Ο μαύρος κύκνος (θεατρικό έργο)

Ο μαύρος κύκνος () είναι θεατρικό έργο του Μάρτιν Βάλζερ που γράφτηκε μεταξύ 1961 και 1964, με φόντο τις δίκες του Άουσβιτς που διεξήχθησαν στη Φρανκφούρτη. Εκδόθηκε και έκανε πρεμιέρα το 1964 στο Κρατικό Θέατρο Βυρτεμβέργης στη Στουτγκάρδη. 

Το έργο αναφέρεται στον γιο ενός πρώην γιατρού ναζιστικού στρατοπέδου συγκέντρωσης, ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του πατέρα του και τη δράση του στον Β' Παγκόσμιο πόλεμο. Ασχολείται με το θέμα της συμφιλίωσης με το παρελθόν και παρουσιάζει διαφορετικά μοντέλα μνήμης. Επίσης, θίγει το θέμα της αποκατάστασης πρώην ναζιστών στη Δυτική Γερμανία - παρά την αποναζιστικοποίηση - καθώς και το ερώτημα εάν οι απόγονοι των δραστών θα ήταν ικανοί να διαπράξουν τις ίδιες πράξεις με τους πατέρες τους, «μέσω ειδικών περιστάσεων σε διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες».

 Ο τίτλος 
Ο μαύρος κύκνος είναι ένα σύμβολο που παίζει κεντρικό ρόλο στις αναμνήσεις του πρωταγωνιστή. Συμβολίζει το παρελθόν και την ενοχή που συνδέεται με τα ναζιστικά εγκλήματα, άνδρες των SS, τον φόβο που προκαλεί το στρατόπεδο συγκέντρωσης όσο και τη σαγηνευτική δύναμη που είχε η ναζιστική ιδεολογία στους ανθρώπους. 

 Πλαίσιο εργασίας 
Το θεατρικό έργο βασίζεται σε μια πραγματική υπόθεση, αυτή του Γερμανού ψυχίατρου Βέρνερ Χάιντε, από τους βασικούς οργανωτές του Προγράμματος Ευθανασίας Τ4, ο οποίος δικάστηκε στις δίκες του Άουσβιτς από το 1963 έως το 1965. Ο Βάλζερ συμμετείχε στις δίκες σαν παρατηρητής και στη συνέχεια έγραψε το δοκίμιο Το Άουσβιτς μας. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, οι δίκες δημιούργησαν μια απόσταση μεταξύ των απλών ανθρώπων και των δραστών, οι οποίοι απεικονίστηκαν ως τέρατα, καθιστώντας έτσι αδύνατο να αναλογιστεί κάποιος την ατομική ευθύνη του. Ωστόσο, γράφει, οι κατηγορούμενοι ήταν «άνθρωποι σαν εσένα και εμένα»  οι οποίοι, λόγω ειδικών συνθηκών, ακολούθησαν διαφορετικό δρόμο. 

Στο δοκίμιό του, επικρίνει το γεγονός ότι η δικαστική διαδικασία καταδίκασε μόνο τους πραγματικούς δολοφόνους, αλλά όχι εκείνους που είναι έμμεσα ένοχοι: Έτσι, για αυτόν, οι δίκες έγιναν ένα είδος «συλλογικού άλλοθι».

 Υπόθεση 
Το έργο διαδραματίζεται μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο στην ψυχιατρική κλινική του Δρ. Λιμπερέ. Πριν ξεκινήσει η πραγματική δράση του έργου, ο 20χρονος Ρούντι Γκούταϊν τυχαία ανακαλύπτει μια επιστολή που αποκαλύπτει τη συνενοχή του πατέρα του στα ναζιστικά εγκλήματα. Η επιστολή, υπογεγραμμένη από τον Ρούντολφ Γκούταϊν, είναι μια εντολή για ευθανασία κρατουμένων που θα έπρεπε να την είχε καταστρέψει, όπως όλα τα άλλα στοιχεία του παρελθόντος του, αλλά του διέφυγε. Η συμπεριφορά του Ρούντι φέρνει σε δύσκολη θέση τον πατέρα του, επειδή, σε μια κρίση ψυχικής σύγχυσης, ο νεαρός θεωρεί τον εαυτό του δράστη και ζητά να καταδικαστεί. 

Ο πατέρας του Ρούντι τον στέλνει στη συνέχεια στο ψυχιατρικό ίδρυμα που διευθύνει ο παλιός του φίλος Λιμπερέ. Ο Λιμπερέ είναι επίσης εγκληματίας πολέμου, ο οποίος, μετά τον πόλεμο, συνέχισε απρόσκοπτα την ιατρική του καριέρα με ψεύτικο όνομα και φανταστικό βιογραφικό. Ο Ρούντι, ενεργώντας σαν τον Άμλετ, σκηνοθετεί ένα θεατρικό έργο με Ερινύες στο ίδρυμα μαζί με άλλους τρόφιμους, με σκοπό να υπενθυμίσει στον πατέρα του και τον Λιμπερέ τις πράξεις τους και να ομολογήσουν την ενοχή τους. Ως γιος εγκληματία, πιστεύει ότι είναι ικανός και ο ίδιος να διαπράξει εγκλήματα και τελικά αυτοκτονεί για να εξαλείψει τουλάχιστον έναν απόγονο των δραστών καθώς φοβάται ότι αν ζήσει, θα συμμετάσχει «στις σκληρότητες της επόμενης γενιάς». 

 Κύριοι χαρακτήρες 
Ο Ρούντι, κεντρικός χαρακτήρας του έργου, είναι ένας εκπρόσωπος της νεότερης γενιάς που αδυνατεί να αποδεχτεί το παρελθόν του πατέρα του. Όταν μαθαίνει για την ενοχή του πατέρα του, αρνείται να συνεχίσει τη ζωή του όπως ήταν μέχρι τώρα. Αρνείται να παραλάβει το απολυτήριο λυκείου ή να γιορτάσει τους αρραβώνες του και ισχυρίζεται ξαφνικά ότι αυτός - ο γιος - ήταν ο δολοφόνος και πρέπει να δικαστεί ως Ναζί εγκληματίας. Ο πατέρας του τον κλείνει σε ψυχιατρική κλινική. Μέσα από το παιχνίδι ρόλων, ο Ρούντι ελπίζει να προκαλέσει τους ενόχους να ομολογήσουν τα εγκλήματά τους. Προσπαθεί να αλλάξει τις συνθήκες της κοινωνίας, αλλά τελικά συνειδητοποιεί ότι αποτυγχάνει και ότι η κοινωνία παραμένει αμετάβλητη. Θα προτιμούσε να «εξοντώσει τα παιδιά των δολοφόνων». Στο τέλος αυτοπυροβολείται χωρίς να σκοτώσει κανέναν άλλο.

Ο Δρ. Ρούντολφ Γκούταϊν, πρώην γιατρός στρατοπέδου συγκέντρωσης, έχοντας εκτίσει ποινή φυλάκισης για τη συμμετοχή του σε ιατρικές δολοφονίες κατά τη διάρκεια του Γ' Ράιχ, θεωρεί την υπόθεση λήξασα. Πιστεύοντας ότι είχε καταστρέψει οτιδήποτε ύποπτο από το παρελθόν του, έχτισε μια νέα ζωή ως χειρουργός και οικογενειάρχης στην οποία το παρελθόν δεν έχει πλέον θέση. Παρ' όλα αυτά, ομολογεί στον Λιμπερέ ότι μερικές φορές ονειρεύεται αριθμούς, οι οποίοι πιθανώς συμβολίζουν τον αριθμό των θυμάτων μαζικών δολοφονιών που υπέγραψε.

Ο Δρ. Λιμπερέ, πρώην γιατρός στρατοπέδου συγκέντρωσης, ισχυρίζεται στους γύρω του, και στην κόρη του Ιρμ, ότι βρισκόταν στην Ινδία κατά τη διάρκεια του Γ' Ράιχ. Έχει αλλάξει το όνομά του από Λάιμπνιτς σε Λιμπερέ (Απελευθερωμένος) και δεν έχει δικαστεί. Ωστόσο, έχει καταδικαστεί μόνος του σε αυτοεπιβαλλόμενη φυλάκιση προσπαθώντας να εξιλεωθεί για την ενοχή του: Διευθύνει ένα ψυχιατρείο σε μια υγρή, ανθυγιεινή περιοχή και ζει αποκομμένος από τον υπόλοιπο κόσμο. Το υπνοδωμάτιό του είναι διαμορφωμένο σαν κελί. Τρώει από τσίγκινο πιάτο και συμμετέχει σε εργασίες υποχρεωτικές για τους καταδίκους-τροφίμους. 

Η Ιρμ, μαζί με τον Ρούντι, είναι μια άλλη εκπρόσωπος της νεότερης γενιάς, η οποία, ωστόσο, αντιμετωπίζει το παρελθόν με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο: θα προτιμούσε να ξεχάσει τα πάντα. Με τον Ρούντι συζητούν κοινές παιδικές αναμνήσεις και θυμούνται ότι μεγάλωσαν κοντά σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αν και συνειδητοποιεί ότι ο πατέρας της διέπραξε εγκλήματα, θέλει να συνεχίσει να πιστεύει στο επινοημένο παρελθόν του στην Ινδία. Για εκείνη, η μόνη επιλογή είναι να συνεχίσει να ζει και να απωθήσει τις δυσάρεστες αναμνήσεις, καθώς αναγνωρίζει ότι οι εναλλακτικές λύσεις είναι η τρέλα, όπως οι τρόφιμοι του δωματίου 104, ή η αυτοκαταστροφή, όπως ο Ρούντι. Ο αρραβωνιαστικός της τη στηρίζει.

Οι τρόφιμοι του δωματίου 104. Στο δωμάτιο 104 της ψυχιατρικής κλινικής βρίσκονται τέσσερις ασθενείς: Ένας Εβραίος γραφίστας που πλαστογραφούσε διαβατήρια κατά τη διάρκεια της ναζιστικής εποχής. Φυλακίστηκε στο Νταχάου και στο Τερέζιενσταντ και διασώθηκε. Πάσχει από το σύνδρομο του επιζήσαντα. Ένας πρώην ασυρματιστής με τραυματισμό στον μετωπιαίο λοβό. Ένας επιζών από ευθανασία που πάσχει από σχιζοσυναισθηματική διαταραχή. Ένας πρώην κηπουρός του Χίτλερ με «παραληρηματικές ιδέες». Βοηθούν τον Ρούντι να ανεβάσει το έργο που έχει σκηνοθετήσει.

 Το θεατρικό έργο στο ψυχιατρείο 
Στην αρχή της δεύτερης πράξης, ο Ρούντι με τους τρόφιμους του δωματίου 104 παρουσιάζει ένα θεατρικό έργο με τίτλο «Η εξημέρωση των Ερινύων από τον Δόκτωρα Φ. Μια άσκηση για τον ένοχο», επιδιώκοντας να προκαλέσει τον πατέρα του και τον Λιμπερέ να ομολογήσουν τα εγκλήματά τους. Το έργο θυμίζει έντονα τον Άμλετ, ο οποίος χρησιμοποιεί επίσης ένα θεατρικό έργο ως μέσο πρόκλησης. Το έργο του Ρούντι αναφέρεται σε έναν πρώην γιατρό στρατοπέδου συγκέντρωσης που επιστρέφει στην πόλη του βασανισμένος από ενοχές. Οι Ερινύες του υπενθυμίζουν συνεχώς την ενοχή του, έτσι αποφασίζει να εξιλεωθεί για τα εγκλήματά του. Ωστόσο, γρήγορα οι Ερινύες μετατρέπονται σε υπηρέτες του στη δουλειά του. Με τα αποτελέσματα των σκληρών πειραμάτων του κατά τη διάρκεια του πολέμου, παράγει ένα νέο φάρμακο και γίνεται επιτυχημένος βιομήχανος φαρμακευτικών προϊόντων και δεν αντιμετωπίζει το παρελθόν του.

 Διασκευή 

 Το 1965 διασκευάστηκε σε τηλεοπτική ταινία σε σκηνοθεσία Πέτερ Πάλιτς. 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Ο Μαύρος Κύκνος (Θεατρικό Πρόγραμμα), εκδόσεις: Κρατικόν Θέατρον Βορείου Ελλάδος 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο