Βυζαντινός ναός αγίας Βαρβάρας Σκουταρίου Μάνης

Ο Ιερός Ναός Αγίας Βαρβάρας Σκουταρίου είναι ένα βυζαντινό εκκλησιαστικό μνημείο του 12ου αιώνα και βρίσκεται στην περιοχή Σκουτάρι του νομού Λακωνίας. 

 Όνομα 
Ιερός Ναός Αγίας Βαρβάρας Σκουταρίου

 Περιγραφή 
Ο ναός της Αγίας Βαρβάρας έχει διαστάσεις περίπου 6 x 6,5 μέτρα και ανήκει στον τύπο του δίστυλου σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο. Στην ανατολική πλευρά υπάρχουν τρεις προεξέχουσες αψίδες. Οι τοίχοι είναι χτισμένοι με ακατέργαστες πέτρες και λίγα ενσωματωμένα μαρμάρινα μέλη. Τα γείσα στα σταυρικά σκέλη και η δυτική όψη φέρουν διακόσμηση από πλίνθους σε μοτίβο ιχθυάκανθας. Το μονόλοβο παράθυρο στη δυτική πλευρά πλαισιώνεται από δύο ταινίες με το ίδιο μοτίβο και χιαστό σχέδιο. Ο τρούλος στηρίζεται σε οκταγωνικό τύμπανο, με παράθυρα στις κύριες πλευρές και τυφλά αψιδώματα στις ενδιάμεσες. Στις γωνίες υπάρχουν πέτρινοι κιόνες και οι πλευρές του τυμπάνου διακοσμούνται με σειρές τούβλων και πλαίσια που κατεβαίνουν κάτω από τα τόξα.

Το κτίσμα διαφέρει από τους μανιάτικους ναούς της μεσοβυζαντινής περιόδου, καθώς χρησιμοποιεί απλούστερα υλικά και τεχνικές, όπως πωρόλιθο και «κρυμμένη πλίνθο» με πρόχειρη εφαρμογή, και δεν περιλαμβάνει μαρμάρινα στοιχεία. Η διακόσμησή του και η συνολική του μορφή παραπέμπουν σε υστεροβυζαντινές οικοδομικές πρακτικές. Η μικρή του κλίμακα, η απλή κατασκευή και η παραθαλάσσια θέση του το καθιστούν χαρακτηριστικό παράδειγμα τοπικής αρχιτεκτονικής.

Κατά την αφαίρεση των επιχρισμάτων στο εσωτερικό του ναού, εντοπίστηκαν ίχνη βυζαντινών τοιχογραφιών σε αποσπασματική κατάσταση. Ανάμεσά τους διακρίνονται τμήματα από τη μορφή του Παντοκράτορα στον τρούλο. Η κεφαλή Του έχει φορά από δυτικά προς ανατολικά, αντίθετα από τη συνηθισμένη απεικόνιση στη βυζαντινή τέχνη. Η επιλογή αυτή συνδέεται πιθανώς με την εικονογραφία της Μέλλουσας Κρίσης, όπως έχει παρατηρηθεί και σε άλλα μνημεία της ίδιας περιόδου.

Στο τύμπανο του τρούλου, μεταξύ των παραθύρων, απεικονίζονταν προφήτες σε κυκλική διάταξη, οι οποίοι σχετίζονται με την προαναγγελία της Ενσάρκωσης και της Δευτέρας Παρουσίας. Στο νοτιοανατολικό τμήμα σώζεται το πάνω μέρος μιας μορφής με ευδιάκριτα χαρακτηριστικά. Στο βορειοδυτικό υπάρχει μορφή προφήτη με φθορές, ενώ στο νοτιοδυτικό απεικονίζονται δύο μορφές με διατηρημένα τμήματα της ενδυμασίας τους, αλλά όχι των προσώπων. Στα σφαιρικά τρίγωνα εικονίζονταν οι τέσσερις ευαγγελιστές, καθιστοί, ως συγγραφείς των ευαγγελίων.

Στην καμάρα του ιερού της Αγίας Βαρβάρας σώζονται τμήματα από τη σκηνή της Ανάληψης του Χριστού, η οποία ήταν οργανωμένη σε τρεις ενότητες, όπως συνηθίζεται στην αγιογραφία. Διακρίνονται ακόμα οι δύο ομάδες των αποστόλων κατά μήκος της καμάρας, με αρχαγγέλους στα ανατολικά τους άκρα, σύμφωνα με την περιγραφή στις Πράξεις των Αποστόλων. Από το κεντρικό μέρος της παράστασης, όπου εικονιζόταν ο Χριστός να ανεβαίνει στον ουρανό, έχει διασωθεί μόνο ένα μέρος από τον άγγελο που κρατούσε τη δόξα Του, πάνω από το νότιο ημιχόριο. Στους τοίχους του ιερού φαίνονται μορφές τριών ιεραρχών σε στάση ευλογίας· στον βόρειο τοίχο διατηρούνται σχεδόν ακέραιες, ενώ στον νότιο είναι πολύ φθαρμένες και μετά βίας διακρίνεται μία μορφή. Η φθορά και τα λίγα σωζόμενα στοιχεία καθιστούν δύσκολη την ακριβή χρονολόγηση του βυζαντινού διακόσμου του ναού.

Σε μεταγενέστερη φάση διακόσμησης, στα τέλη του 16ου αιώνα, προστέθηκε η εικόνα μιας αγίας γυναίκας με βασιλικά ρούχα και στέμμα, κοντά στην είσοδο που ενώνει το Ιερό με την Πρόθεση. Παρόμοιες απεικονίσεις αγίων γυναικών μέσα στο Ιερό υπάρχουν και σε άλλες εκκλησίες της Μάνης. Η τελευταία φάση αγιογράφησης του ναού περιλαμβάνει σκηνές τόσο στο Ιερό όσο και στον κυρίως ναό. Ξεχωρίζουν η Πλατυτέρα με αρχαγγέλους και αγίους, η Κοινωνία των Αποστόλων και οι συλλειτουργούντες ιεράρχες, ενώ άλλες εικόνες, όπως η Άκρα Ταπείνωση και μορφές αγίων, είναι μερικώς ή πλήρως κατεστραμμένες. Όλος αυτός ο διάκοσμος  δημιουργήθηκε το 1882–1883 από τον μανιάτη αγιογράφο Ηλία Χανδρέα.

Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες συντήρησης και αποκατάστασης για να επανέλθει ο ναός στην αρχική του μορφή. Χάρη σε αυτές τις εργασίες, το μνημείο έχει αναδειχθεί ως ένα σημαντικό δείγμα της παλαιολόγειας τέχνης. Σήμερα αποτελεί χαρακτηριστικό μνημείο της περιοχής της Προσηλιακής Κάτω Μάνης. Η αποκατάσταση ανέδειξε στοιχεία του βυζαντινού και μεταβυζαντινού διακόσμου του ναού κι έχει αποκτήσει ιστορική και καλλιτεχνική αξία.

 Παραπομπές 

 Προτεινόμενη βιβλιογραφία 
  Βουρλίτης, Γ. (2003). Εικονόβιβλος της Μάνης. Εκδόσεις Αδούλωτη Μάνη
 Γύθειο: Ένα στεριανό νησί. (2010, Οκτώβριος)
   Δρανδάκη, Ν. Β. (2002). Βυζαντινά γλυπτά της Μάνης. Αθήναι
 Υπουργείο Πολιτισμού Παιδείας και Θρησκευμάτων (2015). Αποκατάσταση και Ανάδειξη Ιερού Ναού Αγίας Βαρβάρας στο Σκουτάρι, π.ε. Λακωνίας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Κατηγορία:Εκκλησίες αφιερωμένες στην Αγία Βαρβάρα
Κατηγορία:Εκκλησίες του 12ου αιώνα
Κατηγορία:Εκκλησίες στην περιφέρεια Πελοποννήσου
Κατηγορία:Ιερά Μητρόπολις Μάνης