Αβραάμ Αντωνάκος

Αβραάμ Αντωνάκος 
Ο Αβραάμ Αντωνάκος, γνωστός στον χώρο του θεάτρου σκιών και απλώς ως Αβραάμ, ήταν Έλληνας καραγκιοζοπαίχτης, ζωγράφος και κατασκευαστής φιγούρων του θεάτρου σκιών. Εγγονός του είναι ο τραγουδιστής NiVo (Νίκος Βουρλιώτης). Γεννήθηκε το 1921 στη Ραιδεστό και πέθανε στην Αττική, στις 18 Φεβρουαρίου 1998. Δεν ολοκλήρωσε τη φοίτησή του στο δημοτικό σχολείο λόγω οικογενειακών και οικονομικών δυσκολιών. Δραστηριοποιήθηκε επαγγελματικά από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 έως και τα μεταπολεμικά χρόνια, με αισθητή παρουσία στην Αθήνα, στον Πειραιά, στην ελληνική επαρχία και στο εξωτερικό. Η καλλιτεχνική του πορεία συνδέεται στενά με τη βιωματική του εμπειρία από τη λειτουργία του θεάτρου σκιών κατά την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής, όπως προκύπτει από συνεντεύξεις του σε ερευνητές του πανεπιστημίου Χάρβαρντ (βλ. Δικτυογραφία).

 Η είσοδος στο Θέατρο Σκιών: μαθητεία και πρώιμη επαγγελματική δραστηριότητα 
Ήρθε σε επαφή με το θέατρο σκιών σε ηλικία περίπου δέκα ετών, παρακολουθώντας παραστάσεις καραγκιοζοπαιχτών στην ελληνική περιφέρεια, όπου ο Καραγκιόζης αποτελούσε ιδιαίτερα δημοφιλές λαϊκό θέαμα (λ.χ. κατά δήλωσή του κόβονταν 1500-2000 εισιτήρια κάθε βράδυ). Η έντονη παρουσία του θεάτρου σκιών στην Καλαμάτα βοήθησε στην επαφή του με την τέχνη από νεαρή ηλικία. Μαθήτευσε 3-4 χρόνια κοντά στον Κώστα Μάνο (σπουδαίο Πελοποννήσιο καραγκιοζοπαίκτη και ζωγράφο φιγούρων), από τον οποίο απέκτησε βασικές γνώσεις:

 στο παίξιμο (κίνηση) πίσω από τον μπερντέ,
 στη ζωγραφική και κατασκευή φιγούρων.

Κατά τα πρώτα χρόνια εργάστηκε ως (συμπληρωματικός) βοηθός με χαμηλή αμοιβή (ημερομίσθιο 10 δρχ. γύρω στα 1930), η οποία σταδιακά και κατόπιν προσφοράς-ζήτησης αυξήθηκε στις επόμενες συνεργασίες του, με τη μαθητεία να ενέχει μορφή πρακτικής εξάσκησης. Παρόλο που το επάγγελμα του καραγκιοζοπαίχτη αντιμετωπιζόταν από την κοινωνία της εποχής με καχυποψία, ενώ και η οικογένειά του είχε αντιρρήσεις, εκείνος αφοσιώθηκε σε αυτό από πολύ νεαρή ηλικία.

 Ζωγραφική και κατασκευή φιγούρων 
Ύστερα από 3-4 χρόνια εμπειρίας ως βοηθός του Κ. Μάνου, ασχολήθηκε συστηματικά με τη ζωγραφική και την κατασκευή φιγούρων, αρχικά από χαρτόνι και αργότερα από δέρμα, σύμφωνα με τις καθιερωμένες πρακτικές της εποχής. Η δραστηριότητα αυτή, έγινε βασικό κομμάτι της καλλιτεχνικής του ταυτότητας, γεγονός που τον έκανε ιδιαίτερα περιζήτητο, αφού πολλοί καραγκιοζοπαίχτες δεν είχαν αντίστοιχη κλίση ή ευχέρεια.

Η δουλειά του χαρακτηριζόταν από:

 καθαρά περιγράμματα (σσ. διεκδικούσε την πατρότητα του σκουρόχρωμου περιγράμματος στις φιγούρες) και έντονες χρωματικές αντιθέσεις,
 λειτουργική απλότητα με έμφαση στη σκηνική χρηστικότητα,
 ρεαλιστικότητα

Οι φιγούρες του σχεδιάζονταν με γνώμονα την αντοχή και την ευχέρεια κίνησης κατά το παίξιμο. Σχεδίαζε φιγούρες τόσο για δική του χρήση, όσο και –κατόπιν παραγγελίας– για συναδέλφους του (βλ. π.χ. τηλεοπτικές παραστάσεις Π. Μιχόπουλου στην ΥΕΝΕΔ, κατά μαρτυρία του εγγονού του Ν. Βουρλιώτη), συνεισφέροντας με δημιουργίες του στην ανέλιξη της τέχνης του κλάδου.

 Εγκατάσταση στον Πειραιά και συνεργασίες 
Κατά τα έτη 1936–1937 εγκαταστάθηκε στον Πειραιά, λιμάνι σημαντικό και κέντρο δραστηριότητας του θεάτρου σκιών. Εκεί εργάστηκε ως ζωγράφος του θεάτρου σκιών, για τους:

 Θεόδωρο Θεοδωρόπουλο (Πόντζο ή Μπόντζο) φιλοτεχνώντας σχέδια για ρεκλάμες του. Λάμβανε ως μεροκάματο 15 δρχ.
 Δημήτριο Μώρο, πρόεδρο του σωματείου καραγκιοζοπαιχτών επί άνω των δέκα ετών, όπου δούλευε σε Χατζηκυριάκειο και Παλιά Κοκκινιά. Συνεργάστηκαν γύρω στα 1-2 χρόνια.
 Αριστείδη Κανακάρη, ο οποίος του προσέφερε διπλάσιο περίπου μεροκάματο (40δρχ.).

 Σταδιακή επαγγελματική αυτονόμηση 
Παρόλο που είχε τεχνικές δεξιότητες και είχε πλέον μάθει το ρεπερτόριο, η αυτονόμησή του ως καραγκιοζοπαίχτη καθυστέρησε, καθώς το προπολεμικό κοινό του θεάτρου σκιών ήταν πολύ απαιτητικό και δεν δίσταζε να αποδοκιμάσει έναν καραγκιοζοπαίκτη (λ.χ. πετώντας ζαρζαβατικά στον μπερντέ του). Οι παραστάσεις παίζονταν σε καφενεία με μικρότερους μπερντέδες (περ. 2x1μ.), δερμάτινες ή χαρτονένιες φιγούρες και συχνά με ζωντανή ορχήστρα.

Το 1940 ξεκίνησε να εργάζεται ως ένας εκ των βασικών βοηθών του Δ. Μανωλόπουλου (Δαλιάνη), η έδρα του οποίου ήταν στο Μεταξουργείο (Αθήνα). Παρέμεινε κοντά του για 2 χρόνια περίπου, μαθαίνοντας τα σημαντικότερα μυστικά της τέχνης και θεωρώντας τη συνεργασία αυτή καθοριστική για τη διαμόρφωση της καλλιτεχνικής του ταυτότητας. Ανάμεσα στις φιγούρες του, ο Αβραάμ επισημαίνει (1969) πως ο Μπαρμπα-Γιώργος του είναι επιβίωση του Μπαρμπα-Γιώργου του Δ. Μανωλόπουλου.

Συνολικά, θεωρεί πως στη δόμηση της καλλιτεχνικής του προσωπικότητας επηρεάσθηκε κυρίως από τους: Κ. Μάνο, Δ. Μώρο, Θ. Θεοδωρόπουλο, Δ. Μανωλόπουλο, Δ. Ταμπουράκη, Βασίλαρο.

 Παραστάσεις και περιοδείες 
Στα μεταγενέστερα χρόνια σταθερή ήταν η θερινή παρουσία του στην Αθήνα και τον Πειραιά, ενώ κατά τον χειμώνα περιόδευε στην ελληνική επαρχία. Γενικά, παρουσίασε παραστάσεις:

 στην ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα, π.χ. σε Καλαμάτα, Τρίπολη, Κόρινθο, Πάτρα και Κυκλάδες (Μύκονο, Τήνο, Πάρο, Νάξο, Σαντορίνη), στα νησιά του Αργοσαρωνικού (Αίγινα, Μέθανα, Πόρο, Σπέτσες, Ύδρα) και στη Σαλαμίνα.
 στο εξωτερικό (Γαλλία -συμμετέχοντας στο Φεστιβάλ των Καννών-, Γερμανία, Ιταλία, ΗΠΑ, Αυστραλία).

 Αντιλήψεις για το Θέατρο Σκιών 
Υποστήριζε ότι το ρεπερτόριο του θεάτρου σκιών δεν πρέπει να διαφοροποιείται ανάλογα με το ακροατήριο, αφού ένα ποιοτικό έργο μπορεί να λειτουργήσει σε κάθε περιβάλλον. Επίσης, απέρριπτε την αντίληψη του θεάτρου σκιών ως αποκλειστικώς παιδικού θεάματος, τονίζοντας τον κοινωνικό, πνευματικό και σατιρικό του χαρακτήρα. Θεωρούσε ότι η επιτυχία μιας παράστασης βασίζεται στην καλλιτεχνική της ποιότητα και στην εμπιστοσύνη του κοινού προς τον καραγκιοζοπαίχτη.

 Κατοχή και λογοκρισία 
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής συνέχισε να εργάζεται υπό ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες, με περιορισμούς κυρίως λόγω υποχρεωτικής συσκότισης και λογοκρισίας. Στον Πειραιά  απαιτούνταν ειδικές άδειες για τις παραστάσεις, ενώ καταγράφηκαν παρεμβάσεις των κατοχικών αρχών εντός του χώρου του, μεταξύ των οποίων:

 επεισόδια βίας εις βάρος του,
 βίαιη διακοπή παραστάσεων,
 απαγορεύσεις σχετικές με τη συνοδευτική μουσική (π.χ. ανάκρουση εθνικού ύμνου ή στρατιωτικά εμβατήρια όπως το «Μαύρη είν’ η νύχτα στα βουνά»), χαρακτήρες και συγκεκριμένη ενδυμασία (π.χ. φουστανέλα – τσαρούχι - Μπαρμπα-Γιώργος), καθώς και θεματολόγιο.

Μάλιστα, ειδικά λόγω του ακούσματος του εθνικού ύμνου στα πατριωτικά (ηρωικά) έργα, για κάποιο χρονικό διάστημα οι Γερμανοί τού είχαν απαγορεύσει τη διεξαγωγή παραστάσεων εντελώς.

Επίσης, στη διάρκεια του πολέμου ταξίδεψε στην Ιταλία όπου παρέμεινε για περίπου έξι μήνες, αλλά και στη Γερμανία (1943-1944), για να ψυχαγωγήσει του Έλληνες ομογενείς, παρουσιάζοντας στον μπερντέ ηρωικά έργα, καθώς ο ίδιος πίστευε ότι παρά τη φτώχεια και την πείνα, ο Καραγκιόζης λειτουργούσε ως μορφή ψυχικής παρηγοριάς και συλλογικής ανακούφισης. Ωστόσο, επειδή οι Γερμανοί αντιλαμβάνονταν ότι μέσα από τις παραστάσεις του, παρά το ότι έδειχνε την εποχή της Τουρκοκρατίας και αψιμαχίες Ελλήνων – Τούρκων, σατίριζε αυτούς και υποκινούσε το ακροατήριο εναντίον τους, του ζητούσαν να παίζει κωμωδίες.

 Αποτίμηση και μέλλον της τέχνης 
Ο Αβραάμ εξέφραζε συγκροτημένη αισιοδοξία για το μέλλον του θεάτρου σκιών, προβλέποντας ότι ακόμη και αν μειωνόταν ο αριθμός των ενεργών καραγκιοζοπαιχτών, η ποιότητα όσων παρέμεναν θα αναγνωριζόταν περισσότερο. Τον προβλημάτιζε, ακόμα, η οικονομική ανασφάλεια του επαγγέλματος, γεγονός που αντανακλάται στην εξιστόρηση δυσκολιών εύρεσης σταθερών συνεργατών εξαιτίας της.

 Πηγές 

 Συνέντευξη Αβραάμ Αντωνάκος, Συνέντευξη (Σαλαμίνα 1969) στον Mario Rinvolucri. Milman Parry Collection of Oral Literature, Harvard University. Διαθέσιμο στο:  [πρόσβαση: 9/1/2026]
 Συνέντευξη Αβραάμ Αντωνάκος, Συνέντευξη (1971) στην Janet Braithwaite. Milman Parry Collection of Oral Literature, Harvard University. Διαθέσιμο στο:  [9/1/2026]