Pange lingua gloriosi corporis mysterium

«Pange lingua gloriosi corporis mysterium» (ελληνικά: Ψάλλε, ω γλώσσα, το μυστήριο) είναι ένας μεσαιωνικός λατινικός ύμνος, ο οποίος αποδίδεται στον Αγίο Θωμά Ακινάτη για την γιορτή της Αγίας Δωρεάς. Ο ύμνος ψάλλεται επίσης την Μεγάλη Πέμπτη, κατά τη λιτανεία από την εκκλησία προς τον τόπο όπου φυλάσσεται το Αγιο Δισκοπότηρο (η Θεία Ευχαριστία) μέχρι τη Μεγάλη Παρασκευή. Οι δύο τελευταίες στροφές του ύμνου (οι οποίες ονομάζονται ξεχωριστά Tantum ergo) ψάλλονται κατά τη Λειτουργία της Ευλογίας του Αγίου Μυστηρίου (Benediction of the Blessed Sacrament). Ο ύμνος εκφράζει τη διδασκαλία ότι ο άρτος και ο οίνος μεταβάλλονται στο σώμα και στο αίμα του Χριστού κατά τη διάρκεια της τέλεσης της Θείας Ευχαριστίας.

Οι εναρκτήριες λέξεις του ύμνου παραπέμπουν σε έναν άλλο, παλαιότερο λατινικό ύμνο, από τον οποίο αυτός προέρχεται: το «Pange lingua gloriosi proelium certaminis» του αγίου Βενάντιου Φορτουνάτου.

 Ο ύμνος 

 Λατινικά
Pange, lingua, gloriósi
Córporis mystérium,
Sanguinísque pretiósi,
Quem in mundi prétium
Fructus ventris generósi
Rex effúdit géntium.

Nobis datus, nobis natus
Ex intácta Vírgine,
Et in mundo conversátus,
Sparso verbi sémine,
Sui moras incolátus
Miro clausit órdine.

In suprémæ nocte coenæ
Recúmbens cum frátribus
Observáta lege plene
Cibis in legálibus,
Cibum turbæ duodénæ
Se dat suis mánibus.

Verbum caro, panem verum
Verbo carnem éfficit:
Fitque sanguis Christi merum,
Et si sensus déficit,
Ad firmándum cor sincérum
Sola fides súfficit.

Tantum ergo sacraméntum
Venerémur cérnui:
Et antíquum documéntum
Novo cedat rítui:
Præstet fides suppleméntum
Sénsuum deféctui.

Genitóri, Genitóque
Laus et jubilátio,
Salus, honor, virtus quoque
Sit et benedíctio:
Procedénti ab utróque
Compar sit laudátio.
Amen. Ελληνικά
Ψάλλε, ω γλώσσα, 
το μυστήριο του ενδόξου Σώματος 
και του πολύτιμου Αίματος,
που ως λύτρα για τον κόσμο 
χύθηκε από τον Βασιλιά των εθνών,
τον καρπό μιας γενναιόδωρης κοιλίας.

Μας δόθηκε, γεννήθηκε για εμάς 
από μια ανέπαφη Παρθένο 
και ήρθε στον κόσμο,
και αφού σκορπίστηκε ο σπόρος του λόγου του,
με αξιοθαύμαστο τρόπο εκτέλεσε την περίοδο της εξορίας του.

Το βράδυ του Μυστικού Δείπνου,
κατακλιμένος στο τραπέζι με τα αδέρφια του,
έχοντας τηρήσει πλήρως τον νόμο 
για τα νόμιμα γεύματα,
με τα δικά του χέρια 
δίνει τον Εαυτό του ως τροφή στην ομάδα των Δώδεκα.

Ο Λόγος-σάρκα με τον λόγο Του 
μετατρέπει τον άρτο σε αληθινή σάρκα,
και το άκρατο κρασί γίνεται το αίμα του Χριστού·
και αν σφάλει η αίσθηση, 
αρκεί η μόνη πίστη, 
για να βεβαιώσει μια απλή καρδιά.

["Tantum ergo"] Επομένως, υποκλινόμενοι, 
ας προσκυνήσουμε ένα τόσο εξαιρετικό Μυστήριο:
το παλιό πρότυπο ας δίνει 
τη θέση του στη νέα τελετή,
και η πίστη ας συμπληρώνει 
το σφάλμα των αισθήσεων.

Στον Γεννητή και στον Γεννητό 
ας είναι έπαινος και αγαλλίαση,
επίσης σωτηρία, τιμή, δύναμη 
και ευλογία·
και ισάξιος έπαινος ας είναι σε εκείνον που προέρχεται και από τους δύο. 
Αμήν.

 Ιστορία του ύμνου 
Υπάρχουν δύο μελωδικές αποδόσεις του ύμνου Pange lingua σε γρηγοριανό μέλος. Η πιο γνωστή είναι εκείνη σε φρυγικό τρόπο (Τρόπος Γ’), που ανήκει στη ρωμαϊκή λειτουργική παράδοση, ενώ η άλλη προέρχεται από τη μοζαραβική λειτουργία της Ισπανίας. Η ρωμαϊκή μελωδία αποτελούσε αρχικά μέρος της γαλλικανής λειτουργίας.

Η ρωμαϊκή εκδοχή του ύμνου Pange lingua αποτέλεσε τη βάση για μια περίφημη σύνθεση του Αναγεννησιακού συνθέτη Ζοσκέν ντε Πρε, τη Missa Pange lingua. Η λειτουργία αυτή, μια εκτενής μουσική φαντασία πάνω στο ύμνο, ανήκει στα τελευταία έργα του συνθέτη και χρονολογείται στην περίοδο 1515–1521, καθώς δεν περιλαμβάνεται στη συλλογή λειτουργιών του Ζοσκέν που εξέδωσε ο Οταβιάνο Πετρούτσι το 1514, και δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του. Με την απλότητά της, τη θεματική της συνοχή και τη σχολαστική προσοχή που δίνει στο κείμενο, η σύνθεση έχει συγκριθεί με τα ύστερα έργα του Μπετόβεν, και πολλοί μελετητές τη θεωρούν μία από τις κορυφαίες στιγμές της αναγεννησιακής πολυφωνίας.

Ο Χουάν ντε Ουρέντε (Juan de Urrede), Φλαμανδός συνθέτης που δραστηριοποιήθηκε στην Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα, συνέθεσε πολλές μουσικές επεξεργασίες του ύμνου Pange lingua, οι περισσότερες βασισμένες στην αρχική μοζαραβική μελωδία. Μία από τις εκδοχές του, γραμμένη για τέσσερις φωνές, υπήρξε από τα δημοφιλέστερα μουσικά έργα του 16ου αιώνα και αποτέλεσε τη βάση για δεκάδες έργα για πληκτροφόρα, καθώς και για λειτουργίες, πολλές από τις οποίες γράφτηκαν από Ισπανούς συνθέτες.

Βασιζόμενοι στη μεταχείριση της τρίτης γραμμής του ύμνου μέσα στο Kyrie του ύμνου Missa Pange lingua του Ζοσκέν ντε Πρε, οι συνθέτες διαμόρφωσαν το μουσικό θέμα “do–re–fa–mi–re–do” (C–D–F–E–D–C), το οποίο έγινε ένα από τα πιο διάσημα θέματα στην ιστορία της μουσικής. Το μοτίβο αυτό χρησιμοποιήθηκε, μέχρι και σε μη θρησκευτικά έργα, από συνθέτες όπως οι Σιμόν Λοχέτ (Simon Lohet), Μικελάντζελο Ρόσι (Michelangelo Rossi), Φρανσουά Ρομπερντέ (François Roberday), Γιόχαν Κασπάρ Φερντινάντ Φίσερ (Johann Caspar Ferdinand Fischer), Γιόχαν Γιάκομπ Μπόντμερ,Siegbert Rampe: Preface to Froberger, New Edition of the Complete Works I, Kassel etc. 2002, pp. XX and XLI (FbWV 202). Γιόχαν Κασπάρ Κέρλ (Johann Caspar Kerll) και Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Ο Γιόχαν Φουξ (Johann Fux) συνέθεσε επάνω του φούγκες, και οι εκτενείς επεξεργασίες του στο θεωρητικό έργο Gradus ad Parnassum (ένα βήμα προς την Πάρνασσο) το έκαναν γνωστό σε κάθε επίδοξο συνθέτη – μεταξύ αυτών και στον Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, του οποίου το θέμα της Συμφωνίας του ΔιόςWilliam Klenz: "Per Aspera ad Astra, or The Stairway to Jupiter"; The Music Review, Vol. 30, Nr. 3, August 1969, pp. 169–210. δανείζεται τις τέσσερις πρώτες νότες του μοτίβου. Το πρώτο έργο του Άντον Μπρούκνερ υπήρξε μια μουσική επεξεργασία της πρώτης στροφής του ύμνου Pange lingua, με αριθμό καταλόγου WAB 31.

Οι δύο τελευταίοι στίχοι του Pange lingua (Tantum ergo) συχνά απομονώνονται, καθώς σηματοδοτούν το τέλος της λιτανείας του Μυστηρίου κατά τη λειτουργία της Μεγάλης Πέμπτης. Πολλές ανεξάρτητες μουσικές συνθέσεις έχουν γραφτεί για αυτούς τους στίχους, μεταξύ άλλων από τους Τζοβάννι Πιερλουίτζι ντα Παλεστρίνα, Φραντς Σούμπερτ, Άντον Μπρούκνερ (ο οποίος έγραψε οκτώ εκδοχές), Μωρίς Ντουρουφλέ (Maurice Duruflé) και τον Σαρλ - Μαρί Βιντόρ. Ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν συνέθεσε μια εκ νέου αρμονική επεξεργασία του Pange lingua για χρήση σε εκκλησιαστικό όργανο. Το έργο αυτό ανακαλύφθηκε τον Οκτώβριο του 2012 από τον μουσικολόγο και καθηγητή του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ Μπάρι Κούπερ (Barry Cooper). Αμέσως προτάθηκε ότι το κομμάτι αυτό αποτελούσε προσχέδιο για το έργο Missa solemnis του συνθέτη.

Το έργο «Νυχτερινή Πομπή» του Φραντς Λιστ, από τη συλλογή Two Episodes from Lenau’s Faust («Δύο Επεισόδια από τον Φάουστ του Λέναου»), είναι σε μεγάλο βαθμό μια φαντασία βασισμένη στη μελωδία του Pange lingua.Ben Arnold, ed.: The Liszt Companion. Greenwood Press: 2002, p. 270.

Μια μουσική επεξεργασία του Pange lingua, γραμμένη από τον Κιάραν ΜακΛάουλιν (Ciaran McLoughlin), περιλαμβάνεται στο άλμπουμ Solas An Domhain του συγκροτήματος Solas (1995).

Ο ύμνος Pange lingua έχει μεταφραστεί σε πολλές διαφορετικές γλώσσες και χρησιμοποιείται στη λατρεία σε ολόκληρο τον κόσμο. Ωστόσο, η λατινική εκδοχή παραμένει η πιο διαδεδομένη. Η συριακή μετάφραση του Pange lingua χρησιμοποιούνταν ως μέρος της τελετής της Ευλογίας στην Καθολική Εκκλησία Συρο-Μαλαμπάρ της Κεράλα, στην Ινδία, έως τη δεκαετία του 1970.

 Απολύτρωση 
Στην Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, η πλήρης αναπαραγωγή του Pange Lingua, ή του Tantum Ergo, συνοδεύεται από τους παραδοσιακούς λατινικούς στίχους, συνδεόμενους με την αιώνια απόλυτρωση:

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Μεσαιωνικοί ύμνοι