Giovanni delle Bande Nere (καταδρομικό)

Το Giovanni delle Bande Nere ήταν ελαφρύ καταδρομικό κλάσης Giussano του Ιταλικού Βασιλικού Ναυτικού (Regia Marina). Έφερε το όνομα του κοντοτιέρου του 16ου αιώνα Τζοβάνι νταλε Μπάντε Νέρε. Η ναυπήγησή του ξεκίνησε το 1928, καθελκύστηκε στις 27 Απριλίου 1930 και ολοκληρώθηκε το 1931. Έπειτα από την είσοδο της Ιταλίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έλαβε μέρος σε επιχειρήσεις μέχρι τη βύθισή του την 1η Απριλίου 1942 από το βρετανικό υποβρύχιο HMS Urge.

 Περιγραφή 

Μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το Ιταλικό Βασιλικό Ναυτικό παρέλαβε ορισμένα ελαφρά καταδρομικά που ανήκαν στη Γερμανική Αυτοκρατορία και την Αυστροουγγαρία. Κατά την άμεση μεταπολεμική περίοδο το ιταλικό επιτελείο έκρινε πως τα νεοαποκτηθέντα πλοία σε συνδυασμό με τα υπάρχοντα καταδρομικά αναγνώρισης συγκροτούσαν επαρκή δύναμη. Η κατάσταση άλλαξε όταν το Γαλλικό Ναυτικό άρχισε τη ναυπήγηση δώδεκα αντιτορπιλικών μεγάλων διαστάσεων των κλάσεων Chacal και Guépard. Ως αντιστάθμισμα, η Ιταλία προχώρησε στη ναυπήγηση των τεσσάρων καταδρομικών της κλάσης Giussano που σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να υπερτερούν έναντι των νέων γαλλικών αντιτορπιλικών καθώς είχαν ανώτερο οπλισμό και πολύ υψηλή ταχύτητα, σε βάρος όμως της θωράκισης.

Το  Giovanni delle Bande Nere είχε ολικό μήκος 169,3 m, πλάτος 15,5 m και βύθισμα 5,3 m. Το εκτόπισμά του με κανονικό (standard) φόρτο ήταν 5.210 t (5.130 LT) και έως και 6.954 t (6.844 LT) με πλήρη. Η υπερκατασκευή του αποτελούνταν από μια μεγάλη θωρακισμένη γέφυρα στην πλώρη, με έναν τρίποδο ιστό και έναν μικρότερο, δευτερεύοντα πύργο στην πρύμνη. Ήταν εξοπλισμένο με καταπέλτη στην πλώρη που επέτρεπε την απονήωση των δύο αναγνωριστικών υδροπλάνων που μετέφερε. Αρχικά μετέφερε δύο CANT 25 τα οποία αργότερα αντικαταστάθηκαν από ισάριθμα IMAM Ro.43. Είχε πλήρωμα 520 αξιωματικών και ναυτών.

Το σύστημα πρόωσης αποτελούνταν από δύο ατμοστρόβιλους Belluzzo που τροφοδοτούνταν από έξι λέβητες Yarrow. Οι μηχανές του είχαν ονομαστική ισχύ 95000 shp και μπορούσε να φθάσει τους 36,5 kn. Κατά τις δοκιμές του έφθασε μάλιστα τους 38,2 kn, αν και σε ρεαλιστικές επιχειρησιακές συνθήκες μπορούσε να διατηρεί ταχύτητα μόνο 30 kn.

Ο κύριος οπλισμός αποτελούνταν από οκτώ πυροβόλα των 152 mm εγκατεστημένα σε τέσσερις πύργους, δύο μπροστά και δύο πίσω από την κύρια υπερκατασκευή. Αντιαεροπορική προστασία παρείχαν έξι πυροβόλα των 100 mm, οκτώ των 37  mm και οκτώ πολυβόλα των 13,2 mm. Τον οπλισμό συμπλήρωναν τέσσερις τορπιλοσωλήνες των 533 mm σε δύο δίδυμους εκτοξευτές στο μέσο του πλοίου.

Η θωρακισμένη ζώνη ήταν πάχους 24 mm και προστάτευε μόνο τα μηχανοστάσια και τις αποθήκες πυρομαχικών. Η ζώνη έκλεινε και στα δύο άκρα με εγκάρσια διαφράγματα πάχους 20 mm και καλυπτόταν από θωρακισμένο κατάστρωμα ίδιου πάχους. Στο εσωτερικό της υπήρχε και δεύτερο διάφραγμα πάχους 18 mm το οποίο προοριζόταν να συγκρατεί θραύσματα οβίδων σε περίπτωση που διαπερνούσαν την κύρια ζώνη. Οι κύριοι πύργοι πυροβόλων προστατεύονταν από θωράκιση 23 mm ενώ η θωρακισμένη γέφυρα από πλάκες πάχους 25-40 mm.

 Επιχειρησιακή ιστορία 
Το Giovanni delle Bande Nere ήταν το τελευταίο σκάφος της κλάσης του και ναυπηγήθηκε στο Βασιλικό Ναυπηγείο του Καστελλαμμάρε ντι Στάμπια (Regio Cantiere di Castellammare di Stabia). Οι εργασίες άρχισαν την 31η Οκτωβρίου 1928. Καθελκύστηκε στις 27 Απριλίου 1930 και ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1931. Στα χρόνια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου στάλθηκε στη δυτική Μεσόγειο ως μέρος της ναυτικής δύναμης των περιπολιών μη επέμβασης, που είχαν στόχο να εμποδίσουν τις αποστολές όπλων προς τις αντιμαχόμενες παρατάξεις. Στα τέλη της δεκαετίας εντάχθηκε στη Διοίκηση Εκπαίδευσης.

 Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος 
Στις 10 Ιουνίου 1940 η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο στη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία, τασσόμενη στο πλευρό της Γερμανίας. Στη συγκυρία αυτή το Giovanni dalle Bande Nere ανήκε στη II Μοίρα του II Στόλου μαζί με το αδελφό Bartolomeo Colleoni. Ήταν η ναυαρχίδα της μοίρας υπό τον υποναύαρχο Φερντινάντο Κασάρντι (Ferdinando Casardi). Τα δύο πλοία μετακινήθηκαν στο Παλέρμο και το βράδυ της 10ης Ιουνίου εξήλθαν για να ποντίσουν νάρκες στο Στενό της Σικελίας. Στις 22 Ιουνίου,τα δύο καταδρομικά απέπλευσαν για να αναζητήσουν γαλλικά πλοία που φέρονταν να βρίσκονται δυτικά της Σαρδηνίας αλλά επέστρεψαν στη βάση τους δύο ημέρες αργότερα χωρίς να έχουν εντοπίσει γαλλικές μονάδες. Μέχρι το τέλος του μήνα η Γαλλία υπέγραψε ανακωχή, τερματίζοντας τη συμμετοχή της στον πόλεμο. Έπειτα από τις εξελίξεις αυτές, τα Bande Nere και Bartolomeo Colleoni μεταφέρθηκαν στην Αουγκούστα στην ανατολική Σικελία. Μεταξύ 2ας και 3ης Ιουλίου πραγματοποίησαν και άλλη έξοδο, χωρίς να καταφέρουν να εντοπίσουν και αυτή τη φορά εχθρικά πλοία. Την επομένη κάλυψαν νηοπομπή από την Τρίπολη προς την Ιταλία.

Στις 7 Ιουλίου τα δύο καταδρομικά απέπλευσαν ως μέρος της συνοδείας μεγάλης νηοπομπής με προορισμό τη Βεγγάζη. Αποτελούνταν από πέντε εμπορικά πλοία και ένα επιβατηγό, που μετέφεραν περίπου 2.200 άνδρες, 72 άρματα μάχης, 237 άλλα οχήματα, καθώς και μεγάλη ποσότητα εφοδίων και καυσίμων· όλα αυτά προορίζονταν για την ενίσχυση των ιταλικών δυνάμεων ενόψει της προγραμματισμένης επίθεσης στην Αίγυπτο. Η II Μοίρα, μαζί με τη 10η Μοίρα Αντιτορπιλικών η οποία περιλάμβανε τα Maestrale, Libeccio , Grecale και Scirocco καθώς και τα τορπιλοβόλα Pegaso, Orione, Orsa, Procione, Abba και Pilo, αποτέλεσαν την άμεση συνοδεία της νηοπομπής. Σημαντική ήταν εν γένει η παρουσία του ιταλικού στόλου που ανοίχθηκε στη θάλασσα προκειμένου να προστατέψει τη νηοπομπή από τις βρετανικές επιθέσεις. Στη Ναυμαχία της Καλαβρίας που ακολούθησε στις 9 Ιουλίου, ανατέθηκε στα πλοία της II Μοίρας να διασφαλίσουν πως αυτή θα έφθανε χωρίς απώλειες στη Βεγγάζη, όπως και έγινε. Στη συνέχεια τα Giovanni dalle Bande Nere και Bartolomeo Colleoni απέπλευσαν εσπευσμένα για την Τρίπολη προκειμένου να αποφύγουν τις επιθέσεις της RAF. Η ιταλική ναυτική διοίκηση εξέτασε το ενδεχόμενο να αποσταλούν τα δύο καταδρομικά για να βομβαρδίσουν βρετανικές θέσεις στην ακτή του Σαλούμ, αλλά τελικά αποφασίστηκε να πλεύσουν στο Λακκί στη Λέρο από όπου θα μπορούσαν να χτυπήσουν τις νηοπομπές των Βρετανών στο Αιγαίο.

 Ναυμαχία στο ακρωτήριο Σπάθα 
Το βράδυ της 17ης Ιουλίου τα Giovanni dalle Bande Nere και Bartolomeo Colleoni άφησαν την Τρίπολη και έπλευσαν βόρεια της Κρήτης για να εισέλθουν στο Αιγαίο. Στις 19 του μηνός τέσσερα βρετανικά αντιτορπιλικά {τα Hyperion, Ilex, Hero και Hasty) στάλθηκαν σε περιπολία ανθυποβρυχιακού πολέμου στην περιοχή, ενώ το αυστραλιανό ελαφρύ καταδρομικό Sydney και το βρετανικό αντιτορπιλικό Havock βρίσκονταν στον Σαρωνικό. Περίπου στις 06:00 της 19ης Ιουλίου οι Ιταλοί εντόπισαν τα τέσσερα βρετανικά αντιτορπιλικά ανοιχτά του Ακρωτηρίου Σπάθα στη δυτική Κρήτη, σε απόσταση περίπου 17 km· τα Sydney και Havock βρίσκονταν περίπου 60 ναυτικά μίλια βορειότερα. Τα βρετανικά πλοία ειδοποίησαν αμέσως το Sydney και έστρεψαν για να απομακρυνθούν με μεγάλη ταχύτητα ενώ ο Κασάρντι τα κατεδίωξε πιστεύοντας ότι αποτελούσαν μέρος της συνοδείας νηοπομπής που ήθελε να χτυπήσει. Στις 06:27, τα ιταλικά καταδρομικά άνοιξαν πυρ όμως τα βρετανικά πλοία όντας ταχύτερα κατάφεραν να βγουν εκτός βεληνεκούς χωρίς να υποστούν πλήγμα. Περίπου την ίδια ώρα ένα ελληνικό φορτηγό πλοίο πέρασε ανάμεσα από τους αντιμαχόμενους αλλά απομακρύνθηκε γρήγορα από την περιοχή.

Ο Κασάρντι καταδίωκε τους Βρετανούς στα τυφλά, αποφασίζοντας να μη χρησιμοποιήσει κανένα από τα αναγνωριστικά του αεροσκάφη τόσο εξαιτίας των καιρικών συνθηκών όσο και επειδή δεν ήθελε να μειώσει την ταχύτητα για την απονήωσή τους. Επίσης δεν είχε υποστήριξη από αεροσκάφη της Ιταλικής Βασιλικής Αεροπορίας στην περιοχή. Κατά συνέπεια δεν γνώριζε για την παρουσία του Sydney και όταν το τελευταίο εμφανίστηκε και άνοιξε πυρ περίπου στις 07:30, αιφνιδίασε πλήρως τους Ιταλούς. Το Sydney άνοιξε πυρ από από απόσταση περίπου 12.000 km, καλυπτόμενο από πέπλο ομίχλης που κάλυπτε την περιοχή και σχεδόν αμέσως, έπληξε το Giovanni dalle Bande Nere κοντά στη δεύτερη καπνοδόχο. Εξαιτίας του πλήγματος σκοτώθηκαν τέσσερα μέλη του πληρώματος και τραυματίστηκαν άλλοι τόσοι. Οι Ιταλοί ανταπέδωσαν γρήγορα τα πυρά αλλά δυσκολεύονταν να εντοπίσουν τον στόχο μέσα στην ομίχλη, καθώς ήταν αναγκασμένοι να βασιστούν μόνο στις λάμψεις των πυροβόλων του Sydney. Την σκόπευση δυσχέραινε επίσης η φουρτουνιασμένη θάλασσα. Ο πλοίαρχος Collins, κυβερνήτης του Sydney, απέσπασε το Havock για να ενωθεί με τα υπόλοιπα αντιτορπιλικά έχοντας εντολή να πραγματοποιήσει επίθεση με τορπίλες εναντίον των καταδρομικών. Ο Κασάρντι αντέδρασε στρέφοντας τα πλοία του νότια και έπειτα νοτιοδυτικά, ώστε να κινηθεί προς πιο ανοιχτά νερά και να απομακρυνθεί από την Κρήτη. Καθώς οι Ιταλοί υποχωρούσαν συνέχισαν να ανταλλάσσουν πυρά με το Sydney, που επικεντρώθηκε κυρίως στο Bartolomeo Colleoni.

Στις 08:24 το Sydney έπληξε την Bartolomeo Colleoni με ομοβροντία βλημάτων των 152 mm, προκαλώντας του σοβαρές ζημιές. Το τελευταίο έμεινε πίσω, γεγονός που επέτρεψε στα αντιτορπιλικά να το πλησιάσουν και εν τέλει να το βυθίσουν. Λίγο αργότερα, συγκεκριμένα στις 08:50, ο Κασάρντι επέστρεψε σε μια απόπειρα να το βοηθήσει, αλλά διαπίστωσε γρήγορα ότι η κατάσταση ήταν απελπιστική· έτσι έστρεψε ξανά προς δυσμάς και αποχώρησε με μεγάλη ταχύτητα. Τα Sydney, Hero και Hasty στράφηκαν να καταδιώξουν το Giovanni delle Bande Nere ενώ τα υπόλοιπα αντιτορπιλικά αποτελείωσαν το Bartolomeo Colleoni και στη συνέχεια περισυνέλεξαν επιζώντες. Κατά τη διάρκεια της καταδίωξης το Sydney κατάφερε να πλήξει για ακόμα μία φορά το Bande Nere με συνέπεια να σκοτωθούν τέσσερις και να τραυματιστούν άλλοι δώδεκα άντρες· σε απάντηση το ιταλικό πλοίο έπληξε μία φορά το Sydney. Μέχρι τις 09:37 είχε απομακρυνθεί αρκετά και το Sydney διέκοψε την καταδίωξη. Το Bande Nere επέστρεψε στη συνέχεια στο λιμάνι της Βεγγάζης.

Κατοπινές επιχειρήσεις
Στις 4 Δεκεμβρίου το Giovanni delle Bande Nere εντάχθηκε στην 4η Μοίρα και κατά τους επόμενους μήνες συνόδευσε αρκετές νηοπομπές προς τη Βόρεια Αφρική, συμπεριλαμβανομένων επιχειρήσεων με ταχέα επιβατηγά πλοία. Την ίδια περίοδο συμμετείχε επίσης σε απόπειρες παρεμπόδισης βρετανικών νηοπομπών. Στις 8 Μαΐου 1941 έλαβε μέρος σε επίθεση εναντίον της νηοπομπής που απέπλευσε από την Αίγυπτο με προορισμό τη Μάλτα (Επιχείρηση Tiger). Οι Βρετανοί απέστειλαν νηοπομπή πέντε ταχέων εμπορικών πλοίων που μετέφεραν άρματα μάχης και μαχητικά Hawker Hurricane διασχίζοντας τη Μεσόγειο με προορισμό την Αλεξάνδρεια και ταυτόχρονα έστειλαν πλοία από την Αλεξάνδρεια για τον ανεφοδιασμό της Μάλτας. Στην ιταλική δύναμη περιλαμβάνονταν επίσης τα ελαφρά καταδρομικά Luigi Cadorna, Luigi di Savoia Duca degli Abruzzi  και Giuseppe Garibaldi καθώς και πέντε αντιτορπιλικά. Χωρίς να το γνωρίζουν οι Ιταλοί, η βρετανική νηοπομπή συνοδευόταν από το θωρηκτό Queen Elizabeth καθώς και άλλα σκάφη· ευτυχώς και για τις δύο πλευρές τελικά δεν ήρθαν σε επαφή λόγω κακοκαιρίας.

Τον Ιούνιο του 1941 το Bande Nere και το αδελφό Alberto di Giussano πόντισαν αμυντικό ναρκοπέδιο ανοικτά της Τρίπολης. Στο συγκεκριμένο ναρκοπέδιο βυθίστηκαν αργότερα το βρετανικό καταδρομικό Neptune και το αντιτορπιλικό Kandahar ενώ υπέστησαν ζημιές τα καταδρομικά Penelope και Aurora τον Δεκέμβριο. Τα ιταλικά καταδρομικά τοποθέτησαν επιπλέον ναρκοπέδια στα Στενά της Σικελίας τον Ιούλιο.

Στις 20 Οκτωβρίου το Bande Nere έγινε η ναυαρχίδα της Ειδικής Ναυτικής Δύναμης. Τον Δεκέμβριο η ιταλική ανώτατη διοίκηση αποφάσισε να χρησιμοποιήσει ελαφρά καταδρομικά και αντιτορπιλικά ως ταχεία μεταγωγικά για τον ανεδοδιασμό των στρατευμάτων του Άξονα στη Βόρεια Αφρική. Στις 9 Δεκεμβρίου το Bande Nere και τα υπόλοιπλα πλοία της 4ης Μοίρας στάλθηκαν με 950 LT καυσίμων και 900 LT λοιπών εφοδίων έκαστο. Αναχώρησαν από το Παλέρμο το πρωί αλλά είχαν φτάσει μόνο περίπου στα μισά της διαδρομής μεταξύ Σικελίας και Τυνησίας το επόμενο πρωί, όταν τα εντόπισαν βρετανικά αναγνωριστικά αεροσκάφη προερχόμενα από τη Μάλτα. Στη συνέχεια δέχτηκαν τις επιθέσεις βρετανικών τορπιλοπλάνων, γεγονός που τα ανάγκασε να εγκαταλείψουν την προσπάθεια και να επιστρέψουν στο Παλέρμο. Οι μηχανές του Bande Nere παρουσίασαν προβλήματα πριν γίνει η επόμενη απόπειρα στις 12 Δεκεμβρίου και έτσι τα άλλα δύο καταδρομικά της Μοίρας του στάλθηκαν χωρίς αυτό. Ενώ κατευθύνονταν προς τη Βόρεια Αφρική, τα εντόπισε ομάδα βρετανικών αντιτορπιλικών που βύθισε και τα δύο.

Στις 3 Ιανουαρίου 1942 το Bande Nere μεταφέρθηκε στην 8η Μοίρα Καταδρομικών. Τον Φεβρουάριο συμμετείχε στη δύναμη συνοδείας για την Επιχείρηση K7, που περιλάμβανε νηοπομπές από την Κέρκυρα και τη Μεσσήνη προς την Τρίπολη.

Δεύτερη ναυμαχία της Σίρτης

Την 21η Μαρτίου 1942 το ιταλικό υποβρύχιο Platino εντόπισε τη βρετανική νηοπομπή] MW.10 δυτικά της Αλεξάνδρειας. Η νηοπομπή είχε αποπλεύσει την προηγουμένη για να μεταφέρει εφόδια στη Μάλτα. Το βράδυ της 21ης Μαρτίου, η ιταλική Ναυτική Διοίκηση απέστειλε ομάδα καταδρομικών που περιλάμβανε και το Giovanni delle Bande Nere με σκοπό να αναχαιτίσει τη νηοπομπή. Στη ναυτική αυτή δύναμη περιλαμβάνονταν επίσης τα βαριά καταδρομικά Gorizia και Trento καθώς και τέσσερα αντιτορπιλικά και είχε ως βάση της τη Μεσσήνη. Διοικητής της ήταν ο υποναυάρχος Άντζελο Παρόνα (Angelo Parona). Είχε προγραμματιστεί να συναντηθούν με το ταχύ θωρηκτό Littorio και ακόμη τέσσερα αντιτορπιλικά που είχαν αποπλεύσει από τον Τάραντα. Οι Βρετανοί ήταν ενήμεροι για τον απόπλου της ομάδας του Littorio και έπλευσαν ελαφρώς νοτιότερα για να προσπαθήσουν να την αποφύγουν, όμως η άφιξη της ομάδας των καταδρομικών τούς αιφνιδίασε. Η εμπλοκή που ακολούθησε είναι γνωστή ως η Δεύτερη Ναυμαχία της Σίρτης.

Ο Παρόνα ακολούθησε έστρεψε τα πλοία του προς βορρά και στη συνέχεια περιγράφοντας έναν μεγάλο κύκλο προς τα δεξιά πριν δώσει εντολή στα πλοία του να ανοίξουν πυρ στις 14:56 κατά της συνοδείας της νηοπομπής που είχε κατευθυνθεί εναντίον τους. Καμία από τις δύο πλευρές δεν σημείωσε πλήγμα, αν και το Bande Nere έριξε αρκετά βλήματα πέριξ των καταδρομικών Cleopatra και Euryalus. Ο Παρόνα αποφάσισε να απεμπλακεί στις 15:15. Στη συνέχεια τα ιταλικά πλοία σχημάτισαν γραμμή, με τα καταδρομικά τους να προπορεύονται. Στις 16:37 προσέγγισαν ξανά τη συνοδεία της νηοπομπής σε μια προσπάθεια να παρεμποδίσουν την πορεία της προς τη Μάλτα. Πριν από τις 16:43 το Bande Nere είχε εμπλακεί με τα Cleopatra και τα Euryalus για δεύτερη φορά εκείνη την ημέρα, καταφέρνοντας μάλιστα να χτυπήσει το πρώτο. Λίγο αργότερα μπήκε στη μάχη το Littorio εξαναγκάζονταν τα βρετανικά καταδρομικά και αντιτορπιλικά σε υποχώρηση. Παρόλα αυτά οι Ιταλοί δεν κατάφεραν να εντοπίσουν την ίδια τη νηοπομπή λόγω της πυκνής ομίχλης που επικρατούσε. Καθώς πλησίαζε το σκοτάδι, ο ιταλικός στόλος αποτραβήχτηκε, έχοντας λάβει εντολή να αποφύγει νυχτερινή εμπλοκή.

Κατά την υποχώρηση προς το λιμάνι ο ιταλικός στόλος αντιμετώπισε σφοδρές καταιγίδες και το Giovanni delle Bande Nere υπέστη ζημιές. Έπειτα από την επιστροφή του στη Μεσσήνη, αποφασίστηκε να σταλεί στη Λα Σπέτσια για επισκευές. Αναχώρησε την 1η Απριλίου, με συνοδεία το αντιτορπιλικό Aviere και το τορπιλοβόλο Libra. Τα εντόπισε το βρετανικό υποβρύχιο Urge  περίπου έντεκα μίλια νοτιοανατολικά του Στρόμπολι και στη συνέχεια κατάφερε να τορπιλίσει το Bande Nere που βυθίστηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα.

 Εύρεση του ναυαγίου 
Στις 9 Μαρτίου 2019 το Ιταλικό Πολεμικό Ναυτικό ανέφερε πως το ναρκαλιευτικό Vieste ανακάλυψε το ναυάγιο του Giovanni delle Bande Nere. Το πλήρωμα του Vieste χρησιμοποίησε τα τηλεχειριζόμενα ρομποτικά υποβρύχια Hugin 1000 και Multipluto 03 χάρη στα οποία ελήφθησαν φωτογραφίες του ναυαγίου που αποδεικνύουν ότι κόπηκε στα τρία όταν βυθίστηκαν. Από τις φωτογραφίες που παρουσιάστηκαν, τουλάχιστον τμήμα του καταδρομικού στηρίζεται στην αριστερή του πλευρά, σε βάθος 1460-1730 m.

 Σημείωσεις 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 







 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Καταδρομικά κλάσης Giussano
Κατηγορία:Ιταλικά καταδρομικά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου