Φρανσουά Μπορντ

Ο Φρανσουά Μπορντ (1919–1981) υπήρξε μία από τις πιο επιδραστικές μορφές της αρχαιολογίας του 20ού αιώνα. Γεωλόγος, αρχαιολόγος και συγγραφέας, ο Μπορντ συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης τυπολογικής και στατιστικής μεθόδου ανάλυσης των λίθινων εργαλείων. Η έρευνά του διαμόρφωσε ένα νέο επιστημονικό υπόδειγμα για την κατανόηση της πολιτισμικής διαφοροποίησης στις παλαιολιθικές κοινωνίες της Ευρώπης και γέννησε μακροχρόνιες συζητήσεις σχετικά με την ερμηνεία των αρχαιολογικών δεδομένωνMellars, 1996..

Ιστορικό 
Ο Μπορντ σπούδασε γεωλογία στο Πανεπιστήμιο του Μπορντό, όπου αργότερα υπήρξε καθηγητήςBordes, 1961.. Επηρεασμένος από τον προκάτοχό του Ντενί Πεϊρονί (Denis Peyrony), ανέπτυξε έντονο ενδιαφέρον για τη λιθοτεχνία της Παλαιολιθικής. Η διπλή του ιδιότητα ως γεωλόγου και αρχαιολόγου του επέτρεψε να εφαρμόσει αυστηρές μεθοδολογίες ταξινόμησης στα λίθινα ευρήματα, συνδυάζοντας φυσικές και κοινωνικές επιστήμες σε ένα συνεκτικό ερευνητικό πλαίσιοDibble & Bar-Yosef, 1995..

Η τυπολογία Μπορντ
Η πλέον γνωστή συνεισφορά του Μπορντ είναι η τυπολογία των παλαιολιθικών εργαλείων, που εισήχθη τη δεκαετία του 1950. Ανέπτυξε ένα σύστημα 63 τύπων εργαλείων για το μουστέριο σύνολο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ευρέως στη μελέτη των νεαντερτάλιων πολιτισμών). Η μέθοδος αυτή βασιζόταν στη στατιστική ποσοτικοποίηση των εργαλείων, επιτρέποντας συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών αρχαιολογικών θέσεων. Έτσι, ο Μπορντ εισήγαγε ένα νέο επίπεδο αντικειμενικότητας στη λιθοτεχνική ανάλυσηMellars, 1996.

Η τυπολογία του Μπορντ δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο ταξινόμησης. Αποτέλεσε και θεωρητική θέση. Υποστήριζε ότι οι διαφοροποιήσεις στα μουστέρια σύνολα αντιπροσωπεύουν πραγματικές πολιτισμικές διαφορές ανάμεσα σε ομάδες Νεαντερτάλιων και όχι μόνο τεχνολογικές παραλλαγές ή προσαρμογές στο περιβάλλον (Bordes, 1968). Η θέση αυτή, αν και αργότερα αμφισβητήθηκε, αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη της παλαιοανθρωπολογικής θεωρίας περί πολιτισμικής ποικιλότητας στην Παλαιολιθική.

Η διαμάχη Μπορντ–Μπίνφορντ
Η ερμηνεία αυτή προκάλεσε έντονη αντιπαράθεση με τον Λιούις Μπίνφορντ, έναν από τους κύριους εκπροσώπους της «Νέας αρχαιολογίας». Ο Μπίνφορντ (1973) υποστήριξε ότι οι διαφοροποιήσεις στα μουστέρια σύνολα δεν αντικατοπτρίζουν πολιτισμικές διαφορές αλλά λειτουργικές, δηλαδή ότι σχετίζονται με διαφορετικές δραστηριότητες ή περιβαλλοντικά πλαίσια. Η διαμάχη Bordes–Binford έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα πιο καθοριστικά επεισόδια της θεωρητικής εξέλιξης της αρχαιολογίας, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από την περιγραφική στην επεξηγηματική προσέγγιση.

Αν και οι δύο πλευρές δεν κατέληξαν σε πλήρη συμφωνία, η αντιπαράθεση αυτή συνέβαλε στην εξέλιξη πιο πολυδιάστατων προσεγγίσεων στη μελέτη των λίθινων εργαλείων, όπου συνυπολογίζονται τόσο πολιτισμικοί όσο και λειτουργικοί παράγοντες. Η «συνθετική» αυτή προσέγγιση, που προέκυψε από τον διάλογο Μπορντ–Μπίνφορντ, εξακολουθεί να επηρεάζει την αρχαιολογική σκέψη έως σήμερα.

Πειραματική αρχαιολογία και τεχνολογικές καινοτομίες
Πέρα από τη θεωρητική του συμβολή, ο Bordes υπήρξε πρωτοπόρος και στην πειραματική αρχαιολογία. Ήταν από τους πρώτους που αναπαρήγαγαν τεχνικές απολέπισης λίθων για να κατανοήσει τις διαδικασίες κατασκευής εργαλείων. Η πρακτική του εμπειρία ως «λιθοτεχνίτης» ενίσχυσε την κατανόηση των τεχνολογικών σταδίων παραγωγής, ανοίγοντας νέους δρόμους για τη σύγχρονη ανάλυση της λιθοτεχνίαςBordes, 1969..

Η εφαρμογή αυτής της μεθόδου επέτρεψε στους αρχαιολόγους να διακρίνουν μεταξύ τεχνολογικών επιλογών που οφείλονται σε πολιτισμική παράδοση και εκείνων που υπαγορεύονται από λειτουργική αναγκαιότητα. Η πειραματική προσέγγιση του Μπορντ αποτέλεσε πρόδρομο για τα μεταγενέστερα έργα των Τζον Σέι (John Shea), Χάρολντ Ντιμπλ (Harold Dibble) και Ερίκ Μποεντά (Eric Boëda), οι οποίοι ανέπτυξαν συστήματα αναλυτικής μορφοτεχνολογίας βασισμένα στην παρατήρηση της διαδικασίας παραγωγής.

Κληρονομιά και σύγχρονη σημασία
Η επιρροή του Μπορντ στην παλαιολιθική αρχαιολογία είναι διττή. Αφενός, παρείχε τα εργαλεία για μια αυστηρά ποσοτική μελέτη των υλικών δεδομένων· αφετέρου, έθεσε τα θεμέλια για τη θεωρητική συζήτηση γύρω από τη φύση του «πολιτισμού» στις προϊστορικές κοινωνίες. Παρά την κριτική που έχει δεχθεί για την «τυπολατρική» προσέγγισή του, η μέθοδός του συνεχίζει να χρησιμοποιείται, τροποποιημένη, σε πλήθος ερευνών.

Η επιστημονική του κληρονομιά διατηρείται επίσης μέσα από τη «Σχολή του Μπορντό», ένα δίκτυο μαθητών και συνεργατών που συνέχισαν την παράδοση της τυπολογικής ανάλυσης. Σήμερα, η δουλειά του Μπορντ επανεκτιμάται μέσα από τη σκοπιά των νέων τεχνολογιών, όπως η ψηφιακή μορφομετρία και η τεχνητή νοημοσύνη, που επιβεβαιώνουν τη διορατικότητά του στην αναζήτηση αντικειμενικών μεθόδων ταξινόμησης.

Ο συγγραφέας
Ο Μπορντ, πέρα από την αυστηρή επιστημονική του δραστηριότητα, είχε την ικανότητα να λειτουργεί και ως συγγραφέας φαντασίας μέσα από τον τρόπο που αναπαριστούσε τη ζωή των προϊστορικών ανθρώπων. Στα έργα του, η αναλυτική του σκέψη συνδυάζεται με μια ζωντανή αφήγηση που φέρνει τον αναγνώστη σε επαφή με τις καθημερινές δραστηριότητες, τις τεχνικές κατασκευής εργαλείων και τις κοινωνικές δομές των Νεαντερτάλιων. Με αυτόν τον τρόπο, τα επιστημονικά δεδομένα μετατρέπονται σε ιστορίες που διεγείρουν τη φαντασία, δημιουργώντας εικόνες ενός κόσμου που έχει χαθεί αλλά παραμένει ζωντανός μέσα στη γραφή του Μπορντ. Η συγγραφική του προσέγγιση δείχνει πως η φαντασία και η επιστήμη μπορούν να συνεργαστούν, κάνοντας την προϊστορία προσιτή και παραστατική για τον αναγνώστηMellars, 1996; Dibble & Bar-Yosef, 1995..

Δημοσίευσε επίσης πολλά μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας με το ψευδώνυμό του Carsac. Στην ΕΣΣΔ η επιστημονική φαντασία του ήταν πολύ δημοφιλής. Μεταφράστηκε και δημοσιεύτηκε στα ρωσικά καθώς και στα ρουμανικά, βουλγαρικά, λιθουανικά, λετονικά, ουγγρικά, εσθονικά, πορτογαλικά, μεταξύ άλλων. Ωστόσο, δεν υπήρχαν μεταφράσεις στα αγγλικά μέχρι το 2020, όταν το Pour patrie l'espace δημοσιεύτηκε ως The City Among the Stars.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Bordes, F. (1961). Typologie du Paléolithique ancien et moyen. Paris: CNRS. ISBN 9782222036313
Bordes, F. (1968). The Old Stone Age. London: Weidenfeld and Nicolson. ISBN 9780297177347
Bordes, F. (1969). Traits typologiques du Paléolithique ancien et moyen en Europe occidentale. L’Anthropologie, 73(5–6), 393–420. DOI: 10.3406/anth.1969.2190
Binford, L. R. (1973). Interassemblage variability: The Mousterian and the “functional” argument. In C. Renfrew (Ed.), The Explanation of Culture Change (pp. 227–254). London: Duckworth. ISBN 9780715606898
Dibble, H. L., & Bar-Yosef, O. (Eds.). (1995). The Definition and Interpretation of Levallois Technology. Madison: Prehistory Press. ISBN 9781879621100
Mellars, P. (1996). The Neanderthal Legacy: An Archaeological Perspective from Western Europe. Princeton: Princeton University Press. DOI: 10.1515/9780691234567

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 François Bordes  at the Internet Speculative Fiction Database
 Short biography from Minnesota State University
Франсис Карсак (Francis Carsac) at fantlab.ru

Κατηγορία:Γάλλοι αρχαιολόγοι
Κατηγορία:Γάλλοι γεωλόγοι
Κατηγορία:Γάλλοι συγγραφείς