Διαταραχή (αρχαιολογία)

Διαταραχή στο αρχαιολογικό πλαίσιο (disturbance) είναι κάθε αλλαγή σε έναν αρχαιολογικό χώρο λόγω γεγονότων που συνέβησαν μετά τη χάραξη του χώρου. Οι διαταραχές μπορεί να προκληθούν από φυσικά φαινόμενα ή ανθρώπινη δραστηριότητα και μπορεί να οδηγήσουν σε απώλεια του αρχαιολογικού πλαισίου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι δύσκολο να γίνει διάκριση μεταξύ χαρακτηριστικών που προκαλούνται από ανθρώπινη δραστηριότητα κατά την περίοδο ενδιαφέροντος και χαρακτηριστικών που προκαλούνται από μεταγενέστερη ανθρώπινη δραστηριότητα ή φυσικές διεργασίεςWood et all, 1978, σ. 316..

Μελέτη της διαταραχής
Η αρχαιολογία, ως επιστήμη που μελετά τις υλικές μαρτυρίες του παρελθόντος, στηρίζεται στη θεμελιώδη υπόθεση ότι τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μπορούν να ερμηνευθούν στο πλαίσιο των αρχικών τους συμφραζομένων. Ωστόσο, το αρχαιολογικό αρχείο δεν αποτελεί έναν «καθαρό» ή στατικό χώρο. Αντιθέτως, είναι αποτέλεσμα συνεχών φυσικών και ανθρωπογενών διεργασιών που διαμορφώνουν, αλλοιώνουν ή ακόμη και καταστρέφουν την αρχική κατανομή και συγκρότηση των καταλοίπων. Η έννοια της διατάραξης αναφέρεται ακριβώς σε αυτές τις διαδικασίες που δρουν είτε μετά την αρχική απόθεση, είτε κατά την κατοίκηση ενός χώρουSchiffer, 1987..

Η μελέτη της διαταραχής δεν περιορίζεται σε μια τεχνική ανάλυση. Αποτελεί κεντρικό κομμάτι της αρχαιολογικής θεωρίας, διότι θέτει υπό αμφισβήτηση την «καθαρότητα» των δεδομένων και υπενθυμίζει ότι κάθε ανασκαφικό στρώμα είναι προϊόν σύνθετων φυσικο-πολιτισμικών διεργασιών (Wood & Johnson, 1978.).

Θεωρητικό πλαίσιο
Η συστηματική μελέτη των διαταραχών εντάσσεται στη θεωρία των διαδικασιών σχηματισμού, που εισήγαγε ο Μάικλ Σίφερ το 1983. Ο Σίφερ διέκρινε τις διαδικασίες που δημιουργούν το αρχαιολογικό αρχείο σε δύο βασικές κατηγορίες:

Πολιτισμικές διαδικασίες σχηματισμού – διαδικασίες που σχετίζονται με ανθρώπινες ενέργειες (π.χ. χρήση, απόρριψη, κατασκευή, γεωργία).

Φυσικές διαδικασίες σχηματισμού – φυσικά φαινόμενα που επιδρούν στα αρχαιολογικά κατάλοιπα (π.χ. διάβρωση, σεισμοί, βιολογική δραστηριότητα)Schiffer, 1983.

Η ταφονομία, ένας όρος δανεισμένος από τη βιολογία, αφορά την ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οργανικά και ανόργανα υλικά μεταβάλλονται μετά την απόθεσή τουςEfremov 1940· Schiffer 1987. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαταραχή αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που οδηγούν στην «παραμόρφωση» της αρχαιολογικής στρωματογραφίας.

Είδη διαταραχής
Φυσικές διαταραχές
Γεωλογικές διεργασίες: Η διάβρωση, οι πλημμύρες και οι κατολισθήσεις μπορούν να μεταφέρουν ή να καταστρέψουν στρώματαHassan 1979. Σε πεδινές περιοχές, οι αποθέσεις ποταμών συχνά δημιουργούν μικτές στρωματογραφίες.

Βιολογική δραστηριότητα: Η διείσδυση ριζών, οι στοές τρωκτικών και η δραστηριότητα γαιοσκωλήκων αλλοιώνουν σημαντικά τη χωρική κατανομή μικροτεχνέργων.

Κλιματικά φαινόμενα: Η ξηρασία, οι αλλαγές θερμοκρασίας και η αιολική διάβρωση επηρεάζουν την επιφάνεια των υλικώνCourty et al. 1989..

Ανθρωπογενείς διαταραχές
Προϊστορικές/ιστορικές δραστηριότητες: Επαναχρησιμοποίηση υλικών, κατασκευές, ή καταστροφικές ενέργειες (π.χ. πολεμικές) Schiffer, 1983..

Νεότερες παρεμβάσεις: Γεωργικές καλλιέργειες, ανασκαφές, οικοδομικές εργασίες και λαθρανασκαφές προκαλούν εκτεταμένες αλλοιώσειςGoldberg & Macphail, 2006..

Επιπτώσεις στην αρχαιολογική ερμηνεία
Χωρική αλλοίωση
Η μετακίνηση αντικειμένων από την αρχική τους θέση δυσχεραίνει την ανασύνθεση της οργάνωσης ενός χώρου. Για παράδειγμα, ένα σύνολο λίθινων εργαλείων που μετακινήθηκε από πλημμυρικό επεισόδιο μπορεί λανθασμένα να ερμηνευθεί ως εργαστήριοVilla, 1982..

Χρονική στρέβλωση
Μικτές στρωματογραφίες, που συνδέουν αντικείμενα διαφορετικών περιόδων, οδηγούν σε παραπλανητικές χρονολογήσειςHassan, 1979.. Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο σε θέσεις με διαδοχική κατοίκηση.

Διατήρηση υλικού
Φυσικοχημικές διεργασίες όπως η οξείδωση ή η διάλυση αλάτων μπορούν να καταστρέψουν οργανικά κατάλοιπα. Το αποτέλεσμα είναι ένα «φτωχότερο» αρχείο που δεν αντικατοπτρίζει την αρχική πολιτισμική πραγματικότητα.

Μεθοδολογικές προσεγγίσεις
Μικροστρωματογραφία
Η χρήση μικροσκοπικής ανάλυσης εδαφών επιτρέπει τον εντοπισμό μικρών διαταραχών, όπως ίχνη ριζών ή καύσεων.

Γεωαρχαιολογία
Η συνδυαστική ανάλυση γεωλογικών και αρχαιολογικών δεδομένων προσφέρει ισχυρά εργαλεία για την κατανόηση πολύπλοκων διαδικασιών, όπως η απόθεση ιζημάτων.

Πειραματική αρχαιολογία
Η αναπαραγωγή διαταραχών ελεγχόμενα περιβάλλοντα βοηθά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο υλικά μετακινούνται ή αλλοιώνονται με τον χρόνο (Villa 1982).

Τεχνολογίες GIS και 3D Τεκμηρίωσης
Η ψηφιακή ανάλυση χωρικών δεδομένων διευκολύνει την ανίχνευση ανωμαλιών που πιθανόν υποδεικνύουν διαταραχή.

Μελέτη και ανάλυση

Η μελέτη αρχαιολογικής διαταραχής έχει επιφέρει σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι αρχαιολόγοι αντιλαμβάνονται το παρελθόν. Από μια «ρομαντική» θεώρηση του αρχαιολογικού αρχείου ως «παγωμένου» στον χρόνο, έχουμε περάσει σε μια πιο ρεαλιστική κατανόηση, όπου το αρχείο είναι προϊόν συνεχών διεργασιών.

Επιπλέον, η ανάλυση της διαταραχής αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε μια εποχή όπου οι ανθρώπινες δραστηριότητες επιταχύνουν την καταστροφή αρχαιολογικών χώρων, η κατανόηση των μηχανισμών διαταραχής είναι απαραίτητη για την προστασία τους.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Courty, M.-A., Goldberg, P., & Macphail, R. (1989). Soils and Micromorphology in Archaeology. Cambridge University Press. ISBN 9780521325208
Efremov, I. A. (1940). Taphonomy: A New Branch of Paleontology. Pan-American Geologist, 74, 81–93. https://www.academia.dk/BiologiskAntropologi/Tafonomi/Efremov_1940.php
Goldberg, P., & Macphail, R. I. (2006). Practical and Theoretical Geoarchaeology. Blackwell. ISBN 9781405103605
Hassan, F. A. (1979). Sediments in Archaeology: Methods and Implications for Palaeoenvironmental and Cultural Analysis. Journal of Field Archaeology, 6(2), 135–149. https://doi.org/10.1179/009346979791489860
Schiffer, M. B. (1983). Toward the Identification of Formation Processes. American Antiquity, 48(4), 675–706. https://doi.org/10.2307/279771
Schiffer, M. B. (1987). Formation Processes of the Archaeological Record. University of New Mexico Press. ISBN 9780826308388
Villa, P. (1982). Conjoinable Pieces and Site Formation Processes. American Antiquity, 47(2), 276–290. https://doi.org/10.2307/279931

Κατηγορία:Αρχαιολογική θεωρία
Κατηγορία:Αλλαγή