Η αισθητική της αντίστασης (μυθιστόρημα)

Η αισθητική της αντίστασης () είναι μυθιστόρημα του Πέτερ Βάις, το οποίο γράφτηκε σε μια περίοδο δέκα ετών, μεταξύ 1971 και 1981. Οι τρεις τόμοι του μυθιστορήματος δημοσιεύθηκαν αρχικά το 1975, το 1978 και το 1981. Το τρίτομο έργο διαδραματίζεται από το 1937 έως το 1945 και αναφέρεται στην ιστορία του αγώνα κατά του φασισμού και του ναζισμού και την αποτυχία του εργατικού κινήματος απέναντι στη ναζιστική τυραννία. Ταυτόχρονα, είναι μια έκκληση για την τέχνη ως αναγκαιότητα της ζωής και αναδεικνύει τον καίριο ρόλο του πολιτισμού στην αντίσταση. 

Στο Βερολίνο το 1937, ο ανώνυμος αφηγητής και δύο νεαροί φίλοι του, όλοι αντιστασιακοί, αναζητούν τρόπους να εκφράσουν το μίσος τους για το ναζιστικό καθεστώς. Συναντιούνται σε μουσεία τέχνης και γκαλερί και στις συζητήσεις τους εξερευνούν τη σχέση μεταξύ πολιτικής αντίστασης και τέχνης. Το μυθιστόρημα περιλαμβάνει εκτεταμένους στοχασμούς πάνω σε πίνακες ζωγραφικής, γλυπτική και λογοτεχνία. Μετακινούμενο από το περιβάλλον του Βερολίνου στην πρώτη γραμμή του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, η ιστορία βρίθει από χαρακτήρες, σχεδόν όλοι από τους οποίους βασίζονται σε ιστορικά πρόσωπα.   

 Παρουσίαση 
μικρογραφία|Τεοντόρ Ζερικώ: Η Σχεδία της Μέδουσας, 1819. Ο Βάις αφιερώνει 30 σελίδες στον τόμο Ι για να εξετάσει το υλικό, τη μέθοδο και τα κίνητρα της δημιουργίας του πίνακα.
Το πολύπλοκο, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα 1000 σελίδων του Βάις έχει χαρακτηριστεί ως «βιβλίο του αιώνα». Ολοκληρώθηκε λίγο πριν τον θάνατο του συγγραφέα και σκιαγραφεί μια ολοκληρωμένη εικόνα της φασιστικής και ναζιστικής εποχής στην Ευρώπη από την οπτική γωνία της αντιφασιστικής αντίστασης και προσφέρει εκτενείς πληροφορίες για την ιστορία του εργατικού κινήματος.

Το κεντρικό πρόσωπο είναι ένας ανώνυμος Γερμανός εργάτης και αγωνιστής, ο μόνος φανταστικός  χαρακτήρας στο μυθιστόρημα (με μεγάλη ομοιότητα με τον Πέτερ Βάις), ο οποίος υποφέρει από το γεγονός ότι ο ίδιος, ως προλετάριος, μπορεί να μορφωθεί δύσκολα ενώ αισθάνεται ότι χρειάζεται την εκπαίδευση για να ερμηνεύσει τον κόσμο και να προσφέρει στην ταξική πάλη. Η τέχνη θα μπορούσε να του προσφέρει δύναμη και προσανατολισμό και να ενισχύσει την πολιτική του συνείδηση.   

Υφασμένο στις ιστορικές αφηγήσεις, ένα κοινό στοιχείο διατρέχει όλους τους τόμους: παρουσιάσεις καλλιτεχνικών κινημάτων από τον Ντανταϊσμό και τον Σουρεαλισμό έως τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό, καθώς και ερμηνείες έργων τέχνης και λογοτεχνίας, όπως το σύμπλεγμα ναών Άνγκορ Βατ στην Καμπότζη, η Σαγράδα Φαμίλια στη Βαρκελώνη, πίνακες του  Άλμπρεχτ Ντύρερ και του  Πίτερ Μπρίγκελ, Η σχεδία της Μέδουσας του Τεοντόρ Ζερικώ, Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό του Ευγένιου Ντελακρουά και ιδιαίτερα η Γκερνίκα του Πάμπλο Πικάσο. Κεντρικό ρόλο στις συνομιλίες κατέχουν, μεταξύ άλλων, η Θεία Κωμωδία του Δάντη και Ο Πύργος του Φραντς Κάφκα, που ερμηνεύεται λεπτομερώς και συγκρίνεται με άλλα έργα. Το μυθιστόρημα αναλαμβάνει το τεράστιο έργο της επανερμηνείας των μεγάλων έργων του δυτικού πολιτισμού από την οπτική γωνία των διαχρονικών θυμάτων της ιστορίας συγχωνεύοντας την τέχνη και την πολιτική σε μια αδιάσπαστη επαναστατική ενότητα. Έμφαση δίνεται επίσης στο ερώτημα ποιος είναι ο ρόλος που μπορούν να διαδραματίσουν η τέχνη και ο πολιτισμός στην πολιτική αντίσταση ενάντια στα ολοκληρωτικά καθεστώτα. 

Ο Βάις εκφράζει απερίφραστα την κριτική του για τον δικτατορικό χαρακτήρα και την πολιτισμική στενομυαλιά του «υπαρκτού σοσιαλισμού» του Ανατολικού μπλοκ, καταγγέλλοντας ιδιαίτερα τα εγκλήματα του σταλινισμού. 

 Περιεχόμενο των τριών τόμων 
μικρογραφία|Ο Βωμός της Περγάμου στο Μουσείο Περγάμου
Η αφήγηση ξεκινά τον Σεπτέμβριο του 1937, όταν ο αφηγητής, λίγο πριν την αναχώρησή του για την Ισπανία όπου σκοπεύει να ενταχθεί στις Διεθνείς Ταξιαρχίες που αγωνίζονται κατά του φασισμού, σε μια συνωμοτική συνάντηση στο Μουσείο Περγάμου στο Βερολίνο μπροστά στην απεικόνιση της Γιγαντομαχίας στη ζωφόρο του αρχαίου Βωμού της Περγάμου, συναντά δύο κομμουνιστές νεαρούς συντρόφους του, τον εργάτη Κόπι και τον μαθητή λυκείου Χάιλμαν, και συζητούν για την ιστορία, την πολιτική, τον πολιτισμό, την τέχνη και τη λογοτεχνία - αλλά κυρίως για τη δυνατότητα αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς του παρελθόντος για τον σοσιαλιστικό και αντιφασιστικό αγώνα. Στους Γίγαντες που ηττήθηκαν από τους Ολύμπιους θεούς, αναγνωρίζουν την εικόνα των προλετάριων που αντιστέκονται στους καταπιεστές τους. Σκέψεις σχετικά με το πώς οι εμπειρίες που εκφράζονται σε αυτές τις παραστάσεις μπορούν να εφαρμοστούν σε τρέχοντες αγώνες διατρέχουν σαν λάιτμοτιφ το μυθιστόρημα.

Στον δεύτερο τόμο, μετά τη διάλυση των Διεθνών Ταξιαρχιών και την κατάρρευση της Ισπανικής Δημοκρατίας, ο αφηγητής πηγαίνει πρώτα στο Παρίσι, όπου συναντά τον κομμουνιστή πολιτικό ακτιβιστή Βίλλι Μύντσενμπεργκ. Όπως και ο ίδιος ο Βάις, ο πρωταγωνιστής τελικά μεταναστεύει στη Σουηδία  όπου συναντά τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, από τον οποίο αποκτά μια εικόνα για τη δομή των έργων ενός συγγραφέα και μαθαίνει πώς να γράφει. Στη συνέχεια δοκιμάζει τις δυνάμεις του σαν δημοσιογράφος. Έχει την εντύπωση ότι έχει αποκτήσει δύναμη αφού είναι σε θέση να περιγράψει τον κόσμο με λογοτεχνικούς όρους. 

Στο τελευταίο μέρος, το μυθιστόρημα περιέχει ένα από τα σπουδαία αποσπάσματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας - μια περιγραφή στιγμή προς στιγμή της εκτέλεσης, με απαγχονισμό ή αποκεφαλισμό στις φυλακές του Βερολίνου, σχεδόν όλων των μελών των αντιστασιακών ομάδων «Κόκκινη Ορχήστρα» που εξαρθρώθηκαν από τη Γκεστάπο το 1942, συμπεριλαμβανομένων των φίλων του Κόπι και Χάιλμαν. Όλοι οι χαρακτήρες των οποίων τον θάνατο περιγράφει εδώ ο Βάις, όπως και οι εκατοντάδες που εμφανίζονται στην Αισθητική της αντίστασης, είναι πραγματικά ιστορικά πρόσωπα. Φέρουν τα πραγματικά τους ονόματα στο κείμενο, και όλα όσα τους συμβαίνουν βασίζονται σε επαληθεύσιμα γεγονότα που ο Βάις ερεύνησε σε πολλές χώρες και σε πολλά αρχεία. 

Η ιστορία τελειώνει το 1945, μετά την ήττα του φασισμού στην Ευρώπη, με μια τελευταία αναφορά στον Βωμό της Περγάμου, «πάνω στον οποίο οι γιοι και οι κόρες της γης εξεγέρθηκαν ενάντια στις δυνάμεις που ήθελαν επανειλημμένα να τους στερήσουν αυτό για το οποίο είχαν αγωνιστεί».

 Διασκευές 

 1977: τηλεοπτική ταινία με τίτλο Zur Ansicht:Peter Weiss (Άποψη: Πίτερ Βάις) σε σκηνοθεσία Χαρούν Φαρόκι. 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα 
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες