Ρούτζερ Μπόσκοβιτς

Ο Ρούτζερ (Ρότζερ) Γιόσιπ Μπόσκοβιτς SJ (κροατικά: Ruđer Josip Bošković, ιταλικά: Ruggiero Giuseppe Boscovich, λατινικά: Rogerius (Iosephus) BoscoviciusGerardus Heerkens, Notabilium libri II, Groningae, 1765, σελ. 61: "Dalmata erat Boscovicius, Ragusâ oriundus"., 18 Μαΐου 1711 – 13 Φεβρουαρίου 1787) ήταν φυσικός, αστρονόμος, μαθηματικός, φιλόσοφος, διπλωμάτης, ποιητής, θεολόγος, Ιησουίτης ιερέας και πολυμαθής από τη Δημοκρατία της Ραγούσαςhttp://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/boscovich.htm. Σπούδασε και έζησε στην Ιταλία και τη Γαλλία, όπου δημοσίευσε επίσης πολλά από τα έργα του. 

Ο Μπόσκοβιτς δημιούργησε έναν πρόδρομο της ατομικής θεωρίας και συνέβαλε σημαντικά στην αστρονομία, συμπεριλαμβανομένης της πρώτης γεωμετρικής διαδικασίας για τον προσδιορισμό του ισημερινού ενός περιστρεφόμενου πλανήτη από τρεις παρατηρήσεις ενός επιφανειακού χαρακτηριστικού και για τον υπολογισμό της τροχιάς ενός πλανήτη από τρεις παρατηρήσεις της θέσης του. Το 1753 ανακάλυψε επίσης την απουσία ατμόσφαιρας στη Σελήνη. 

 Βιογραφία 

 Πρώτα χρόνια 
Ο Μπόσκοβιτς γεννήθηκε στις 18 Μαΐου 1711 στο Ντουμπρόβνικ της Δημοκρατίας της Ραγούσας από την Πάολα Μπέτερα (1674–1777), κόρη ενός ντόπιου ευγενή ιταλικής καταγωγής, και τον Νίκολα Μπόσκοβιτς, έμπορο από τη Ραγούσα. Ο πατέρας του Μπόσκοβιτς ήταν κροατικής καταγωγής (ορισμένες πηγές τον αναφέρουν Σέρβο). Βαπτίστηκε στις 26 Μαΐου 1711 από τον Μαρίνους Κάρολις, curatus et sacristia. Το όνομα Ρούτζερ/Ρουτζέρο μπορεί να του δόθηκε, επειδή τόσο ο προπάππους του από την πλευρά της μητέρας του, Αγκοστίνο Μπέτερα, όσο και ο αδελφός της μητέρας του ονομάζονταν Ρουτζέρο. Νονός του ήταν ο θείος του, Ρουτζέρο Μπέτερα. Ήταν το έβδομο παιδί της οικογένειας και το δεύτερο νεότερο. Ο πατέρας του γεννήθηκε στο χωριό Οράχοβ Ντο κοντά στο Ράβνο, που τότε ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (τώρα Βοσνία και Ερζεγοβίνη)'"Roger Joseph Boscovich'" SJ FRS, 1711–1787 Studies of his life and work on the 250th anniversary of his birth, edited L L Whyte, George Allen and Unwin, London, 1961.Stipe Kutleša, 
"Tko je zapravo Ruđer Bošković?" {Bošković i njegova obitelj Obitelj mu s očeve strane potječe iz Hercegovine, ţupe Ravno u Popovu polju, iz katoličkog sela Orahova Dola.} (2011), bib.irb.hr. .

Ο θείος του, Ντον Ιλία Μπόσκοβιτς, σκοτώθηκε από Ουσκόκους ληστές κατά τη διάρκεια Λειτουργίας το 1692. Ενώ ο πατέρας του, Νίκολα, ήταν κάποτε ένας παραγωγικός έμπορος που ταξίδευε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο Ρούτζερ τον γνώριζε μόνο ως κλινήρη ανάπηρο. Πέθανε, όταν ο γιος του ήταν 10 ετών. Η μητέρα του Μπόσκοβιτς, Πάολα, με το παρατσούκλι «Πάβιτσα», ήταν μέλος μιας καλλιεργημένης ιταλικής εμπορικής οικογένειας, που ιδρύθηκε στο Ντουμπρόβνικ στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν ο πρόγονός της, Πιέτρο Μπέτερα, εγκαταστάθηκε από το Μπέργκαμο στη βόρεια Ιταλία. Χαρακτηριζόταν ως μια εύρωστη και δραστήρια γυναίκα με χαρούμενη ιδιοσυγκρασία, που έζησε μέχρι τα 103 της έτη. 

Η Πάολα Μπέτερα Μπόσκοβιτς δεν άφησε τίποτα γραπτό, αλλά η αδερφή της έγραφε ποίηση στα ιταλικά. Τα ξαδέρφια του Ρούτζερ, Άντουν και Φράνιο Μπόσκοβιτς, μεγάλωσαν και έγιναν καλοί Λατινιστές. Τα αδέρφια του ήταν όλα μεγαλύτερα από τον ίδιο, εκτός από την αδερφή του, Άνιτσα Μπόσκοβιτς (1714–1804), δύο χρόνια μικρότερή του. Η μεγαλύτερη αδερφή του, Μάρε Μπόσκοβιτς, δεκαεννέα χρόνια μεγαλύτερή του, ήταν το μόνο μέλος της οικογένειας που παντρεύτηκε. Η δεύτερη αδερφή του, η Μαρίγια Μπόσκοβιτς, έγινε μοναχή στο Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης στη Ραγκούσα. Ο μεγαλύτερος αδερφός του, Μπόζο Μπόσκοβιτς (Μπόσκο, που αποκαλείται Νατάλε από τον Ρούτζερ σε ιδιωτική αλληλογραφία), δεκατρία χρόνια μεγαλύτερος, κατατάχθηκε στην υπηρεσία της Δημοκρατίας της Ραγούσας. Ένας άλλος αδερφός, ο Μπαρτολομέι Μπόσκοβιτς, γεννημένος το 1700, σπούδασε στη σχολή Ιησουιτών στο Ντουμπρόβνικ και έφυγε από το σπίτι, όταν ο Ρούτζερ ήταν 3 ετών, για να γίνει λόγιος και Ιησουίτης ιερέας στη Ρώμη. Έγραφε επίσης στίχους τόσο στα λατινικά όσο και στα «ιλλυρικά» (ονομασία για τα σερβοκροατικά από την εποχή της Αναγέννησης), αλλά τελικά έκαψε μερικά από τα χειρόγραφά του από ευσυνειδησία. Ένας άλλος αδελφός, ο Ιβάν (Τζίβο) Μπόσκοβιτς, έγινε Δομινικανός μοναχός σε ένα μοναστήρι του 16ουυ αιώνα στο Ντουμπρόβνικ, του οποίου την εκκλησία γνώριζε ο Ρούτζερ ως παιδί με τους πλούσιους θησαυρούς και τους πίνακες του Τιτσιάνο και του Βαζάρι, που υπάρχουν ακόμα και σήμερα. Ένας άλλος αδελφός, ο Πέταρ (Πέρο) Μπόσκοβιτς, έξι χρόνια μεγαλύτερός του, έγινε ποιητής όπως ο παππούς του. 

Εκπαιδεύτηκε από τους Ιησουίτες, στη συνέχεια υπηρέτησε ως αξιωματούχος της Δημοκρατίας και απέκτησε τη φήμη του ως μεταφραστής του Οβιδίου, του Σιντ του Κορνέιγ και του Μολιέρου. Ένας τόμος με θρησκευτικούς στίχους του με τίτλο Hvale Duhovne εκδόθηκε στη Βενετία το 1729.

Στην ηλικία των 8 ή 9 ετών, αφού απέκτησε τα βασικά της ανάγνωσης και της γραφής, ο Ρούτζερ στάλθηκε για φοίτηση στο τοπικό Ιησουιτικό Κολέγιο Ραγκουσίνουμ . Κατά τη διάρκεια των πρώτων σπουδών του, ο Μπόσκοβιτς έδειξε μια ξεχωριστή τάση για περαιτέρω πνευματική ανάπτυξη. Απέκτησε φήμη στη σχολή για την εύκολη απομνημόνευση και την ευστροφία του.

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1725, ο Ρούτζερ Μπόσκοβιτς έφυγε από το Ντουμπρόβνικ για τη Ρώμη. Βρισκόταν υπό την φροντίδα δύο Ιησουιτών ιερέων, οι οποίοι τον πήγαν στην Εταιρεία του Ιησού, διάσημη για την εκπαίδευση των νέων, η οποία εκείνη την εποχή είχε περίπου 800 ιδρύματα και 200.000 μαθητές υπό τη φροντίδα της σε όλο τον κόσμο. Έγινε δόκιμος το 1731, αλλά ήταν συνήθης πρακτική για τους δόκιμους να περνούν τα πρώτα δύο χρόνια όχι στο Collegium Romanum αλλά στην Βασιλική του Αγίου Ανδρέα. Εκεί, σπούδασε μαθηματικά και φυσική. Η πρόοδός του σε αυτές τις επιστήμες ήταν τόσο γρήγορη που το 1740 διορίστηκε καθηγητής μαθηματικών στο κολέγιο. 

Ήταν ιδιαίτερα κατάλληλος για αυτή τη θέση λόγω της εξοικείωσής του με τις πρόσφατες εξελίξεις στην επιστήμη και της ικανότητάς του στην κλασική αυστηρότητα των αποδείξεων, την οποία απέκτησε μέσω μιας ενδελεχούς μελέτης των έργων των Ελλήνων γεωμέτρων. Αρκετά χρόνια πριν από αυτό το διορισμό, είχε γίνει γνωστός με μια λύση στο πρόβλημα της εύρεσης του ισημερινού του Ήλιου και του προσδιορισμού της περιόδου περιστροφής του παρατηρώντας τις κηλίδες στην επιφάνειά του.

 Ωριμότητα 
Παρά τα επίπονα καθήκοντα της καθηγητικής του θητείας, έβρισκε χρόνο για έρευνα σε διάφορους τομείς της φυσικής επιστήμης και δημοσίευσε έναν πολύ μεγάλο αριθμό διατριβών, μερικές από τις οποίες ήταν αρκετά μεγάλες. Μεταξύ των θεμάτων ήταν η διάβαση του Ερμή, το Βόρειο Σέλας, το σχήμα της Γης, η παρατήρηση των σταθερών αστέρων, οι ανισότητες στη γήινη βαρύτητα, η εφαρμογή των μαθηματικών στη θεωρία του τηλεσκοπίου, τα όρια βεβαιότητας στις αστρονομικές παρατηρήσεις, το στερεό με τη μεγαλύτερη έλξη, το κυκλοειδές, η λογιστική καμπύλη, η θεωρία των κομητών, οι παλίρροιες, ο νόμος της συνέχειας, το μικρόμετρο διπλής διάθλασης και διάφορα προβλήματα σφαιρικής τριγωνομετρίας.

Το 1742, ο Πάπας Βενέδικτος ΙΔ΄ τον συμβουλεύτηκε, μαζί με άλλους επιστήμονες, σχετικά με τον καλύτερο τρόπο για να εξασφαλίσει τη σταθερότητα του τρούλου του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, στον οποίο είχε ανακαλυφθεί μια ρωγμή. Υιοθετήθηκε η πρότασή του για την τοποθέτηση πέντε ομόκεντρων σιδερένιων ταινιών.
αριστερά|μικρογραφία|Γαλλική μετάφραση του De solis ac lunae defectibus.
Το 1744, χειροτονήθηκε Ρωμαιοκαθολικός ιερέας. 

Το 1745, ο Μπόσκοβιτς δημοσίευσε το De Viribus Vivis, στο οποίο προσπάθησε να βρει μια μέση οδό μεταξύ της βαρυτικής θεωρίας του Ισαάκ Νεύτωνα και της μεταφυσικής θεωρίας των μοναδιαίων σημείων του Γκότφριντ Λάιμπνιτς. Ανέπτυξε την έννοια της «αδιαπερατότητας» ως ιδιότητας των σκληρών σωμάτων, η οποία εξηγούσε τη συμπεριφορά τους με όρους δύναμης και όχι ύλης. Απογυμνώνοντας τα άτομα από την ύλη τους, η αδιαπερατότητα αποσυνδέεται από τη σκληρότητα και στη συνέχεια τίθεται σε μια αυθαίρετη σχέση με την ελαστικότητα. Η αδιαπερατότητα έχει μια καρτεσιανή έννοια ότι περισσότερα από ένα σημεία δεν μπορούν να καταλαμβάνουν την ίδια θέση ταυτόχροναThe Conflict between Atomism and Conservation Theory 1644–1860 by Wilson L. Scott, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 1970. 

Ο Μπόσκοβιτς επισκέφθηκε την πόλη του μόνο μία φορά, το 1747, και δεν επέστρεψε ξανά. Συμφώνησε να συμμετάσχει στην πορτογαλική αποστολή για την έρευνα της Βραζιλίας και τη μέτρηση του τόξου μιας μοίρας γεωγραφικού πλάτους, αλλά πείστηκε από τον Πάπα να παραμείνει στην Ιταλία και να αναλάβει ένα παρόμοιο έργο εκεί με τον Κρίστοφερ Μέιρ, έναν Άγγλο Ιησουίτη που μέτρησε ένα τόξο δύο μοιρών μεταξύ Ρώμης και Ρίμινι. Η επιχείρηση ξεκίνησε στα τέλη του 1750 και ολοκληρώθηκε σε περίπου δύο χρόνια. Μια έκθεση δημοσιεύθηκε το 1755, με τον τίτλο De Litteraria expeditione per pontificiam ditionem ad dimetiendos duos meridiani gradus a PP. Maire et Boscovicli. Η αξία αυτού του έργου αυξήθηκε από έναν προσεκτικά προετοιμασμένο χάρτη των Παπικών Κρατών. Μια γαλλική μετάφραση εμφανίστηκε το 1770, η οποία ενσωμάτωσε, ως παράρτημα, κάποιο υλικό που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1760, σκιαγραφώντας μια αντικειμενική διαδικασία για τον προσδιορισμό κατάλληλων τιμών για τις παραμέτρους του προσαρμοσμένου μοντέλου από μεγαλύτερο αριθμό παρατηρήσεων. Μια μη περιορισμένη παραλλαγή αυτής της διαδικασίας προσαρμογής είναι πλέον γνωστή ως η L1-norm ή η διαδικασία ελαχίστων απόλυτων αποκλίσεων και χρησιμεύει ως μια ισχυρή εναλλακτική λύση στην γνωστή L2-norm ή διαδικασία ελαχίστων τετραγώνων.

Προέκυψε μια διαμάχη μεταξύ του Φραγκίσκου του Μεγάλου Δούκα της Τοσκάνης και της Δημοκρατίας της Λούκα σχετικά με την αποξήρανση μιας λίμνης. Ως εκπρόσωπος της Λούκα, ο Μπόσκοβιτς στάλθηκε, το 1757, στη Βιέννη και κατάφερε να επιτύχει μια ικανοποιητική διευθέτηση στο θέμα. Εκεί, γνώρισε τον Καρλ Σέρφερ, ο οποίος έγινε ισχυρός υποστηρικτής των ιδεών του Μπόσκοβιτς στην Αυστρία. 
δεξιά|μικρογραφία|Η πρώτη σελίδα με σχήματα από το Theoria Philosophiæ Naturalis του 1763. Το Σχήμα 1 είναι η καμπύλη δύναμης που έλαβε μεγάλη προσοχή από μεταγενέστερους φυσικούς φιλοσόφους όπως ο Τζόζεφ Πρίστλι, ο Χάμφρι Ντέιβι και ο Μάικλ Φάραντεϊ. Η τεταγμένη είναι η δύναμη, με τις θετικές τιμές να είναι οι απωστικές και η τετμημένη η ακτινική απόσταση. Η βαρυτική ελκτική δύναμη του Νεύτωνα φαίνεται καθαρά στο δεξί άκρο του σχήματος 1.
Στη Βιέννη το 1758, δημοσίευσε την πρώτη έκδοση του διάσημου έργου του Θεωρία της φυσικής φιλοσοφίας που προκύπτει από τον ενιαίο νόμο των δυνάμεων που υπάρχουν στη Φύση, που περιείχε την ατομική του θεωρία και τη θεωρία των δυνάμεων. 

Μια δεύτερη έκδοση εκδόθηκε το 1763 στη Βενετία και μια τρίτη ξανά στη Βιέννη το 1764. Το 1922 εκδόθηκε στο Λονδίνο και το 1966 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια άλλη έκδοση εκδόθηκε στο Ζάγκρεμπ το 1974.Σύντομα προέκυψε μια άλλη ευκαιρία για να ασκήσει τις διπλωματικές του ικανότητες. Η βρετανική κυβέρνηση υποψιαζόταν ότι πολεμικά πλοία είχαν εξοπλιστεί στο Ντουμπρόβνικ για την υπηρεσία της Γαλλίας και ότι, ως εκ τούτου, είχε παραβιαστεί η ουδετερότητα της δημοκρατίας. Ο Μπόσκοβιτς επιλέχθηκε να αναλάβει πρεσβεία στο Λονδίνο το 1760 για να πείσει τους Βρετανούς ότι δεν είχε συμβεί τίποτα τέτοιο και να προσκομίσει αποδείξεις για την ουδετερότητα της Ραγούσας. Αυτή η αποστολή αποδείχθηκε απόλυτη επιτυχία, μια τιμή για αυτόν και χαρά για τους συμπατριώτες του. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Αγγλία, εξελέγη μέλος της Βασιλικής Εταιρείας.

Το 1761, οι αστρονόμοι ετοιμάζονταν να παρατηρήσουν τη διέλευση της Αφροδίτης πάνω από τον Ήλιο. Υπό την επιρροή της Βασιλικής Εταιρείας, ο Μπόσκοβιτς αποφάσισε να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη. Έφτασε αργά και στη συνέχεια ταξίδεψε στην Πολωνία μέσω Βουλγαρίας και Μολδαβίας, από όπου συνέχισε προς την Αγία Πετρούπολη, όπου εξελέγη μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών. Η κακή υγεία του τον ανάγκασε να επιστρέψει σύντομα στην Ιταλία.

Ο Μπόσκοβιτς επισκέφθηκε το Λάιμπαχ, την πρωτεύουσα της Καρνιόλας (σημερινή Λιουμπλιάνα, Σλοβενία), τουλάχιστον το 1757, το 1758 και το 1763, και ήρθε σε επαφή με τους Ιησουίτες και τους Φραγκισκανούς μοναχούς στην πόλη. Οι Ιησουίτες ενσωμάτωσαν τις διδασκαλίες του στις διαλέξεις τους στο Ιησουιτικό Κολέγιο του Λάιμπαχ. Η φυσική του έγινε το θεμέλιο των διαλέξεων φυσικής και σε άλλα μέρη της μοναρχίας των Αψβούργων και επηρέασε τη σκέψη, μεταξύ άλλων, του Γκάμπριελ Γκρούμπερ και του Γιούρι Βέγκα, εξέχοντων φυσικών της εποχής. Τόσο ο Βέγκα όσο και ο ορθολογιστής φιλόσοφος Φραντς Σάμουελ Κάρπε εκπαίδευσαν τους μαθητές τους στη Βιέννη σχετικά με τις ιδέες του Μπόσκοβιτς και στο πνεύμα της σκέψης του. 

 Ύστερα χρόνια 
Το 1764, κλήθηκε να υπηρετήσει ως πρόεδρος των μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Παβίας και για έξι χρόνια κατείχε αυτή τη θέση, μαζί με τη διεύθυνση του αστεροσκοπείου της Μπρέρα στο Μιλάνο. Εκεί τον συνάντησε ο Τσαρλς Μπέρνεϊ. Καθώς τα ιταλικά του Μπέρνεϊ δεν ήταν πολύ καλά εκείνη την εποχή, ο Μπόσκοβιτς τον υποχρέωσε να μιλήσει γαλλικά.

Προσκλήθηκε από τη Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου να πραγματοποιήσει μια αποστολή στην Καλιφόρνια για να παρατηρήσει ξανά τη διέλευση της Αφροδίτης το 1769, αλλά αυτό εμποδίστηκε από το πρόσφατο διάταγμα της ισπανικής κυβέρνησης, που απέλαυνε τους Ιησουίτες από τις επικράτειές της. Ο Μπόσκοβιτς είχε πολλούς εχθρούς και αναγκαζόταν να αλλάζει συχνά τόπο κατοικίας. Γύρω στο 1777, επέστρεψε στο Μιλάνο, όπου συνέχισε να διδάσκει και να διευθύνει το αστεροσκοπείο Μπρέρα.

Στερημένος από τη θέση του λόγω των μηχανορραφιών των συνεργατών του, επρόκειτο να αποσυρθεί στο Ντουμπρόβνικ, όταν το 1773, έφτασε η είδηση της καταστολής του τάγματός του στην Ιταλία. Η αβεβαιότητα τον οδήγησε να δεχτεί μια πρόσκληση από τον βασιλιά της Γαλλίας να μεταβεί στο Παρίσι, όπου διορίστηκε διευθυντής οπτικής για το ναυτικό. Στη Γαλλία, ο Μπόσκοβιτς εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Επιστημών στο Παρίσι, το Μετς και τη Μασσαλία. Πολιτογραφήθηκε στη Γαλλία και παρέμεινε για δέκα χρόνια, αλλά η θέση του έγινε ενοχλητική και τελικά αφόρητη. Ωστόσο, συνέχισε να εργάζεται στην αναζήτηση επιστημονικής γνώσης και δημοσίευσε πολλά αξιοσημείωτα έργα. Μεταξύ αυτών ήταν μια κομψή λύση στο πρόβλημα του προσδιορισμού της τροχιάς ενός κομήτη από τρεις παρατηρήσεις, και έργα σε μικρομετρικά και αχρωματικά τηλεσκόπια.

Το 1782, ο Μπόσκοβιτς ήταν ένας από τους ιδρυτές της Εθνικής Ένωσης Επιστημών, με την επωνυμία «Società Italiana» (Ιταλική Ένωση): αυτή η επιστημονική οντότητα συγκέντρωνε σαράντα μέλη, που εκπροσωπούσαν τους σημαντικότερους Ιταλούς επιστήμονες της εποχής. 

Το 1783 επέστρεψε στην Ιταλία και πέρασε δύο χρόνια στο Μπασάνο, ασχολούμενος με την έκδοση του έργου του «Opera perterincia ad opticam et astronomiam, etc.», που εκδόθηκε το 1785.

Μετά από μια επίσκεψη μερικών μηνών στο μοναστήρι της Βαλομπρόζα, πήγε στην Μπρέρα το 1786 και συνέχισε το έργο του. Εκείνη την εποχή η υγεία του κλονιζόταν, η φήμη του έφθινε, τα έργα του δεν πουλούνταν και σταδιακά έπεσε θύμα ασθένειας και απογοήτευσης. Πέθανε στο Μιλάνο και τάφηκε στην εκκλησία της Αγίας Μαρίας Ποντόνε.

 Ο δαίμονας του Μπόσκοβιτς 
μικρογραφία|Philosophiae naturalis theoria (1758)
Στη φιλοσοφία και τη φυσική, ο δαίμονας του Λαπλάς είναι ένα νοητικό πείραμα, που υποστηρίζει την έννοια του ντετερμινισμού. Υποδηλώνει ότι αν κάποιος (ο Δαίμονας) γνώριζε την ακριβή θέση και την ορμή κάθε σωματιδίου στο σύμπαν, θα μπορούσε κατ' αρχήν να υπολογίσει την ιστορία και το μέλλον κάθε σωματιδίου.

Ενώ η εκδοχή του ντετερμινισμού του Λαπλάς βασίζεται σε γενικούς όρους, του Μπόσκοβιτς χρησιμοποιεί φυσικούς όρους, όπως θέση, ταχύτητα, κατεύθυνση και κέντρο μάζας. Ο Μπόσκοβιτς επίσης (σωστά) υποστηρίζει ότι η συνέχεια της δύναμης είναι μια απαραίτητη υπόθεση για τον ντετερμινισμό και την παρουσίασε σε αυστηρή μαθηματική μορφή. Εν ολίγοις, ο ντετερμινισμός του Μπόσκοβιτς είναι πιο φυσικός, ενώ ο ντετερμινισμός του Λαπλάς είναι πιο μεταφυσικός, τοποθετώντας τον σε αρμονία με τη μεταφυσική του Λάιμπνιτς.

Η γνώση με απόλυτη ακρίβεια τόσο της θέσης όσο και της ταχύτητας ενός σωματιδίου παραβιάζει την αρχή της αβεβαιότητας της σύγχρονης κβαντομηχανικής, επομένως αυτό δεν θεωρείται πλέον φυσικά εφικτό.

 Περαιτέρω έργα 
Εκτός από τα ήδη αναφερθέντα έργα, ο Μπόσκοβιτς δημοσίευσε υλικό μαθημάτων που είχε προετοιμάσει για τους μαθητές του στα μαθηματικάBošković, Ruđer (1752)Elementorum matheseos ad usum studiosae juventutisBošković, Ruđer (1754) Elementa universae matheseos. Δημοσίευσε επίσης αφηγήσεις των ταξιδιών του από την Κωνσταντινούπολη στην ΠολωνίαBošković, Ruđer (1762) Giornale di un viaggio da Constantinopoli in Polonia dell'abate Ruggiero Giuseppe Boscovich, con una sua relazione delle rovine di Troia σε αρκετές εκτεταμένες εκδόσειςBošković, Ruđer (1784) Giornale di un viaggio da Constantinopoli in Polonia dell'abate Ruggiero Giuseppe Boscovich, con una sua relazione delle rovine di Troia και μεταφρασμένες στα γαλλικάBošković, Ruđer (1772) Journal d'un voyage de Constantinopole en Pologne. 

Ο Μπόσκοβιτς ασχολήθηκε με πρακτικά μηχανικά έργα, συμπεριλαμβανομένων αρκετών συζητήσεων για αρχιτεκτονική επισκευή ή σταθερότητα, όπως επισκευές στον τρούλο του Αγίου ΠέτρουBošković, Ruđer (1742) Parere di tre Matematici sopra i danni che si sono trovati nella Cupola di S. PietroBošković, Ruđer (1743) Riflessioni de' Padri Tommaso Le Seur, Francesco Jacquier de el' Ordine de' Minimi, e Ruggiero Giuseppe Boscovich della Compagnia di Gesù Sopra alcune difficoltà spettanti i danni, e Risarcimenti della Cupola Di S. Pietro, τη σταθερότητα του Ντουόμο του ΜιλάνουBošković, Ruđer (1765) Sentimento sulla solidità della nuova Guglia del Duomo di Milano, επισκευές στη βιβλιοθήκη της Καισαρείας της ΒιέννηςBošković, Ruđer (1763) Scrittura sulli danni osservati nell' edificio della Biblioteca Cesarea di Vienna, e loro riparazione και μια έκθεση σχετικά με τις ζημιές σε τομείς της Ρώμης τον Ιούνιο του 1749 λόγω ανεμοστρόβιλουBošković, Ruđer (1749) Sopra il Turbine che la notte tra gli XI e XII giugno del MDCCXLIX danneggio una gran parte di Roma. 

Ζητήθηκε επίσης η γνώμη του Μπόσκοβιτς για έργα που αφορούσαν λιμάνια και ποτάμια: ο Ίβιτσα ΜαρτίνοβιτςIvica Martinović (2000) "Ruđer Bošković's Expert Analyses in Hydraulic Engineering:An Unexamined Dimension of Bošković's Work" Jesuits among the Croats Pozaić, Valentin (ed). – Zagreb : Institute of philosophy and theology SJ and Croatian historical, 2000. 65–87. έχει δείξει τον βαθμό στον οποίο ο Μπόσκοβιτς ασχολήθηκε με τέτοια έργα και απαριθμεί 13 σημαντικά έργα:

 αξιολόγηση των ζημιών στις ξύλινες προβλήτες στον Φιουμιτσίνο, τον πλωτό κλάδο του ποταμού Τίβερη (1751)·
 το έργο Οτσέρι, που πυροδοτήθηκε από μια έντονη διαμάχη σχετικά με τις πλημμύρες στην παραμεθόρια περιοχή μεταξύ Λούκα και Τοσκάνης (1756)·
 σχέδιο για την αποξήρανση των ελών Ποντίνε, συμπεριλαμβανομένης της αξιολόγησης ενός προηγούμενου έργου των Μανφρέντι και Μπερτάλια (1764)·
 ανάλυση των αιτιών των ζημιών στο λιμάνι του Ρίμινι, συνοδευόμενη από μέτρα αποκατάστασης (1764)·
 αξιολόγηση των αναχωμάτων κατά μήκος του ποταμού Πάδου (1764)·
 επιστημονική επιστολή σχετικά με τις αρχές της υδροδυναμικής του Λέκι (1765)·
 έκθεση για τις πλημμύρες στην περιοχή της Περούτζια (1766)·
 επίσημη έκθεση σχετικά με τις ζημιές στο λιμάνι της Σαβόνα, τις υποκείμενες αιτίες και τις δυνατότητες επισκευής (1771)·
 γνώμη εμπειρογνώμονα που αναφέρεται στον ποταμό Τιντόνε στην περιοχή της Πιατσέντζα (1771)·
 πρόταση για την ανακαίνιση των σιντριβανιών στην Περούτζια (1772)·
 γνώμη εμπειρογνώμονα για τις εκβολές του ποταμού Αντίτζε σε σύγκριση με τις προτάσεις των Αντόνιο Λόργκνα και Σίμουν Στράτικ για τη βελτίωση της κοίτης του ποταμού (1773)·
 οδηγίες για τη σύσταση ομάδας υπεύθυνης για την αποξήρανση των ελών Ποντίνε (1774)·
 σχόλια για το έργο του Χιμένες για το κανάλι αποστράγγισης στη Λούκα (1781). 

 Θρησκευτικές απόψεις 
Ο Μπόσκοβιτς ήταν Ρωμαιοκαθολικός ιερέας και η έκφραση των θρησκευτικών του απόψεων ήταν άμεση. Στο πιο διάσημο βιβλίο του, «Μια Θεωρία της Φυσικής Φιλοσοφίας» (1758), λέειA Theory of Natural Philosophy, Zagreb, 1974., σελ. 539: 

Ο Μπόσκοβιτς συνέθεσε επίσης ποιήματα με πολλές θρησκευτικές και αστρονομικές αναφορές. Στο αφιέρωμά του στη Θεοτόκο, έγραψε εξάμετρους στίχους για την Παναγία.

Στον ίδιο τρούλο του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, τον τρούλο του οποίου έσωσε από την καταστροφή, εργάστηκε ως εξομολόγος, τελώντας το Μυστήριο της Μετάνοιας.

 Κληρονομιά 
μικρογραφία|Προτομή του Ρούτζερ Μπόσκοβιτς μπροστά από το κτίριο της Κροατικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας
Το 1873, ο Νίτσε έγραψε ένα απόσπασμα με τίτλο «Θεωρία του Χρόνου-Ατόμου», το οποίο ήταν μια αναδιατύπωση του έργου του Μπόσκοβιτς «Θεωρία της Φιλοσοφίας της Φύσης». Γενικά, οι ιδέες του Μπόσκοβιτς άσκησαν μεγάλη επιρροή στις ιδέες του Νίτσε για τη δύναμη και τη θέληση για δύναμη.

Τη δεκαετία του 1930, ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ απέδωσε στον Μπόσκοβιτς το παρατσούκλι «Ο Κροάτης Λάιμπνιτς». Το 1935, ένας σεληνιακός κρατήρας - ο κρατήρας Μπόσκοβιτς - ονομάστηκε προς τιμήν του για τη συμβολή του στην αστρονομία. Το μεγαλύτερο κροατικό ινστιτούτο φυσικών επιστημών και τεχνολογίας, με έδρα το Ζάγκρεμπ, ονομάζεται «Ινστιτούτο Ρούτζερ Μπόσκοβιτς» από το 1950. Η παλαιότερη αστρονομική εταιρεία στα Βαλκάνια, με έδρα την πρωτεύουσα της Σερβίας, το Βελιγράδι, ονομάζεται Αστρονομική Εταιρεία Ρούτζερ Μπόσκοβιτς από το 1953.

Το 1987, με την ευκαιρία της 200ής επετείου από τον θάνατο του Μπόσκοβιτς, τα κρατικά Γιουγκοσλαβικά Ταχυδρομεία με έδρα το Βελιγράδι έφτιαξαν ένα γραμματόσημο και μια καρτ ποστάλ, στα οποία αναγραφόταν ότι ο Μπόσκοβιτς ήταν «ο μεγαλύτερος Κροάτης επιστήμονας της εποχής του».

Το 2023, το αεροδρόμιο Ρούτζερ Μπόσκοβιτς του Ντουμπρόβνικ μετονομάστηκε προς τιμήν του Μπόσκοβιτς, ενώ η κυβέρνηση του κοντινού Τρεμπίνιε ήθελε να κάνει το ίδιο για το μελλοντικό της αεροδρόμιο. 

 Εθνικότητα 
Η σύγχρονη έννοια της εθνικότητας, βασισμένη σε εθνοτικές έννοιες όπως η γλώσσα, ο πολιτισμός, η θρησκεία, τα έθιμα κ.λπ., αναπτύχθηκε μόλις τον 19ο αιώνα. Για αυτόν τον λόγο, η απόδοση μιας συγκεκριμένης «εθνικότητας» σε προσωπικότητες των προηγούμενων αιώνων, που ζούσαν σε εθνικά μικτές περιοχές, είναι συχνά απροσδιόριστη. Η κληρονομιά του Μπόσκοβιτς τιμάται κατά συνέπεια στην Κροατία, την Ιταλία και τη Σερβία. Η εθνικότητά του αποτελεί επίσης μέρος των σερβοκροατικών διακρίσεων στον αυτοπροσδιορισμό των δυτικών Νοτιοσλάβων διαφωτιστών, που ήταν ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στη Γιουγκοσλαβία του 20ού αιώνα. 

Ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι αναφερόταν στην κροατική του ταυτότητα Bošković's published letters and correspondence can be found in the Work of Yugoslav Academy of Arts and Sciences, number 185, year 1911 (of special interest are pages 345 and 377).. Σε γραπτά του προς την αδερφή του, Άνιτσα (Άννα), της είπε ότι δεν είχε ξεχάσει την κροατική γλώσσα. Σε μια επιστολή προς τον αδερφό του από το 1757, περιγράφει τη συνάντηση με Κροάτες στρατιώτες στη Βιέννη και σχολιάζει στο τέλος της επιστολής: « «(«Ζήτω ο Χάντικ και οι Κροάτες μας!»). Ενώ ζούσε στο Παρίσι και παρευρισκόταν σε μια στρατιωτική παρέλαση, όπου είδε μια κροατική μονάδα από τη Ραγκούσα, τα λόγια του ήταν: «να οι γενναίοι Κροάτες μου»Harris, Robin. Dubrovnik, A History. London:Saqi Books, 2003. , p. 618. 

Ιταλικές πηγές υποστηρίζουν ότι ο Μπόσκοβιτς έμεινε στην ιστορία ως Ιταλός. Σύμφωνα με ιταλικές πηγές, γεννήθηκε σε μια πόλη με μικτούς πολιτισμούς, κροατικούς και ιταλικούς, και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα του Ντουμπρόβνικ βρίσκονταν υπό ιταλική επιρροή (ρωμαιοδαλματική επιρροή). Η οικογένεια της μητέρας του καταγόταν από την Ιταλία και η ζωή και η σταδιοδρομία του είχαν έντονες ιταλικές επιρροές. Μετακόμισε στην Ιταλία σε ηλικία 14 ετών, όπου πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Σε ορισμένες εγκυκλοπαίδειες, χαρακτηρίζεται ως Ιταλός επιστήμονας. Χρησιμοποιούσε την ιταλική γλώσσα κατ' ιδίαν, συμπεριλαμβανομένης της αλληλογραφίας με τον αδελφό του, Μπάρο, και ο Βολταίρος έγραφε στον Μπόσκοβιτς στα ιταλικά «ως ένδειξη σεβασμού».

Η Σερβική Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών τον κατατάσσει ανάμεσα στους 100 πιο εξέχοντες Σέρβους. Σύμφωνα με μια πηγή, λέγεται ότι παρακλάδια της αδελφότητας εγκαταστάθηκαν στην περιοχή του Στόλατς. Ορισμένες πηγές υποστηρίζουν ότι ο Μπόσκοβιτς είναι Σέρβος επιστήμονας ή αναφέρουν ότι έχει σερβική πατρική καταγωγή. 

