Παλαιοπαθολογία

Η παλαιοπαθολογία (Paleopathology) είναι ο κλάδος της βιολογικής ανθρωπολογίας που ασχολείται με τη μελέτη των ασθενειών του παρελθόντος μέσω της ανάλυσης ανθρώπινων σκελετικών καταλοίπων, μουμιών και άλλων βιολογικών καταλοίπωνOrtner, 2003.. Πρόκειται για ένα διεπιστημονικό πεδίο που συνδυάζει την ιατρική, την αρχαιολογία, την ανθρωπολογία, τη γενετική και τις φυσικές επιστήμες, προκειμένου να ανασυνθέσει την υγεία και τις συνθήκες ζωής παλαιότερων πληθυσμώνRoberts & Manchester, 2010..

Ιστορικό
Η παλαιοπαθολογία ως πεδίο έχει τις ρίζες της τον 19ο αιώνα, όταν οι πρώτες παρατηρήσεις σκελετικών ανωμαλιών συνδέθηκαν με γνωστές παθήσεις. Ένα από τα πρώτα τεκμηριωμένα παραδείγματα ήταν η αναγνώριση παραμορφώσεων στα οστά που αποδόθηκαν σε ραχίτιδα και σύφιληAufderheide & Rodríguez-Martín, 1998..

Κατά τον 20ό αιώνα, η πρόοδος της ακτινολογίας και της παθολογικής ανατομίας έδωσε νέα ώθηση, ενώ η ανάπτυξη της βιοαρχαιολογίας έθεσε την παλαιοπαθολογία σε πιο ανθρωπολογικό πλαίσιοLarsen, 2015.. Σήμερα, η ενσωμάτωση μοριακών τεχνικών, όπως η ανάλυση αρχαίου DNA, έχει επεκτείνει δραστικά τις δυνατότητες του πεδίουPinhasi et al., 2015..

Μεθοδολογία
Η μελέτη των ασθενειών στο παρελθόν βασίζεται σε τρεις κύριες πηγές:

Μακροσκοπική Ανάλυση Οστών και Δοντιών: Η εξέταση του σκελετού αποκαλύπτει αλλοιώσεις από τραύματα, λοιμώξεις, διατροφικές ανεπάρκειες και χρόνιες παθήσειςOrtner, 2003.

Απεικονιστικές Τεχνικές: Η αξονική τομογραφία (CT) και η μαγνητική τομογραφία (MRI) σε μούμιες και οστά προσφέρουν τρισδιάστατη απεικόνιση χωρίς καταστροφή του δείγματοςRoberts, 2012.

Μοριακές και Βιοχημικές Μέθοδοι: Η ανάλυση αρχαίου DNA (aDNA) και πρωτεϊνών επιτρέπει την ταυτοποίηση παθογόνων μικροοργανισμών, όπως Mycobacterium tuberculosis ή Yersinia pestis (Bos et al., 2011).

Η συνδυαστική χρήση των διαφόρων μεθόδων έχει βελτιώσει την ακρίβεια των διαγνώσεων και έχει προσφέρει νέα δεδομένα για την εξάπλωση ασθενειών στον χρόνο.

Παθολογίες στον αρχαίο Κόσμο
Λοιμώδη Νοσήματα: Η φυματίωση αποτελεί μία από τις πιο καλά τεκμηριωμένες παθήσεις σε παλαιοπαθολογικό υλικό. Σκελετικά κατάλοιπα από την Ευρώπη και την Αμερική δείχνουν χαρακτηριστικές αλλοιώσεις στη σπονδυλική στήλη (Pott’s disease)Roberts, 2012.. Η μοριακή ανάλυση έχει επιβεβαιώσει την παρουσία Mycobacterium tuberculosis σε δείγματα που χρονολογούνται πριν από 9.000 χρόνιαBos et al., 2011..

Η λέπρα επίσης αφήνει χαρακτηριστικά σημάδια στο πρόσωπο και στα άκρα, ενώ ευρήματα από μεσαιωνικά νεκροταφεία επιβεβαιώνουν την εκτεταμένη παρουσία της στην Ευρώπη. Η πανούκλα, με τη σειρά της, αν και δεν αφήνει σαφή σκελετικά ίχνη, έχει ταυτοποιηθεί μέσω DNA του Yersinia pestis σε μεσαιωνικές ταφές.

Διατροφικές ανεπάρκειες
Η αναιμία λόγω έλλειψης σιδήρου αφήνει χαρακτηριστικά ίχνη στα κρανιακά οστά, γνωστά ως cribra orbitalia και porotic hyperostosis). Παράλληλα, η ραχίτιδα από έλλειψη βιταμίνης D προκαλεί καμπυλώσεις στα μακρά οστά, ιδιαίτερα σε παιδικούς σκελετούς.

Τραυματισμοί και κακώσεις
Η ανάλυση καταγμάτων και επουλώσεων προσφέρει πληροφορίες για τα επίπεδα βίας, τα εργατικά ατυχήματα και τις πολεμικές συγκρούσεις. Σε προϊστορικές κοινωνίες παρατηρούνται συχνά τραύματα που αποδίδονται σε όπλα, ενώ σε αγροτικές κοινωνίες εντοπίζονται κακώσεις από εργασία.

Εκφυλιστικές παθήσεις
Η οστεοαρθρίτιδα, κοινή σε σκελετούς ηλικιωμένων, αποκαλύπτει τις φυσικές καταπονήσεις που υπέστησαν οι άνθρωποι, ενώ η σπονδυλοαρθρίτιδα δείχνει τον αντίκτυπο βαριάς χειρωνακτικής εργασίας.

Κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις
Η παλαιοπαθολογία δεν περιορίζεται στη διάγνωση ασθενειών, αλλά επεκτείνεται στη μελέτη της κοινωνικής διάστασης της υγείας. Οι διαφοροποιήσεις στη συχνότητα παθολογιών μεταξύ κοινωνικών τάξεων μαρτυρούν άνιση πρόσβαση σε διατροφή και φροντίδα.

Οι επιδημίες και η σχέση τους με την αστικοποίηση και την πυκνότητα πληθυσμού καταδεικνύουν τον κοινωνικό χαρακτήρα της ασθένειας. Επίσης, η μελέτη ταφικών πρακτικών δείχνει τη στάση των κοινωνιών απέναντι στην ασθένεια και τον θάνατο.

Σύγχρονες προοπτικές
Η παλαιοπαθολογία βρίσκεται σε διαρκή εξέλιξη. Η ολοένα και πιο εκλεπτυσμένη τεχνολογία (π.χ. αλληλουχία ή αλληλούχιση shotgun, πρωτεωμική) επιτρέπει τη λεπτομερή ανάλυση παθογόνων. Παράλληλα, η ανάπτυξη ηθικών πλαισίων για τη μελέτη ανθρώπινων καταλοίπων είναι απαραίτητη, καθώς οι έρευνες αφορούν πραγματικούς ανθρώπους και πολιτισμικά ευαίσθητα υλικά.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Aufderheide, A. C., & Rodríguez-Martín, C. (1998). The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology. Cambridge University Press. ISBN 9780521552023
Bos, K. I., et al. (2011). A draft genome of Yersinia pestis from victims of the Black Death. Nature, 478(7370), 506–510. DOI: 10.1038/nature10549
Larsen, C. S. (2015). Bioarchaeology: Interpreting Behavior from the Human Skeleton (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 9781107656463
Ortner, D. J. (2003). Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains (2nd ed.). Academic Press. ISBN 9780125286282
Pinhasi, R., Fletcher, J., & Bouwman, A. (2015). Advances in Human Palaeopathology. Wiley-Blackwell. ISBN 9781118957905
Roberts, C. (2012). Paleopathology: Studying Disease in the Human Skeleton (3rd ed.). Cambridge University Press. ISBN 9781107016014
Roberts, C., & Manchester, K. (2010). The Archaeology of Disease (3rd ed.). Cornell University Press. ISBN 9780801449530

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Animal Palaeopathology Working Group (ICAZ)
Paleopathology Association
Samples of paleopathology publications
A French site devoted to pathography, i.e. paleopathology of famous historical figures
Paleopatologia.it - Official website of the University of Pisa, Italy. Directed by Gino Fornaciari
The International Journal of Dental Anthropology - IJDA
The Journal of Paleopathology