Αντρέ Λερουά-Γκουράν

Ο Αντρέ Λερουά-Γκουράν (André Leroi-Gourhan) (1911–1986) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ανθρωπολόγους, εθνολόγους και προϊστορικούς αρχαιολόγους του 20ού αιώνα, του οποίου το έργο γεφυρώνει τη βιολογική εξέλιξη την τεχνική δραστηριότητα και την πολιτισμική ανάπτυξη του ανθρώπου. Η θεωρία του προσφέρει ένα ενιαίο ερμηνευτικό πλαίσιο για την ανθρώπινη ιστορία, στο οποίο η τεχνική, η γλώσσα και ο συμβολισμός συνυφαίνονται ως θεμελιώδεις διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξηςLeroi-Gourhan, 1964.. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή ανθρωπολογία, που συχνά διαχώριζε τη βιολογική από την πολιτισμική διάσταση, ο Λερουά-Γκουράν πρότεινε μια «ολοκληρωτική» προσέγγιση όπου η τεχνική αποτελεί το κεντρικό πεδίο σύνδεσης της ύλης και του πνεύματοςLeroi-Gourhan, 1943/1993..

Το σύστημα τεχνικής και η ανθρώπινη εξέλιξη
Η κεντρική έννοια στη σκέψη του Λερουά-Γκουράν είναι η τεχνική (la technique), όχι απλώς ως εργαλειακή πράξη, αλλά ως θεμελιώδης τρόπος σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον. Στο έργο του L’Homme et la matière (1943), αναλύει την τεχνική ως φυσική προέκταση του σώματος, η οποία μετασχηματίζει τη βιολογική εξέλιξη σε πολιτισμική. Η ανάπτυξη των εργαλείων δεν είναι τυχαία ούτε αμιγώς υλική. Συνδέεται με τη σταδιακή εξωτερικοποίηση των λειτουργιών του σώματος —όπως η χρήση των χεριών και η όρθια στάση— και συνεπώς με τη διαμόρφωση της ανθρώπινης συνείδησης.

Η περίφημη έννοια της εξωσωματικής μνήμης (mémoire externe) αποτελεί ένα από τα πιο πρωτότυπα σημεία της θεωρίας του. Ο Λερουά-Γκουράν (1964) υποστήριξε ότι, με την τεχνική, ο άνθρωπος αρχίζει να «εναποθέτει» λειτουργίες που προηγουμένως ανήκαν στο σώμα —όπως η αποθήκευση εμπειρίας ή η επικοινωνία— σε εξωτερικά μέσα, σε εργαλεία, γραφή, εικόνες. Αυτή η διαδικασία οδηγεί σε έναν συνεχώς αυξανόμενο βαθμό ανεξαρτησίας από τη βιολογία και σε μια εκθετική ανάπτυξη του πολιτισμού. Η τεχνική, επομένως, δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της εξέλιξης, αλλά ο βασικός μηχανισμός που την επιταχύνει.

Η ανθρωπολογία του Λερουά-Γκουράν διαφοροποιείται έτσι από τον ντετερμινισμό του λεγόμενου «τεχνολογικού εξελικτισμού», καθώς δεν αντιμετωπίζει την τεχνική ως απλή υλική πρόοδο, αλλά ως ολιστικό φαινόμενο που συνδέει τη βιολογική, ψυχολογική και κοινωνική διάσταση του ανθρώπουSimondon, 1958· Schlanger, 2004.. Στην πορεία αυτή, η μορφολογική εξέλιξη —όπως η απελευθέρωση των χεριών και του προσώπου— συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη του νευρικού συστήματος και της γλώσσας.

Η σχέση τεχνικής και γλώσσας
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της θεωρίας του Λερού-Γκουράν είναι η αλληλεξάρτηση ανάμεσα στην τεχνική και τη γλώσσα. Στο έργο του Le geste et la parole (1964–1965), ο συγγραφέας προτείνει ότι η εξέλιξη του ανθρώπου υπήρξε αποτέλεσμα ενός διπλού μηχανισμού: του χειρονομιακού (geste) και του λεκτικού (parole). Η χειρονομία, δηλαδή η τεχνική πράξη, και η γλώσσα, δηλαδή η συμβολική πράξη, συνυπήρξαν ως παράλληλες μορφές εξωτερικοποίησης της σκέψης.

