Μεφίστο (μυθιστόρημα)

Μεφίστο - Μυθιστόρημα μιας καριέρας () είναι το έκτο μυθιστόρημα του Γερμανού συγγραφέα Κλάους Μαν. Εκδόθηκε το 1936 στο Άμστερνταμ, όπου ο συγγραφέας βρισκόταν σε αυτοεξορία λόγω του ναζιστικού καθεστώτος, και είναι ένα σημαντικό έργο της «λογοτεχνίας της εξορίας».

Το μυθιστόρημα αφηγείται την ιστορία της καριέρας του ηθοποιού Χέντρικ Χέφγκεν, ο οποίος πρόδωσε τα ιδανικά του και προσχώρησε στο Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα (Ναζί) για να διατηρήσει τη δουλειά του και να ανέλθει κοινωνικά. Περιγράφει επίσης την εσωτερική σύγκρουση του αντιήρωα, ο οποίος συνειδητοποιεί την ανηθικότητα των πράξεών του. Αναφέρεται στην πολιτική και κοινωνική κατάσταση στη ναζιστική Γερμανία και αποκαλύπτει τους μηχανισμούς που επέτρεψαν στο καθεστώς να καταλάβει τον έλεγχο της πολιτιστικής ζωής. Η ιστορία αποτελεί συμβολικό παράδειγμα της σαγηνευτικής δύναμης που άσκησε το ολοκληρωτικό καθεστώτος σε πολλούς διανοούμενους και καλλιτέχνες και των καταστροφικών συνεπειών της συνεργασίας τους.

Ο φανταστικός καλλιτέχνης είναι ένα ελαφρά καλυμμένο πορτρέτο του Γερμανού ηθοποιού Γκούσταφ Γκρύνγκενς.  Αν και ο Κλάους Μαν το αρνήθηκε, στη Δυτική Γερμανία το βιβλίο οδήγησε σε μια μακρά νομική διαμάχη μετά τον πόλεμο, απαγορεύτηκε με δικαστική απόφαση το 1968 και δεν εκδόθηκε μέχρι το 1981.

 Ο τίτλος 
Ο τίτλος του μυθιστορήματος και οι παραλληλισμοί με τη μορφή του Μεφιστοφελή στον Φάουστ του Γκαίτε δεν επιλέχθηκαν τυχαία. Η καριέρα και η ανοδική πορεία του Χέφγκεν μπορούν να ερμηνευθούν ως «συμφωνία με τον διάβολο». Όπως ο Φάουστ, που πούλησε την ψυχή του, ο Χέφγκεν πούλησε την ηθική του ακεραιότητα στο ναζιστικό καθεστώς προκειμένου να επιτύχει επαγγελματική επιτυχία.

 Ιστορικό 
Ο Κλάους Μαν κατέφυγε στην εξορία τον Μάρτιο του 1933 για να αποφύγει τις πολιτικές διώξεις από το ναζιστικό καθεστώς. Στο Άμστερνταμ εξέδωσε το περιοδικό Die Sammlung, το οποίο στρεφόταν κατά του Εθνικοσοσιαλισμού. Ο φίλος του εκδότης Φριτς Χέλμουτ Λάντσχοφ του έκανε μια «σχετικά γενναιόδωρη προσφορά», όπως έγραψε ο Μαν στη μητέρα του στις 21 Ιουλίου 1935, να λαμβάνει μηνιαίο μισθό για να γράψει ένα ουτοπικό μυθιστόρημα για την Ευρώπη σε 200 χρόνια. Ωστόσο, ο Μαν απέρριψε την ιδέα, δηλώνοντας ότι δεν μπορούσε να γράψει ένα απολιτικό μυθιστόρημα σε εκείνη την καμπή της ιστορίας. Ο συγγραφέας Χέρμαν Κέστεν του πρότεινε να γράψει ένα μυθιστόρημα για έναν ομοφυλόφιλο καριερίστα στο Γ' Ράιχ, με θέμα τον διευθυντή του Κρατικού θεάτρου Γκούσταφ Γκρύνγκενς. Η ομοφυλοφιλία του Γκρύνγκενς ήταν ευρέως γνωστή. 

Το 1924, ο Κλάους Μαν, η αδερφή του Έρικα, ο Γκρύνγκενς και η Πάμελα Βέντεκιντ είχαν συνεργαστεί σε μια θεατρική παραγωγή του έργου του Μαν Άνια και Εσθήρ και είχαν περιοδεύσει στη Γερμανία. Ο Γκρύνγκενς και η Έρικα Μαν παντρεύτηκαν το 1926, αλλά χώρισαν το 1929. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο Γκρύνγκενς και ο Μαν συμμετείχαν σε έναν θεατρικό θίασο που τον Ιανουάριο του 1933 περιόδευε στην Ισπανία. Όταν ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος της Γερμανίας στις 30 Ιανουαρίου 1933, ο θίασος βρισκόταν στη Μαδρίτη και ο Μαν προέτρεψε τον Γκρύνγκενς να μην επιστρέψει στη Γερμανία. Αυτός αγνόησε τη συμβουλή και όχι μόνο επέστρεψε στη Γερμανία, αλλά ασπάστηκε το ναζιστικό καθεστώς (για καθαρά καιροσκοπικούς λόγους), γεγονός που ο Μαν δεν συγχώρησε ποτέ στον πρώην στενό φίλο του. Ο Κλάους Μαν αυτοεξορίστηκε, στη Γερμανία μπήκε στη μαύρη λίστα και καταγγέλθηκε ως «επικίνδυνος ημι-Εβραίος», τα βιβλία του κάηκαν και η γερμανική του υπηκοότητα ανακλήθηκε. Ο Γκρύνγκενς γνώρισε μια ραγδαία άνοδο ως ηθοποιός, σκηνοθέτης θεάτρου και κινηματογράφου στη ναζιστική Γερμανία υπό την αιγίδα του Χέρμαν Γκέρινγκ. Παρ' όλα αυτά, αν και επιτέθηκε στον Γκρύνγκενς σε άρθρα εφημερίδων, ο Μαν δεν χρησιμοποίησε την ομοφυλοφιλία ως θέμα στο μυθιστόρημα, καθώς, υπό τον διωγμό των ομοφυλόφιλων από τους Ναζί, ο ηθοποιός θα είχε τεθεί σε κίνδυνο, κάτι που ήταν αντίθετο με τις αξίες και τη δράση του Κλάους Μαν ως κορυφαίου αντιφασίστα. 

Μετά την έκδοση του μυθιστορήματος το 1936, η εφημερίδα Pariser Tageszeitung το παρουσίασε ως ένα «μυθιστόρημα με κλειδί» - που αναφέρεται σε πραγματικούς ανθρώπους. Ο Μαν δυσανασχέτησε με τον χαρακτηρισμό και υποστήριξε ότι δεν είχε γράψει για ένα συγκεκριμένο άτομο, αλλά για έναν τύπο ατόμου. Ωστόσο, πολλές προσωπικότητες είναι αναμφισβήτητα αναγνωρίσιμες, συμπεριλαμβανομένων εκτός από τον Γκρύνγκενς, τον Χέρμαν Γκέρινγκ και την ερωμένη και μετέπειτα σύζυγό του, τον Καρλ Στερνχάιμ, τον Γκότφριντ Μπεν, την Μάρλεν Ντίτριχ, την Πάμελα Βέντεκιντ, τον Τόμας Μαν και την κόρη του Έρικα Μαν.

 Υπόθεση 
μικρογραφία|Ο Κλάους Μαν το 1933
Ο ταλαντούχος και φιλόδοξος θεατρικός ηθοποιός Χέντρικ Χέφγκεν εργαζόταν στο Θέατρο του Αμβούργου από τη δεκαετία του 1920. Παράλληλα με τη θεατρική του καριέρα, ήταν πολιτικά ενεργός με κλίση στις αριστερές ιδεολογίες. Ο Χέφγκεν τραβάει την προσοχή του διάσημου κοινωνικού κριτικού Τέοφιλ Μάρντερ, ο οποίος του βρίσκει δουλειά στο Κρατικό Θέατρο του Βερολίνου. Μέσω του γάμου του με την Μπάρμπαρα Μπρούκνερ, κόρη του Προσωπικού Συμβούλου, ο Χέφγκεν έχει πλέον διασυνδέσεις στους υψηλότερους κύκλους. Μέσω αυτών των διασυνδέσεων, παίρνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Μεφιστοφελή στον Φάουστ του Γκαίτε. Η παράσταση σημείωσε τεράστια επιτυχία και ο Χέφγκεν απέκτησε απίστευτη δημοτικότητα στο τέλος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, τόσο στον απλό κόσμο όσο και στην υψηλή κοινωνία.

Κατά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, ο Χέφγκεν βρισκόταν στην Ισπανία για το γύρισμα μιας ταινίας. Είχε έτσι την ευκαιρία να εξοριστεί, καθώς είχε εκφρασθεί υπέρ των κομμουνιστών παλαιότερα. Αρχικά κατέφυγε στη Γαλλία γιατί έμαθε ότι ήταν στη «μαύρη λίστα», ωστόσο, αφού έλαβε μια επιστολή που τον διαβεβαίωνε ότι τίποτε δεν θα του συνέβαινε λόγω του παρελθόντος του, επέστρεψε στη Γερμανία.

Πίσω στο Βερολίνο, ο Χέφγκεν αναλαμβάνει πάλι τον ρόλο του Μεφιστοφελή με τη βοήθεια της Λότε Λίντενταλ, της ερωμένης και αργότερα συζύγου του στρατηγού της αεροπορίας. Η ερμηνεία σημειώνει για άλλη μια φορά τεράστια επιτυχία, επιτρέποντας στον Χέφγκεν να αποσπάσει την προσοχή από το αριστερό παρελθόν του.
μικρογραφία|247x247εσ|Ο Γκούσταφ Γκρύνγκενς το 1936 στον ρόλο του Άμλετ
Κατά τη διάρκεια του διαλείμματος μιας παράστασης, ο στρατηγός της αεροπορίας καλεί τον Χέφγκεν, ο οποίος καταφέρνει να κερδίσει την υποστήριξή του. Ο Χέφγκεν ομολογεί τα πάντα στον νέο του φίλο, ώστε να τον προστατεύσει. Ο Χέφγκεν δεν θεωρεί τον εαυτό του Ναζί, συμβάλλει στην απελευθέρωση του κομμουνιστή φίλου του Ότο Ούλριχς από στρατόπεδο συγκέντρωσης και προσλαμβάνει μια Εβραία γραμματέα. Αλλά για να αποφύγει να τραβήξει την προσοχή, χωρίζει τη σύζυγό του Μπάρμπαρα, η οποία εκδίδει περιοδικά κατά του ναζιστικού καθεστώτος στην εξορία.

Ο Χέφγκεν προάγεται σε καλλιτεχνικό διευθυντή του Κρατικού Θεάτρου του Βερολίνου από τον ισχυρό φίλο του, παίρνει και τον ρόλο του Άμλετ αλλά το τίμημα της επιτυχίας του είναι υψηλό. Ο Χέφγκεν ζει με τον διαρκή φόβο της ανακάλυψης και των διώξεων. Οι πρώην φίλοι και σύντροφοί του είναι είτε εξόριστοι είτε νεκροί, και οι σχέσεις του με όσους παραμένουν είναι τεταμένες από δυσπιστία και τον φόβο της προδοσίας. Η ψυχολογική πίεση και οι ηθικοί συμβιβασμοί τον κάνουν να συνειδητοποιήσει ότι στην πραγματικότητα έκανε μια συμφωνία με τον διάβολο (δηλαδή τον Ναζισμό ) και έχασε τις ανθρώπινες αξίες του (καταγγέλλοντας μάλιστα την ερωμένη του). Τα σκληρά αλλά αληθινά λόγια παλιών «συντρόφων» του τον πληγώνουν βαθιά και βυθίζεται σε απόγνωση. Η καριέρα του, χτισμένη πάνω στην υποταγή και την προδοσία, τον οδηγεί σε προσωπική και ηθική κατάρρευση. 

 Νομική διαμάχη 
Μετά τον θάνατο του Γκρύνγκενς, ο θετός γιος του Πέτερ Γκόρσκι μήνυσε τον εκδοτικό οίκο στη Δυτική Γερμανία και πέτυχε την απαγόρευση της έκδοσης, η οποία επικυρώθηκε από το Εφετείο του Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου το 1968. Το μυθιστόρημα, ωστόσο, ήταν ακόμα διαθέσιμο (και εισαγόμενο) στην Ανατολική Γερμανία όπου είχε εκδοθεί από το 1956. Το 1981, εκδόθηκε στη Δυτική Γερμανία. 

 Διασκευές 

 Το 1981 το μυθιστόρημα διασκευάστηκε σε ταινία με τον ομώνυμο τίτλο σε σκηνοθεσία του Ούγγρου Ίστβαν Σάμπο.
 Το μυθιστόρημα διασκευάστηκε σε θεατρικό έργο από την Αριάν Μνουσκίν.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 
 Μεφίστο, μτφ. Δημήτρης Ηλιόπουλος, εκδ. Ελληνική Ευρωεκδοτική,1982
 Μεφίστο, μτφ. Σοφία Αυγερινού, εκδ. Έρμα, 2019
 Μεφίστο, μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Άγρα, 2020

 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες