιλία που συμβολικά προαναγγέλλει την έναρξη μιας νέας εποχής στη μικρή πόλη. Στη συνέχεια, ο Ντολ διορίζεται δήμαρχος από τον διοικητή. Έτσι, ένας άνθρωπος που ήταν αποξενωμένος από τους συμπολίτες του γίνεται αρχηγός τους. Κάποιες συγκρούσεις του με διάφορους καταδεικνύουν ότι τον αντιμετώπιζαν με επιφύλαξη.

Απρόθυμα, αλλά υπάκουα, ο Ντολ εκπληρώνει τα καθήκοντά του ως δήμαρχος. Ο φόρτος εργασίας είναι βαρύς. Στη μεταπολεμική εποχή, υπάρχουν πολλά να γίνουν, ακόμη και σε μια μικρή πόλη. Η εσωτερική αναταραχή του Ντολ επιμένει. Επιβαρύνεται περαιτέρω από το γεγονός ότι, ως αξιωματούχος, πρέπει να ασχοληθεί με πρώην Ναζί και κερδοσκόπους του πολέμου. Μόνο ο τεράστιος όγκος εργασίας τον σώζει από την πλήρη κατάρρευση. Ο Ντολ τελικά αρρωσταίνει και αναγκάζεται να παραιτηθεί από τη θέση του.

Άφιξη στο Βερολίνο

Τίποτα δεν τον κρατάει πια στη μικρή πόλη, και ξεκινούν ένα επίπονο ταξίδι προς το κατεστραμμένο Βερολίνο. Ελπίζουν να ξεκινήσουν μια νέα ζωή εκεί, στο διαμέρισμα της Άλμα. Αλλά η ζωή στα ερείπια της πόλης αποδεικνύεται απείρως πιο δύσκολη από τη ζωή στην επαρχία. Αυτό ξεκινά από την άφιξή τους:

«Ήταν 2:30 τα ξημερώματα όταν οι Ντολ έφτασαν με το τρένο στον σταθμό.... Η απαγόρευση κυκλοφορίας ίσχυε μέχρι τις 6:00. Ένας παγωμένος άνεμος σφύριζε μέσα στον σταθμό, τα παράθυρα ήταν σπασμένα. Δεν υπήρχε προστασία από αυτό το κρύο, από αυτόν τον άνεμο! Προσπάθησαν εδώ κι εκεί, αλλά παντού πάγωσαν μέχρι το κόκκαλο. Ακόμη και το μικρό καταφύγιο που υπήρχε στην πλατφόρμα δεν ήταν πιο ζεστό. Ο άνεμος έμπαινε ορμητικά μέσα από τα σπασμένα παράθυρα, και οι άνθρωποι κάθονταν στρυμωγμένοι στο πάτωμα, περιμένοντας βαρετά το πρωί.»

Όταν με δυσκολία βρίσκουν τον δρόμο τους μέσα στα ερείπια, παρόλο που και οι δύο γνωρίζουν την πόλη, τελικά ανακαλύπτουν ότι το διαμέρισμά τους είναι κατειλημμένο και εμπλέκονται με τη γραφειοκρατία. Περιγράφει εξαντλημένες φιγούρες, νιώθει το κρύο, τον πόνο, την απελπισία, την απώλεια αξιοπρέπειας, τη μαύρη αγορά. Επί πλέον, η νεαρή, εθισμένη στη μορφίνη σύζυγός του υποφέρει, και αυτός πρέπει να αγωνιστεί για δύο ζωές καθώς αρχίζει διστακτικά να πιστεύει ξανά σε ένα καλύτερο μέλλον. 

 Σχόλια 
Το μυθιστόρημα είναι έντονα αυτοβιογραφικό. Αυτό ισχύει, καταρχάς, για τις εξωτερικές συνθήκες: η κατάρρευση της Ναζιστικής Γερμανίας, η προσωρινή του θητεία ως δήμαρχος μιας μικρής πόλης στη Σοβιετική ζώνη κατοχής, η επιστροφή του στο Βερολίνο και η ζωή του εκεί συμβαδίζουν με τη βιογραφία του συγγραφέα. Το ίδιο ισχύει και για την εσωτερική του κατάσταση: καταγράφονται ο γάμος του με μια πολύ νεότερη γυναίκα, τα προβλήματα αλκοολισμού και ναρκωτικών και οι επακόλουθες επαναλαμβανόμενες παραμονές σε σανατόρια και ψυχιατρικά ιδρύματα. Η ταλάντωση μεταξύ ευφορίας και κατάθλιψης και τα προβλήματα με τους συνανθρώπους του, ειδικά με τους πρώην υποστηρικτές των Ναζί, απεικονίζονται πειστικά. Αν και το βιβλίο τελειώνει με μια αισιόδοξη νότα για το μέλλον της Γερμανίας, ήταν ένα μέλλον που ο συγγραφέας δεν είδε ποτέ λόγω της επιδεινούμενης υγείας του από χρόνια κατάχρηση ουσιών. Λίγο μετά την ολοκλήρωση του Μόνος στο Βερολίνο κατέρρευσε και πέθανε τον Φεβρουάριο του 1947.

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Ο εφιάλτης, μτφ. Άγγελος Αγγελίδης και Μαρία Αγγελίγου, εκδ. Gutenberg, σειρά ORBIS LITERAE, 2021 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Μυθιστορήματα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου
Κατηγορία:Ιστορικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα σχετικά με το Βερολίνο
Κατηγορία:Αυτοβιογραφίες