Γεώργιος Μακρυγιάννης

Ο Γιώργος Μακρυγιάννης, ευρύτερα γνωστός με το προσωνύμιο «Νισύριος» (21 Δεκεμβρίου 1874 – 28 Σεπτεμβρίου 1933), ήταν διακεκριμένος Έλληνας βιολιστής και συνθέτης παραδοσιακής μουσικής. Υπήρξε ένας από τους πρώτους και σημαντικότερους Έλληνες μουσικούς που ηχογράφησαν δίσκους γραμμοφώνου στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (1917-1919)(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 12), διασώζοντας σπάνιους σκοπούς του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας.

 Βιογραφία 

 Καταγωγή και Πρώτα Χρόνια 
Γεννήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1874(Αρχεία Δήμου Νισύρου, αναφ. στο Καρούσος, 2011: σ. 40) (ή σύμφωνα με άλλες πηγές το 1875). Ως προς τον τόπο γέννησής του υπάρχουν διιστάμενες απόψεις: ενώ η τοπική παράδοση και τα δημοτολόγια τον φέρουν γεννημένο στη Νίσυρο, διαφημιστικό φυλλάδιο της δισκογραφικής εταιρείας Victor του 1918 αναφέρει ότι γεννήθηκε στην ελληνική παροικία της Κωνσταντινούπολης, όπου μυήθηκε στην τέχνη του βιολιού(Victor Talking Machine Co., 1918, αναφ. στο Διονυσόπουλος, 2011: σ. 5).

Η οικογένειά του είχε μουσική παράδοση και πιθανή καταγωγή από τις Βρύσες Αποκορώνου Χανίων Κρήτης(Παπαδάκη, Μ., προφορική μαρτυρία στο Καρούσος, 2011: σ. 40). Πατέρας του ήταν ο επαγγελματίας βιολιστής Εμμανουήλ Μακρογιάννης (γνωστός ως «Νενές») και μητέρα του η Πολυξένη Δασκαλάκη.

Το 1893, σε ηλικία 19 ετών, παντρεύτηκε στη Νίσυρο τη 13χρονη Ειρήνη Κοντοβερού(Ληξιαρχείο Νισύρου, Πράξη Γάμου 1893, αναφ. στο Διονυσόπουλος, 2011: σ. 6), με την οποία απέκτησε οκτώ παιδιά: πέντε κόρες (Καλλιόπη, Πολυξένη, Ασημένη, Σοφία, Κατερίνα) και τρεις γιους (Μανώλη, Γιάννη, Στέλιο).

 Μουσική Σταδιοδρομία και Περιπλανήσεις 
Αν και δεν διέθετε τυπική μουσική παιδεία, ο Μακρυγιάννης χαρακτηριζόταν από σπάνια μουσική αντιληπτική ικανότητα και μνήμη («μουσικό αυτί»). Μαθήτευσε δίπλα στον πατέρα του, αλλά και στον φημισμένο Κώο λυράρη και βιολιστή Νίκο Λυριστή(Καρούσος, 2011: σ. 35).

Πριν τη μετανάστευσή του, πραγματοποίησε περιοδείες στη Ρουμανία, την Ουγγαρία, την Τουρκία και την Αίγυπτο. Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, κατά την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη και τη Ρουμανία, είχε παίξει μουσική ενώπιον του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β'(Παπάτσος, Ν., προφορική μαρτυρία στο Καρούσος, 2011: σ. 40), ο οποίος εντυπωσιασμένος του δώρισε ένα χρυσό κουτάλι.

Θεωρείται ο μουσικός που καθιέρωσε το βιολί ως το κυρίαρχο όργανο στη Νίσυρο, εκτοπίζοντας σταδιακά τη λύρα που επικρατούσε μέχρι τότε στο νησί(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 18).

 Μετανάστευση στις ΗΠΑ 
Στις 24 Μαΐου 1916, ο Μακρυγιάννης έφτασε στη Νέα Υόρκη με το υπερωκεάνιο «Πατρίς»(Ellis Island Foundation, 1916, αναφ. στο Διονυσόπουλος, 2011: σ. 6), συνοδευόμενος από τον γιο του Μανώλη, αναζητώντας καλύτερη τύχη. Εντάχθηκε άμεσα στη μουσική σκηνή της ελληνικής ομογένειας και εντοπίστηκε από τη δισκογραφική εταιρεία Victor Talking Machine Company (ανταγωνίστρια της Columbia), η οποία αναζητούσε καλλιτέχνες για το εθνικό ρεπερτόριο των μεταναστών.

Παράλληλα με τις ηχογραφήσεις, δίδασκε βιολί στη Νέα Υόρκη (διεύθυνση 331 W 41st St.), παραδίδοντας μαθήματα για ελληνικά, τουρκικά, αραβικά και ευρωπαϊκά κομμάτια, όπως μαρτυρεί διαφημιστικό φυλλάδιο της εποχής(Διαφημιστικό έντυπο, περ. 1918, στο Διονυσόπουλος, 2011: σ. 13).

 Επιστροφή και Θάνατος 
Επέστρεψε στη Νίσυρο όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Απεβίωσε στις 28 Σεπτεμβρίου 1933, σε ηλικία 58 ετών, από εγκεφαλικό επεισόδιο(Αρχείο Κουνάδη, 2019). Σύμφωνα με λαϊκή διήγηση, έπαιζε βιολί στο κρεβάτι του πόνου λίγο πριν πεθάνει, ενώ οι φίλοι του τον έραιναν με χρήματα.

 Μουσικό Ύφος και Τεχνική 
Ο Γιώργος Μακρυγιάννης διακρινόταν για την υψηλή δεξιοτεχνία του και τον πλούσιο στολισμό της μελωδίας. Σύμφωνα με την ανάλυση του βιολιστή Κυριάκου Γκουβέντα και του μουσικολόγου Νίκου Διονυσόπουλου:

 Τεχνική Δοξαριού: Χρησιμοποιούσε προηγμένες τεχνικές όπως το staccato και το ricochet (γρήγορες χτυπητές δοξαριές), με μεγάλη ρυθμική ακρίβεια(Γκουβέντας, 2011: σ. 32).
 Πολυφωνική Αίσθηση: Συνδύαζε τις δοξαριές με πολυρρυθμικές φράσεις και pizzicato (τσιμπήματα χορδών) με το αριστερό χέρι, δημιουργώντας την εντύπωση ότι παίζουν ταυτόχρονα δύο ή τρία βιολιά(Γκουβέντας, 2011: σ. 33).
 Στολίδια: Διάνθιζε τη μελωδία με γρήγορες ηχητικές φιγούρες (πεντάηχα, εξάηχα) και περάσματα, ενώ συχνά εκτίνασσε τη μελωδία ξαφνικά μια οκτάβα ψηλότερα.
 Κουρδίσματα: Μετέφερε πάντα δύο βιολιά: ένα με «ευρωπαϊκό» κούρδισμα (Σολ-Ρε-Λα-Μι) για τα ξενόφερτα κομμάτια και ένα με «τουρκικό» κούρδισμα (πιθανόν Ρε-Λα-Ρε-Σολ ή «ντεζένι») για τα παραδοσιακά(Καρούσος, χ.χ.).
 Μίμηση Τσαμπούνας: Είναι μοναδική η ικανότητά του να μιμείται τον ήχο της γκάιντας/τσαμπούνας παίζοντας βιολί με ευρωπαϊκό κούρδισμα, όπως αποτυπώνεται στην ηχογράφηση «Γκάιντα Κρητικιά»(Διονυσόπουλος, 2011: σσ. 14-15).

Στο ρεπερτόριό του ενέταξε και προσάρμοσε στα νισυριακά δεδομένα ξένους σκοπούς που άκουσε στα ταξίδια του, όπως τη ρουμανική Σίρμπα (Sârba) και την Ντόινα (Doina - την οποία ονόμαζε «Δόχενα»), καθώς και εμβατήρια («Μαρσάκια»).

 Δισκογραφία 
Η παρακάτω λίστα περιλαμβάνει ηχογραφήσεις όπου ο Γιώργος Μακρυγιάννης συμμετέχει είτε ως πρωταγωνιστής (σόλο βιολί) είτε ως όργανο συνοδείας. Τα στοιχεία βασίζονται στα αρχεία της Victor και της Panhellenion Record(Διονυσόπουλος, 2011: σσ. 54-57).

 Αθήνα και Πειραιά (Victor 72977-B, ηχογρ. 19/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο/τραγούδι;), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Atalar Sahilinde (Panhellenion Record 6017-B, ηχογρ. 1919).
 Συντελεστές: Κυρία Κούλα (τραγούδι), Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Αχιλλέας Πούλος (ούτι).
 Γκάιδα Κρητικιά [Γκάιντα Κρητικιά] (Victor 72828-B, ηχογρ. 01/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Διαμάντω (Τσάμικο) (Victor 72586-B, ηχογρ. 19/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο/τραγούδι;), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Δόχενα (Κλέφτικο) [Ντόινα] (Victor 69921-A, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Ζεϊμπέκικο (Victor 69866-B, ηχογρ. 31/10/1917).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Ζεϊμπέκικο Αϊβαλιώτικο (Victor 72702-B, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Η εύθυμος χήρα [Η Ζωντοχήρα] (Victor 72489-B, ηχογρ. 17/09/1919).
 Συντελεστές: Μαρία Σμυρναία (τραγούδι), Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Κ. Καστρουνής (τσίμπαλο). Συνθέτης: Π. Τούντας.
 Καράβι Χιώτικο (Victor 72213-A, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Μαρς Λα Μινόρε (Victor 72977-A, ηχογρ. 19/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Οι Μεθυσμένοι (Victor 73022-A, ηχογρ. 22/06/1920).
 Συντελεστές: Μαρία Σμυρναία (τραγούδι), Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Κ. Καστρουνής (τσίμπαλο). Συνθέτης: Ε. Πόγγης.
 Πόλκα Μιμήκα [Πόλκα Μιμίκα] (Victor 72773-B, ηχογρ. 19/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Πόλκα Τιπ-Τοπ (Victor 72489-A, ηχογρ. 05/08/1919).
 Συντελεστές: Μαρία Σμυρναία (τραγούδι), Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Κ. Καστρουνής (τσίμπαλο).
 Ρόδα του Μαΐου (Victor 72773-A, ηχογρ. 01/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Σέρβα (Χασάπικο) [Σίρμπα] (Victor 69921-B, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Σούστα Νισύρικια (Victor 72828-A, ηχογρ. 01/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Σούστα Σύμης (Victor 72213-B, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Σούστα Χαλκήτικια [Σούστα Χαλκίτικια] (Victor 72917-A, ηχογρ. 01/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Επανεκδόσεις: Orthophonic S-563, RCA Victor 26-8166-A.
 Συρτός Κίτσος (Victor 72072-A, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Συρτός Ποταμός (Victor 72072-B, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Συρτός Σηλυβριανός (Victor 72702-A, ηχογρ. 09/01/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).
 Τα Κοραλένια Χείλη σου (Victor 73022-B, ηχογρ. 22/06/1920).
 Συντελεστές: Μαρία Σμυρναία (τραγούδι), Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Κ. Καστρουνής (τσίμπαλο). Συνθέτης: Ν. Χατζηαποστόλου.
 Σημείωση: Υπάρχει και δοκιμαστική ηχογράφηση (Trial) της 05/08/1919 που δεν κυκλοφόρησε.
 Χορός Καλαματιανός (Victor 72586-A, ηχογρ. 19/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο/τραγούδι;), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Χορός Λέρικος (Victor 72917-B, ηχογρ. 01/06/1918).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Γ. Σταυρόπουλος (λαούτο), Π. Λυμπέρης (σαντούρι).
 Επανεκδόσεις: Orthophonic S-563, RCA Victor 26-8166-B.
 Χορός Πολίτικος (Victor 69866-A, ηχογρ. 31/10/1917).
 Συντελεστές: Γ. Μακρυγιάννης (βιολί), Β. Κατσέτος (λαούτο), Γ. Κλωστερίδης (σαντούρι).

 Μουσική Παρακαταθήκη και Υστεροφημία 
Η επίδραση του Γιώργου Μακρυγιάννη στη μουσική παράδοση της Νισύρου και του ευρύτερου Αιγαίου υπήρξε καθοριστική, καθώς το έργο του λειτούργησε ως γέφυρα ανάμεσα στην παλαιότερη μουσική παράδοση και τη νεότερη εποχή(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 6)(Καρούσος, 2011: σ. 36).

 Η Καθιέρωση του Βιολιού 
Ο Μακρυγιάννης πιστώνεται με την οριστική αλλαγή του μουσικού χάρτη της Νισύρου. Μέχρι την εμφάνισή του, κυρίαρχο όργανο στο νησί ήταν η λύρα (με ονομαστούς λυράρηδες όπως ο Φραζής και ο Γιάννης Σεβδαλής)(Καρούσος, 2011: σ. 36). Η δεξιοτεχνία του «Νισύριου» και οι εκφραστικές δυνατότητες που ανέδειξε στο βιολί οδήγησαν στον σταδιακό εκτοπισμό της λύρας και στην εγκαθίδρυση του βιολιού ως του βασικού μελωδικού οργάνου της νισυριακής ζυγιάς(Καρούσος, 2011: σ. 38)(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 18).

 Διδασκαλία και «Σχολή» 
Αν και αυτοδίδακτος ή εμπειρικός μουσικός, δημιούργησε μια άτυπη «σχολή» ύφους. Το παίξιμό του, χαρακτηριζόμενο από ταχύτητα, καθαρότητα και πολύπλοκα στολίδια, έγινε το πρότυπο για τους μεταγενέστερους βιολιστές. Αν και δεν δίδαξε τους γιους του (τους οποίους έστειλε σε ωδεία για κλασική παιδεία), άφησε πίσω του σημαντικούς μαθητές, κυρίως Καλύμνιους, όπως τον Γιάννη Κουλιανό, τον Παύλο Κουρούνη και τον Θεοφίλη (Θεόφιλο) Μαγριπλή, οι οποίοι διέδωσαν την τεχνική του στα Δωδεκάνησα. Σε διαφημιστική καταχώριση της εποχής, αυτοπαρουσιάζεται ως «Καθηγητής» και παραδίδει μαθήματα σε ευρύ ρεπερτόριο. Ανέφερε χαρακτηριστικά: «Prof. G. MAKRYGIANNIS / Violinist / Lessons on Violin / Greek, Turkish and Arabian Airs»(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 13, ό.α.). Η αναφορά σε «ελληνικούς, τουρκικούς και αραβικούς σκοπούς» επιβεβαιώνει την ευρύτητα του ρεπερτορίου του και την ικανότητά του να διδάσκει διαφορετικά μουσικά ιδιώματα. Επιπλέον, ισχυρή είναι η προφορική παράδοση στη Λέρο που τον συνδέει με τον εμβληματικό τυφλό βιολιστή του νησιού, Μανώλη Σκουμπουρδή. Σύμφωνα με μαρτυρίες Λερίων και συγγενικών του Μ. Σκουμπουρδή προσώπων, ο «Νισύριος» επισκεπτόταν τη Λέρο προκειμένου να παραδώσει μαθήματα στον Σκουμπουρδή, μεταλαμπαδεύοντάς του τεχνικές του βιολιού.(Προφορικές μαρτυρίες κατοίκων Λέρου και οικείων Μ. Σκουμπουρδή).

 Ιστορική Αξία των Ηχογραφήσεων 
Οι ηχογραφήσεις του στις ΗΠΑ (1917-1919) αποτελούν σπάνια ηχητικά ντοκουμέντα. Διασώζουν τον αυθεντικό τρόπο εκτέλεσης των αιγαιοπελαγίτικων και μικρασιατικών σκοπών πριν από την τυποποίηση που επέφερε αργότερα η δισκογραφία των 45 στροφών και η αστικοποίηση(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 6). Ειδικά η ηχογράφηση της «Σούστας Νισύρικιας» (1918) θεωρείται η «μήτρα» πάνω στην οποία βασίστηκαν όλες οι κατοπινές εκτελέσεις του χορού(Διονυσόπουλος, 2011: σ. 14), ενώ η «Γκάιντα Κρητικιά» παραμένει αξεπέραστο δείγμα μίμησης παραδοσιακού πνευστού από έγχορδο όργανο(Γκουβέντας, 2011: σ. 33).

 Σύγχρονη Αναγνώριση 
Το 2011, ο Μορφωτικός Πολιτιστικός Εξωραϊστικός Σύλλογος Νισύρου τίμησε την προσφορά του με την έκδοση του λευκώματος και CD «Γιώργος Μακρυγιάννης ή "Νισύριος": Ιστορικές ηχογραφήσεις 1917-1919», σε επιμέλεια του ερευνητή Νίκου Διονυσόπουλου, επαναφέροντας το έργο του στο προσκήνιο και καθιστώντας το κτήμα των νεότερων γενιών.

 Παραπομπές 

 Πηγές 
 Αρχείο Κουνάδη (2019) Μακρυγιάννης Γεώργιος. Διαθέσιμο στο: https://vmrebetiko.gr/item/?id=3635 (Πρόσβαση: 26 Ιανουαρίου 2026).
 Διονυσόπουλος, Ν. (επιμ.) (2011) Γιώργος Μακρυγιάννης ή «Νισύριος»: Ιστορικές ηχογραφήσεις 1917-1919 (Ένθετο CD). Νίσυρος: Μορφωτικός Πολιτιστικός Εξωραϊστικός Σύλλογος Νισύρου.
 Καρούσος, Χ. (χ.χ.) Γιώργος Μακρυγιάννης ο «Νισύριος» (1874-1933). Διαθέσιμο στο: https://users.sch.gr/chfrantzis/index.php?option=com_content&view=article&id=162&Itemid=12 (Πρόσβαση: 26 Ιανουαρίου 2026).

Κατηγορία:Έλληνες μουσικοί