Μάθημα Γερμανικών (μυθιστόρημα)

Μάθημα γερμανικών () είναι μυθιστόρημα του Γερμανού συγγραφέα Ζίγκφριντ Λεντς που εκδόθηκε το 1968. Στο έργο, ο Λεντς συμπυκνώνει το κεντρικό θέμα της μεταπολεμικής γερμανικής λογοτεχνίας: την αλληλοσύνδεση της εκπλήρωσης του καθήκοντος κατά τη ναζιστική εποχή και της ατομικής ευθύνης. Μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες - στα ελληνικά το 1985 με τίτλο Έκθεση ιδεών - και θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά μυθιστορήματα για το ναζιστικό παρελθόν της Γερμανίας και την προσέγγισή του.

Το βιβλίο γνώρισε μεγάλη δημοτικότητα διεθνώς, διασκευάστηκε σε ταινίες και έχει ενταχθεί στην υποχρεωτική σχολική ύλη στη Γερμανία.

Ο τίτλος Μάθημα Γερμανικών είναι διφορούμενος - μπορεί να ερμηνευθεί τόσο ως μάθημα γερμανικών όσο και ως μάθημα γερμανικής ιστορίας.

 Μορφή και αφηγηματική προοπτική 
Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε δύο χρονικά επίπεδα. Το πρώτο αφορά το παρόν του νεαρού αφηγητή που κρατείται σε αναμορφωτήριο σε ένα νησί στον Έλβα, κοντά στο Αμβούργο μεταξύ 1952 και 1954 και αποτελεί την αφήγηση-πλαίσιο. Το δεύτερο είναι η έκθεσή του, η οποία με αναδρομές στο παρελθόν μεταφέρει τον αναγνώστη στην εποχή της ναζιστικής Γερμανίας, από το 1943 έως το 1945, και διαμορφώνει την εσωτερική πλοκή. 

Οι αναδρομές στο παρελθόν διαδραματίζονται σε ένα απομακρυσμένο μέρος όπου ο πόλεμος δεν λαμβάνει χώρα στην πραγματικότητα, κι όμως οι προσωπικές σχέσεις διαλύονται από το δηλητήριο του ναζισμού.

Πρότυπο του ζωγράφου Μαξ Νάνσεν είναι ο Έμιλ Νόλντε, τα έργα του οποίου, παρά τις αντισημιτικές και φιλοεθνικοσοσιαλιστικές του απόψεις, καταδικάστηκαν ως «εκφυλισμένη τέχνη» κατά τη ναζιστική εποχή. 

 Υπόθεση 
Ο Ζίγκι Γέπσεν (πρωτοπρόσωπος αφηγητής) είναι τρόφιμος σε αναμορφωτήριο.  Στο μάθημα Γερμανικών, καλείται να γράψει μια έκθεση με τίτλο «Η χαρά του καθήκοντος». Αρχικά, τόσες σκέψεις τον κατακλύζουν που δεν καταφέρνει να βρει μια αρχή και παραδίδει λευκή κόλλα. Ως τιμωρία, τον κλείνουν στην απομόνωση και δεν του επιτρέπουν να βγει μέχρι να τελειώσει την εργασία του. Έτσι, αρχίζει να γράφει για την παιδική του ηλικία, η οποία κυριαρχούνταν από το «καθήκον». Γράφει μέρα νύχτα στο μοναχικό κελί και ζητά επανειλημμένα παράταση της ποινής του, η οποία γίνεται δεκτή. Η διαδικασία συγγραφής διαρκεί αρκετούς μήνες και ο Ζίγκι δεν τη διακόπτει καν για να γιορτάσει τα 21α γενέθλιά του.

Ο πατέρας του, Γενς Όλε, στη ναζιστική Γερμανία ήταν αστυνομικός, υπεύθυνος του «βορειότερου αστυνομικού τμήματος της Γερμανίας» στο φανταστικό χωριό Ρούγκμπιλ του Σλέσβιχ-Χόλσταϊν. Το 1943, ο Γενς Όλε Γέπσεν έλαβε διαταγή να επιβάλει απαγόρευση ζωγραφικής στον εξπρεσιονιστή ζωγράφο Μαξ Νάνσεν, καθώς οι Ναζί απαγόρευσαν τον εξπρεσιονισμό ως «εκφυλισμένη τέχνη», να κατάσχει τους πίνακές του και να τον παρακολουθεί αν συμμορφώνεται με την απαγόρευση. Παρόλο που ο Γέπσεν ήταν φίλος με τον Νάνσεν από τα νιάτα τους, και ο Νάνσεν του έσωσε μάλιστα τη ζωή μια φορά, κυριαρχείται από ένα φανατικό αίσθημα καθήκοντος και ακολουθεί αυστηρά τη διαταγή. Όταν προσπάθησε να πείσει τον τότε 10χρονο γιο του Ζίγκι να κατασκοπεύει τον ζωγράφο, καθώς το στούντιο του Νάνσεν ήταν σαν δεύτερο σπίτι του, το παιδί αποφάσισε να μην υπακούσει και, γοητευμένο από τους πίνακες του Νάνσεν, «τα πράσινα πρόσωπα, τα μογγολικά μάτια, αυτά τα παραμορφωμένα σώματα...», εν αγνοία του πατέρα του, κατάφερε να κρύψει μερικούς από τους κατασχεμένους πίνακες. 

Όταν ο αδελφός του Ζίγκι, ο Κλάας, αυτοπυροβολείται για να αποφύγει παράταση της στρατιωτικής θητείας του και στη συνέχεια λιποτακτεί, οι γονείς του τον αποκηρύσσουν - μόνο με τη βοήθεια του Νάνσεν που του δίνει καταφύγιο επιβιώνει από τον πόλεμο.

Μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο  Γενς Όλε Γέπσεν κρατείται από τους Βρετανούς ως αιχμάλωτος πολέμου για μικρό χρονικό διάστημα και αργότερα επανεντάσσεται ως αστυνομικός. Ακόμη και μετά τον πόλεμο, ο Γέπσεν πίστευε ότι ήταν ακόμη καθήκον του να καταστρέψει τους πίνακες του Νάνσεν. Όταν ο παλιός μύλος, όπου ο Ζίγκι είχε κρύψει μερικούς πίνακες, τυλίχτηκε στις φλόγες, ο Ζίγκι υπέθεσε ότι ο πατέρας του είχε ανακαλύψει την κρυψώνα και τους έβαλε φωτιά και αποφάσισε να σώσει τους πίνακες. Ο πατέρας του το ανακάλυψε και τον κατέδωσε από υπερβάλλοντα ζήλο για κλοπή έργων τέχνης με αποτέλεσμα τελικά να σταλεί στο αναμορφωτήριο. 

Λίγες μέρες μετά την παράδοση του κειμένου, ο Ζίγκι αποφυλακίζεται και αντιμετωπίζει ένα αβέβαιο μέλλον, το οποίο βαρύνεται από το παρελθόν.

 Διασκευές 

 Το 1971 το μυθιστόρημα διασκευάστηκε στην ομώνυμη τηλεοπτική ταινία σε σκηνοθεσία Πέτερ Μπωβέ.
 Το 2019, ο Κρίστιαν Σβόχοφ σκηνοθέτησε Το μάθημα των Γερμανικών σε κινηματογραφική μεταφορά. 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Έκθεση ιδεών, μτφ. Τζένη Ράδου, εκδ. Οδυσσέας, 1985 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες