Περιστέρια στη χλόη

Περιστέρια στη χλόη () είναι μυθιστόρημα του Βόλφγκανγκ Κέπεν που εκδόθηκε το 1951. Το μυθιστόρημα αποτελείται από 105 σκηνές που εστιάζουν σε μια μέρα από τη ζωή περίπου 30 χαρακτήρων σε μια μεγάλη βαυαρική πόλη, παρουσιάζοντας μια εικόνα της μεταπολεμικής Γερμανίας υπό αμερικανική κατοχή και εκθέτοντας τον επικρατούντα ρατσισμό και την αποτυχία της  αποναζιστικοποίησης. Περιλαμβάνεται στη λογοτεχνία των ερειπίων.

Συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα της γερμανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Είναι το πρώτο μυθιστόρημα της Τριλογίας της αποτυχίας, το οποίο ακολούθησαν Το θερμοκήπιο (1953) και Θάνατος στη Ρώμη (1954). Με αυτή την τριλογία, ο Βόλφγκανγκ Κέπεν κατατάσσεται στους σημαντικότερους Γερμανούς μεταπολεμικούς συγγραφείς. 

 Ο τίτλος 
Ο τίτλος προέρχεται από τον στίχο «Περιστέρια στη χλόη, δυστυχώς» από λιμπρέτο της Αμερικανίδας μούσας του μοντερνισμού Γερτρούδης Στάιν. Τέσσερις Άγιοι σε τρεις πράξεις (γερμανικά: Vier Heilige in drei Akten ), όπερα που συνέθεσε ο Βίρτζιλ Τόμσον το 1928, με λιμπρέτο της Γερτρούδης Στάιν το 1927.Παραπέμπει στην κατάσταση αποπροσανατολισμού και αβεβαιότητας της μεταπολεμικής γερμανικής γενιάς, η οποία ένιωθε ότι βρισκόταν στο έλεος ανώτερων δυνάμεων: τα περιστέρια αντιπροσωπεύουν τους ανθρώπους των οποίων οι μοίρες καθορίζονται από την τύχη.

 Ύφος 
Το μυθιστόρημα είναι έργο του μοντερνισμού. Σε 105 σύντομες και μεγαλύτερες ενότητες, ο Βόλφγκανγκ Κέπεν αποτυπώνει από διαφορετικές οπτικές γωνίες σκηνές που εκτυλίσσονται σε μια μόνο μέρα, σαν να χρησιμοποιούσε κάμερα. Χρησιμοποιεί την τεχνική της ροής της συνείδησης όπως την τελειοποίησε ο Τζέιμς Τζόις στον Οδυσσέα και την τεχνική του μοντάζ που παραπέμπει στο Μπερλίν Αλεξάντερπλατς του Άλφρεντ Ντέμπλιν και το Πέρασμα για το Μανχάταν του Τζον Ντος Πάσος.

Δεν υπάρχει κεντρικός χαρακτήρας, αλλά ένα πλήθος μορφών, περισσότερες από τριάντα. Αυτοί οι χαρακτήρες, που ανήκουν σε διαφορετικά κοινωνικά υπόβαθρα, εμφανίζονται μόνο για λίγο, εξαφανίζονται και επιστρέφουν αργότερα. Οι μεμονωμένες σκηνές αρχικά φαίνονται ασύνδετες. Ωστόσο, καθώς το μυθιστόρημα προχωρά, γίνεται σαφής η σύνδεση των διαφόρων σκηνών. 

 Παρουσίαση 
Το μυθιστόρημα ξεκινά με έναν πρόλογο που περιγράφει την πολιτική κατάσταση κατά τη συμμαχική κατοχή της Γερμανίας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τα ρεπορτάζ των εφημερίδων παρέχουν στους αναγνώστες έναν πρόχειρο χρονολογικό πίνακα και πληροφορίες για το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο.

Διάφορες παράλληλες ιστορίες διαδραματίζονται μια μέρα σε μια βαυαρική πόλη, το όνομα της οποίας δεν αναφέρεται ποτέ αλλά υπάρχουν πολλές σαφείς αναφορές στο Μόναχο. Η ημερομηνία είναι μάλλον 20 Φεβρουαρίου 1951.

