Οι Υπνοβάτες (τριλογία)

Οι Υπνοβάτες () είναι ο τίτλος μυθιστορηματικής τριλογίας του Αυστριακού συγγραφέα Χέρμαν Μπροχ που δημοσιεύθηκε από το 1930 έως το 1932. Η πλοκή των τριών αλληλένδετων μερών εκτείνεται από την αρχή έως το τέλος της εποχής του Γουλιέλμου Β΄ της Γερμανίας (1888–1918).  

Κάθε τμήμα συνδέεται με έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα - τυπικό εκπρόσωπο της τάξης του - και απεικονίζει τη θέση του στην κοινωνία και το πολιτικό κλίμα της εποχής: αρχίζοντας το 1888, το πρώτο μέρος δομείται γύρω από έναν νεαρό αξιωματικό του Πρωσικού στρατού, το δεύτερο το 1903 γύρω από έναν μικροαστό λογιστή που προσπαθεί να καταπολεμήσει την αδικία στον κόσμο και το τρίτο το 1918 γύρω από έναν αδίστακτο αμοραλιστή Αλσατό έμπορο. Ο καθένας είναι κατά μία έννοια ένας υπνοβάτης, που ζει ανάμεσα σε εξαφανιζόμενα παλαιά και σταδιακά αναδυόμενα νέα ηθικά συστήματα, όπως ακριβώς ο υπνοβάτης βιώνει μια κατάσταση μεταξύ ύπνου και εγρήγορσης. Τα τρία μέρη μαζί παρουσιάζουν ένα πανόραμα της γερμανικής κοινωνίας και την προοδευτική κρίση των αξιών της που κορυφώθηκε με την ήττα και την κατάρρευση στο τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι ιστορίες συμπληρώνονται από σχόλια για φιλοσοφικά, θεολογικά και πολιτικά θέματα, κυρίως για την κατάρρευση των ηθικών αξιών. 

Η τριλογία συγκαταλέγεται στα κορυφαία και πιο επιδραστικά έργα της γερμανικής λογοτεχνίας. Οι κριτικοί έχουν κατατάξει τον Χέρμαν Μπροχ στο πλευρό των Φραντς Κάφκα, Τόμας Μαν και Ρόμπερτ Μούζιλ, των οποίων τα έργα, όπως και των Τζαίιμς Τζόυς και Μαρσέλ Προυστ μεταξύ άλλων, συνέβαλαν στον ευρωπαϊκό μοντερνισμό. 

 Παρουσίαση 

 1888: Πάσενοβ ή ο Ρομαντισμός 
Το πρώτο μέρος της τριλογίας διαδραματίζεται το 1888 κυρίως στο Βερολίνο και σε μια ανώνυμη επαρχία της Πρωσίας. Ο 26χρονος αξιωματικός Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, υποστηρικτής της ορθολογικότητας και της τάξης και προπύργιο των κοινωνικών προκαταλήψεων της εποχής του, αμφιταλαντεύεται από ένα ηθικό και συναισθηματικό δίλημμα, τον έρωτα για την Τσέχα σερβιτόρα ελευθερίων ηθών Ρουτσένα Χρούσκοβα, και το καθήκον του, τον γάμο με την ενάρετη Ελίζαμπετ φον Μπάντενσεν, κληρονόμο ενός γείτονα γαιοκτήμονα και κοινωνικά ισότιμή του. Στη μυστική του σχέση με τη θελκτική Ρουτσένα βρίσκει συναισθηματική και σεξουαλική ολοκλήρωση, ενώ η Ελίζαμπετ είναι ευαίσθητη και απόμακρη. Ο Πάσενοβ διχάζεται ανάμεσά τους, καθοδηγούμενος από τον Μεφιστοφελικό φίλο του, τον Έντουαρντ φον Μπέρτραντ, ο οποίος έχει εγκαταλείψει τον στρατό και έχει αφιερωθεί στο εμπόριο και τα ταξίδια. Ανάμεσα σε αμφιβολίες και δισταγμούς, ο Πάσενοβ βρίσκει καταφύγιο σε σύμβολα του παρελθόντος, όπως ο κώδικας τιμής των ευγενών, η στρατιωτική του καριέρα και η διδασκαλία της Λουθηρανικής εκκλησίας. Ενώ η σχέση με τη Ρουτσένα σημαίνει μια αμοιβαία παθιασμένη, σεξουαλικά ολοκληρωμένη σχέση, η προσήλωση στα ιδανικά του τον οδηγεί στην Ελίζαμπετ.

Ως αντίβαρο στον ρομαντισμό του Πάσενοβ, στέκονται ο πραγματισμός, ο κυνισμός και η λανθάνουσα ομοφυλοφιλία του Μπέρτραντ. Με αυτά τα κίνητρα, χειραγωγεί τις σχέσεις των γύρω του και ελέγχει τις μοίρες του Γιόακιμ, της Ρουτσένα και της Ελίζαμπετ. Υπό την επιρροή του, ο Πάσενοβ επιλέγει την Ελίζαμπετ, με την οποία συνάπτει έναν ψυχρό και συναισθηματικά κενό γάμο.

 1903: Ες ή η Αναρχία 
Το δεύτερο μέρος διαδραματίζεται το 1903. Ο λογιστής Άουγκουστ Ες απολύεται από τη δουλειά του στην Κολωνία. Θέλει να ανέλθει, στην λαχτάρα του για κοινωνική άνοδο, ωστόσο, κινείται άσκοπα και υπνοβατεί ανάμεσα σε συστήματα αξιών και παράλογες ιδέες χάνοντας όλο και περισσότερο την επαφή με την πραγματικότητα της μεσοαστικής του ύπαρξης. Βρίσκει νέα δουλειά σε ένα ναυπηγείο στο Μάνχαϊμ, του οποίου πρόεδρος είναι ο Έντουαρντ φον Μπέρτραντ από το πρώτο μέρος της τριλογίας. Στο Μάνχαϊμ συναντά νέους γνωστούς, τον συνάδελφό του Μπαλτάζαρ Κορν και τη λάγνα αδερφή του Έρνα, μπλέκεται σε βίαιες συνδικαλιστικές και εργατικές διαμάχες και - πίσω στην Κολωνία - συμμετέχει σε μια αμφίβολη θεατρική ομάδα που διοργανώνει αγώνες πάλης γυναικών. Σχεδιάζει να μεταναστεύσει στην Αμερική και να πάρει μαζί του την πανδοχέα Γκέντρουντ, με την οποία, παρά την αρχική της αντίσταση, έχει ξεκινήσει μια ερωτική σχέση. 

Όταν ο φίλος του Ες, ο συνδικαλιστής Μάρτιν Γκάιρινγκ, συλλαμβάνεται κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης, ο Ες πιστεύει ότι τον κατέδωσε ο Μπέρναρντ, ο οποίος συμβολίζει γι' αυτόν τον καπιταλιστή-καταπιεστή των ανίσχυρων, και αποφασίζει να τον δολοφονήσει. Ωστόσο, σε μια επίσκεψη στον Μπέρναρντ, υποχωρεί από την πράξη του. Ο Μπέρναρντ τελικά αυτοκτονεί.

Όπως ο φον Πάσενοβ στο πρώτο μέρος, ο Ες νιώθει ανασφαλής στον κόσμο των φθαρμένων παλιών αξιών (εδώ οι αξίες των επιχειρήσεων και της μεσαίας τάξης) και προσπαθεί να καταπολεμήσει την αδικία στον κόσμο μόνος του. Στο τέλος, παντρεύεται την Γκέρτρουντ και ασχολείται με τη λογιστική.