Κατά τον Λερουά-Γκουράν (1965), η διαφοροποίηση της ανθρώπινης σκέψης από αυτή των άλλων ζώων δεν οφείλεται σε ένα μοναδικό γνωστικό «άλμα», αλλά στην προοδευτική συσχέτιση του εργαλείου και του λόγου. Το χέρι και το στόμα, λειτουργώντας παράλληλα, αποτέλεσαν τα όργανα που επέτρεψαν τη μετάβαση από τη βιολογική στην πολιτισμική εξέλιξη. Η οργάνωση του κινήματος και η οργάνωση του λόγου είναι, έτσι, δύο όψεις της ίδιας διαδικασίας.

Αυτή η ερμηνεία προηγήθηκε σε μεγάλο βαθμό της σύγχρονης γνωσιακής ανθρωπολογίας, η οποία μελετά τη συνάρθρωση τεχνικής και συμβολικής σκέψης. Η ιδέα του Λερουά-Γκουράν για μια συνεχή αλληλεπίδραση μεταξύ σώματος, εργαλείων και νοητικών σχημάτων προαναγγέλλει την έννοια της ενσώματης νόησης (embodied cognition) που αναπτύχθηκε δεκαετίες αργότεραMalafouris, 2013..

Η εξέλιξη του συμβολισμού και η προϊστορική τέχνη
Η έρευνα του Λερουά-Γκουράν για την προϊστορική τέχνη αποτελεί εφαρμογή της θεωρίας του στη μελέτη του συμβολισμού. Στο έργο του Préhistoire de l’art occidental (1965), ερμηνεύει τις σπηλαιογραφίες όχι ως «πρωτόγονη τέχνη» ή απλή μαγική πρακτική, αλλά ως συστηματικό σύνολο συμβόλων που εκφράζουν τη γνωσιακή και κοινωνική οργάνωση των προϊστορικών ανθρώπωνLeroi-Gourhan, 1965.

Η θεωρία αυτή σηματοδοτεί την πρώτη προσπάθεια να ερμηνευτεί η προϊστορική τέχνη με δομικούς όρους, επηρεασμένη από τη γλωσσολογία και την ανθρωπολογία του Κλοντ Λεβί-ΣτροςLeroi-Gourhan, 1965· Conkey, 1987. Έτσι, ο Λερουά-Γκουράν κατέστησε δυνατή τη μελέτη του πολιτισμού όχι ως συρραφή τεχνέργων, αλλά ως δυναμικό δίκτυο σχέσεων ανάμεσα σε μορφές, νοήματα και τεχνικές.

Το σώμα, η εξωτερικότητα και η συλλογική μνήμη
Ένα ακόμη θεμελιώδες σημείο της θεωρίας του Λερουά-Γκουράν είναι η έννοια της εξωτερικότητας (extériorisation). Η ιστορία του ανθρώπου είναι, κατά τη διατύπωσή του, η ιστορία της μετάβασης από το «οργανικό» στο «τεχνικό» σώμα — από τη μνήμη που βρίσκεται μέσα στο νευρικό σύστημα, στη μνήμη που εγγράφεται σε αντικείμενα, επιφάνειες και δίκτυα.

Αυτή η διαδικασία καθιστά την τεχνική έναν μηχανισμό «αποκοινωνικοποίησης» της εμπειρίας, αλλά και ταυτόχρονα έναν φορέα συλλογικότητας. Όπως σημειώνει ο Λερουά-Γκουράν, κάθε νέο τεχνικό μέσο (η γραφή, η τυπογραφία, η ψηφιακή τεχνολογία) μεταβάλλει όχι μόνο τον τρόπο παραγωγής της γνώσης, αλλά και τη δομή των κοινωνικών σχέσεων. Ο άνθρωπος δεν εξελίσσεται μόνο μέσω των εργαλείων που δημιουργεί, αλλά και μέσω της αναδιοργάνωσης της συλλογικής του μνήμης.

Η ανάλυση αυτή επηρέασε βαθιά τη μεταγενέστερη θεωρία των τεχνικών μέσων, ιδίως στο έργο στοχαστών όπως ο Γκίλμπερτ Σίμοντον (Gilbert Simondon) και ο Μπερνάρ Στιεγκλέ (Bernard Stiegler). Ο Στιεγκλέ (1994) χαρακτήρισε τον Λερουά-Γκουράν «πατέρα της τεχνολογικής φιλοσοφίας», υποστηρίζοντας ότι η εξωτερικοποίηση της μνήμης συνιστά τον πυρήνα της τεχνικής εξέλιξης —μια ιδέα που σήμερα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην εποχή των ψηφιακών τεχνολογιών και της τεχνητής νοημοσύνης.

Μεθοδολογική συμβολή και διεπιστημονικότητα
Η συμβολή του Λερουά-Γκουράν στην ανθρωπολογία δεν είναι μόνο θεωρητική αλλά και μεθοδολογική. Ο ίδιος προσπάθησε να συνδέσει τις φυσικές επιστήμες (ανατομία, παλαιοντολογία, βιολογία) με τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες (γλωσσολογία, αρχαιολογία, κοινωνική ανθρωπολογία). Η προσέγγισή του χαρακτηρίζεται από αυτό που ονόμαζε ethnologie du geste — «εθνολογία της χειρονομίας» που συνδυάζει παρατήρηση, ανάλυση εργαλείων και κατανόηση της ανθρώπινης δράσης.

Αυτή η μεθοδολογία υπήρξε πρόδρομος των σημερινών διεπιστημονικών ερευνών για την τεχνολογία, τη γνωσιακή εξέλιξη και τον πολιτισμό. Η σύλληψή του για την τεχνική ως «συνέχεια της βιολογίας μέσω άλλων μέσων» προσφέρει ένα εννοιολογικό πλαίσιο που επιτρέπει να μελετηθεί η τεχνολογία όχι ως εξωτερικός παράγοντας, αλλά ως οργανικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης.

Κριτική
Παρότι η θεωρία του Λερουά-Γκουράν υπήρξε ιδιαίτερα επιδραστική, δέχθηκε και κριτική. Ορισμένοι ανθρωπολόγοι, όπως η Μάργκαρετ Κόνκι (Margaret Conkey) (1987), υποστήριξαν ότι η έμφαση του Λερουά-Γκουράν στη συμβολική «δομή» της τέχνης υποτιμά τη διαφοροποίηση των πολιτισμών και των κοινωνικών συμφραζομένων. Επίσης, η έννοια της τεχνικής ως ουδέτερης προέκτασης του σώματος αγνοεί, κατά κάποιους, τις εξουσιαστικές και πολιτικές διαστάσεις της τεχνολογίαςLatour, 2005..

Ωστόσο, η συμβολή του παραμένει θεμελιώδης στη διαμόρφωση μιας «τεχνικής ανθρωπολογίας» που σήμερα επαναπροσδιορίζεται μέσα από πεδία όπως η ανθρωπολογία της τεχνολογίας και η φιλοσοφία των μέσων. Η έννοια της εξωτερικοποίησης προσφέρει πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση της σχέσης ανθρώπου και ψηφιακού περιβάλλοντος — από τα κοινωνικά δίκτυα έως τη μηχανική μάθησηStiegler, 1994· Malafouris, 2013..

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Conkey, M. W. (1987). New approaches in the search for meaning? A review of research in Paleolithic art. Journal of Field Archaeology, 14(4), 413–430. https://doi.org/10.1179/009346987791327360
Latour, B. (2005). Reassembling the social: An introduction to actor-network-theory. Oxford University Press. ISBN 9780199256051
Leroi-Gourhan, A. (1943/1993). L’Homme et la matière (2nd ed.). Albin Michel. ISBN 9782226069897
Leroi-Gourhan, A. (1964). Le geste et la parole I: Technique et langage. Albin Michel. ISBN 9782226069903
Leroi-Gourhan, A. (1965). Le geste et la parole II: La mémoire et les rythmes. Albin Michel. ISBN 9782226069910
Leroi-Gourhan, A. (1965). Préhistoire de l’art occidental. Mazenod. ISBN 9782850251256
Malafouris, L. (2013). How things shape the mind: A theory of material engagement. MIT Press. ISBN 9780262019193
Schlanger, N. (2004). 'Mindful technology: Unleashing the potential of Leroi-Gourhan’s anthropology of technique. In C. Renfrew & E. B. W. Zubrow (Eds.), The ancient mind: Elements of cognitive archaeology (pp. 143–151). Cambridge University Press. ISBN 9780521427446
Simondon, G. (1958). Du mode d’existence des objets techniques. Aubier. ISBN 9782700704309
Stiegler, B. (1994). La technique et le temps 1: La faute d’Épiméthée. Galilée. ISBN 9782718604971

Περαιτέρω ανάγνωση
 Angioni, G., 2011, Fare, dire, sentire: l'identico e il diverso nelle culture, Nuoro, Il Maestrale. 
 Audouze, F. et Schlanger, N. (éds.), 2004, Autour de l'homme : contexte et actualité d'André Leroi-Gourhan, A.P.D.C.A., Antibes.
 Balfet, H., 1991, Observer l'action technique. Des chaînes opératoires, pour quoi faire ?, Paris, Éditions du CNRS.
 Bidet, A., 2007, "Le corps, le rythme et l'esthétique sociale chez André Leroi-Gourhan", Techniques & culture. Article
 Bidet, A., 2011, "Le style ou le social dans la nature chez A. Leroi-Gourhan", in Laurent Jenny (Ed.), Le style en action. Genève: MetisPresses. 
 Bromberger, C. et al., 1986, Numéro Hommage à A. Leroi-Gourhan, Terrain Numéro
 Delluc B. et G., 1984, « Semblanza de un maestro : André Leroi-Gourhan », in : Simbolos, Artes y Creencias de la Prehistoria de A. Leroi-Gourhan, Colegio universitario, Ediciones Istmo, Madrid, 
 Groenen, M., 1996, Leroi-Gourhan - Essence et contingence dans la destinée humaine, Paris Bruxelles, De Boeck Université, 184 p.
 Guchet X., 2008, "Evolution technique et objectivité technique chez Leroi-Gourhan et Simondon", Revue Appareil, 2008, mis à jour le : 11/09/2008. Article
 Lorblanchet, M., Les grottes ornées de la Préhistoire, Errance, 1995, 
 Martinelli, B., 1988, « Après Leroi-Gourhan : les chemins de la technologie », in : André Leroi-Gourhan ou les voies de l'homme, Actes du colloque CNRS, Paris, Albin Michel.
 Martinelli, B., 2005, "Style, technique et esthétique en anthropologie", in B. Martinelli (éd.), L'interrogation du style, Aix-en-Provence, Publications de Provence.
 Moro Abadíam, Oscar & Eduardo Palacio-Pérez, 2015, "Rethinking the Structural Analysis of Palaeolithic Art: New Perspectives on Leroi-Gourhan's Structuralism," Cambridge Archaeological Journal 25(3):1-16. DOI 10.1017/S0959774315000086
 Tinland F., La différence anthropologique. Essai sur les rapports de la nature et de l'artifice, Paris, Aubier Montaigne, 1977.
 Villers B. (de), 2010, Husserl, Leroi-Gourhan et la préhistoire'', Paris, Petra Éditions, Coll. Anthropologiques.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
  Biographie André Leroi Gourhan, préhistorien et ethnologue 
  Le geste et la parole, L'aventure humaine, 1970, INA archive

Κατηγορία:Γάλλοι αρχαιολόγοι
Κατηγορία:Γάλλοι ανθρωπολόγοι
Κατηγορία:Γάλλοι εθνολόγοι