Σχετική χρονολόγηση (αρχαιολογία)

Η σχετική χρονολόγηση αποτελεί θεμελιώδη μέθοδο στην αρχαιολογία, καθώς επιτρέπει στους ερευνητές να καθορίζουν τη χρονική σειρά γεγονότων ή αντικειμένων χωρίς να προσδιορίζουν απόλυτες ημερομηνίες. Σε αντίθεση με την απόλυτη χρονολόγηση, η οποία χρησιμοποιεί τεχνικές όπως η ραδιοχρονολόγηση με άνθρακα-14, η σχετική χρονολόγηση βασίζεται στη σύγκριση στρωματογραφικών σχέσεων στο σύνολο της αρχαιολογικής μαρτυρίαςRenfrew & Bahn, 2016..

Αρχές και θεωρητικό υπόβαθρο
Η σχετική χρονολόγηση στηρίζεται σε θεμελιώδεις αρχές της γεωλογίας και της αρχαιολογίας. Η αρχή της υπέρθεσης δηλώνει ότι, σε αδιατάρακτα στρώματα, τα βαθύτερα επίπεδα είναι παλαιότερα από τα επιφανειακάHarris, 1989.. Η αρχή της αρχικής οριζοντίωσης προτείνει ότι τα στρώματα εναποτίθενται αρχικά σε οριζόντια θέση και τυχόν κλίσεις οφείλονται σε μεταγενέστερες διεργασίεςBahn, 2001. Αυτές οι αρχές είναι κρίσιμες για την ερμηνεία της διαστρωμάτωσης των αρχαιολογικών θέσεων.

Στρωματογραφία
Η στρωματογραφία αποτελεί τη βασικότερη μέθοδο σχετικής χρονολόγησης. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι οι ανασκαφές στην Τροία, όπου οι Σλήμαν και Ντέρπφελντ διέκριναν εννέα διακριτά στρωματογραφικά επίπεδα, καθένα από τα οποία αντιπροσώπευε διαφορετική φάση κατοίκησηςEaston, 1990.. Στην Κνωσό, οι ανασκαφές αποκάλυψαν τη διαδοχή των Μινωικών περιόδων, από την Προανακτορική έως τη Μετανακτορική εποχή, επιτρέποντας μια σχετική χρονολόγηση της εξέλιξης του Μινωικού πολιτισμούWarren, 1990..

Τυπολογία και στυλιστική ανάλυση
Η τυπολογία αποτελεί μία από τις πιο λεπτομερείς και διαδεδομένες μεθόδους σχετικής χρονολόγησης. Πρόκειται για τη συστηματική ταξινόμηση αντικειμένων με βάση κοινά χαρακτηριστικά όπως το σχήμα, η διακόσμηση, η τεχνική κατασκευής ή η λειτουργία τουςTrigger, 2006.. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι αρχαιολόγοι εντοπίζουν εξελικτικές ακολουθίες, οι οποίες επιτρέπουν την τοποθέτηση αντικειμένων σε μια σχετική χρονική σειρά.

Αρχές της τυπολογίας
Η τυπολογία στηρίζεται στην υπόθεση ότι τα αντικείμενα και τα στυλ αλλάζουν σταδιακά με την πάροδο του χρόνου. Όταν τα παλαιότερα στυλ σταδιακά εγκαταλείπονται και νέα χαρακτηριστικά εμφανίζονται, αυτά τα στοιχεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την κατασκευή χρονολογικών σειρών. Επιπλέον, η τυπολογική ανάλυση εξετάζει τόσο ομοιότητες όσο και διαφορές: οι ομοιότητες συνδέουν αντικείμενα στον ίδιο πολιτιστικό κύκλο, ενώ οι διαφορές δείχνουν μεταβολές και μεταβάσεις.

Εφαρμογές στην κεραμεική
Η κεραμική είναι το πιο συχνό υλικό για τυπολογικές μελέτες λόγω της αφθονίας και της ανθεκτικότητάς της. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι η ελληνική κεραμεική:

Γεωμετρική περίοδος (900–700 π.Χ.): Αυστηρά γεωμετρικά μοτίβα, έλλειψη εικονιστικών παραστάσεων.

Αρχαϊκή περίοδος (700–480 π.Χ.): Ανάπτυξη μελανόμορφων και ερυθρόμορφων τεχνικών.

Κλασική περίοδος (480–323 π.Χ.): Περισσότερη φυσιοκρατία και πλούσιες αφηγηματικές σκηνέςBoardman, 1998..

Η ανάλυση αυτών των σταδιακών αλλαγών επιτρέπει τη χρονολόγηση στρωμάτων ακόμη και όταν λείπουν απόλυτα δεδομένα.

Άλλες κατηγορίες
Η τυπολογία δεν περιορίζεται στην κεραμεική. Εφαρμόζεται επίσης σε:

Λίθινα εργαλεία: Η μετάβαση από παλαιολιθικές χειροπελέκεις σε πιο εξειδικευμένα μεσολιθικά μικρολιθικά εργαλεία δείχνει τεχνολογικές αλλαγές.

Μεταλλικά τέχνεργα: Η εμφάνιση μπρούντζινων όπλων αντικαθιστά σταδιακά τα λίθινα, προσφέροντας δείκτες σχετικής χρονολόγησης.

Κοσμήματα και διακοσμητικά μοτίβα: Οι αλλαγές στη μόδα αντανακλούν κοινωνικές και πολιτιστικές εξελίξεις.

Τυπολογία και πολιτιστικές επαφές
Η τυπολογική ανάλυση μπορεί να αποκαλύψει επαφές και επιρροές μεταξύ πολιτισμών. Για παράδειγμα, η υιοθέτηση ανατολίτικων μοτίβων στη γεωμετρική και αρχαϊκή Ελλάδα υποδεικνύει εμπορικές σχέσεις και πολιτιστικές ανταλλαγές με τη Μέση Ανατολή. Παρόμοια, η εξάπλωση μυκηναϊκών μορφών κεραμικής στη Λεβαντίνη και την Κύπρο χρησιμοποιείται για τον συσχετισμό και τη χρονολόγηση διαφόρων τοποθεσιών.

Προβλήματα και Περιορισμοί

Παρόλο που είναι ισχυρή μέθοδος, η τυπολογία δεν είναι αλάνθαστη. Λάθη εντοπίζονται σε

Πολιτιστικές ασυνέχειες: Αντικείμενα ενός στυλ μπορεί να παραμείνουν σε χρήση για μεγάλα διαστήματα, καθιστώντας δυσκολότερη τη χρονολόγηση.

Δευτερογενείς αποθέσεις: Αντικείμενα μπορούν να μετακινηθούν από νεότερα στρώματα σε παλαιότεραHarris, 1989.

Υποκειμενικότητα: Η ταξινόμηση εξαρτάται από την κρίση του ερευνητή, οπότε απαιτείται διασταύρωση δεδομένων και στατιστικές μέθοδοι για μεγαλύτερη ακρίβεια.

Σύγχρονες προσεγγίσεις
Οι σύγχρονες τεχνικές περιλαμβάνουν στατιστικές και υπολογιστικές μεθόδους (π.χ. πολυδιάστατη ανάλυση κλιμάκωσης) για την αναγνώριση προτύπων σε μεγάλα δείγματαLlobera, 2012.. Επιπλέον, τα ψηφιακά αποθετήρια και η τρισδιάστατη σάρωση επιτρέπουν τη σύγκριση αντικειμένων από διαφορετικές περιοχές και τη βελτίωση της ακρίβειας στις τυπολογικές σειρές.

Συσχετισμός (Cross-dating)
Ο συσχετισμός ή cross-dating είναι μία από τις πιο σημαντικές τεχνικές σχετικής χρονολόγησης, η οποία επιτρέπει τη σύνδεση διαφορετικών αρχαιολογικών θέσεων ή στρωμάτων μέσω κοινών χαρακτηριστικών. Η μέθοδος αυτή αναπτύχθηκε αρχικά στη γεωλογία και μεταφέρθηκε στην αρχαιολογία για να επιτρέπει την ευρύτερη κατανόηση πολιτιστικών και χρονολογικών σχέσεωνRenfrew & Bahn, 2016.

Η βασική ιδέα του συσχετισμού είναι ότι ένα αντικείμενο, στυλ ή τεχνολογικό χαρακτηριστικό που εμφανίζεται σε δύο διαφορετικές θέσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δείκτης για τη χρονολόγηση και των δύο. Αν, για παράδειγμα, ένα συγκεκριμένο είδος κεραμεικού στυλ βρίσκεται σε έναν χώρο με γνωστή χρονολογική ακολουθία, η παρουσία του ίδιου στυλ σε έναν άλλο χώρο επιτρέπει τον συσχετισμό και τη σχετική χρονολόγηση του δεύτερου.

Ιστορική ανάπτυξη και παραδείγματα εφαρμογής
Η μέθοδος καθιερώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Άντριου Έλικοτ Ντάγκλας (Andrew Ellicott Douglass) μέσω της δενδροχρονολόγησης, χρησιμοποιώντας μοτίβα ανάπτυξης δέντρων για να συσχετίσει και να χρονολογήσει ξύλινα αντικείμενα και δομές στη νοτιοδυτική Βόρεια ΑμερικήBaillie, 1995.. Αργότερα, εφαρμόστηκε συστηματικά στην κεραμεική, στη μεταλλουργία και σε άλλες κατηγορίες αρχαιολογικού υλικού.

Παράδειγμα αποτελεί το Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειος. Η παρουσία μυκηναϊκής κεραμεικής σε αιγυπτιακές τοποθεσίες επέτρεψε τη σύγκριση αιγαιακών πολιτισμών με τις καλά τεκμηριωμένες αιγυπτιακές δυναστείες, προσφέροντας ένα πολύτιμο σχετικό πλαίσιο.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι η ρωμαϊκή αυτοκρατορία: Τα νομίσματα, χάρη στη χρονολογική σειρά των αυτοκρατόρων και των ετών κοπής, χρησιμοποιούνται συχνά για τον συσχετισμό διαφορετικών στρατοπέδων ή πόλεωνHowgego, 1995..

Άλλο παράδειγμα αντλείται από την Προϊστορική Ευρώπη: Η ομοιότητα στις μορφές και στα διακοσμητικά μοτίβα της χάλκινης κεραμεικής μεταξύ Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης έχει χρησιμοποιηθεί για τη συσχέτιση πολιτισμών και εμπορικών δικτύων

Μέθοδοι και Τεχνικές
Κεραμεικός Συσχετισμός: Η πιο κοινή τεχνική, χρησιμοποιεί μορφολογικές και στυλιστικές συγκρίσεις αγγείων.
Δενδροχρονολόγηση: Χρησιμοποιεί επικαλυπτόμενα μοτίβα δακτυλίων δέντρων για τη σύγκριση διαφορετικών δειγμάτων.
Συσχετισμός μέσω νομισμάτων ή σφραγίδων: Τα νομίσματα παρέχουν άμεσους χρονοδείκτες λόγω των χαραγμένων επιγραφών και της εικονογραφίας τους.
Συνδυασμός γεωλογικών δεδομένων: Σε περιπτώσεις όπου οι αρχαιολογικές θέσεις βρίσκονται κοντά σε ηφαιστειακά πετρώματα ή στρώματα τέφρας, η ταύτιση αυτών των στρωμάτων μπορεί να παρέχει συσχετισμόManning, 2014..

Περιορισμοί
Μεταφορά υλικών: Αντικείμενα που έχουν μετακινηθεί μέσω εμπορίου ή συλλογής μπορεί να δώσουν παραπλανητικές ενδείξεις.
Ασυνέχειες στα δεδομένα: Η απουσία επαρκών δειγμάτων μπορεί να μειώσει την αξιοπιστία.
Πολιτιστικές μιμήσεις: Τέχνεργα που αντιγράφουν παλαιότερα στυλ μπορεί να δημιουργήσουν ψευδείς συσχετισμούςTrigger, 2006.

Άλλες τεχνικές 
Φθορά και πατίνα: Η παρατήρηση της διάβρωσης ή της ανάπτυξης πατίνας σε επιφάνειες λίθινων εργαλείων μπορεί να υποδείξει σχετικές ηλικίες.

Οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές: Η εμφάνιση νέων τεχνολογιών, όπως η μεταλλουργία του χαλκού, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την τοποθέτηση πολιτισμών σε σχετική ακολουθία.

Δενδροχρονολόγηση ως εργαλείο συσχέτισης: Αν και παρέχει απόλυτες ημερομηνίες, μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για σχετική χρονολόγηση όταν συνδέει ξύλινα αντικείμενα μεταξύ θέσεων.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Baillie, M. G. L. (1995). A Slice Through Time: Dendrochronology and Precision Dating. Routledge.
Bahn, P. (2001). Archaeology: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
Boardman, J. (1998). Greek Art. Thames & Hudson.
Easton, D. F. (1990). “Schliemann's Excavations at Troy.” World Archaeology, 22(2), 163–179.
Harris, E. C. (1989). Principles of Archaeological Stratigraphy. Academic Press.
Howgego, C. (1995). Ancient History from Coins. Routledge.
Llobera, M. (2012). “Life on a Pixel: Challenges in the Development of Digital Methods within an ‘Interpretive’ Landscape Archaeology Framework.” Journal of Archaeological Method and Theory, 19(4), 495–509.
Manning, S. W. (2014). “A Test of Time: Reconsidering Chronology in the Ancient Mediterranean.” Antiquity, 88(340), 1174–1189.
Renfrew, C., & Bahn, P. (2016). Archaeology: Theories, Methods, and Practice. Thames & Hudson.
Trigger, B. G. (2006). A History of Archaeological Thought. Cambridge University Press.
Warren, P. (1990). The Aegean Bronze Age. Cambridge University Press.

Κατηγορία:Αρχαιολογία
Κατηγορία:Βιοστρωματογραφία
Κατηγορία:Μέθοδοι χρονολόγησης