Ο νόμος του ισχυρότερου

Ο νόμος του ισχυρότερου (Γαλλικά: Loi du plus fort) είναι μια φιλοσοφική και πολιτική θεωρία που υποστηρίζει ότι η ισχύς είναι το θεμέλιο της δικαιοσύνης και της ηθικής. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, το δίκαιο δεν είναι αντικειμενικό ή φυσικό, αλλά μάλλον μια κατασκευή που δημιουργείται από τους ισχυρότερους για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά τους. Αυτή η ιδέα αναπτύχθηκε από τους αρχαίους Έλληνες φιλόσοφους, όπως ο Θουκυδίδης και ο Θρασύμαχος, οι οποίοι υποστήριζαν ότι οι ισχυροί επιβάλλουν τους νόμους τους στους αδύναμους, και ότι η δικαιοσύνη είναι απλώς η θέληση του ισχυρότερου.

Στα Αγγλικά η αντίστοιχη έκφραση είναι «Might makes right», η οποία μεταφράζεται «η δύναμη κάνει το σωστό» ή «η δύναμη είναι το σωστό», και σύμφωνα με την οποία όσοι κατέχουν την εξουσία αποτελούν την πηγή της ηθικής και ελέγχουν την άποψη μιας κοινωνίας για το σωστό και το λάθος.

 Ιστορία 
Η ιδέα, αν και όχι η διατύπωση, έχει αποδοθεί στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, γραμμένη γύρω στο 410 π.Χ. από τον αρχαίο ιστορικό Θουκυδίδη, όπου αναφέρεται από τους Αθηναίους στον Διάλογο Αθηναίων - Μηλίων (Θουκυδίδης 5.89) ότι «... αφού ξέρετε και ξέρουμε ότι κατά την κρίση των ανθρώπων το δίκαιο λογαριάζεται όταν υπάρχει ίση δύναμη για την επιβολή του κι ότι, όταν αυτό δε συμβαίνει, οι δυνατοί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους κι οι αδύναμοι υποχωρούν κι αποδέχονται».Διάλογος Αθηναίων - Μηλίων σε μετάφραση (σε νέα ελληνικά) Ο Έλληνας ιστορικός Θουκυδίδης αφηγείται στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου μια διαμάχη μεταξύ των Αθηναίων και των κατοίκων του νησιού της Μήλου, που βρίσκεται στο νότιο Αιγαίο Πέλαγος, ανατολικά της Σπάρτης. Αυτός ο διάλογος είναι εμβληματικός της σύγκρουσης μεταξύ της ηθικής λογικής και του δικαιώματος του ισχυρότερου. Οι Αθηναίοι απαίτησαν από τους Μήλιους να υποταχθούν στην Αθηναϊκή Συμμαχία και να πληρώσουν φόρο υποτέλειας, αλλιώς κινδύνευαν να δουν την πόλη τους να καταστρέφεται. Οι Μήλιοι διεκδίκησαν το δικαίωμά τους να παραμείνουν ουδέτεροι, επικαλούμενοι το αίσθημα δικαιοσύνης των Αθηναίων και τη συμπόνια τους για μια μικρή, ειρηνική και ανυπεράσπιστη πόλη. Οι Αθηναίοι απάντησαν απότομα ότι η δικαιοσύνη δεν ισχύει μεταξύ άνισων δυνάμεων και πολιόρκησαν τη Μήλο, όπως είχαν απειλήσει να κάνουν. Αφού λιμοκτόνησαν την πόλη και πέτυχαν την παράδοσή της μετά από αρκετούς μήνες, σκότωσαν τους άνδρες σε ηλικία μάχης και υποδούλωσαν τις γυναίκες και τα παιδιά.

Στο πρώτο κεφάλαιο της Πολιτείας του Πλάτωνα, που γράφτηκε γύρω στο 375 π.Χ., ο Θρασύμαχος ισχυρίζεται ότι «η δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο από το συμφέρον του ισχυρότερου», κάτι που ο Σωκράτης αμφισβητεί στη συνέχεια. Ο Καλλικλής στον Γοργία υποστηρίζει ομοίως ότι οι ισχυροί πρέπει να κυβερνούν τους αδύναμους, ως δικαίωμα που οφείλεται στην ανωτερότητά τους.

Το Βιβλίο της Σοφίας, γραμμένο γύρω στον πρώτο αιώνα π.Χ. έως τον πρώτο αιώνα μ.Χ., περιγράφει τη συλλογιστική των ασεβών: «Ας καταπιέζουμε τον δίκαιο φτωχό· ας μην λυπόμαστε τη χήρα ούτε ας φροντίζουμε για τα γκρίζα μαλλιά των ηλικιωμένων. Αλλά ας είναι η δύναμή μας ο νόμος του δικαίου μας, γιατί ό,τι είναι αδύναμο αποδεικνύεται άχρηστο».Wisdom 2, 10-11

Η σχετική ιδέα της «αλίμονο στους ηττημένους» αναφέρεται στην Ιστορία της Ρώμης του Λίβιου, στην οποία καταγράφεται για πρώτη φορά η παρόμοια λατινική φράση «vae victis».

Ο Πλούταρχος παραδίδει ότι ο Μέγας Αλέξανδρος, ίσως ο μεγαλύτερος στρατηλάτης στην ιστορία του ανθρώπου, πένθησε τον θάνατο του φίλου του Ηφαιστίωνα βγαίνοντας σε κυνήγι ανθρώπων καταστρέφοντας το έθνος των Κοσσαίων σφάζοντας όλους τους ενήλικους. Παράλληλα σταύρωσε και τον δύστυχο γιατρό του Ηφαιστίωνα που δεν έφταιγε σε τίποτα.Πλούταρχος. Βίοι Παράλληλοι. Αλέξανδρος - Καίσαρ. Εισαγωγή - μετάφραση - σχόλια Μεταφραστική Ομάδα Κάκτου. Εκδόσεις Κάκτος. Αθήνα. Πρώτη έκδοση 1993. ISBN 960-352-185-X. Άλλοι συγγραφείς δεν αναφέρουν την ιστορία που παραθέτει ο Πλούταρχος.

Τον 16ο αιώνα, ο Ετιέν ντε Λα Μποετί έθεσε ως στόχο να αποδείξει ότι κάθε πολιτική εξουσία βασιζόταν στη νομιμότητα που κάποιος ήταν πρόθυμος να της παραχωρήσει και εξεπλάγη από την ευκολία με την οποία την παραχωρούσαν οι περισσότεροι από τους συγχρόνους του (Διάλογος για την εθελοντική δουλεία, 1574).

Τον 17ο αιώνα, στον μύθο του Ο Λύκος και το Αρνί, ο Ζαν ντε Λα Φονταίν επισήμανε ότι οι σχέσεις εξουσίας βασίζονται κυρίως στις διαφορές μεταξύ των φυσικών ικανοτήτων.

Τον 17ο αιώνα, ο Μπλεζ Πασκάλ επεσήμανε στο βιβλίο του Σκέψεις: «Είναι ορθό να τηρείται αυτό που θεωρείται δίκαιο. Και είναι απαραίτητο να τηρείται ό,τι είναι το πιο δυνατό. Η δικαιοσύνη, χωρίς τη δύναμη, είναι ανίσχυρη. Η δύναμη, χωρίς τη δικαιοσύνη, είναι τυραννική. Η δικαιοσύνη, χωρίς τη δύναμη, προκαλεί αντιρρήσεις, γιατί πάντα θα υπάρχουν οι κακοί. Η δύναμη, χωρίς τη δικαιοσύνη, είναι κατηγορούμενη. Πρέπει, λοιπόν, να συμβαδίζουν η δικαιοσύνη και η δύναμη. Γι' αυτό πρέπει να φροντίζουμε να κάνουμε, ώστε, ό,τι είναι δίκαιο, να είναι ισχυρό κι ό,τι είναι ισχυρό, να είναι δίκαιο. Η δικαιοσύνη υπόκειται σε αντιλογίες, η δύναμη γίνεται αποδεκτή χωρίς αντιλογίες. Έτσι, δεν μπόρεσαν να δώσουν τη δύναμη στη δικαιοσύνη, γιατί η δύναμη καταπολέμησε τη δικαιοσύνη, με τον ισχυρισμό πως ήταν άδικη, κι ότι αυτή (η δύναμη) ήταν δίκαιη. Κι έτσι, μην μπορώντας να κάνουν αυτό που είναι δίκαιο να είναι δυνατό, έκαναν αυτό που είναι δυνατό να είναι δίκαιο.»Μπλεζ Πασκάλ. Σκέψεις. Μετάφραση Π. Αντωνόπουλος. Επιμέλεια Κ. Μετρινός. Εκδόσεις Αναγνωστίδη. Αθήνα. 1979.

Τον 18ο αιώνα, ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ αναρωτήθηκε αν ο νόμος δεν ήταν ένα απλό πέπλο που προοριζόταν να καλύψει με μετριοφροσύνη την πραγματικότητα της βίας: «Καλά εκπαιδευμένος στα καθήκοντά μου και στην ευτυχία μου, κλείνω το βιβλίο, φεύγω από την τάξη και κοιτάζω γύρω μου. Βλέπω άτυχους λαούς να στενάζουν κάτω από τον σιδερένιο ζυγό, την ανθρώπινη φυλή να συνθλίβεται από μια χούφτα καταπιεστές». Σύμφωνα με αυτόν, «ο ισχυρότερος δεν είναι ποτέ αρκετά ισχυρός για να είναι πάντα ο αφέντης, αν δεν μετατρέψει τη δύναμή του σε νόμο και την υπακοή σε καθήκον. Εξ ου και το δικαίωμα του ισχυρότερου...»Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Το Κοινωνικό Συμβόλαιο, l. I, chapitre III, « Du droit du plus fort » Στον «νόμο του ισχυρότερου», ο Ρουσσώ αντιτάχθηκε το 1762 με το έργο του Το Κοινωνικό Συμβόλαιο, την ελάχιστη προϋπόθεση κατά τη γνώμη του για να μπορεί μια ομάδα ή μια ολόκληρη κοινωνία να επιλύει τις συγκρούσεις της και να ζει αρμονικά.

Τον 19ο αιώνα, ο Ναπολέων Βοναπάρτης ισχυρίστηκε πως «η ιστορία γράφεται από τους νικητές».Ανδρέας Συμιακάκης. “Η Ιστορία γράφεται από τους νικητές.” – Ναπολέων. apofthegmata.gr. Ανακτήθηκε στις 20/08/2025.

Μια πρώιμη περίπτωση της φράσης στα Αγγλικά βρίσκεται στο δοκίμιο του Τόμας Κάρλαϊλ με τίτλο Chartism του 1839: «Η Δύναμη και το Δίκαιο διαφέρουν τρομακτικά από ώρα σε ώρα· αλλά αν τα δοκιμάσετε σε αιώνες, θα διαπιστώσετε ότι είναι πανομοιότυπα». Αργότερα, σε μια καταχώρηση ημερολογίου του 1848, διευκρίνισε τη θέση του, λέγοντας ότι «το δίκαιο είναι το αιώνιο σύμβολο της δύναμης» και όχι το αντίστροφο.

Το 1846, ο Αμερικανός ειρηνιστής και υπέρμαχος της κατάργησης της δουλείας Άντιν Μπαλού (1803 - 1890) έγραψε: «Αλλά τώρα, αντί για συζήτηση και διαφωνία, η ωμή βία ανεβαίνει για να σώσει το αμήχανο λάθος και συνθλίβει την αλήθεια και την κάνει σκόνη. Η δύναμη είναι το δίκαιο, και η άχαρη τρέλα συνεχίζει την τρελή της καριέρα συνοδευόμενη από στρατούς και ναυτικά».

Η ομιλία του Αβραάμ Λίνκολν στην Ένωση Κούπερ (1860) αντιστρέφει διάσημα τη φράση λέγοντας: «Ας έχουμε πίστη ότι το δίκαιο γεννά τη δύναμη, και με αυτή την πίστη, ας τολμήσουμε, μέχρι τέλους, να κάνουμε το καθήκον μας όπως το καταλαβαίνουμε».

Ο Άρθουρ Ντέσμοντ έγραψε το βιβλίο «Η Δύναμη Είναι Δικαίωμα» το 1896, το οποίο προκάλεσε κριτική από τον Λέοντα Τολστόι. What is art? Leo Tolstoy

Ο Αμερικανός φιλόσοφος Γουίλιαμ Πέπερελ Μόνταγκιου επινόησε τον όρο Κρατοκρατία, από την ελληνική λέξη κρατερός που σημαίνει ισχυρός, για την κυβέρνηση από εκείνους που είναι αρκετά ισχυροί ώστε να καταλάβουν την εξουσία με βία ή πονηριά.

Σε μια επιστολή προς τον Άλμπερτ Αϊνστάιν το 1932, ο Σίγκμουντ Φρόιντ διερευνά επίσης την ιστορία και την εγκυρότητα της «σύγκρουσης δύναμης έναντι δικαίου».

Και ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, το 1934, στο βιβλίο του Πώς βλέπω τον κόσμο, έγραψε: «Θεωρώ τις ταξικές διαφορές αντίθετες προς τη δικαιοσύνη και σε τελευταία ανάλυση βασισμένες στη δύναμη».Άλμπερτ Αϊνστάιν. Πώς Βλέπω τον Κόσμο. Μετάφραση Άκης Μπογιατζής. Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη. Αθήνα. 1995. ISBN 978-960-236-394-2.

Στις 12 Δεκεμβρίου 1971, στην εφημερίδα Το Βήμα, ο Ευάγγελος Παπανούτσος δημοσίευσε το δοκίμιό του Το δίκαιο της πυγμής. Σε αυτό εξετάζει τον νόμο του ισχυρότερου και παραθέτει σχετικές άλλες φράσεις όπως του Τόμας Χομπς «ο πόλεμος όλων εναντίον όλων» που επικρατεί στο ζωικό βασίλειο («ο νόμος της ζούγκλας»). Επίσης αναφέρεται η φράση «πόλεμος πατήρ πάντων» του Ηράκλειτου και «το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό» που λέγει θυμοσοφικά και με πίκρα ο λαός. Παρόλο που ο Παπανούτσος αναφέρει ότι η βία είναι «ο νόμος της φύσεως», «το της φύσεως δίκαιον» και ότι ο πόλεμος έχει τις ρίζες του σε μια φυσική καταβολή και για αυτό λυμαίνεται την ανθρωπότητα, κλείνει το δοκίμιό του με την αισιόδοξη θεώρηση ότι κάποτε οι λαοί θα ενωθούν σε μία οικουμενόπολη, όπως πολύ ωραία την ονόμασε ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης. Και τότε κοιτάζοντας πίσω στα χρόνια και τα ήθη τα δικά μας θα μιλούν για μας με ιλαρότητα και θα μας ειρωνεύονται που με όλη την εξυπνάδα μας δεν είχαμε καταλάβει ότι το μυαλό είναι πιο δυνατό από τη γροθιά.Ε. Π. Παπανούτσος. Το δίκαιο της πυγμής (και άλλα δοκίμια). Εκδόσεις Νόηση. Αθήνα. 2012. Πρώτη έκδοση 1975. ISBN 9789608294097.

Στις 27 Μαρτίου 1973, ο Μάρλον Μπράντο αρνήθηκε το βραβείο Όσκαρ σε ένδειξη αλληλεγγύης στους ιθαγενείς της Αμερικής, διότι οι περισσότερες ταινίες τους απεικόνιζαν ως βάρβαρους και πολεμοχαρείς, έκφραση της ρατσιστικής προπαγάνδας του ιμπεριαλισμού και της αποικιοκρατίας που δικαιολογούσε τη μεγαλύτερη γενοκτονία στην ιστορία της ανθρωπότητας: Τη σφαγή των Ινδιάνων της Βόρειας και Λατινικής Αμερικής από τους Αμερικανούς και Ευρωπαίους αποικιοκράτες και ιμπεριαλιστές.Η μέρα που ο Μπράντο αρνήθηκε το Οσκαρ. imerodromos.gr. 27/03/2025. Ανακτήθηκε στις 20/08/2025.

Στην ταινία του 1975 του Πιέρ Πάολο Παζολίνι, Σαλό ή οι 120 μέρες στα Σόδομα, ένας από τους πρωταγωνιστές, ο Δούκας, ισχυρίζεται: «Εμείς οι φασίστες είμαστε οι μόνοι αληθινοί αναρχικοί, φυσικά, από τη στιγμή που είμαστε κύριοι του κράτους. Στην πραγματικότητα, η μόνη αληθινή αναρχία είναι αυτή της εξουσίας.»Salò ή οι 120 μέρες στα Σόδομα Quotes. imdb.com. Ανακτήθηκε στις 04/10/2025.

Ο Φίλιππος Τσιγάντες, στο βιβλίο του Εξουσία & απληστία: μια σύντομη ιστορία του κόσμου (2002), θεωρεί πως η ιστορία του ανθρώπου χαρακτηρίζεται από έναν αγώνα ανάμεσα σε μία ανθρώπινη κοινωνία που ζητά κοινωνική δικαιοσύνη και στους ισχυρούς, τους «μεγάλους άρπαγες», όπως τους ονομάζει ο συγγραφέας. Από τη μία πλευρά έχουμε τους νόμους που θεσπίζουν μεγάλοι δάσκαλοι της ανθρωπότητας, όπως οι βραχμάνοι, ο Μωυσής, ο Λάο Τσε, ο Κομφούκιος, ο Βούδας, ο Σόλων, ο Πλάτων, ο Ιησούς Χριστός, ο Μωάμεθ και από την άλλη πλευρά έχουμε τη φύση της ανθρώπινης απληστίας και την αδιάκοπη δίψα για εξουσία.Philippe Gigantès. Εξουσία & απληστία: μια σύντομη ιστορία του κόσμου. Μετάφραση Μαρία Παππά. Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη. Αθήνα. 2004. ISBN 9789601409054.

To 2015, o Πάπας Φραγκίσκος παρατήρησε ότι «τεράστια ανισότητα, αδικία και πράξεις βίας» έχουν προκύψει από την υιοθέτηση της αρχής «η δύναμη είναι το σωστό».Pope Francis, Laudato si' (On Care for our Common Home), paragraph 82, published 24 May 2015, accessed 11 June 2023

 Δείτε επίσης 
 Διάλογος Αθηναίων-Μηλίων

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Φράσεις
Κατηγορία:Πολιτική
Κατηγορία:Κοινωνία
Κατηγορία:Φιλοσοφία