Ανθρωπολογία της τεχνολογίας

Η ανθρωπολογία της τεχνολογίας (Anthropology of Technology) διερευνά τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, τεχνέργων και τεχνολογικών συστημάτων, εστιάζοντας όχι μόνο στη χρηστικότητα των τεχνολογιών αλλά και στις πολιτισμικές, κοινωνικές και συμβολικές διαστάσεις τους. Η θεωρητική αυτή προσέγγιση προσπαθεί να ξεπεράσει τον τεχνολογικό ντετερμινισμό, δηλαδή την ιδέα ότι η τεχνολογία καθορίζει μονοσήμαντα την κοινωνία, και αντ’ αυτού βλέπει τις τεχνολογίες ως ενεργά συστατικά της κοινωνικής ζωήςPfaffenberger, 1992.

Η ανθρωπολογία της τεχνολογίας περιλαμβάνει όχι μόνο τη μελέτη των διαδικασιών και των προϊόντων της σύγχρονης επιστήμης και μηχανικής, αλλά και τις τεχνικές των κοινωνιών μικρής κλίμακας (όπως για παράδειγμα η καλαθοπλεκτικήBunn, 2022. και η κατασκευή τόξων και βελώνLemonnier, 1986., και τις τεχνολογίες του παρελθόντος που μπορούν να ανακτηθούν μόνο από την αρχαιολογία.

Ιστορική εξέλιξη
Η μελέτη της τεχνολογίας ως πολιτισμικού και κοινωνικού φαινομένου έχει τις ρίζες της στις παλαιότερες ανθρωπολογικές και εθνολογικές έρευνες γύρω από τα εργαλεία και τη χειροτεχνία. Ωστόσο, για μεγάλο διάστημα η τεχνολογία θεωρούνταν δευτερεύον πεδίο — συνδεδεμένο κυρίως με την υλική κουλτούρα ή την ιστορία των εφευρέσεωνPfaffenberger, 1992..

Κατά τη δεκαετία του 1980 και 1990, η ανθρωπολογία άρχισε να επαναπροσεγγίζει την τεχνολογία μέσα από τη θεωρία των κοινωνικοτεχνικών συστημάτων (sociotechnical systems), αντλώντας ιδέες από το πεδίο των επιστημονικών και τεχνολογικών μελετών (Science and Technology Studies (STS))Latour, 2005.. Η τεχνολογία δεν θεωρείται πλέον απομονωμένο τεχνικό εργαλείο, αλλά ένα δίκτυο σχέσεων, πρακτικών και αξιών. Καθώς οι τεχνολογίες έγιναν όλο και πιο διαδεδομένες και καθοριστικές για την καθημερινή ζωή, αυξήθηκε και το θεωρητικό ενδιαφέρον για τις κοινωνικές τους σημασίεςIngold, 2000..

Βασικές θεωρίες και έννοιες
Τεχνολογία ως κοινωνική και συμβολική πρακτική
Η ανθρωπολογία της τεχνολογίας προσεγγίζει την τεχνολογία ως σύνολο κοινωνικών πρακτικών και νοημάτων, όχι απλώς ως εργαλεία ή μέσα για επίτευξη στόχων. Οι τεχνολογίες ενσωματώνουν κοινωνικές αξίες, δομές εξουσίας και πολιτισμικές λογικές. Κατά συνέπεια, κάθε τεχνολογικό αντικείμενο ή διαδικασία είναι επίσης φορέας πολιτισμικού συμβολισμού.

Η θεωρία των δρώντων δικτύων  (Actor-Network Theory)
Η θεωρία των δρώντων δικτύων του Μπρουνό Λατούρ (Bruno Latour) αποτέλεσε θεμελιώδη θεωρητική καμπή. Σύμφωνα με αυτήν, τόσο οι άνθρωποι όσο και τα μη ανθρώπινα στοιχεία (π.χ. εργαλεία, μηχανές, λογισμικά) λειτουργούν ως «δρώντα υποκείμενα» (actors) μέσα σε δίκτυα σχέσεων. Το κοινωνικό, επομένως, δεν προϋπάρχει. Συγκροτείται συνεχώς μέσα από τη δικτύωση ανθρώπινων και μη ανθρώπινων στοιχείων. Η τεχνολογία δεν είναι απλώς αποτέλεσμα κοινωνικών διεργασιών αλλά ενεργό στοιχείο που διαμορφώνει κοινωνικές καταστάσεις.

Η Θεωρία των δρώντων δικτύων έχει επιδράσει βαθιά στη σύγχρονη ανθρωπολογία της τεχνολογίας, προσφέροντας μια ολιστική ερμηνεία που υπερβαίνει τον παραδοσιακό διαχωρισμό μεταξύ «τεχνικού» και «κοινωνικού».

Περιβάλλον, δεξιότητα και διαβίωση
Ο Τιμ Ίνγκολντ (Tim Ingold) (2000) εισάγει μια φαινομενολογική και οικολογική προσέγγιση, βλέποντας την τεχνολογία όχι ως στατικό αντικείμενο αλλά ως διαδικασία που συνδέεται με τη μάθηση, την κίνηση και τη διαβίωση. Οι άνθρωποι δεν «εφαρμόζουν» απλώς τεχνικές· μαθαίνουν μέσω συμμετοχής και σχέσης με το περιβάλλον. Η τεχνολογία, έτσι, αποτελεί μορφή εμπειρίας του κόσμου.

Η αντίληψη αυτή διαφοροποιείται από τη λειτουργιστική ή δομική προσέγγιση. Η γνώση και η τεχνική είναι ενσωματωμένες στη σωματική εμπειρία και στην πρακτική επαφή με τα υλικά.

Κοινωνικοτεχνικά συστήματα και συμβολικές διαστάσεις
Ο Μπράιαν Πφαφενμπέργκερ (Bryan Pfaffenberger) (1992) προτείνει να δούμε την τεχνολογία ως κοινωνικοτεχνικό σύστημα (sociotechnical system) που ενώνει τεχνικά, κοινωνικά και ιδεολογικά στοιχεία. Οι τεχνολογίες δεν είναι ουδέτερες. Φέρουν ενσωματωμένες κοινωνικές αξίες και αναπαράγουν ή αμφισβητούν δομές εξουσίας. Ο ίδιος επισημαίνει ότι κάθε τεχνολογικό αντικείμενο πρέπει να μελετάται μέσα στο κοινωνικό του πλαίσιο, το οποίο περιλαμβάνει και τους μηχανισμούς εξουσίας, την ιδεολογία και τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις που το συνοδεύουν.

Θεωρητικές προκλήσεις και κριτική
Παρόλο που οι παραπάνω θεωρίες έχουν εμπλουτίσει την ανθρωπολογική σκέψη, έχουν δεχθεί και σημαντικές κριτικές.

Πρώτον, τίθεται το ζήτημα της εξουσίας και των ανισοτήτων. Οι τεχνολογίες συχνά προωθούνται από ισχυρούς θεσμούς ή εταιρείες, ενσωματώνοντας σχέσεις εξουσίας. Η θεωρία των δρώντων δικτύων, για παράδειγμα, κατηγορείται ότι αγνοεί τη δομική ανισότητα και την πολιτική οικονομία, δίνοντας υπερβολική «πράξη» στα αντικείμενα.

Δεύτερον, υπάρχει η πρόκληση των πολιτισμικών διαφορών. Η χρήση μιας τεχνολογίας ποικίλει ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο —η ίδια τεχνολογία μπορεί να έχει διαφορετικές σημασίες και λειτουργίες σε διαφορετικές κοινωνίεςIngold, 2000.

Τρίτον, τίθεται το ερώτημα της υλικότητας. Αν και οι θεωρίες όπως η θεωρία των δρώντων δικτύων προσφέρουν μια μη-ανθρωποκεντρική προοπτική, υπάρχει ο κίνδυνος να παραμεληθούν οι αισθητηριακές, βιωματικές πτυχές της τεχνολογικής πράξης, τις οποίες αναδεικνύει η προσέγγιση του Ingold (2000).

Τέλος, υπάρχει το ζήτημα της αλλαγής και συνέχειας. Οι τεχνολογικές καινοτομίες συχνά παρουσιάζονται ως ρήξεις, ωστόσο η ανθρωπολογία δείχνει ότι οι νέες τεχνολογίες ενσωματώνονται σε υπάρχουσες πολιτισμικές και κοινωνικές λογικές). Έτσι, η τεχνολογία δεν είναι μόνο κινητήρια δύναμη αλλαγής αλλά και φορέας συνέχειας.

Σύγχρονες εξελίξεις
Η σύγχρονη ανθρωπολογία της τεχνολογίας διευρύνεται προς νέα πεδία:

Ψηφιακή ανθρωπολογία: μελέτη της σχέσης ανθρώπων και ψηφιακών μέσων, από τα κοινωνικά δίκτυα έως τους αλγόριθμους και την τεχνητή νοημοσύνηBruun et al., 2022..

Φεμινιστικές και αποαποικιοκρατικές προσεγγίσεις: εξέταση του πώς οι τεχνολογίες αναπαράγουν ή αμφισβητούν έμφυλες και φυλετικές ιεραρχίες.

Περιβαλλοντική τεχνολογία: εστίαση στη βιωσιμότητα, τη σχέση τεχνολογίας και οικολογίας, και στη δυνατότητα τεχνολογικών λύσεων που να ενισχύουν την αλληλεξάρτηση ανθρώπου-περιβάλλοντος.

Αυτές οι προσεγγίσεις δείχνουν ότι η ανθρωπολογία της τεχνολογίας δεν είναι στατική· εξελίσσεται διαρκώς, ενσωματώνοντας νέες θεωρίες, πεδία και μεθοδολογίες.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Ingold, T. (2000). The Perception of the Environment: Essays on Livelihood, Dwelling and Skill. Routledge.ISBN 9780415228312.
Latour, B. (2005). Reassembling the Social: An Introduction to Actor-Network Theory. Oxford University Press. ISBN 9780199256044. 

Pfaffenberger, B. (1992). Social anthropology of technology. Annual Review of Anthropology, 21(1), 491–516. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.an.21.100192.002423

Κατηγορία:Ανθρωπολογία
Κατηγορία:Αρχαιολογία
Κατηγορία:Τεχνολογία