Ανάλυση χρήσης φθοράς

Η ανάλυση χρήσης φθοράς ή ανάλυση ιχνών χρήσης (use-wear analysis) αποτελεί μια από τις πιο θεμελιώδεις μεθόδους στη μελέτη της λιθοτεχνολογίας και της αρχαιολογίας εν γένει. Στόχος της είναι η αναγνώριση των λειτουργιών που είχαν τα λίθινα ή άλλα τέχνεργα μέσω της εξέτασης των μικροσκοπικών αλλοιώσεων που εμφανίζονται στις επιφάνειές τους εξαιτίας της χρήσηςKeeley, 1980.. Οι αλλοιώσεις αυτές, γνωστές ως «ίχνη χρήσης», προκύπτουν από επαναλαμβανόμενες κινήσεις και τριβές κατά τη διάρκεια δραστηριοτήτων όπως κοπή, ξύσιμο, διάτρηση ή λείανση. Μέσα από την ανάλυσή τους, οι αρχαιολόγοι επιχειρούν να αποκαλύψουν πληροφορίες σχετικά με τις τεχνολογικές πρακτικές, τις οικονομικές δραστηριότητες και τις κοινωνικές συμπεριφορές των προϊστορικών κοινοτήτων.

Η μέθοδος αναπτύχθηκε συστηματικά κατά τη δεκαετία του 1970, όταν ο Lawrence Keeley (1980) καθιέρωσε ένα πρωτόκολλο μικροφθοράς μέσω του οποίου ήταν δυνατή η διάκριση διαφορετικών τύπων χρήσης λίθινων εργαλείων. Η συνεισφορά του ήταν καθοριστική, καθώς μετέτρεψε τη μελέτη της φθοράς σε ένα ποσοτικοποιήσιμο και επαναλήψιμο αντικείμενο επιστημονικής έρευνας. Μεταγενέστερες έρευνες εστίασαν στην τυποποίηση των κριτηρίων παρατήρησης και στη δημιουργία συγκριτικών συλλογών πειραματικών εργαλείων, προκειμένου να εξασφαλιστεί η εγκυρότητα των ερμηνειώνvan Gijn, 2010..

Μεθοδολογικές προσεγγίσεις
Η ανάλυση ιχνών χρήσης διακρίνεται σε δύο βασικές προσεγγίσεις: τη μακροσκοπική και τη μικροσκοπική. Η μακροσκοπική ανάλυση αφορά την παρατήρηση των φθορών με γυμνό μάτι ή με χαμηλή μεγέθυνση (μέχρι 50x), εστιάζοντας σε μεγαλύτερες αλλοιώσεις, όπως απολεπίσεις, θραύσεις ή αλλαγές στο σχήμα της κόψης. Αυτή η μέθοδος χρησιμοποιείται συχνά σε πεδία όπου η λεπτομερής μικροσκοπική ανάλυση δεν είναι εφικτή ή όταν τα ίχνη χρήσης είναι εκτεταμέναAdams et al., 2009..

Αντιθέτως, η μικροσκοπική ανάλυση πραγματοποιείται με τη χρήση οπτικών ή ηλεκτρονικών μικροσκοπίων και επικεντρώνεται στην αναγνώριση μικροσκοπικών γυαλάδων, γραμμώσεων και απολεπίσεων στην επιφάνεια του εργαλείου. Μέσα από αυτήν την παρατήρηση είναι δυνατή η διάκριση του υλικού με το οποίο ήρθε σε επαφή το εργαλείο — για παράδειγμα, οι γυαλάδες από επαφή με φυτικά υλικά διαφέρουν σαφώς από εκείνες που προκαλούνται από κόκαλο ή δέρμα (van Gijn, 2010). Οι ερευνητές χρησιμοποιούν πειραματικά δεδομένα για να συγκρίνουν τα παρατηρούμενα ίχνη με γνωστές μορφές φθοράς, διαμορφώνοντας έτσι ερμηνευτικά πρότυπα.

Ο ρόλος της πειραματικής αρχαιολογίας
Η πειραματική αρχαιολογία αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της ανάλυσης ιχνών χρήσης. Μέσα από ελεγχόμενα πειράματα, οι αρχαιολόγοι κατασκευάζουν και χρησιμοποιούν λίθινα εργαλεία για την εκτέλεση συγκεκριμένων εργασιών —όπως κοπή φυτών, ξύσιμο δέρματος ή επεξεργασία ξύλου— και στη συνέχεια παρατηρούν τις φθορές που δημιουργούνται. Οι επιφάνειες των εργαλείων αυτών χρησιμεύουν ως πρότυπα για τη σύγκριση με τα ευρήματα από αρχαιολογικές θέσεις.

Η πειραματική προσέγγιση επιτρέπει την επαναληψιμότητα και αντικειμενικότητα των αποτελεσμάτων. Για παράδειγμα, ο Adams και οι συνεργάτες του (2009) ανέπτυξαν ένα σύστημα ποσοτικοποίησης των φθορών μέσω παρατήρησης των μακροτεχνικών επιφανειών (macro-lithic artefacts), δίνοντας έμφαση στα εργαλεία λείανσης και σύνθλιψης. Αυτές οι μελέτες επιβεβαίωσαν ότι διαφορετικά υλικά αφήνουν χαρακτηριστικά μοτίβα φθοράς, τα οποία μπορούν να αναγνωριστούν με συνέπεια.

Τεχνολογικές καινοτομίες
Τα τελευταία χρόνια, η εξέλιξη των ψηφιακών τεχνολογιών έχει επιφέρει σημαντική πρόοδο στην ακρίβεια και την αξιοπιστία της ανάλυσης ιχνών χρήσης. Η εισαγωγή της τρισδιάστατης (3D) απεικόνισης και της ποσοτικής ανάλυσης επιφανειών επέτρεψε τη μέτρηση παραμέτρων όπως η τραχύτητα, το βάθος και η κατεύθυνση των μικροφθορώνStemp & Watson, 2013.. Οι μετρήσεις αυτές καθιστούν δυνατή τη στατιστική σύγκριση μεταξύ διαφορετικών επιφανειών και μειώνουν τον υποκειμενικό παράγοντα που συχνά επηρεάζει τις οπτικές παρατηρήσεις.

Η ανάλυση υφής επιφάνειας (surface texture analysis), βασισμένη σε προδιαγραφές του ISO για τη μέτρηση τραχύτητας, έχει καθιερωθεί ως τυποποιημένο εργαλείο. Οι Stemp και Watson (2013) υπογράμμισαν ότι η χρήση τέτοιων μεθόδων συμβάλλει στη δημιουργία ποσοτικών βάσεων δεδομένων, ανοίγοντας τον δρόμο για τη μηχανική μάθηση και την αυτοματοποιημένη ταξινόμηση των ιχνών στο μέλλον. Έτσι, η ανάλυση ιχνών χρήσης μετασχηματίζεται από μια περιγραφική σε μια αναλυτική και υπολογιστική επιστήμη.

Εφαρμογές
Η πρακτική σημασία της ανάλυσης ιχνών χρήσης είναι εκτεταμένη. Μέσα από τη μελέτη των εργαλείων, οι ερευνητές μπορούν να ανασυνθέσουν οικονομικές πρακτικές, όπως η κατεργασία δερμάτων, η γεωργική παραγωγή ή η ξυλουργία (van Gijn, 2010). Σε προϊστορικές θέσεις όπως το Τσαταλχογιούκ στην Ανατολία, η ανάλυση ιχνών χρήσης αποκάλυψε ποικιλία δραστηριοτήτων, δείχνοντας ότι ορισμένα εργαλεία είχαν πολλαπλές χρήσεις.

Επιπλέον, η μέθοδος έχει συμβάλει στην κατανόηση της κοινωνικής οργάνωσης και της κατανομής εργασίας, καθώς οι τύποι εργαλείων και τα ίχνη τους μπορεί να συσχετιστούν με συγκεκριμένα φύλα, ηλικιακές ομάδες ή επαγγελματικές δραστηριότητες. Παράλληλα, η σύγκριση ιχνών μεταξύ διαφορετικών γεωγραφικών περιοχών επιτρέπει την ανίχνευση τεχνολογικών παραδόσεων και πολιτισμικών επαφών.

Περιορισμοί
Παρά την επιστημονική της ωριμότητα, η ανάλυση ιχνών χρήσης αντιμετωπίζει ορισμένες προκλήσεις. Ένας από τους σημαντικότερους περιορισμούς αφορά την υποκειμενικότητα στην παρατήρηση και ερμηνεία των φθορών. Παρά τις προσπάθειες τυποποίησης, οι διαφορές στην εμπειρία των ερευνητών ή στις συνθήκες παρατήρησης μπορεί να οδηγήσουν σε διαφορετικά αποτελέσματα.

Επιπλέον, οι διαδικασίες απόθεσης και διατήρησης των εργαλείων επηρεάζουν την κατάσταση της επιφάνειας. Η διάβρωση, η τριβή με το έδαφος ή η επαναχρησιμοποίηση μπορούν να αλλοιώσουν ή να καλύψουν τα πρωτογενή ίχνη χρήσης, καθιστώντας δυσχερή την ανάλυσηAdams et al., 2009. Για τον λόγο αυτόν, η ανάλυση ιχνών χρήσης πρέπει πάντα να συνδυάζεται με άλλες αρχαιομετρικές προσεγγίσεις, όπως τη χημική ανάλυση υπολειμμάτων ή τη μακρομορφολογική μελέτη των εργαλείων.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Adams, J., Delgado, S., Dubreuil, L., Hamon, C., Plisson, H., & Risch, R. (2009). Functional analysis of macro-lithic artefacts: A focus on working surfaces. Journal of Archaeological Science, 36(3), 704–713. https://doi.org/10.1016/j.jas.2008.10.012
Keeley, L. H. (1980). Experimental determination of stone tool uses: A microwear analysis. University of Chicago Press. ISBN 9780226428957
Stemp, W. J., & Watson, A. S. (2013). Quantifying lithic microwear with 3D surface texture analysis. Journal of Archaeological Science, 40(2), 763–775. https://doi.org/10.1016/j.jas.2012.09.004
van Gijn, A. L. (2010). Flint in focus: Lithic biographies in the Neolithic and Bronze Age. Oxbow Books. ISBN 9781842173922

 Περαιτέρω ανάγνωση 
 Darvill, T (ed.) (2003). Oxford Concise Dictionary of Archaeology, Oxford: Oxford University Press. .
 Odell, George. "Verifying the Reliability of Lithic Use-Wear Assessments by 'Blind Tests': The Low-Power Approach." Journal of Field Archaeology 7 (1980): 1-34.

Κατηγορία:Λίθινο εργαλείο
Κατηγορία:Αρχαιολογικές μέθοδοι
Κατηγορία:Αρχαιολογική επιστήμη