Ο ίδιος ο Μπόσκοβιτς ήταν περήφανος για την δαλματική του ταυτότητα. Όταν ο ντ'Αλαμπέρ στο Opuscule mathématiques... τον αποκάλεσε «Ιταλό μαθηματικό», απάντησε λέγοντας ότι ήταν «Δαλματός από το Ντουμπρόβνικ και όχι Ιταλός». Ωστόσο, πρόσθεσε ότι ζούσε στην Ιταλία για πολύ καιρό από τα πρώτα του νεανικά χρόνια, οπότε «μπορεί κατά κάποιο τρόπο να χαρακτηριστεί Ιταλός»Dadić, Žarko. Ruđer Bošković. Zagreb: Školska Knjiga, 1987, σσ. 51–52..  

 Έργα 
Ο Μπόσκοβιτς δημοσίευσε οκτώ επιστημονικές διατριβές πριν από τη χειροτονία του ως ιερέα και τον διορισμό του ως καθηγητή το 1744 και άλλες 14 αργότερα. Ακολουθεί μια μερική λίστα των δημοσιεύσεών του: 
 * De maculis solaribus (1736)
 De maculis solaribus exercitatio astronomica (1736)
 De Mercurii novissimo infra Solem transitu (1737)
 Trigonometriae sphaericae constructio (1737)
 De aurora boreali (1738)
 De novo telescopii usu ad objecta coelestia determinanda (1739)
 De veterum argumentis pro telluris sphaericitate (1739)
 Dissertatio de telluris figura (1739)
 De Circulis osculatoribus, Dissertatio (1740)
 De motu corporum projectorum in spatio non-resistente (1741)
 De inaequalitate gravitatis in diversis terrae locis (1741)
 De natura et usu infinitorum et infinite parvorum (1741) 
 De annusi fixarum aberrationibus (1742)
 De observationibus astronomicis et quo pertingat earundem certitudo (1742) 
 Disquisitio in universam astronomiam (1742)
 Parere di tre Matematici sopra i danni che si sono trovati nella Cupola di S. Pietro (1742)
 De motu corporis attracti in centrum immobile viribus decrescentibus in ratione distantiarum reciproca duplicata in spatiis non-resistentibus (1743) 
 Riflessioni de' Padri Tommaso Le Seur, Francesco Jacquier de el' Ordine de' Minimi, e Ruggiero Giuseppe Boscovich della Compagnia di Gesù Sopra alcune difficoltà spettanti i danni, e Risarcimenti della Cupola Di S. Pietro (1743) πλήρες κείμενο
 Nova methodus adhibendi phasium observationes in eclipsibus lunaribus ad exercendam geometriam et promovendam astronomiam (1744) 
 De cyloide et logistica (1745) 
 De viribus vivis (1745)
 Trigonometria sphaerica (1745)
 De cometis (1746)
 Dissertatio de maris aestu (1747)
 Dissertatio de lumine, 1–2 (1748/1749)
 De determinanda orbita planetae ope catoptricae ex datis vi celeritate & directione motus in dato puncto (1749)
 Sopra il Turbine che la notte tra gli XI e XII giugno del MDCCXLIX danneggio una gran parte di Roma (1749) 
 De centrogravitatis (1751)
 Elementorum matheseos ad usum studiosae juventutis (1752) 
 De lunae atmosphaera (1753) 
 De continuitatis lege et eius consectariis pertinentibus ad prima materiae elementa eorumque vires dissertatio (1754)
 Elementorium universae matheseos, 1–3 (1757) 
 De lege virium in natura existentium (1755) 
 De lentibus et telescopiis dioptricis disertatio (1755)
 De inaequalitatibus quas Saturnus et Jupiter sibi mutuo videntur inducere praesertim circa tempus conjunctionis (1756)
 Theoria philosophiae naturalis (1758)πλήρες κείμενο
 De Solis ac Lunae defectibus (1760)
 Scrittura sulli danni osservati nell' edificio della Biblioteca Cesarea di Vienna, e loro riparazione (1763) 
 Memorie sopra il Porti di Rimini (1765)
 Sentimento sulla solidità della nuova Guglia del Duomo di Milano (1765) 
 dissertationes quinque ad dioptricam pertinentes (1767)
 Voyage astronomique et geographique (1770)
 Memorie sulli cannocchiali diottrici (1771) 
* Sullo sbocco dell'Adige in Mare (1779)
 Riflessioni sulla relazione del Sig. Abate Ximenes appartenente al Progetto di un nuovo Ozzeri nello Stato Lucchese (1782)
* Opera pertinentia ad opticam et astronomiam, 1–5 (1785) 
 Sui danni del Porto di Savona, loro cagioni e rimedi (1771)
 Lettere a Giovan Stefano Conti (1780)

 Παραπομπές 

 Περαιτέρω ανάγνωση 

 Μπόσκοβιτς, Ρουτζέρο Τζουζέπε. Μια Θεωρία της Φυσικής Φιλοσοφίας. Μετάφραση από τον JM Child . Αγγλική έκδοση. Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη,: MIT Press, 1966.
 Brush, Stephen G. Το είδος της κίνησης που ονομάζουμε θερμότητα: Ιστορία της κινητικής θεωρίας των αερίων τον 19ο αιώνα . Τόμος 6, Μελέτες στη Στατιστική Μηχανική. Νέα Υόρκη: North-Holland Pub. Co., 1976.
 Brush, Stephen G. Στατιστική Φυσική και η Ατομική Θεωρία της Ύλης: Από τους Boyle και Newton στους Landau και Onsager, Σειρά Φυσικής Princeton. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1983.
 Bursill-Hall, Piers, εκδ. RJ Boscovich; Vita E Attivita Scientifica; Η ζωή και το επιστημονικό του έργο. Roma: Istituto della Enciclopedia Italiana, 1993.
 Ντάντιτς, Ζάρκο. Ruđer Bošković (Παράλληλο κείμενο στα Κροατικά και Αγγλικά). Ζάγκρεμπ: Školska Knjiga, 1987
 Ντιμίτριχ, Ράντοσλαβ. Ρούντζερ Μπόσκοβιτς (Σερβικά, με αγγλική περίληψη, έργα του Μπόσκοβιτς στο πρωτότυπο και μεταφράσεις στα αγγλικά και τα σερβικά). Πίτσμπουργκ: Helios Publishing Company, 2006, 
 Feingold, Mordechai. «Ένας Ιησουίτης ανάμεσα στους Προτεστάντες: Ο Μπόσκοβιτς στην Αγγλία περ. 1745 – 1820». Στο RJ Boscovich? Vita E Attivita Scientifica; Η ζωή και το επιστημονικό έργο του, εκδ. Piers Bursill-Hall, 511–526. Roma: Istituto della Enciclopedia Italiana, 1993.
 Franolić, Branko. Ο Bošković στη Βρετανία, Journal of croatian Studies Τόμος 43, 2002 croatian accademy of amaric, Νέα Υόρκη ΗΠΑ ISSN 0075-4218
 Hrvatski biografski leksikon [Το Κροατικό Βιογραφικό Λεξικό]. Zagreb 1989. Τόμος 2, σ. 194–199. ISBN 978-86-7053-015-7
 Τζάστιν, Ροντρίγκεζ. «Επιστημονικά Επαναστατικά Ατομικά Έργα». Stevens Journal of Oral Traditions, αρ. 1 (200?): xlv–xc.
 Kargon, Robert. «William Rowan Hamilton, Michael Faraday, και η αναβίωση του ατομισμού του Boscoviche». American Journal of Physics 32, αρ. 10 (1964): 792–795.
 Kargon, Robert. «William Rowan Hamilton και ο Ατομισμός του Μποσκοβιτς». Journal of the History of Ideas 26, αρ. 1 (1965): 137–140.
 Katritsky, Linde. «Οι δεσμοί του Coleridge με κορυφαίους άνδρες της επιστήμης». Σημειώσεις και αρχεία της Βασιλικής Εταιρείας του Λονδίνου 49, αρ. 2 (1995): 261–276.
 Λούκαν, Πίτερ. Ο Ρότζερ Μπόσκοβιτς και ο Κβαντομηχανικός Συνδυασμός Δυναμικών και Στατικών Νόμων. Almagest. Διεθνές Περιοδικό για την Ιστορία της Επιστήμης 6, 1 (2015): 64–79.

 Morais Jr, Luis Carlos de. Alchimia seu Archimagisterium Solis in V Libri . Ρίο ντε Τζανέιρο: Quartica Premium, 2013.
 Πέτκοβιτς, Τόμισκλαβ. Το επίτευγμα του Ρ. Τζ. Μπόσκοβιτς στη Φυσική Φιλοσοφία σε σχέση με την ανάπτυξη της σύγχρονης σωματιδιακής φυσικής. Almagest. Διεθνές Περιοδικό για την Ιστορία της Επιστήμης 6, 1 (2015): 80–103.
 Petrović, Aleksandar. Η παρουσία της Theoria Philosophiae Naturalis του Boscovich και η απουσία των μεταφράσεών της. Almagest. Διεθνές Περιοδικό για την Ιστορία της Επιστήμης 6, 1 (2015): 8–21.
 Priestley, Joseph, και Robert E. Schofield. Επιστημονική αυτοβιογραφία του Joseph Priestley, 1733–1804 · Επιλεγμένη επιστημονική αλληλογραφία. Cambridge, : Εκδόσεις ΜΙΤ, 1966.
 Proverbio, Edoardo. Catalogo delle opere a stampa di Ruggiero Giuseppe Boscovich . Roma: Accademia Nazionale Delle Scienze Detta Dei XL. 2007.
 Σάβκοβιτς, Νάντα. Περιστασιακή Ποίηση του Ρότζερ Μπόσκοβιτς . Almagest. Διεθνές Περιοδικό για την Ιστορία της Επιστήμης 6, 1 (2015): 32–47.
 Scott, Wilson L. «Η Σημασία των «Σκληρών Σωμάτων» στην Ιστορία της Επιστημονικής Σκέψης». Isis 50, αρ. 3 (1959): 199–210.

 Stavinschi, Magda. Ο Boscovich για τα Ρουμανικά Εδάφη. Almagest. Διεθνές Περιοδικό για την Ιστορία της Επιστήμης 6, 1 (2015): 22–31.
 Uršič, Marko. Η διάκριση του Boscovich μεταξύ του Δυναμικού και του Πραγματικού Χώρου από την οπτική γωνία της σύγχρονης αναζήτησης για την ένωση του Νου και της Φύσης. Almagest. Διεθνές Περιοδικό για την Ιστορία της Επιστήμης 6, 1 (2015): 48–63.
 Whyte, Lancelot Law, επιμ. Roger Joseph Boscovich, SJ, FRS, 1711–1787: Μελέτες για τη ζωή και το έργο του στην 250ή επέτειο από τη γέννησή του. Λονδίνο, : G. Allen & Unwin, 1961.
 Williams, L. Pearce. Michael Faraday, μια βιογραφία. Νέα Υόρκη, Basic Books, 1965.
 Williams, L. Pearce. «Μπόσκοβιτς, Μάκο, Ντέιβι και Φαραντέι». Στο RJ Boscovich? Vita E Attivita Scientifica; Η ζωή και το επιστημονικό έργο του, εκδ. Piers Bursill-Hall, 587–600. Roma: Istituto della Enciclopedia Italiana, 1993.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


 Ruggiero Giuseppe Boscovich, by University of St. Andrews
 All Croatian banknotes with Boscovich
 Stamp of Joseph Boscovich

Κατηγορία:Εταίροι της Βασιλικής Εταιρείας
Κατηγορία:Ιησουίτες
Κατηγορία:Ιταλοί ποιητές
Κατηγορία:Ιταλοί φυσικοί
Κατηγορία:Ιταλοί μαθηματικοί
Κατηγορία:Ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι
Κατηγορία:Ιταλοί φιλόσοφοι
Κατηγορία:Ιταλοί αστρονόμοι
Κατηγορία:Κροάτες ποιητές
Κατηγορία:Κροάτες φιλόσοφοι
Κατηγορία:Κροάτες φυσικοί
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις