Ο Αντιπρόσωπος (θεατρικό έργο)

Ο Αντιπρόσωπος. Μια χριστιανική τραγωδία () είναι το πρώτο θεατρικό έργο του Γερμανού συγγραφέα Ρολφ Χόχουτ του 1963, το οποίο πραγματεύεται τη στάση του Βατικανού απέναντι στο Ολοκαύτωμα. 

Το έργο αποτελείται από πέντε πράξεις και έχει διάρκεια άνω των 5 ωρών. Κατηγορεί τον Πάπα Πίο ΙΒ΄ για συνενοχή στο Ολοκαύτωμα, υποστηρίζοντας ότι παρέμεινε σιωπηλός για τις φρικαλεότητες του ναζιστικού καθεστώτος για να προστατεύσει τα συμφέροντα της Καθολικής Εκκλησίας: Παρουσιάζει τις προσπάθειες ενός φανταστικού Ιησουίτη ιερέα να ενημερώσει τον Πάπα Πίο ΙΒ΄ για τη μαζική εξόντωση των Εβραίων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης από τη ναζιστική Γερμανία και να τον πείσει να παρέμβει. Τον Οκτώβριο του 1943, κατά τη διάρκεια της απέλασης Ιταλών Εβραίων στο Άουσβιτς, ο ιερέας παροτρύνει τον Πάπα να διαμαρτυρηθεί δημόσια και όταν η έκκλησή του δεν έχει αποτέλεσμα, επιλέγει να ακολουθήσει τους απελαθέντες.

Η «Χριστιανική τραγωδία» του Χόχουτ έκανε πρεμιέρα στις 20 Φεβρουαρίου 1963 στο Δυτικό Βερολίνο σε σκηνοθεσία Έρβιν Πίσκατορ. Η πρεμιέρα πυροδότησε εκτεταμένες διαμαρτυρίες και συζητήσεις και οδήγησε σε διεθνείς διπλωματικές επιπλοκές. Το έργο έχει παιχτεί - συχνά σε συντομευμένη διασκευή - σε πάνω από 25 χώρες μέχρι σήμερα και διασκευάστηκε σε ταινία με τίτλο Αμήν το 2002 από τον Κώστα Γαβρά. 

Το θέμα αποτέλεσε επίσης αντικείμενο διαμάχης όταν αποκαλύφθηκε μια προσπάθεια πολιτικής χειραγώγησης από την KGB κατά τη δημιουργία του, με σκοπό να αμαυρώσει την ηθική εξουσία της Καθολικής εκκλησίας λόγω του απροκάλυπτου αντικομμουνισμού της.

 Υπόθεση 
Βερολίνο, Αύγουστος 1942. Ο νούντσιος του Πάπα και ο γραμματέας του, Ιησουίτης ιερέας Ρικάρντο Φοντάνα, συζητούν για τον Χίτλερ και την κατάσταση της Εκκλησίας στο Γ' Ράιχ. Εμφανίζεται ο αξιωματικός των SS Κουρτ Γκέρσταϊν και τους ενημερώνει ότι πρόσφατα είχε γίνει μάρτυρας της μαζικής δολοφονίας Εβραίων σε θαλάμους αερίων στα στρατόπεδα εξόντωσης Μπέλζεκ και Τρεμπλίνκα. Αναμένοντας ότι ο Πάπας Πίος ΙΒ΄ θα καταργούσε το Ραϊχσκονκορδάτο σε ένδειξη διαμαρτυρίας και θα ευαισθητοποιούσε τον κόσμο αν τον πληροφορούσε για τις φρικαλεότητες της ναζιστικής κυβέρνησης, ο Γκέρσταϊν παροτρύνει τον νούντσιο να διαβιβάσει τις πληροφορίες στην Αγία Έδρα. Ωστόσο, ο νούντσιος δεν πιστεύει ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία είναι υπεύθυνη για τους Εβραίους και δεν θέλει να εναντιωθεί στον Χίτλερ - δίνει μόνο την υπόσχεση ότι θα προσευχηθεί για τα θύματα. Ο Ρικάρντο σοκάρεται και λίγο αργότερα επισκέπτεται τον Γκέρσταϊν στο διαμέρισμά του, όπου δίνει το διαβατήριο και το ράσο του σε έναν Εβραίο στον οποίο ο αξιωματικός των SS προσέφερε καταφύγιο. 

Ο Ρικάρντο ταξιδεύει στη Ρώμη και με τον πατέρα του κόμη Φοντάνα, ο οποίος κατέχει υψηλό αξίωμα στο Βατικανό, επισκέπτονται την Αγία Έδρα για να παρακινήσουν μια διαμαρτυρία κατά του Ολοκαυτώματος. Ο καρδινάλιος γραμματέας που τους υποδέχεται θεωρεί ακατάλληλο να καταγγείλουν δημόσια το ναζιστικό καθεστώς. Επιπλέον, δεδομένης της απειλής που αντιπροσωπεύει η Σοβιετική Ένωση για τον Χριστιανισμό, η ουδετερότητα είναι απαραίτητη: θεωρεί πιο σημαντικό να έχει τον Χίτλερ ως προπύργιο ενάντια στον Στάλιν, επειδή αν οι κομμουνιστές κέρδιζαν τον πόλεμο και επέκτειναν τη σφαίρα επιρροής τους προς τα δυτικά, η Εκκλησία θα υφίστατο δραματική απώλεια ισχύος στην Ευρώπη. 

Τον Οκτώβριο του 1943, ο Ρικάρντο απευθύνεται ξανά στο Βατικανό, και αυτή τη φορά ο αξιωματικός των SS Κουρτ Γκέρσταϊν είναι παρών. Εν τω μεταξύ, Ιταλοί Εβραίοι συλλαμβάνονται και απελαύνονται στο  Άουσβιτς. Ένας καρδινάλιος επισκέπτεται ένα μοναστήρι που προσφέρει καταφύγιο σε προνομιούχους Εβραίους. Ο Ρικάρντο και ο Γκέρσταϊν, ωστόσο, θεωρούν αυτά τα μέτρα ανεπαρκή. Απεγνωσμένα, ο Ρικάρντο σκέφτεται μια απόπειρα δολοφονίας κατά του Πάπα, για την οποία θα μπορούσαν να κατηγορηθούν τα SS, προκειμένου να αναγκάσει την Αγία Έδρα να δράσει. Προσπαθεί να πείσει τον Γενικό Ηγούμενο να καταλάβει το ραδιόφωνο του Βατικανού για να μεταδώσει εκκλήσεις για διαμαρτυρία. Αυτός αρνείται. 

Σε μια συνομιλία με τον Πάπα Πίο ΙΒ΄, ο κόμης Φοντάνα τον παρακινεί να γράψει μια διαμαρτυρία της Εκκλησίας προς την κυβέρνηση του Ράιχ. Ο Πάπας το απορρίπτει: πιστεύει ότι ο Χίτλερ δεν πρέπει να προκαλείται, γιατί μόνο με αυτόν τον τρόπο θα ήταν δυνατό να βοηθηθούν οι απειλούμενοι Εβραίοι στη Ρώμη με διαβατήρια και κρυψώνες. Επίσης, δεν εκφράζει δημόσια καμία σαφή αντίθεση στην απέλαση των Εβραίων λόγω πολιτικών συμφερόντων εξουσίας και ανησυχίας για τα περιουσιακά στοιχεία της Εκκλησίας. «Ένας διπλωμάτης πρέπει να βλέπει κάποια πράγματα και να μένει σιωπηλός», λέει. 

Όταν ο Ρικάρντο δεν βλέπει πλέον καμία πιθανότητα να αλλάξει γνώμη στον Πάπα, καρφιτσώνει ένα αστέρι του Δαβίδ στο ράσο του, πηγαίνει στον σιδηροδρομικό σταθμό και ανεβαίνει σε ένα τρένο με συλληφθέντες Εβραίους. 

Στο στρατόπεδο του Άουσβιτς, ο Ρικάρντο συναντά τον κυνικό γιατρό του στρατοπέδου – που αποφασίζει για τη ζωή και τον θάνατο των κρατουμένων και έχει τα χαρακτηριστικά του Γιόζεφ Μένγκελε – ο οποίος του περιγράφει κακόβουλα τι τον περιμένει. Ο Κουρτ Γκέρσταϊν φτάνει στο Άουσβιτς με πλαστά έγγραφα για να σώσει τον Ρικάρντο, αλλά ο ιερέας είναι αποφασισμένος να πεθάνει μαζί με τους Εβραίους. Ο «γιατρός» ανακαλύπτει την απάτη του Γκέρσταϊν. Ο Ρικάρντο πυροβολείται και ο Γκέρσταϊν συλλαμβάνεται.

 Ιστορικά πρόσωπα 
μικρογραφία|261x261εσ|Ο Κουρτ Γκέρσταϊν (1905 - 1945)
Ο Χόχουτ αναφέρθηκε σε διάφορα ιστορικά πρότυπα για τα πρόσωπα του έργου του. Μεταξύ αυτών είναι ο ιερομόναχος Μαξιμίλιαν Κόλμπε, κρατούμενος αρ. 16670 στο Άουσβιτς, ο οποίος θυσιάστηκε στη θέση του καθολικού οικογενειάρχη Φράνσιτσεκ Γκαγιόβνιτσεκ. Ένα άλλο πρότυπο είναι ο ιερέας του καθεδρικού ναού στο Βερολίνο Μπέρνχαρντ Λίχτενμπεργκ. Συμπεριέλαβε τους Εβραίους στις προσευχές του και όταν τον συνέλαβαν ζήτησε από τη Γκεστάπο να συμμεριστεί την τύχη των Εβραίων που απελαύνονταν. Ο Λίχτενμπεργκ πέθανε κατά τη μεταφορά στο Νταχάου. 

Άλλος χαρακτήρας στο έργο είναι ο Κουρτ Γκέρσταϊν, αξιωματικός του «Ινστιτούτου Υγιεινής» των Βάφεν Ες Ες, ο οποίος προσπάθησε να ενημερώσει το διεθνές κοινό για τα στρατόπεδα εξόντωσης: υπέβαλε λεπτομερή έκθεση στον Σουηδό διπλωμάτη Γκόραν φον Ότερ, καθώς και σε Ελβετούς διπλωμάτες, μέλη της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας με επαφές με τον Πάπα Πίο ΙΒ΄ και στην εξόριστη ολλανδική κυβέρνηση, σε μια προσπάθεια να ενημερώσει τη διεθνή κοινότητα για το Ολοκαύτωμα όπως αυτό συνέβαινε. Το 1945, παραδόθηκε στους Γάλλους, αιχμαλωτίσθηκε και πριν τη δίκη του βρέθηκε απαγχονισμένος στο κελί του. Η «Έκθεση Γκέρσταϊν» χρησιμοποιήθηκε στις δίκες της Νυρεμβέργης.

 Παραπληροφόρηση από την KGB 
Το 1978 ο Ίον Μιχάι Πατσέπα, ένας Ρουμάνος υψηλόβαθμος αξιωματικός της μυστικής υπηρεσίας Σεκουριτάτε αυτομόλησε στην πρεσβεία των ΗΠΑ στη Βόννη της Δυτικής Γερμανίας όπου είχε σταλεί από τον Τσαουσέσκου με μήνυμα στον καγκελάριο Χέλμουτ Σμιτ. Το 2007 δήλωσε ότι τον Φεβρουάριο του 1960, ο Νικίτα Χρουστσόφ ενέκρινε ένα μυστικό σχέδιο (γνωστό ως  Θέση 12) με σκοπό να υπονομεύσει την ηθική εξουσία της Καθολικής εκκλησίας στο απόγειο του Ψυχρού Πολέμου, με κύριο στόχο τον Πάπα Πίο ΙΒ΄ λόγω του αντικομμουνισμού του. Στα πλαίσια αυτής της ευρύτερης εκστρατείας παραπληροφόρησης, ο Πατσέπα ισχυρίστηκε ότι ο στρατηγός  Ιβάν Αγκάγιαντς, επικεφαλής του τμήματος παραπληροφόρησης της KGB, δημιούργησε το περίγραμμα αυτού που επρόκειτο να γίνει το έργο και χρησιμοποίησαν τον Ρολφ Χόχουτ, ο οποίος ήταν ακόμη άγνωστος ως συγγραφέας εκείνη την εποχή. Ο Χόχουτ απέρριψε αυτές τις κατηγορίες. Η υπόθεση συνεχίζει να προκαλεί συζητήσεις, αναλύσεις και αντιπαραθέσεις μεταξύ ιστορικών.

Ο Αμερικανός ραβίνος και ιστορικός Ντέιβιντ Ντάλιν στο βιβλίο του Ο μύθος του Πάπα του Χίτλερ: Πώς ο Πάπας Πίος ΙΒ΄ έσωσε τους Εβραίους από τους Ναζί ανέφερε με εκτενείς λεπτομέρειες ότι στον Πάπα Πίο ΙΒ΄ οφείλεται η σωτηρία πολλών χιλιάδων Εβραίων. 

 Κινηματογραφική μεταφορά 
Το 2002 διασκευάστηκε σε ταινία με τίτλο Αμήν από τον Κώστα Γαβρά.

 Μετάφραση στα ελληνικά 
 Ο Αντιπρόσωπος (1977) | Ρόλφ Χόχουτ, ραδιοφωνικό θέατρο 
 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Λογοτεχνία για το Ολοκαύτωμα