Τα ίχνη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου εξακολουθούν να είναι ορατά στο αστικό τοπίο, αλλά οι ζωές όσων επηρεάστηκαν από τις εμπειρίες του πολέμου σταδιακά αρχίζουν να ηρεμούν και οι συνθήκες διαβίωσης βελτιώνονται σε σύγκριση με τα αμέσως μεταπολεμικά χρόνια. Ωστόσο, οι λιγότερο εύποροι Γερμανοί συχνά αποκτούν είδη πολυτελείας μόνο μέσω σχέσεων με Αμερικανούς. Οι προκύπτουσες σχέσεις και οι φιλίες μεταξύ Γερμανίδων γυναικών και Αφροαμερικανών στρατιωτών κατοχής αντιμετωπίζονται με ρατσιστικές προκαταλήψεις από τμήματα του πληθυσμού.

Οι ταχέως μεταβαλλόμενες κινηματογραφικές σκηνές παρουσιάζουν μεμονωμένους ανθρώπους να κινούνται στην πόλη, μεταξύ αυτών: άνθρωποι με ναζιστικό παρελθόν και ναζιστική νοοτροπία, η χήρα πολέμου Κάρλα και ο εραστή της Ουάσινγκτον Πράις, ένας Αφροαμερικανός στρατιώτης παγιδευμένος στη σύγκρουση των ρατσιστικών προκαταλήψεων. Ο Φίλιπ, συγγραφέας με μεγάλες φιλοδοξίες αλλά συγγραφικό μπλοκάρισμα, η καταθλιπτική σύζυγός του Εμίλια, η οποία χρηματοδοτεί τη ζωή τους πουλώντας οικογενειακά κοσμήματα και αντίκες, ο ψυχίατρος Μπέχουντε, ο επιτυχημένος ηθοποιός του κινηματογράφου Αλεξάντερ και η σύζυγός του Μεσσαλίνα, που αγαπά την κοσμική ζωή. Έπειτα, υπάρχουν οι Αμερικανοί τουρίστες που θέλουν να δουν μια εικόνα της καταστροφής και της ανοικοδόμησης: ο γνωστός ποιητής κ. Έντουιν, ο οποίος εκφράζει την ανησυχία του για τον δυτικό πολιτισμό στην περιοδεία διαλέξεών του στην Ευρώπη, ο γερμανικής καταγωγής Ρίτσαρντ Κιρς που επισκέπτεται συγγενείς, μια ομάδα Αμερικανών δασκάλων, η νεαρή Κέι, ο Αφροαμερικανός στρατιώτης Οδυσσέας Κότον, του οποίου τις αποσκευές μεταφέρει ο γέρος αχθοφόρος Γιόζεφ στην περιήγησή του στα αξιοθέατα, ο Αμερικανός δικηγόρος Κρίστοφερ Γκάλαχερ με τον γιο του Έζρα, ενώ η Εβραία σύζυγός του, η οποία μετανάστευσε στις ΗΠΑ πριν από τον πόλεμο, αποφεύγει τη Γερμανία και τον περιμένει στο Παρίσι.

Οι περισσότερες συναντήσεις τους είναι τυχαίες. Ωστόσο, καθώς το μυθιστόρημα προχωρά, οι επιμέρους γραμμές της πλοκής γίνονται ολοένα και πιο αλληλένδετες και πυκνές, και ορισμένα θέματα και σχέσεις των ατόμων που προσπαθούν να βρουν τον δρόμο τους στον μεταπολεμικό κόσμο, διασταυρώνονται.  

Μέσα στην παρακμιακή ατμόσφαιρα της καθημερινής ζωής, η παλιά ναζιστική ιδεολογία επανεμφανίζεται. Πρώην «σύντροφοι στα όπλα» θυμούνται παλιές νίκες, και σε μια μπυραρία, μουσικοί παίζουν το αγαπημένο εμβατήριο του Χίτλερ υπό τα χειροκροτήματα θαμώνων. Ο συγγραφέας αντιμετωπίζει επιφυλακτικά την αποναζιστικοποίηση και συγκρίνει τις διώξεις των Εβραίων κατά τη Ναζιστική Γερμανία με τις απαγορεύσεις που επιβάλλονται στους μαύρους στις Η.Π.Α., είναι απαισιόδοξος και μεταφέρει αυτό το κλίμα στον αναγνώστη.

Προς το τέλος, οι φυλετικές διακρίσεις, που τροφοδοτούνται από φήμες για δολοφονίες, κλιμακώνονται δραματικά με το εξαγριωμένο πλήθος να πετά πέτρες εναντίον μαύρων στρατιωτών, στις επιθέσεις σκοτώνονται αθώα θύματα. 

 Χαρακτήρες 
 Ο Φίλιππος  - μυθιστορηματικό alter ego του Κέπεν - αποτυχημένος μυθιστοριογράφος. Είναι μοναχικός και αποφεύγει την κοινωνία. Ονειρεύεται να γράψει ένα σπουδαίο μυθιστόρημα και να γίνει διάσημος, αλλά του λείπει η δύναμη να ξεκινήσει τη δουλειά. Είναι απελπισμένος και ανίκανος πλέον να γράψει.
 Η Εμίλια, σύζυγος του Φίλιππου, πλούσια κληρονόμος πριν από τον πόλεμο. Έχασε μεγάλο μέρος της κληρονομιάς της στον πόλεμο και στις επακόλουθες μεταρρυθμίσεις και ζει πουλώντας ασημικά, οικογενειακά κοσμήματα και αντίκες από το ερειπωμένο μέγαρό της σε τιμές κάτω της αξίας τους. Αυτή ήταν η μόνη πηγή εισοδήματός της. Τα ακίνητά της έχουν ισοπεδωθεί από τους βομβαρδισμούς και όσα σώθηκαν έχουν χάσει την αξία τους λόγω του πληθωρισμού. Σταδιακά βυθίστηκε στον αλκοολισμό.
 Ο Οδυσσέας Κότον, Αφροαμερικανός στρατιώτης που θέλει να επισκεφθεί την πόλη ως τουρίστας. Πηγαίνει από το ένα μέρος στο άλλο, ακούει αμερικανική μουσική στο ραδιόφωνό του, πίνει μπύρες, παίζει ζάρια και κερδίζει. Μέσα στον συνωστισμό μιας μπυραρίας, κάποιος κλέβει τα χρήματά του και έτσι πυροδοτείται μια τραγική αλυσίδα γεγονότων. 
 Ο Γιόζεφ, εργάζεται στον σταθμό ως αχθοφόρος και προσλαμβάνεται από τον Οδυσσέα για να μεταφέρει τη «θήκη με τα μουσικά του αντικείμενα». Έλαβε μέρος στον πόλεμο και εκτελούσε πάντα τα καθήκοντά του ευσυνείδητα, αλλά υποφέρει επειδή σκότωσε ανθρώπους. Ήταν επίσης στρατιώτης κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δολοφονείται κατά τη διάρκεια του μυθιστορήματος, με τον αφηγητή να αφήνει αμφιβολίες ως προς την ταυτότητα του ενόχου.
 Ο Ουάσινγκτον Πράις, επίσης Αφροαμερικανός στρατιώτης. Το κύριο χαρακτηριστικό του είναι ο έντονος ιδεαλισμός του: πιστεύει ακράδαντα στην πραγματοποίηση των ονείρων του για έναν κόσμο χωρίς φυλετικές διακρίσεις, στον οποίο «κανείς δεν θα είναι ανεπιθύμητος». Ονειρεύεται μια ζωή με την Κάρλα στο φιλελεύθερο Παρίσι.
 Η Κάρλα, ερωμένη του Ουάσινγκτον και κόρη της κυρίας Μπέρεντ. 18 χρόνια πριν, είχε παντρευτεί έναν άντρα που κηρύχθηκε νεκρός μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ. Παρουσιάζεται σαν μια αδύναμη γυναίκα που εξαρτάται από τον εραστή της για τον οποίο ουσιαστικά αδιαφορεί. Μένει έγκυος και όταν θέλει να κάνει έκτρωση, ο Ουάσινγκτον αγωνίζεται να τη μεταπείσει. Ενώ οι γύρω της τη ζηλεύουν για την υποστήριξη και τα δώρα του, νοιώθει την υποτίμηση της κοινωνίας. Ο Ουάσινγκτον προσπαθεί να την πείσει να ζήσουν μαζί στο Παρίσι. Οι δύο εραστές σκοτώνονται σε ρατσιστική επίθεση.
 Η κυρία Μπέρεντ, μητέρα της Κάρλα. Παραμένει πεπεισμένη, ακόμη και μετά τον πόλεμο, ότι ο Χίτλερ είχε θετικό αντίκτυπο στη Γερμανία. Καταδικάζει τη σχέση της κόρης της ως ντροπιαστική, περιφρονεί τον Ουάσινγκτον, αλλά δέχεται πρόθυμα τα δώρα που αυτός προσφέρει στην οικογένεια. Ο σύζυγός της την έχει εγκαταλείψει αλλά της στέλνει τακτικά αρκετά χρήματα για να ζήσει.
 Η Κέι, αφελής φοιτήτρια από τη Μασαχουσέτη που ήρθε στην πόλη από δίψα για περιπέτεια, «ταξιδιωτικό ρομαντισμό» και ενδιαφέρον για «το σπίτι του Γερμανού ποιητή». Σύντομα απογοητεύεται.
 Ο κ. Έντουιν, συγγραφέας που έχει έρθει στην πόλη για να εκφωνήσει μια ομιλία. Επιθυμεί να υπερασπιστεί τα ευρωπαϊκά ιδανικά. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της ομιλίας του συνειδητοποιεί ότι η επιρροή του στο κοινό του είναι πολύ αδύναμη, οι ακροατές ενδιαφέρονται περισσότερο να γίνει αισθητή η παρουσία τους σ' αυτό το πολιτιστικό και κοινωνικό γεγονός.
 Ο Αλεξάντερ, διάσημος ηθοποιός. Την επόμενη μέρα από ένα οργιαστικό πάρτι στο σπίτι του, ετοιμάζεται για τα γυρίσματα μιας ανάλαφρης ταινίας με στόχο να κάνει το κοινό να ξεχάσει τα βάσανα του πολέμου. Η σύζυγός του Μεσσαλίνα κινείται στην «καλή κοινωνία», αλλά και στα σκιερά της περιθώρια και αναζητά συνεχώς καλεσμένους σε πάρτι και γυναίκες για διασκέδαση. Εν τω μεταξύ, η κόρη τους Χιλεγκόντα οδηγείται στην πρωινή λειτουργία από τη φανατικά θρησκευόμενη νταντά της Έμι, η οποία θεωρεί κάθε παιδί ηθοποιού παιδί της αμαρτίας, καταδικασμένο στην Κόλαση εκ γενετής, και θέλει να «ελευθερώσει το παιδί από τις αμαρτίες των γονέων».
 Ο Δρ. Μπεχούντε, πρώην στρατιωτικός γιατρός ειδικός στην ψυχιατρική και τη νευρολογία. Όπως πολλοί από τους γιατρούς που χρειάζονταν στα νοσοκομεία κατά τη διάρκεια του πολέμου, είναι τώρα άνεργος. 

Ο αφηγητής συγκρίνει τους ήρωές του με περιστέρια στη χλόη: «Τα πουλιά είναι εδώ τυχαία, εμείς είμαστε εδώ τυχαία, και ίσως οι Ναζί ήταν επίσης εδώ τυχαία [...] ίσως ο κόσμος να είναι μια σκληρή και ηλίθια σύμπτωση του Θεού, κανείς δεν ξέρει γιατί είμαστε εδώ. Τα πουλιά θα πετάξουν ξανά μακριά και εμείς θα προχωρήσουμε».  

 Υποδοχή 
Το μυθιστόρημα, καθώς και τα δύο που ακολούθησαν, από άλλους κριτικούς λογοτεχνίας «απορρίφθηκαν με αγανάκτηση» και από άλλους «έγιναν δεκτά με ενθουσιασμό», προφανώς σημάδι ότι η κριτική αξιολόγηση της νεαρής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας «είχε αγγίξει κάποιο νεύρο ή είχε αγγίξει ταμπού».

Ο κριτικός Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι απέδωσε τον λόγο για την περιορισμένη επιτυχία στο αναγνωστικό κοινό στην περίπλοκη δομή του έργου, καθώς  το γερμανικό κοινό, έχοντας αποκοπεί από τα λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού όπως του Τζέιμς Τζόις ή του Τζον Ντος Πάσος κατά τη ναζιστική εποχή, δεν ήταν ακόμη έτοιμο για το μυθιστόρημα, το οποίο φάνηκε «υπερβολικά πρωτοποριακό» το 1951.

Το μυθιστόρημα περιλαμβάνεται στην υποχρεωτική σχολική ύλη του γερμανικού λυκείου. Το 2023, επανήλθε στο προσκήνιο λόγω μιας αίτησης κατά της υποχρεωτικής ανάγνωσης στα σχολεία, πυροδοτώντας δημόσια συζήτηση σχετικά για το εάν ένα αντιρατσιστικό λογοτεχνικό έργο έχει ρατσιστική επίδραση στο αναγνωστικό κοινό, ιδίως στους νέους, λόγω ρατσιστικών ιδεών που εκφέρονται από τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος, και πώς πρέπει να αντιμετωπιστεί αυτό το ζήτημα.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 
 Περιστέρια στη χλόη, μετάφραση- επίμετρο Βασίλης Τσαλής, εκδ. Κριτική, Αθήνα 2016 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού