Ο κόσμος του χθες

Ο κόσμος του χθες: Αναμνήσεις ενός Ευρωπαίου (Die Welt von Gestern. Erinnerungen eines Europäers) είναι αυτοβιογραφικό έργο του Αυστριακού συγγραφέα Στέφαν Τσβάιχ. Το βιβλίο είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας της εξορίας και ολοκληρώθηκε λίγο πριν από τον θάνατο του συγγραφέα, κατά τα τελευταία χρόνια της εξορίας του και εκδόθηκε μετά θάνατον το 1942 στη Στοκχόλμη. 

Το έργο δεν είναι μόνο μια αυτοβιογραφική αφήγηση, αλλά και μια εις βάθος ανάλυση των πολιτιστικών και πολιτικών αλλαγών στην Ευρώπη από τα τέλη του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα. 

 Συγγραφή-δημοσίευση 
Ο Στέφαν Τσβάιχ σχεδίαζε να γράψει τα απομνημονεύματά του από το 1934, όταν, προβλέποντας την προσάρτηση ης Αυστρίας και τους διωγμούς από τους Ναζί, μετανάστευσε από την Αυστρία αρχικά στην Αγγλία και αργότερα στις ΗΠΑ και στη Βραζιλία.  Η συγγραφή ολοκληρώθηκε από το 1939 έως το 1941. Ταχυδρόμησε το χειρόγραφο, δακτυλογραφημένο από τη δεύτερη σύζυγό του Λότε Άλτμαν, στον εκδότη την ημέρα πριν αυτοκτονήσουν και οι δύο τον Φεβρουάριο του 1942. Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά στην πρωτότυπη γερμανική γλώσσα από έναν αντιναζιστικό εκδοτικό οίκο Γερμανόφωνης λογοτεχνίας της εξορίας με έδρα τη Στοκχόλμη το 1942. Τον Απρίλιο του 1943 εκδόθηκε στα αγγλικά στο Λονδίνο. Έχει χαρακτηριστεί ως το πιο διάσημο βιβλίο για την Αυτοκρατορία των Αψβούργων. 

 Παρουσίαση 
μικρογραφία|Ο Στέφαν Τσβάιχ το 1900
Το βιβλίο, το οποίο περιέχει εν μέρει προσωπικές απόψεις του αφηγητή σε πρώτο πρόσωπο, συνδυάζει μια αντικειμενική άποψη για τον πολιτισμό της παλιάς Ευρώπης με έμφαση στη Βιέννη και τις τελευταίες μέρες της Αυστροουγγαρίας υπό τον αυτοκράτορα Φραγκίσκο Ιωσήφ Α΄ της Αυστρίας και τον Κάρολο Α΄ της Αυστρίας. Ο βαθμός στον οποίο ο συγγραφέας απεικόνισε την προσωπική του ζωή σε αυτό το βιβλίο αμφισβητείται. 

Ο Τσβάιχ, γόνος πλούσιας αφομοιωμένης εβραϊκής οικογένειας, περιγράφει τον πολιτισμό, τη λογοτεχνία, τις τέχνες, τις διασκεδάσεις, τη μόδα, τη ζωή των νέων, το εκπαιδευτικό σύστημα, τον αθλητισμό, τη σεξουαλική ηθική η οποία αποτέλεσε το υπόβαθρο για την εμφάνιση της ψυχανάλυσης και το σύστημα αξιών της κοινωνίας που επικρατούσαν εκείνη την εποχή. Το βιβλίο χωρίζεται σε πρόλογο και 16 κεφάλαια. Από τα παιδικά του και τα σχολικά του χρόνια στη Βιέννη στα τέλη του 19ου αιώνα, τη ζωή και τις σπουδές του στην προπολεμική Ευρώπη, μέχρι τους δύο παγκόσμιους πολέμους, το έργο αποτελεί μια αναδρομή στη ζωή του, την οποία θεωρεί αντιπροσωπευτική μιας ολόκληρης γενιάς.

Αναφέρει συναντήσεις και συναντήσεις με Ευρωπαίους καλλιτέχνες, συγγραφείς και διανοούμενους του 19ου και 20ού αιώνα, μεταξύ των οποίων ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε, ο Ρομαίν Ρολάν, ο Ωγκύστ Ροντέν και ο Βέλγος ποιητής Εμίλ Φερχέρεν. Αναφέρει τις τραγικές επιπτώσεις του αντισημιτισμού, αλλά δεν αναλύει λεπτομερώς την εβραϊκή του ταυτότητα. Η φιλία του με τον Σίγκμουντ Φρόιντ περιγράφεται προς το τέλος, κυρίως όσο ζούσαν και οι δύο στο Λονδίνο κατά τον τελευταίο χρόνο της ζωής του Φρόιντ.

Ο Τσβάιχ περιγράφει επίσης τη σταθερότητα της βιεννέζικης κοινωνίας μετά από αιώνες κυριαρχίας των Αψβούργων. Μιλάει ως σύγχρονος μάρτυρας, καταγράφοντας πώς ήταν κάποτε τα πράγματα και πώς δεν μπορούν ποτέ να ξαναγίνουν.

 Περιεχόμενο 
μικρογραφία|Το καφέ Τσεντράλ στη Βιέννη

 Η χρυσή εποχή της ασφάλειας 
Ο Τσβάιχ ξεκινά περιγράφοντας την περίοδο πριν τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο, την οποία αποκαλεί «χρυσή εποχή της ασφάλειας». Περιγράφει τη Βιέννη των νεανικών του χρόνων ως έναν τόπο πολιτιστικού πλούτου και πνευματικής δημιουργίας. Αυτή η περίοδος χαρακτηρίστηκε από μια βαθιά πίστη στην πρόοδο, την εκπαίδευση και την τάξη της μοναρχίας των Αψβούργων. Τονίζει τη σταθερότητα και την αισιοδοξία αυτής της εποχής, η οποία χάθηκε ανεπανόρθωτα λόγω των επακόλουθων πολέμων και πολιτικών αναταραχών.

 Ο Α΄Παγκόσμιος Πόλεμος και οι συνέπειές του 
Ο αντίκτυπος του Α' ΠΠ στην ευρωπαϊκή κοινωνία και την καθημερινή ζωή αποτελεί κεντρικό θέμα στην αφήγηση. Περιγράφει πώς ο πόλεμος σηματοδότησε το τέλος της «χρυσής εποχής» και άφησε ένα βαθύ αίσθημα αβεβαιότητας και απογοήτευσης στον πληθυσμό. Ο ίδιος ο Τσβάιχ βίωσε τον πόλεμο ως ένα βαθύ σημείο καμπής, που τον διαμόρφωσε βαθιά και ενίσχυσε τις ειρηνιστικές του πεποιθήσεις. Ο πόλεμος οδήγησε στην κατάρρευση της παλιάς τάξης πραγμάτων και στην αναδιοργάνωση του πολιτικού χάρτη της Ευρώπης.

 Η περίοδος του Μεσοπολέμου και η άνοδος του Εθνικοσοσιαλισμού 
Για τον συγγραφέα, η περίοδος του Μεσοπολέμου ήταν μια περίοδος προσωπικής επιτυχίας, αλλά και αυξανόμενης πολιτικής ανησυχίας. Περιγράφει την πολιτιστική άνθηση της δεκαετίας του 1920, καθώς και την υφέρπουσα άνοδο του Εθνικοσοσιαλισμού. Ο Τσβάιχ, αφομοιωμένος Εβραίος, Ευρωπαίος πολίτης και ουμανιστής, παρατηρούσε με ανησυχία πώς τα επιτεύγματα του πολιτισμού απειλούνταν από το μίσος, τη μισαλλοδοξία και τον εθνικισμό. Τα έργα του κάηκαν στη Γερμανία και ο ίδιος τελικά αναγκάστηκε σε εξορία.

 Η εξορία και η απώλεια της πατρίδας 
Η εξορία σηματοδοτεί την τελική φάση της ζωής του και του «κόσμου του χθες» του. Έζησε στη Μεγάλη Βρετανία, στις ΗΠΑ και τέλος στη Βραζιλία. Αυτά τα χρόνια σημαδεύτηκαν από τη λαχτάρα για τον χαμένο ευρωπαϊκό πολιτισμό και την αναζήτηση μιας πνευματικής πατρίδας. Παρά τις νέες φιλίες και την αναγνώρισή του ως συγγραφέας, η εξορία δεν μπόρεσε να απαλύνει τη βαθιά θλίψη για την απώλεια της πατρίδας του και την καταστροφή της Ευρώπης. Το έργο του τελειώνει με μια μελαγχολική αναδρομή σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια και μια έκκληση για τη διατήρηση των ανθρωπιστικών αξιών.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Ο χθεσινός κόσμος, μτφ. Σ.Π. (Σωτήρης Πατατζής) Διεθνείς Εκδόσεις Δελήχρυσο 
 Ο κόσμος του χτες, μτφ. Τατιάνα Λιάνη και Καλανταρίδου Αλεξία (Printa, 2006)

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αυτοβιογραφίες
Κατηγορία:Έργα του Στέφαν Τσβάιχ