Ψηφιακή ανθρωπολογία

Η ψηφιακή ανθρωπολογία (Digital Anthropology) αποτελεί ένα σχετικά νέο αλλά ραγδαία αναπτυσσόμενο πεδίο της κοινωνικής ανθρωπολογίας, το οποίο μελετά πώς διαμορφώνουν και επαναπροσδιορίζουν την ανθρώπινη εμπειρία, την κοινωνική οργάνωση και τον πολιτισμό οι ψηφιακές τεχνολογίες. Σε έναν κόσμο όπου η επικοινωνία, η εργασία, η εκπαίδευση και οι σχέσεις πραγματοποιούνται μέσα από οθόνες, δίκτυα και πλατφόρμες, η ανάγκη κατανόησης του «ψηφιακού ανθρώπου» γίνεται επιτακτικήHorst & Miller, 2012..

Ορισμός και βασικά χαρακτηριστικά
Η ψηφιακή ανθρωπολογία δεν περιορίζεται στη μελέτη της τεχνολογίας καθαυτής, αλλά εστιάζει στη σχέση ανθρώπου–τεχνολογίας, θεωρώντας το ψηφιακό ως μέρος της κοινωνικής και πολιτισμικής ζωήςMiller & Horst, 2012.. Το «ψηφιακό» δεν είναι ένας ξεχωριστός χώρος ή ένας «εικονικός κόσμος» αποκομμένος από την πραγματικότητα, αλλά μια διάσταση της καθημερινότητας που συνυπάρχει και αλληλεπιδρά με το φυσικό περιβάλλον.

Βασικά χαρακτηριστικά του πεδίου είναι:
Η ολιστική θεώρηση της τεχνολογίας ως κοινωνικά και πολιτισμικά ενσωματωμένηςBoellstorff, Nardi, Pearce, Taylor, & Marcus, 2012..
Η κριτική προσέγγιση απέναντι στις τεχνολογικές αφηγήσεις προόδου ή καταστροφής, με έμφαση στη βιωμένη εμπειρία των χρηστώνMiller, 2021..
Η διαθεματικότητα, καθώς συνδέεται με την κοινωνιολογία, τις σπουδές επικοινωνίας, τις σπουδές τεχνολογίας και τη φιλοσοφία του διαδικτύουHorst & Miller, 2012.

Η ψηφιακή ανθρωπολογία προσπαθεί να κατανοήσει πώς νοηματοδοτούν τα κοινωνικά υποκείμενα τις ψηφιακές πρακτικές και πώς οι τεχνολογίες επηρεάζουν έννοιες όπως η πολιτισμική ταυτότητα, η κοινότητα και η εξουσίαPink et al., 2016..

Μεθοδολογικές προσεγγίσεις
Η ψηφιακή εθνογραφία (digital ethnography ή virtual ethnography) αποτελεί την κύρια μεθοδολογική προσέγγιση του πεδίουBoellstorff et al., 2012.. Ο ερευνητής συμμετέχει ενεργά στις διαδικτυακές κοινότητες, συλλέγοντας δεδομένα μέσα από πλατφόρμες όπως το Facebook, το Reddit ή το Second Life, και εξετάζει πώς αναπτύσσονται κοινωνικές σχέσεις, κανόνες και αξίες στο ψηφιακό περιβάλλον.

Οι βασικές μεθοδολογικές προκλήσεις περιλαμβάνουν:
Ηθικά ζητήματα: Η ανωνυμία, η ιδιωτικότητα και η συναίνεση αποτελούν κεντρικά ζητήματα, καθώς τα δεδομένα συχνά είναι δημόσια αλλά ταυτόχρονα προσωπικάMarkham & Buchanan, 2012..
Προσβασιμότητα και ανισότητες: Η έννοια του «ψηφιακού χάσματος» (digital divide) δείχνει ότι η πρόσβαση στις τεχνολογίες δεν είναι ομοιόμορφη, αλλά καθορίζεται από κοινωνικοοικονομικούς και γεωγραφικούς παράγοντεςCastells, 2009..
Υλικότητα του ψηφιακού: Παρά τη φαινομενική του «αϋλότητα», το ψηφιακό βασίζεται σε υλικές υποδομές —από καλώδια και διακομιστές μέχρι εργοστάσια και ανθρώπινη εργασία
Ραγδαία εξέλιξη: Οι πλατφόρμες και οι τεχνολογίες μεταβάλλονται τόσο γρήγορα που η ερευνητική ανάλυση συχνά «παλιώνει» μέσα σε λίγα χρόνια.

Η εθνογραφία των ψηφιακών κόσμων απαιτεί, επομένως, ευελιξία, συνεχή παρουσία και πολυτροπική παρατήρησηHine, 2015..

Θεματικές του πεδίου
Ταυτότητα και εαυτός: Η κατασκευή της ψηφιακής ταυτότητας αποτελεί κεντρική θεματική. Οι άνθρωποι δημιουργούν διαδικτυακές περσόνες, avatars και προφίλ, διαπραγματευόμενοι συνεχώς το «ποιοι είναι» μέσα από εικόνες, δημοσιεύσεις και αλληλεπιδράσειςBoellstorff, 2008.. Η έννοια της ταυτότητας γίνεται ρευστή και πολυδιάστατη, καθώς επιτρέπει πολλαπλές, παράλληλες εκδοχές του εαυτούBoyd, 2014..
Κοινότητες και κοινωνικότητα: Οι διαδικτυακές κοινότητες αποτελούν νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης, όπου τα μέλη συνδέονται με βάση κοινά ενδιαφέροντα ή αξίες, παρά γεωγραφική εγγύτηταHine, 2015. Η «ψηφιακή κοινότητα» δεν είναι λιγότερο πραγματική από μια φυσική. H συμμετοχή, η αλληλεγγύη και η συλλογική ταυτότητα εκδηλώνονται και μέσω του διαδικτύου.
Πολιτική και εξουσία: Η διάχυση της πληροφορίας, η διαχείριση των δεδομένων και οι αλγοριθμικές διαδικασίες επηρεάζουν την κοινωνική και πολιτική ζωή. Οι αλγόριθμοι δεν είναι ουδέτεροι. Ενσωματώνουν αξίες και συμφέροντα, επηρεάζοντας την ορατότητα και τη φωνή των χρηστώνBeer, 2017.. Η ψηφιακή ανθρωπολογία ερευνά επίσης τις μορφές αντίστασης, ακτιβισμού και συμμετοχής που αναδύονται στο διαδίκτυοPostill, 2014..
Υλικότητα και περιβάλλον: Η παραγωγή και η κατανάλωση ψηφιακών συσκευών έχουν περιβαλλοντικό κόστος: εξόρυξη σπάνιων μετάλλων, απόβλητα, ενεργειακή κατανάλωσηGabrys, 2011.. Η ανθρωπολογία εξετάζει τη σχέση μεταξύ τεχνολογικής και οικολογικής βιωσιμότητας.
Ψηφιακή εργασία και οικονομία: Η «οικονομία των πλατφορμών» (platform economy) και οι νέες μορφές ψηφιακής εργασίας —όπως οι influencer, οι περιστασιακά απασχολούμενοι (gig workers) και οι streamer— αποτελούν πεδίο έρευνας. Αυτές οι μορφές συνδυάζουν δημιουργικότητα και αυτοεκμετάλλευση, καθώς η εργασία συχνά είναι αόρατη ή υποτιμημένηDuffy & Wissinger, 2017..

Επιπτώσεις για την κατανόηση του ανθρώπου
Η ψηφιακή ανθρωπολογία δεν είναι απλώς μια νέα υποκατηγορία της ανθρωπολογίας· αναδιαμορφώνει τη φύση της ίδιας της επιστήμης.

Πρώτον, διευρύνει την έννοια του «πεδίου» (fieldwork). Ο τόπος της εθνογραφίας δεν είναι πλέον ένα απομονωμένο χωριό, αλλά ένα δίκτυο συνδεδεμένων χώρων, όπου οι σχέσεις εκτυλίσσονται τόσο online όσο και offline.

Δεύτερον, αμφισβητείται η διάκριση φυσικού–εικονικού: η ανθρώπινη εμπειρία είναι πλέον υβριδική. Ο εαυτός, οι σχέσεις και οι κοινότητες αναπτύσσονται ταυτόχρονα στον φυσικό και στον ψηφιακό χώρο.

Τρίτον, η ψηφιακή ανθρωπολογία θέτει ηθικά και πολιτικά ερωτήματα: ποιος ελέγχει τα δεδομένα, πώς διαμορφώνονται οι εξουσιαστικές σχέσεις μέσα στις πλατφόρμες και πώς μπορεί να προστατευθεί η ανθρώπινη αυτονομία;Beer, 2017.

Τέλος, συμβάλλει σε μια νέα ανθρωπολογική οντολογία, όπου ο άνθρωπος δεν είναι πια διαχωρισμένος από την τεχνολογία, αλλά ορίζεται μέσα από τη συνεχή του συνύπαρξη με αυτή.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Beer, D. (2017). The social power of algorithms. Information, Communication & Society, 20(1), 1–13. https://doi.org/10.1080/1369118X.2016.1216147
Boellstorff, T. (2008). Coming of age in Second Life: An anthropologist explores the virtually human. Princeton University Press. ISBN 978-0691135281. https://doi.org/10.1515/9781400874101
Boellstorff, T., Nardi, B., Pearce, C., Taylor, T. L., & Marcus, G. E. (2012). Ethnography and virtual worlds: A handbook of method. Princeton University Press. ISBN 978-0691149516
Boyd, d. (2014). It's complicated: The social lives of networked teens. Yale University Press. ISBN 978-0300166316
Castells, M. (2009). Communication power. Oxford University Press. ISBN 978-0199567041
Duffy, B. E., & Wissinger, E. (2017). Mythologies of creative work in the social media age. The Communication Review, 20(4), 283–305. https://doi.org/10.1080/10714421.2017.1377964
Gabrys, J. (2011). Digital rubbish: A natural history of electronics. University of Michigan Press. ISBN 978-0472117473
Hine, C. (2015). Ethnography for the Internet: Embedded, embodied and everyday. Bloomsbury Academic. ISBN 978-0857855701
Horst, H. A., & Miller, D. (Eds.). (2012). Digital anthropology. Berg / Bloomsbury. ISBN 978-0857852915
Markham, A. N., & Buchanan, E. (2012). Ethical decision-making and Internet research. Association of Internet Researchers Guidelines, Version 2.0.
Miller, D. (2021). The digital personhood: The anthropology of being online. Polity Press. ISBN 978-1509534314
Pink, S., Horst, H., Postill, J., Hjorth, L., Lewis, T., & Tacchi, J. (2016). Digital ethnography: Principles and practice. SAGE. ISBN 978-1473902373
Postill, J. (2014). Freedom technologists and the new protest movements: A theory of protest formulas. Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies, 20(4), 402–418. https://doi.org/10.1177/1354856514541350

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Computer Mediated Anthropology
 Cyber Studies WebRing 
 Centre for Digital Anthropology (University College London)
 Digital Ethnography Research Centre (RMIT University, Melbourne)
 Intel Science & Technology Centre (University of California, Irvine)

Κατηγορία:Πολιτισμική ανθρωπολογία
Κατηγορία:Κυβερνοχώρος
Κατηγορία:Ψηφιακή τεχνολογία
Κατηγορία:Ψηφιακά μέσα