Νέκυια. Η αφήγηση ενός επιζώντος

Νέκυια: Η αναφορά ενός επιζώντος () είναι νουβέλα του Χανς Έριχ Νόσακ. Η συγγραφή άρχισε το 1942/43, ολοκληρώθηκε το 1946 και το έργο δημοσιεύτηκε το 1947 στο Αμβούργο. Αναφέρεται στην καταστροφή του Αμβούργου μετά την αεροπορική επιδρομή των Συμμάχων τον Ιούλιο του 1943 - επιχείρηση Γόμορρα - κατά την οποία μεγάλο μέρος της πόλης μετατράπηκε σε ερείπια.

Ο αφηγητής παρουσιάζει έναν κόσμο μετά από μια απροσδιόριστη καταστροφή από την οποία μόνο ο ίδιος φαίνεται να επέζησε. Βιώνει την πραγματικότητα σαν όνειρο και το ερώτημα «τι έχει συμβεί» επιχειρείται να ερμηνευτεί ως ενοχή μέσα από το μοτίβο του Ορέστη: ο αρχαίος μύθος γίνεται μια σύγχρονη παραβολή.

 Τίτλος 
Η αρχαία ελληνική λέξη Νέκυια αναφέρεται στον μύθο σύμφωνα με τον οποίο μια θεότητα ή ένας ήρωας κατεβαίνει στον κόσμο των νεκρών για να λάβει πληροφορίες για το μέλλον, δηλαδή νεκρομαντεία, ή για να σπάσει τη δύναμη του θανάτου. Είναι επίσης ο τίτλος της ραψωδίας λ' της Οδύσσειας, στην οποία ο Οδυσσέας καλεί τα πνεύματα των νεκρών μέσω μιας αιματηρής θυσίας στην πύλη του Κάτω κόσμου για να ρωτήσει για το μέλλον.

Ο Γιουνγκ χρησιμοποίησε την έννοια στην αναλυτικής ψυχολογίας του: «Η Νέκυια είναι η μετάβαση του συνειδητού νου στα βαθύτερα στρώματα της ασυνείδητης ψυχής». Για τον Γιουνγκ, «Η Νέκυια δεν είναι καταστροφική και άσκοπη πτώση στην άβυσσο, αλλά μια ουσιαστική κατάβαση, της οποίας ο στόχος είναι η αποκατάσταση ολόκληρου του ατόμου».

 Ιστορικό υπόβαθρο 
Στη Νέκυια, ο Χανς Έριχ Νόσακ επεξεργάστηκε την αεροπορική επιδρομή των Συμμάχων στο Αμβούργο τον Ιούλιο του 1943 - επιχείρηση Γόμορρα - κατά την οποία καταστράφηκε ένα μεγάλο μέρος της πόλης και υπήρξαν τεράστιες απώλειες μεταξύ των αμάχων. Ο Νόσακ βίωσε την επίθεση από ένα χωριό περίπου 15 χιλιόμετρα νότια του Αμβούργου, όπου αυτός και η σύζυγός του έμεναν σε ένα εξοχικό, αλλά είχε ήδη αρχίσει να γράφει τη νουβέλα πριν από την αεροπορική επιδρομή. Στο ίδιο θέμα αναφέρθηκε και στο αυτοβιογραφικό Η καταστροφή (γραμμένο το 1943, εκδόθηκε το 1948).   

Η αφήγηση απομακρύνεται από το συγκεκριμένο ιστορικό υπόβαθρο και παίρνει αλληγορική, διαχρονική σημασία: Όταν ο αφηγητής επιστρέφει στην πόλη μετά από μια απροσδιόριστη καταστροφή, όπως την αφηγείται αναδρομικά, η πόλη του παρουσιάζεται σαν ένα βασίλειο των νεκρών. Διασχίζοντας τα όρια μεταξύ ζωής και θανάτου, το παρόν και το παρελθόν, καθώς και το όνειρο και η πραγματικότητα συγχωνεύονται, αν και ο αφηγητής απορρίπτει την ιδέα ότι «ένα όνειρο που ονειρευόμαστε δεν έχει στοιχεία πραγματικότητας». 

Η αφήγηση του Νόσακ πρέπει επίσης να εξεταστεί με φόντο την «εσωτερική μετανάστευση» στην οποία αποσύρθηκε ο συγγραφέας κατά τη διάρκεια της ναζιστικής εποχής, οπότε και του είχε επιβληθεί απαγόρευση δημοσίευσης. Υπό συνθήκες συνεχούς παρακολούθησης και αυστηρής λογοκρισίας, η λογοτεχνία της εποχής έκανε αναφορές στο παρόν μόνο έμμεσα - μέσω ανάλογων ιστορικών γεγονότων, χρονικών συνδέσεων ή άλλων κρυπτογραφημένων μορφών αναπαράστασης.

 Παρουσίαση 
Η αλληλοδιαδοχή των αφηγηματικών επιπέδων και η μη χρονολογική αφήγηση καθιστούν το κείμενο το πιο περίπλοκο έργο του Νόσακ. Οι επιρροές από τον εξπρεσιονισμό είναι εμφανείς. 

Στην αρχή, ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής βρίσκεται σε μια ανώνυμη πόλη-λιμάνι, από την οποία έχουν εξαφανιστεί όλοι οι άνθρωποι. Είναι περιτριγυρισμένος από τους λίγους επιζώντες που κείτονται βυθισμένοι σε ληθαργικό ύπνο σαν σβόλοι από πηλό. Βρέχει. Λόγω μιας ακαθόριστης καταστροφής, όλοι, συμπεριλαμβανομένου του αφηγητή και των κοιμωμένων, έχουν μεταμορφωθεί σε πλάσματα που μοιάζουν με πουλιά. Ο αφηγητής έχει ξεχάσει το όνομά του και έχει χάσει την αντανάκλασή του, σύμβολο της απώλειας της ατομικότητάς του. Προσπαθώντας να εξηγήσει αυτήν την κατάσταση, αφηγείται τρία όνειρα:

Στο πρώτο όνειρο, ο αφηγητής συμμετέχει σε ένα δείπνο, μαζί με την «οικοδέσποινα» και τον «φίλο» του, ο οποίος εμφανίζεται περισσότερο ως αντίπαλός του. Αυτός ο «φίλος», που πάντα απευθύνεται στον αφηγητή ως «αγαπητέ μου», είναι «ο λογικός επικριτής που χλευάζει τα οράματα και τις ανεξήγητες εμπειρίες του αφηγητή, τα αντικρούει με τη λογική και του επισημαίνει τα λάθη». Στο τραπέζι, συζητούν την εμφάνιση δύο γιγάντιων πουλιών στον πύργο του δημαρχείου πριν την καταστροφή και  ο φίλος ζητά από τον αφηγητή να ερμηνεύσει αυτήν την εμφάνιση. Σε ένα αντίστοιχο απόσπασμα στο Η καταστροφή, δύο μεγάλα πουλιά εμφανίστηκαν στον πύργο της Αγίας Αικατερίνης, κάτι που θεωρήθηκε ως οιωνός για την επικείμενη καταστροφή της εκκλησίας και την ισοπέδωση της γενέτειρας του συγγραφέα κατά τον βομβαρδισμό του Αμβούργου από τους Συμμάχους το 1943. 

Στο δεύτερο όνειρο, ο αφηγητής παρακολουθεί μέσα από την οπτική της οικοδέσποινας καθώς αυτός και ο «φίλος» του είναι παγιδευμένοι σε έναν κρατήρα με απόκρημνα, άβατα τοιχώματα. Υπό την εντύπωση ότι είναι ο τελευταίος άνθρωπος, ο αφηγητής προσπαθεί να πλάσει μια γυναίκα από τον πηλό του τοιχώματος του κρατήρα, με την οποία θα μπορούσε να κάνει παιδιά και να επανακατοικήσει τον κόσμο. Η διαδικασία θυμίζει τη δημιουργία του Αδάμ ή του Γκόλεμ της εβραϊκής μυθολογίας.  Όταν η γυναικεία φιγούρα δείχνει τα πρώτα σημάδια ζωής, ο «φίλος» παρατηρεί ότι δεν έχει ομφαλό και προσπαθεί να δημιουργήσει έναν ομφαλό με το δάχτυλό του. Τότε, ο πήλινος τοίχος καταρρέει και ο «φίλος» θάβεται. Το άνοιγμα που δημιουργείται από την κατάρρευση προσφέρει στον αφηγητή διέξοδο από τον κρατήρα. 

Στο τρίτο όνειρο ο αφηγητής συναντά πέντε άντρες: τον «πατέρα», τον «αδελφό», τον «αφέντη», τον «χοντρό» και τον «πρόγονο». Μέσα από παράλληλα αποσπάσματα από τα ημερολόγια και το λυρικό έργο του Νόσακ, αυτές οι πέντε μορφές μπορούν να αποκρυπτογραφηθούν ως τα καλλιτεχνικά πρότυπα του συγγραφέα. Σύμφωνα με αυτά, η μορφή του πατέρα βασίζεται στον Ερνστ Μπάρλαχ, ο «χοντρός» στον Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ και ο «πρόγονος» στον Έλληνα τραγικό Αισχύλο. 

Ο αφηγητής λαμβάνει από τον πατέρα του την εντολή να αναζητήσει τη μητέρα του, την ύπαρξη της οποίας είχε προηγουμένως αρνηθεί. Βρίσκει τη μητέρα του, η οποία, σε μια εσωτερική αφήγηση, αναφέρεται σε έναν μακρύ πόλεμο που διεξήγαγε ο πατέρας του, κατά τη διάρκεια του οποίου επιστράτευσε τον αφηγητή ως στρατιώτη και την αδερφή του ως νύφη για έναν σύμμαχο πολέμαρχο. Επιστρέφοντας στο σπίτι από τον πόλεμο, ο πατέρας δολοφονείται από τη μητέρα του. Αυτή η οικογενειακή ιστορία έχει προφανείς παραλληλισμούς με την Ορέστεια του Αισχύλου, στην οποία ο Αγαμέμνονας, επιστρέφοντας από τον Τρωικό Πόλεμο, δολοφονείται από τη σύζυγό του Κλυταιμνήστρα. Ωστόσο, η αναλογία δεν γίνεται σαφής στο κείμενο. Στην πραγματικότητα, ο τίτλος αρχικά προοριζόταν να είναι Ορέστης.  

 Υποδοχή 
Η μεταφορά των φρικαλεοτήτων του Β' Παγκοσμίου Πολέμου σε έναν κόσμο ονείρων και μύθων είχε ανάμικτες κριτικές. Ο Νόσακ υπερασπίστηκε αυτή την αποστασιοποιημένη απεικόνιση υποστηρίζοντας ότι ήταν απαραίτητο αμέσως μετά το τέλος του πολέμου να αποκατασταθεί η ηθική κρίση. 
Το 1963 ο Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι υπερασπίστηκε τη στροφή προς το ονειρικό:«Θα ήταν ανόητο [...] να πιστέψουμε ότι ο Νόσακ θέλει να υποστηρίξει το παράλογο ή το υπερβατικό. Στην πραγματικότητα, ισχύει μάλλον το αντίστροφο: για χάρη της πραγματικότητας, ασχολείται επανειλημμένα με τα όνειρα και απαιτεί την αναγνώριση της ύπαρξής τους. Για χάρη του ορθολογικού, δίνει επίσης έμφαση στο παράλογο.» Ο Β. Γκ. Ζέμπαλντ ήταν ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στο μυθιστόρημα στο δοκίμιό του Αεροπορικός πόλεμος και λογοτεχνία (1999):«Στη Νέκυια ο Νόσακ πέφτει θύμα του πειρασμού να εξαφανίσει τις πραγματικές φρικαλεότητες της εποχής μέσα από την αφηρημένη τέχνη και τον μεταφυσικό ίλιγγο» Άλλοι κριτικοί είδαν τον τρόπο με τον οποίο ο Νόσακ αντιμετώπισε τις φρικαλεότητες του πολέμου μέσα από ονειρικές αφηγήσεις στα πλαίσια της διαχείρισης του ψυχολογικού τραύματος.Romana Weiershausen: Vom Krieg in den Frieden. In: Manfred Leber, Sikander Singh (Hrsg.): Erkundungen zwischen Krieg und Frieden. 2017, S. 239.
 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανικές νουβέλες
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο