Σερβικές βουλευτικές εκλογές 2023

Βουλευτικές εκλογές διεξήχθησαν στη Σερβία στις 17 Δεκεμβρίου 2023 για την εκλογή μελών της Εθνοσυνέλευσης. Ενώ αρχικά είχαν προγραμματιστεί να διεξαχθούν έως τις 30 Απριλίου 2026, ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς, πρόεδρος της Σερβίας, προκήρυξε πρόωρες εκλογές τον Νοέμβριο του 2023. Εκτός από τις βουλευτικές εκλογές, διεξήχθησαν επίσης οι επαρχιακές εκλογές στη Βοϊβοντίνα και οι τοπικές εκλογές σε 65 πόλεις και δήμους, συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας, Βελιγράδι.

Το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS) ανέλαβε την εξουσία μετά τις εκλογές του 2012, όταν σχημάτισε κυβέρνηση συνασπισμού με το Σοσιαλιστικό Κόμμα Σερβίας. Στις βουλευτικές εκλογές του 2022, το SNS έχασε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του, ενώ τα κόμματα της αντιπολίτευσης επέστρεψαν στην Εθνοσυνέλευση. Ο συνασπισμός Ενωμένοι για τη Νίκη της Σερβίας, που κατέλαβε τη δεύτερη θέση, διαλύθηκε λίγο μετά τις εκλογές. Η Άνα Μπρνάμπιτς, που είναι πρωθυπουργός από το 2017, και το τρίτο υπουργικό συμβούλιό της ορκίστηκαν τον Οκτώβριο του 2022. Το υπουργικό της συμβούλιο είχε αρκετές αλλαγές το 2023· ο Μπράνκο Ρούζιτς παραιτήθηκε και ο Ράντε Μπάστα αποπέμφθηκε. Η κυβέρνηση της Μπρνάμπιτς ενεπλάκη επίσης στην Κρίση στο Βόρειο Κόσοβο και αντιμετώπισε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο 2023, οι οποίες ξέσπασαν μετά τη Σφαγή σε σχολείο του Βελιγραδίου και την Μαζική δολοφονία κοντά στο Μλάντενοβατς και το Σμεντέρεβο.

Τα κόμματα της αντιπολίτευσης που οργάνωσαν τις διαδηλώσεις σχημάτισαν τον συνασπισμό Σερβία Ενάντια στη Βία τον Οκτώβριο. Η προεκλογική εκστρατεία συνοδεύτηκε από αύξηση των πολιτικών εντάσεων, πόλωσης και εκφοβισμού ψηφοφόρων. Οι υποψήφιοι εστίασαν σε ζητήματα όπως η μάχη κατά του εγκλήματος και της διαφθοράς, η μείωση του πληθωρισμού και η Συμφωνία της Οχρίδας. Παρά το γεγονός ότι δεν ήταν υποψήφιος και δεν ήταν πλέον πρόεδρος του SNS, ο Βούτσιτς εκπροσώπησε κυρίως το SNS κατά την προεκλογική εκστρατεία. Η Ρεπουμπλικανική Εκλογική Επιτροπή ανακήρυξε 18 εκλογικές λίστες για τις βουλευτικές εκλογές.

Παρατηρητές και μη κυβερνητικές οργανώσεις ανέφεραν ότι η ημέρα των εκλογών σημαδεύτηκε από εκλογική νοθεία, κυρίως στην περιοχή του Βελιγραδίου. Ο ODIHR κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι εκλογές ήταν καλά οργανωμένες, αλλά ότι το SNS είχε συστηματικό πλεονέκτημα στις εκλογές και έκανε κατάχρηση δημόσιων πόρων. Οι εκλογές κατέληξαν στο να ανακτήσει το SNS την κοινοβουλευτική του πλειοψηφία, παρά το γεγονός ότι οι δημοσκοπήσεις προέβλεπαν μείωση της υποστήριξης, ενώ το SPS υπέστη το χειρότερο αποτέλεσμά του από τις εκλογές του 2007. Το Εμείς – Φωνή από τον Λαό του συνωμοσιολόγου Μπράνιμιρ Νεστόροβιτς απέκτησε επίσης απροσδόκητα εκπροσώπηση στην Εθνική Συνέλευση. Μαζικές διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν τον Δεκέμβριο, με το SPN και άλλους διοργανωτές να ζητούν την ακύρωση των εκλογικών αποτελεσμάτων. Ο Μίλος Βούτσεβιτς του SNS σχημάτισε αργότερα την κυβέρνηση Μίλος Βούτσεβιτς τον Μάιο του 2024.

 Ιστορικό 
Ένας λαϊκιστικός συνασπισμός, με επικεφαλής το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS), ανέλαβε την εξουσία μετά τις εκλογές του 2012, μαζί με το Σοσιαλιστικό Κόμμα Σερβίας (SPS). Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ο οποίος αρχικά διετέλεσε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και στη συνέχεια πρωθυπουργός, εξελέγη Πρόεδρος της Σερβίας στις εκλογές του 2017 και επανεξελέγη στις εκλογές του 2022. Από τότε που ανέλαβε την εξουσία, παρατηρητές εκτιμούν ότι η Σερβία υπέστη δημοκρατική οπισθοδρόμηση προς τον αυταρχισμό, συνοδευόμενη από πτώση στην ελευθερία των ΜΜΕ και στις ατομικές ελευθερίες. Το Ινστιτούτο V-Dem κατέταξε το 2023 τη Σερβία ως εκλογική απολυταρχία, ενώ η Freedom House σημείωσε ότι το SNS «υπονόμευσε τα πολιτικά δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες, άσκησε πίεση στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, την αντιπολίτευση και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών».

Ο συνασπισμός Μαζί Μπορούμε τα Πάντα, με επικεφαλής το SNS, έχασε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του στις βουλευτικές εκλογές του 2022· στις εκλογές αυτές συνολικά δώδεκα εκλογικές λίστες ξεπέρασαν το εκλογικό κατώφλι του 3%, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων της αντιπολίτευσης. Μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) και οργανώσεις παρακολούθησης εκλογών ανέφεραν ότι σημειώθηκαν παρατυπίες κατά την ημέρα της ψηφοφορίας. Μετά τις εκλογές, ο συνασπισμός Ενωμένοι για τη Νίκη της Σερβίας (UZPS), που κατέλαβε τη δεύτερη θέση, διαλύθηκε λόγω ενδοσυνασπιστικών συγκρούσεων. Η Άνα Μπρνάμπιτς, πρωθυπουργός της Σερβίας από το 2017, ορκίστηκε μαζί με το τρίτο υπουργικό συμβούλιό της στις 26 Οκτωβρίου 2022. Ο Ράντε Μπάστα, υπουργός στην κυβέρνηση Μπρνάμπιτς, εξέφρασε την υποστήριξή του για την επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία τον Μάρτιο του 2023. Το SPS η Ενωμένη Σερβία (JS) αργότερα κατέθεσαν πρόταση για αποπομπή του από την κυβέρνηση, η οποία ήταν επιτυχής. Τον Μάιο του 2023, τον Βούτσιτς διαδέχθηκε ο Μίλος Βούτσεβιτς στην ηγεσία του SNS.

 Κρίση στο Βόρειο Κόσοβο 
Οι εντάσεις μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου κλιμακώθηκαν τον Ιούλιο 2022, αρχικά λόγω της λήξης της ενδεκαετούς ισχύος των εγγράφων οχημάτων.  Αυτό επιλύθηκε τον Αύγουστο, έπειτα από διαπραγματεύσεις με τους διπλωματικούς εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).  Η συμφωνία τέθηκε σε ισχύ την 1η Σεπτεμβρίου, με προθεσμία για την απόκτηση νέων εγγράφων έως τις 31 Οκτωβρίου 2022.

Μία προτεινόμενη συμφωνία για την εξομάλυνση των εντάσεων μεταξύ των δύο χωρών, γνωστή αργότερα ανεπίσημα ως Συμφωνία της Οχρίδας, εστάλη στη Σερβία και το Κόσοβο από τους διπλωμάτες Γενς Πλέτνερ και Εμανουέλ Μπον, και διέρρευσε τον Σεπτέμβριο 2022. Η ύπαρξή της επιβεβαιώθηκε από Σερβία και Κόσοβο έναν μήνα αργότερα.

Λίγο πριν από την προθεσμία για τα έγγραφα οχημάτων, ο πρωθυπουργός του Κοσόβου Άλμπιν Κούρτι ανακοίνωσε σταδιακή εφαρμογή που θα διαρκούσε έως τις 21 Απριλίου 2023.  Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, εκατοντάδες Σέρβοι αστυνομικοί του Κοσόβου, δήμαρχοι και πολιτικοί της Λίστας των Σέρβων παραιτήθηκαν από τις θέσεις τους. 
Μετά από νέες διαπραγματεύσεις με την ΕΕ, επιτεύχθηκε συμφωνία τον Νοέμβριο 2022 σχετικά με τα έγγραφα· ανακοινώθηκε ότι οι πινακίδες που εκδίδονται από τη Σερβία θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται στο Βόρειο Κόσοβο.

Ύστερα από ισχυρισμούς ότι η Μονάδα Περιφερειακής Επιχειρησιακής Υποστήριξης (ROSU) πραγματοποίησε έφοδο στη Βόρεια Μιτρόβιτσα τον Δεκέμβριο του 2022, η Σερβία ανακοίνωσε ότι θα αναπτύξει σερβικές δυνάμεις στο Κόσοβο. Η κυβέρνηση του Κοσόβου διέψευσε ότι η ROSU εισήλθε στη Βόρεια Μιτρόβιτσα, ενώ η Δύναμη του Κοσόβου (KFOR) απέρριψε το αίτημα της Σερβίας να αναπτύξει τις δυνάμεις της στο Κόσοβο. 

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οδοφράγματα στήθηκαν στο Βόρειο Κόσοβο και οργανώθηκαν υπερεθνικιστικές διαδηλώσεις στο Βελιγράδι. Οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν και τον Μάρτιο 2023 ο Βούτσιτς και ο Κούρτι συμφώνησαν προφορικά να εφαρμόσουν τη Συμφωνία της Οχρίδας.

Μία επίθεση που διαπράχθηκε από Σέρβους ενόπλους σημειώθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 2023 στη Μπάνισκα, χωριό στο Βόρειο Κόσοβο.   Η επίθεση είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο ενός αστυνομικού της Αστυνομίας του Κοσόβου και τριών Σέρβων ενόπλων. Ο Μίλαν Ραντοΐτσιτς, επιχειρηματίας και μέλος της Λίστας των Σέρβων, παραδέχθηκε τη συμμετοχή του στην επίθεση· αργότερα συνελήφθη από τη σερβική κυβέρνηση, αλλά το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε το αίτημα προφυλάκισής του για 30 ημέρες και αφέθηκε ελεύθερος.

Σε απάντηση της επίθεσης, η Σερβία κήρυξε εθνικό πένθος για τις 27 Σεπτεμβρίου λόγω του θανάτου τριών Σέρβων ενόπλων.  Το Κόσοβο ισχυρίστηκε ότι οι Σέρβοι συμμετέχοντες είχαν στενές σχέσεις με τον Βούτσιτς και την κυβέρνηση της Σερβίας.  Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε επίσης ψήφισμα για την επιβολή μέτρων κατά της Σερβίας, εφόσον αποδεικνυόταν άμεση εμπλοκή της στην επίθεση.

 Διαδηλώσεις το 2023 
Η Σχολική επίθεση στο Βελιγράδι και η μαζική δολοφονία κοντά στη Μλάντενοβατς και το Σμεντέρεβο σημειώθηκαν τον Μάιο 2023. Η κυβέρνηση απάντησε με μέτρα όπως αυστηρότερη νομοθεσία για την οπλοκατοχή και πρόσληψη 1.200 αστυνομικών στα σχολεία. 

Η αντίδραση επικρίθηκε, κυρίως λόγω των δηλώσεων του Μπράνκο Ρούζιτς, υπουργού Παιδείας, ο οποίος είπε ότι «είναι εμφανής η καρκινογόνος, ολέθρια επιρροή του διαδικτύου, των βιντεοπαιχνιδιών και των αποκαλούμενων δυτικών αξιών» (evidentan je kancerogen, poguban uticaj interneta video igrica, takozvanih zapadnih vrednosti) και της Άνα Μπρνάμπιτς, που δήλωσε ότι «το σύστημα δεν απέτυχε» (sistem nije zakazao) απαντώντας στους ισχυρισμούς ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να είχε αποτρέψει τις επιθέσεις.

Αυτό οδήγησε σε μαζικές διαδηλώσεις με το όνομα «Σερβία Ενάντια στη Βία», οι οποίες ξεκίνησαν στις 8 Μαΐου.  Δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές συμμετείχαν. Παρά το γεγονός ότι οργανώθηκαν από τα κόμματα της αντιπολίτευσης Δημοκρατικό Κόμμα (DS), Μη βουλιάξει το Βελιγράδι (NDB), Κόμμα Ελευθερίας και Δικαιοσύνης (SSP), Λαϊκό Κόμμα (Narodna) και Μαζί, δεν αναφέρθηκε να υπάρχουν κομματικά σύμβολα στις διαδηλώσεις.  

Σε απάντηση στις διαδηλώσεις «Σερβία Ενάντια στη Βία», ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς διοργάνωσε συγκέντρωση υπό την αιγίδα του SNS στις 26 Μαΐου.  Οι διαδηλώσεις οργανώθηκαν στο Βελιγράδι και σε άλλες πόλεις από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο του 2023.

Ως απάντηση στους πυροβολισμούς, ο Ρούζιτς ανακοίνωσε την παραίτησή του μία ημέρα πριν ξεκινήσουν οι διαδηλώσεις.  Ο Τζόρτζε Μιλίτσεβιτς διορίστηκε υπηρεσιακός υπουργός και τον διαδέχθηκε η Σλάβιτσα Τζούκιτς Ντεγιάνοβιτς στα τέλη Ιουλίου του 2023. Στο πλαίσιο των αιτημάτων των διαδηλώσεων, οι οργανωτές κατέθεσαν πρόταση στη Σερβική Εθνοσυνέλευση στις αρχές Ιουλίου 2023 για την αποπομπή του υπουργού Μπράτισλαβ Γκάσιτς. Ωστόσο, η πρόταση απορρίφθηκε.

 Εκλογικό σύστημα 
Η Εθνοσυνέλευση είναι ένα κοινοβούλιο μονοθάλαμο με 250 έδρες που εκλέγονται για τέσσερα χρόνια με πολυεδρικό σύστημα αναλογικής εκπροσώπησης με κλειστές λίστες σε μία και μοναδική εκλογική περιφέρεια σε εθνικό επίπεδο. Οι έδρες κατανέμονται σύμφωνα με τη μέθοδο Ντ’Οντ σε όλα τα κόμματα που έχουν ξεπεράσει το εκλογικό όριο του 3 % επί του συνόλου των ψηφοφόρων, συμπεριλαμβανομένων των λευκών και άκυρων ψηφοδελτίων. Τα κόμματα που εκπροσωπούν εθνική μειονότητα απαλλάσσονται ωστόσο από αυτό το όριο, υπό τον όρο ότι έχουν αναγνωριστεί ως τέτοια κατόπιν αιτήσεώς τους από την Εκλογική Επιτροπή της Δημοκρατίας...

 Αποτελέσματα 
+Αποτελέσματα των σερβικών βουλευτικών εκλογών του 2023.Αρχείο:2023 Serbian parliamentary election results composition.svgΚόμμα ή συνασπισμόςΨήφοι% +/–Έδρες +/–Η Σερβία δεν πρέπει να σταματήσει (SNSDS)46,75129Σερβία κατά της βίας (SPN)23,66Πολλά κόμματα μέλη διαφορετικών συνασπισμών το 202265 Σοσιαλιστικό Κόμμα – Ενωμένη Σερβία – Πράσινοι (SPS–JS–ZS)6,5518Εθνική Δημοκρατική Εναλλακτική (NADA)5,0213Εμείς – Η φωνή του λαού (MI)4,69 Νέο13Εθνική Συγκέντρωση (NO)2,760Συμμαχία Ούγγρων της Βοϊβοντίνας (VMSZ)1,706Σερβικό Ριζοσπαστικό Κόμμα (SRS)1,460Γεια σου ΣερβίαΣυνασπισμός αποτελούενος από τα κόμματα Αρκετά είναι Αρκετά (DJB) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SDS) –"Κλεμμένα Μωρά"  (OBAP)  1,18 Συνασπισμός κομμάτων με διαφορετικές συμμαχίες το 20220Λαϊκό Κόμμα (NS)0,88Σε συνασπισμό το 20220Ενωμένοι για τη Δικαιοσύνη (SPP–DSHV)0,762Δημοκρατικό Κόμμα Δράσης Σαντζάκ (SDAS)0,572Αλβανικός Συνασπισμός Κοιλάδας Πρέσεβο (KAPD)0,351Ρωσικό Κόμμα – Νέο Κομμουνιστικό Κόμμα (RS–NKPJ)0,30Νέο1Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα (LDP)0,24Υπήρχε αλλά δεν κατήλθε το 20220Συνασπισμός για την Ειρήνη και την Ανεκτικότητα (KZMT)0,18Νέο0 Συνασπισμός Nova–D2SP–GDF–Libdem–Glas0,14Νέο0Εναλλακτική για την Αλλαγή0,080 Έγκυρα ψηφοδέλτια97,27 Λευκά και άκυρα2,73 Σύνολο  100 – 250 Αποχές41,23 Εγγεγραμμένοι / Συμμετοχή58,77

 Επακόλουθα 
 Σχηματισμός κυβέρνησης 
Η εναρκτήρια συνεδρίαση της 14ης Εθνοσυνέλευσης της Σερβίας πραγματοποιήθηκε στις 6 Φεβρουαρίου. Ένα μήνα αργότερα, η Μπρνάμπιτς εκλέχθηκε πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης. Μετά από αρκετούς μήνες διαπραγματεύσεων, ο Βούτσεβιτς έλαβε την εντολή να σχηματίσει κυβέρνηση, και στη συνέχεια σχημάτισε κυβέρνηση στις 2 Μαΐου. Εκτός από το SNS και το SPS, στο υπουργικό του συμβούλιο συμμετείχε και η Τζουρτζέβιτς Σταμενκόφσκι του SSZ που δεν κατάφερε να εκπροσωπηθεί στην Εθνοσυνέλευση.

 Παραπομπές 

2023
Σερβια