 1918: Χούγκεναου ή ο Ρεαλισμός 
Οι χαρακτήρες από τα δύο πρώτα μέρη συναντιούνται σε μια μικρή (φανταστική) πόλη στις όχθες του ποταμού Μοζέλα το 1918, κατά τους τελευταίους μήνες του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, και πολλοί νέοι χαρακτήρες εισάγονται. Ο ταγματάρχης φον Πάσενοβ είναι ο στρατιωτικός διοικητής της πόλης. Ο μεγαλύτερος γιος του σκοτώθηκε στη μάχη του Βερντέν και η σύζυγός του ζει με τις δύο κόρες τους και τον μικρότερο γιο τους στο κτήμα της Δυτικής Πρωσίας. Ο Πάσενοβ αγωνίζεται να διατηρήσει την τάξη και την αξιοπρέπεια καθώς ο πληθυσμός υποκύπτει στην πείνα και τις ασθένειες. Το στρατιωτικό νοσοκομείο είναι γεμάτο θύματα του πολέμου σε διάφορα στάδια ψυχικής και σωματικής κατάρρευσης: εμφανίζονται ακρωτηριασμένοι στρατιώτες, σοκαρισμένοι γιατροί, νοσοκόμες και κάτοικοι της πόλης. Ο Ες έχει εγκατασταθεί εκεί με τη σύζυγό του και διευθύνει την τοπική εφημερίδα, βρίσκοντας διέξοδο σε μια θρησκευτική αίρεση, στην οποία εντάσσεται και ο φον Πάσενοβ.

Στην πόλη εμφανίζεται ένας λιποτάκτης, ο Βίλχελμ Χούγκεναου, άνθρωπος χωρίς ηθική ούτε πίστη σε τίποτε, αντιπροσωπεύει την εξαχρείωση μιας ζωής χωρίς αξίες. Αποκτά τον έλεγχο της εφημερίδας του Ες, προσπαθεί να κερδίσει την εύνοια του ταγματάρχη και σταδιακά εμπλέκει ολόκληρο το δημοτικό συμβούλιο στις επιχειρηματικές του δολοπλοκίες. Με την επιθετική, γεμάτη αυτοπεποίθηση συμπεριφορά του και με μόνο κριτήριο των πράξεών του το κέρδος, εδραιώνει τη θέση του λέγοντας ψέματα και καταδίδοντας. Η αφήγηση περιστρέφεται και γύρω από άλλα πρόσωπα: η Βερολινέζα Μαρί, μια πρώην ιερόδουλη που τώρα εργάζεται στον Στρατό Σωτηρίας και έχει γίνει φίλη με τον Νούχεμ, έναν νεαρό Εβραίο πρόσφυγα από την Ανατολή. Η Χάνα Βίντλινγκ, νεαρή σύζυγος ενός δικηγόρου που υπηρετεί στο μέτωπο, προσπαθεί απελπισμένα να αντιμετωπίσει τη ζωή μόνη της. 

Το φινάλε διαδραματίζεται κατά τις τελευταίες ημέρες του πολέμου, καθώς η πόλη βυθίζεται στο χάος. Ο ταγματάρχης τραυματίζεται, ίσως θανάσιμα, ενώ ο Χούγκεναου σκοτώνει τον Ες και βιάζει τη σύζυγό του. Ο Χούγκεναου εγκαταλείπει την πόλη ατιμώρητος ως συνοδός του τραυματισμένου ταγματάρχη Πάσενοβ, επιστρέφει στην πατρίδα του, την Αλσατία, και ζει μια ικανοποιημένη ζωή σαν έμπορος.

 Σχόλια 

 Σε δέκα δοκίμια με αναφορές στον Καντ, τον Χέγκελ, τον Αυγουστίνο, τον Καλβίνο και τον Έρασμο, ένας αφηγητής σε πρώτο πρόσωπο  επιχειρεί να διευκρινίσει από ιστορική και φιλοσοφική άποψη το είδος της εποχής στην οποία ζουν στην εποχή του. Με αυτόν τον τρόπο, εξετάζει τις αλλαγές στη σκέψη από την «επαγωγική θεολογία» του Μεσαίωνα έως την εποχή του: στη θρησκεία, τη φιλοσοφία, τις επιστήμες, την οικονομία και την τέχνη.
 Οι τελικές σκέψεις του συγγραφέα προοιωνίζουν - τις παραμονές του Τρίτου Ράιχ - την άνοδο του Ναζισμού στην εξουσία: προβλέπει ότι η κατάρρευση των αξιών στη Γερμανία αφήνει ανοιχτό τον δρόμο για την ανάδειξη ενός ανήθικου και αδίστακτου νέου ηγέτη, ο οποίος θα υποσχεθεί ένα νέο μέλλον για το αποπροσανατολισμένο έθνος. (σημειωτέον ότι η μητέρα του Μπροχ εκτοπίστηκε και δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο Τερέζιενσταντ). 
 Κάθε ένα από τα τρία μυθιστορήματα έχει το δικό του ύφος, κατάλληλο για την αντίστοιχη εποχή: το πρώτο είναι ρεαλιστικό, στο δεύτερο μετακινείται στον εξπρεσιονισμό και το τρίτο συνδυάζει στοιχεία από τα προηγούμενα και προσθέτει τεχνικές του μοντερνισμού. Όπως ακριβώς οι αξίες έχουν διαλυθεί, έτσι και το τρίτο μέρος κατακερματίζεται σε παράλληλες ιστορίες και δεν δεσμεύεται από καμία λογοτεχνική σύμβαση.
 Το τελευταίο μέρος της τριλογίας είναι η πιο δομικά πολυεπίπεδη αφήγηση. Η αφήγηση αποκλίνει από τα συμβατικά πρότυπα και χρησιμοποιεί το μοντάζ για να συνδέσει τα επεισόδια σαν ταινία. Συχνά, η ψευδαίσθηση της μυθοπλασίας εγκαταλείπεται και ο συγγραφέας καταφεύγει σε φιλοσοφική ανάλυση της επιδείνωσης των αξιών στην Ευρώπη γενικά και στη Γερμανία ειδικότερα. Ένα δοκίμιο με τίτλο «Η Παρακμή των Αξιών» είναι ενσωματωμένο στο τρίτο μέρος. Η ιστορία της Βερολινέζας από τον Στρατό Σωτηρίας είναι γραμμένη σε στίχους.
 Το έργο επηρέασε, μεταξύ άλλων, τον Ελίας Κανέτι, τον Μισέλ Φουκώ και τον Μίλαν Κούντερα.
 «Τα πάντα διαχέονται σε μια θολή αφαίρεση, όπου δεν υπάρχει πλέον κανένα κέντρο αξιών και ο άνθρωπος, παραδομένος στο δίχως νόημα παιχνίδι των αδιάλλακτων συμβάσεων, περιπλανιέται ανάμεσα στα φαντάσματα της λογικής, που δεν παύει να τα θεωρεί ανώτερες βεβαιότητες. Και τότε μεταμορφώνεται σε ένα εκμηδενισμένο άτομο, μεταφυσικά αποκλεισμένο και υλικά αποκληρωμένο, σε έναν υπνοβάτη που παραπαίει στο όνειρό του, και όταν το όνειρο τον απορρίπτει, τότε βρίσκεται εξόριστος στο άγχος της νύχτας από το οποίο δεν μπορεί να ξυπνήσει, χωρίς όμως και να μπορεί να κοιμηθεί». Απόσπασμα από το προλογικό σημείωμα του Μωρίς Μπλανσό στον πρώτο τόμο της μετάφρασης του έργου, εκδόσεις Μέδουσα, σελ. 14

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Οι Υπνοβάτες, μτφ. Κώστας Κουντούρης, εκδ. Μέδουσα, 1991
 Οι Υπνοβάτες, μτφ. Σοφία Αυγερινού, εκδ. Έρμα, 2022 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αυστριακή λογοτεχνία
Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού
Κατηγορία:Μυθιστορήματα σχετικά με το Βερολίνο