Η επιστολή του λόρδου Τσάντος

Η επιστολή του λόρδου Τσάντος () είναι ποιητικό δοκίμιο σε επιστολική μορφή του Αυστριακού συγγραφέα Ούγκο φον Χόφμανσταλ που γράφτηκε και δημοσιεύτηκε το 1902, αρχικά σε εφημερίδα του Βερολίνου. 

Έχει τη μορφή επιστολής με ημερομηνία Αύγουστος 1603 με αποστολέα έναν Άγγλο συγγραφέα ονόματι Λόρδο Φίλιπ Τσάντος (έναν φανταστικό χαρακτήρα - πολλά υποσχόμενο νεαρό της ελισαβετιανής εποχής) και  παραλήπτη τον παλιό του δάσκαλο φιλόσοφο και φυσικό επιστήμονα Φράνσις Μπέικον, στον οποίο ο Τσάντος εξηγεί γιατί δεν θα γράψει ποτέ ξανά και προσπαθεί να δικαιολογήσει την οριστική αποκήρυξη της λογοτεχνικής δραστηριότητας. 

Κεντρικά θέματα της μυθοπλαστικής επιστολής είναι η κριτική της γλώσσας ως μέσου έκφρασης και η αναζήτηση μιας νέας ποιητικής. Η Επιστολή του Τσάντος θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά ντοκουμέντα της πολιτιστικής κρίσης στις αρχές του αιώνα και καλλιτεχνικό μανιφέστο του μοντερνισμού. 

Μεγάλο μέρος της ανάλυσης του έργου έχει επικεντρωθεί στο φαινομενικό παράδοξο ότι, παρά τον ισχυρισμό ότι δεν μπορεί να γράψει, ο συγγραφέας συντάσσει μια επιστολή αρκετά μεγάλης έκτασης και ποτέ δεν εξηγεί πλήρως την πηγή της κρίσης γλώσσας. Τα ερωτήματα για το πώς μπορεί να γράφει παρά την κατάστασή του και γιατί έχει αναπτυχθεί αυτή η κατάσταση παραμένουν αναπάντητα και έχουν αποτελέσει αντικείμενο πολλών ερμηνειών στις λογοτεχνικές σπουδές. 

 Περιεχόμενο 
Ο Φίλιπ, λόρδος Τσάντος, 26 ετών και γιος του κόμη του Μπαθ, έγραψε μια επιστολή στον Φράνσις Μπέικον στις 22 Αυγούστου 1603. Απαντούσε σε μια επιστολή του Μπέικον, στην οποία ο Μπέικον παραπονιόταν ότι δεν είχε λάβει άλλα λογοτεχνικά ή φιλοσοφικά έργα του και ανησυχούσε γι' αυτόν γιατί δεν είχε επικοινωνήσει μαζί του για δύο χρόνια. Στην απάντησή του, ο Τσάντος εξηγεί και δικαιολογεί τη λογοτεχνική του σιωπή.

Η επιστολή ξεκινά με μια σύνοψη των μεγάλων λογοτεχνικών επιτευγμάτων του Τσάντος. Στη συνέχεια, περιγράφει την παρούσα ψυχική του κατάσταση. Έχει φτάσει σε ένα κρίσιμο σημείο στην καριέρα του όσον αφορά τη γλώσσα και την ικανότητά της να εκφράζει επαρκώς την ανθρώπινη εμπειρία. Έχει εγκαταλείψει όλα τα μελλοντικά γραπτά έργα, τα οποία κάποτε σχεδίασε με ενθουσιασμό, λόγω της αδυναμίας του να εκφραστεί με ουσιαστικό τρόπο.

Ο Τσάντος περιγράφει την εξέλιξη της κρίσης του σε στάδια. Πρώτα ήρθε η απώλεια της ικανότητας συμμετοχής σε ακαδημαϊκό διάλογο για θέματα ηθικής ή φιλοσοφίας. Στη συνέχεια, έχασε την ικανότητα να εκφέρει απόψεις ή κρίσεις σε καθημερινές συζητήσεις. Τέλος, στράφηκε στα κλασικά έργα του Κικέρωνα και του Σενέκα, σε μια προσπάθεια να θεραπεύσει τη λογοτεχνική του πάθηση, αλλά δεν μπορούσε να τα κατανοήσει και η κατάστασή του συνέχισε να επιδεινώνεται. Ο Τσάντος περιγράφει την κατάστασή του αυτή τη στιγμή ως «...κάποιος που έχει χάσει εντελώς την ικανότητα να σκέφτεται ή να μιλάει για οτιδήποτε με συνοχή». Βιώνει ακραίες στιγμές υπέρβασης, όπου οι εμπνεύσεις για τη ζωή και το πνεύμα τον κατακλύζουν. Ωστόσο, αυτές οι στιγμές είναι σύντομες και μόλις περάσουν, δεν είναι σε θέση να εκφράσει ό,τι ανακάλυψε λίγο πριν. Αυτές οι στιγμές είναι το αποκορύφωμα της ύπαρξης του Τσάντος και έξω από αυτές η ζωή του είναι στάσιμη και άγονη. 

Συχνά αισθάνεται ότι βρίσκεται στα πρόθυρα της ανάρρωσης καθώς σκέψεις αρχίζουν να σχηματίζονται στο μυαλό του. Αλλά όπως και οι στιγμιαίες εμπνεύσεις, σύντομα χάνονται και επανέρχεται η αδυναμία του να γράψει. Αυτή η αποτυχία της γλώσσας του έχει στερήσει την αυτοπεποίθηση και τη δημιουργικότητα. Το αποτέλεσμα είναι να γίνει ένας συντετριμμένος άνθρωπος που θρηνεί τις χαμένες ικανότητές του. Καταλήγει ότι δεν θα γράψει ποτέ ξανά σε καμία γνωστή γλώσσα.

 Βιογραφικό και πολιτιστικό περιεχόμενο 
Η Επιστολή του Λόρδου Τσάντος έρχεται σε έντονη αντίθεση με τα πρώιμα έργα και την ποίηση του 28χρονου Ούγκο φον Χόφμανσταλ. Ήταν ένας ποιητής που είχε έλεγχο της γλώσσας στην πρώιμη ποίησή του, είχε επικεντρωθεί στον «εσωτερικό εαυτό», στα 16 του είχε θεωρηθεί παιδί-θαύμα της λογοτεχνίας και ήταν πλέον εξέχον μέλος του λογοτεχνικού κύκλου Νέα Βιέννη.  

Οι παραλληλισμοί μεταξύ του συγγραφέα και του λόρδου Τσάντος είναι προφανείς: έχουν μόνο δύο χρόνια διαφορά ηλικίας, και όπως ο Τσάντος, ο Χόφμανσταλ είχε ήδη δημιουργήσει ένα πολύ αναγνωρισμένο πρώιμο έργο. Ο Χόφμανσταλ αναφέρεται στη δική του γλωσσική κρίση, ωστόσο, σε αντίθεση με τον μυθοπλαστικό λόρδο του, δεν εγκατέλειψε ποτέ τη λογοτεχνική του καριέρα. Το έργο είναι είναι ενδεικτικό της προσπάθειάς του να αποσπαστεί από το παραδοσιακό στυλ γραφής και να ακολουθήσει τη νέα κατεύθυνση του μοντερνισμού.  

Η Επιστολή γράφτηκε στην αρχή του 20ού αιώνα, και εκφράζει τη σύγκρουση μεταξύ των καθιερωμένων αξιών της παλιάς κοινωνικής τάξης και της ανάπτυξης νέας σκέψης και νέων μέσων έκφρασης. Κεντρικές προσωπικότητες αυτής της εποχής, όπως ο Χόφμανσταλ, ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ο Ερνστ Μαχ και ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, έγιναν μάρτυρες του μετασχηματισμού της κοινωνίας, αλλά απογοητεύτηκαν από την αδυναμία τους να επιφέρουν αλλαγές σε μια κοινωνία που ήταν «απελπιστικά πλουραλιστική, χωρίς συνοχή ή κατεύθυνση». Στην επιστολή του, ο Χόφμανσταλ αναφέρει μια ασθένεια του μυαλού που προέκυψε από την αδυναμία της γλώσσας να εκφραστεί επαρκώς εν μέσω κοινωνικής και πολιτικής αναταραχής και προανήγγειλε την ιδέα του Βιτγκενστάιν ότι «η γλώσσα είναι το όριο του κόσμου μας».  

Η φαινομενικά ασύμβατη σχέση μεταξύ γλώσσας και έκφρασης είναι ένα μοτίβο ευρωπαϊκών έργων του 20ού αιώνα και εκδηλώθηκε και στην τέχνη και τη μουσική των Γκούσταβ Κλιμτ και Άρνολντ Σένμπεργκ αντίστοιχα.

 Μετάφραση στα ελληνικά 
 Η επιστολή του λόρδου Τσάντος, μτφ. Έφη Γιαννοπούλου, εκδ. Άγρα, 2009 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αυστριακή λογοτεχνία
Κατηγορία:Γερμανική λογοτεχνία