Πέτερ Βάις

Ο Πέτερ Ούλριχ Βάις () (8 Νοεμβρίου 1916 - 10 Μαΐου 1982) ήταν Γερμανοσουηδός θεατρικός συγγραφέας, μυθιστοριογράφος, ζωγράφος, γραφίστας και πρωτοποριακός σκηνοθέτης, εβραϊκής καταγωγής. Το 1946 έλαβε τη σουηδική υπηκοότητα.

Ο Πέτερ Βάις διακρίθηκε αρχικά ως ζωγράφος, γραφίστας και δημιουργός πειραματικών ταινιών, και αργότερα ως πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας. Έγινε γνωστός στη μεταπολεμική γερμανική λογοτεχνία με τα έντονα πολιτικοποιημένα θεατρικά έργα Μαρά/Σαντ, που αναφέρεται στον Ζαν-Πολ Μαρά και τον Μαρκήσιο ντε Σαντ και τις αντίθετες κοσμοθεωρίες τους, και Η ανάκριση, με θέμα τις δίκες για τις μαζικές δολοφονίες των Ναζί. Επίσης, για το μυθιστόρημα Η αισθητική της αντίστασης, που αναφέρεται στην ιστορία της αντίστασης κατά του φασισμού στην Ευρώπη και τον καίριο ρόλο της τέχνης και του πολιτισμού στον αντιστασιακό αγώνα. 

 Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Πέτερ Βάις γεννήθηκε το 1916 στο Νόβαβες (τώρα η μεγαλύτερη συνοικία του Πότσνταμ), κοντά στο Βερολίνο, από Ούγγρο-Εβραίο πατέρα και Χριστιανή μητέρα από την Ελβετία. Ο πατέρας του ήταν βιομήχανος υφασμάτων, η οικογένεια εύπορη, μορφωμένη και ανήκε στη μεσαία τάξη. Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και τη διάλυση της Αυστροουγγαρίας, ο πατέρας του έγινε Τσέχος πολίτης και ο γιος απέκτησε την υπηκοότητα του πατέρα του - ο Βάις δεν ήταν ποτέ Γερμανός πολίτης. Στην ηλικία των 3 ετών, μετακόμισε με την οικογένειά του στο γερμανικό λιμάνι της Βρέμης όπου ο πατέρας του και τα παιδιά του μεταστράφηκαν στον Προτεσταντισμό. Κατά την εφηβεία του επέστρεψε στο Βερολίνο, όπου άρχισε να εκπαιδεύεται ως ζωγράφος. Το 1935, μετανάστευσε από τη ναζιστική Γερμανία με την οικογένειά του στο Τσίσλεχερστ, προαστιακή περιοχή του νοτιοανατολικού Λονδίνου, όπου σπούδασε φωτογραφία στην Πολυτεχνική Σχολή (τώρα Πανεπιστήμιο του Γουέστμινστερ). Το 1936-1937 η οικογένεια μετακόμισε στην Τσεχοσλοβακία όπου συνέχισε τις σπουδές του στις καλές τέχνες στην Ακαδημία Τέχνης της Πράγας. Μετά τη γερμανική κατοχή της Τσεχικής Σουδητίας το 1938, η οικογένειά του μετακόμισε στη Σουηδία, ενώ ο Βάις εκείνη την εποχή επισκέφθηκε τον Χέρμαν Έσσε στην Ελβετία. Το 1939, ενώθηκε με την οικογένειά του στη Στοκχόλμη, όπου έζησε για το υπόλοιπο της ζωής του. Το 1946 έλαβε τη σουηδική υπηκοότητα. 
αριστερά|μικρογραφία|204x204εσ|Ο Πέτερ Βάις και οι γονείς του το 1917
Τη δεκαετία του 1960, ο Βάις έγινε ολοένα και πιο ριζοσπαστικός πολιτικά, λαμβάνοντας θέση υπέρ της Κουβανικής επανάστασης και κατά της αμερικανικής επέμβασης στο Βιετνάμ και επισκέφθηκε και τις δύο χώρες. Το 1966, επισκέφθηκε τις ΗΠΑ μαζί με δυτικογερμανική ομάδα συγγραφέων. Κατά τη διάρκεια ενός συνεδρίου στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, κατήγγειλε τον πόλεμο των ΗΠΑ κατά του Βόρειου Βιετνάμ, σκανδαλίζοντας τόσο τους Γερμανούς συναδέλφους του όσο και τους Αμερικανούς οικοδεσπότες. Το 1967, συμμετείχε στο αντιπολεμικό λαϊκό Δικαστήριο Ράσελ, που διοργανώθηκε από τον Μπέρτραντ Ράσελ στη Στοκχόλμη και διερεύνησε και αξιολόγησε την αμερικανική εξωτερική πολιτική και τη στρατιωτική επέμβαση στο Βιετνάμ. Το 1968 εντάχθηκε στο ευρωκομμουνιστικό Σουηδικό Αριστερό Κόμμα. Την ίδια χρονιά, επισκέφθηκε επίσης το Βόρειο Βιετνάμ και δημοσίευσε ένα βιβλίο για το ταξίδι του. 

Το 1970, ο Βάις υπέστη καρδιακή προσβολή. Κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας, έγραψε το μνημειώδες τρίπτυχο μυθιστόρημά του, Η αισθητική της αντίστασης, καθώς και δύο πολύ διαφορετικές θεατρικές εκδοχές του μυθιστορήματος του Κάφκα, Η Δίκη. Πέθανε στη Στοκχόλμη το 1982.

 Προσωπική ζωή 
Ο Βάις παντρεύτηκε τρεις φορές: το 1943 με τη ζωγράφο Χέλγκα Χένσεν, με την οποία έζησε μέχρι το 1947. Το 1949 παντρεύτηκε την Καρλότα Ντεθόρεϊ. Από το 1964 μέχρι τον θάνατό του ήταν παντρεμένος με τη Σουηδή ενδυματολόγο, σκηνογράφο και γλύπτρια Γκουνίλα Παλμστιέρνα-Βάις. Η κόρη τους Νάντια Βάις (γενν. 1972) είναι γνωστή Σουηδή ηθοποιός, σεναριογράφος και σκηνοθέτης.

 Καλλιτεχνική - λογοτεχνική δημιουργία 
Κατά τα πρώτα του χρόνια ως ζωγράφος, από το 1930 έως το 1950, ο Βάις επηρεάστηκε από παλιούς Ολλανδούς δασκάλους όπως ο Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος και ο Ιερώνυμος Μπος. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η ζωγραφική του, καθώς και το έργο του στον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία, δέχτηκαν τη διαρκή επιρροή του σουρεαλισμού. Δίδαξε ζωγραφική στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης και εικονογράφησε μια σουηδική έκδοση του βιβλίου Χίλιες και μια νύχτες. Το 1952, εντάχθηκε στο Σουηδικό Πειραματικό Κινηματογραφικό Στούντιο, όπου μεταξύ 1952 και 1955, σκηνοθέτησε αρκετές πειραματικές ταινίες και ντοκιμαντέρ μικρού μήκους με κοινωνικά θέματα. Το 1959, σκηνοθέτησε τη μοναδική μεγάλου μήκους ταινία του.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Βάις άρχισε να γράφει, δημιουργώντας μια σειρά από πεζά έργα, μερικά στα γερμανικά και άλλα στα σουηδικά. Τα περισσότερα είναι σύντομα σουρεαλιστικά κείμενα με επιρροές από το γαλλικό Νέο Μυθιστόρημα και την αισθητική του Θεάτρου του Παραλόγου. Η επιρροή του Κάφκα (του οποίου τη Δίκη ο Βάις αργότερα διασκεύασε για το θέατρο δύο φορές) είναι επίσης έντονη. Το πιο σημαντικό από αυτά τα πεζά είναι Η σκιά του σώματος του αμαξά (1952), ένα ερμητικό πειραματικό έργο στο οποίο ένα φαινομενικά αγροτικό ειδύλλιο μετατρέπεται σε καφκικό εφιάλτη. Η ανησυχητική ατμόσφαιρα ενισχύθηκε από κολάζ στο στυλ του Μαξ Ερνστ, με ξυλογραφίες που δημιούργησε ο Βάις για το βιβλίο. Όταν εκδόθηκε στη Γερμανία το 1960, έθεσε τον 45χρονο συγγραφέα στην πρώτη γραμμή της δυτικογερμανικής λογοτεχνικής σκηνής. Από το 1960, εγκατέλειψε τη ζωγραφική και τον κινηματογράφο και στράφηκε αποκλειστικά στη συγγραφή. Από τον Οκτώβριο του 1962 συμμετείχε στις συναντήσεις της Ομάδας 47, κύκλου σημαντικών συγγραφέων και λογοτεχνικών κριτικών που, μετά το τέλος της ναζιστικής κυριαρχίας, ήθελαν να προωθήσουν την ανανέωση της σύγχρονης γερμανόφωνης λογοτεχνίας και τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας. Σχεδόν όλα τα επόμενα έργα του - και είναι τα σημαντικότερα - είναι γραμμένα στα γερμανικά. Τα επόμενα μυθιστορήματα, Αποχαιρετισμός στους γονείς (1961) και Σημείο διαφυγής (1962) ήταν λιγότερο ερμητικά και έντονα αυτοβιογραφικά.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Βάις έγραφε επίσης θεατρικά έργα: Ο πύργος (1950), Η ασφάλιση (1952), Νύχτα με καλεσμένους (1963). Αλλά κανένα από αυτά δεν προετοίμασε το κοινό για αυτό που ακολούθησε: ένα έργο για τη Γαλλική Επανάσταση που μόνο με τον τίτλο του έκανε αίσθηση: Η δίωξη και δολοφονία του Ζαν-Πολ Μαρά, όπως ερμηνεύτηκε από τους τρόφιμους του ασύλου του Σαραντόν υπό τη διεύθυνση του κυρίου  ντε Σαντ. Παρουσιάστηκε στο Δυτικό Βερολίνο το 1964 και έκανε τον Βάις διάσημο. Το 1965, ο Βρετανός σκηνοθέτης Πίτερ Μπρουκ ανέβασε το έργο στο Βασιλικό Θέατρο Σαίξπηρ στο Λονδίνο. Η κινηματογραφική διασκευή του Μπρουκ το 1967 μετέτρεψε το Μαρά/Σαντ σε διεθνές πολιτιστικό σύμβολο. Με φόντο ένα άσυλο φρενοβλαβών και διαρκώς σε ατμόσφαιρα τρέλας και χάους, το έργο εξερευνά τη θέση των συγγραφέων και των διανοούμενων σε εποχές επαναστατικής αναταραχής. Στο επίκεντρο βρίσκονται δύο πολύ διαφορετικές ιστορικές προσωπικότητες, ο Ζαν-Πολ Μαρά, που θέλει να επιβάλει την ηθική και την αρετή στην κοινωνία για το καλό όλων και δικαιολογεί την επανάσταση - όσο αιματηρή κι αν έχει γίνει, και ο Μαρκήσιος ντε Σαντ, ο οποίος σαρκάζει το όραμα του Μαρά. Το έργο έχει επιρροές από το θέατρο της σκληρότητας του Αντονέν Αρτό και από το επικό θέατρο του Μπρεχτ.
μικρογραφία|Σκηνή από την παράσταση Μαρά/Σαντ στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, 2008
Με το Μαρά/Σαντ, ο Βάις προσέλκυε όλο και περισσότερο την προσοχή της Ανατολικής Γερμανίας. Το έργο και όλα τα επόμενα ανέβηκαν σε πολλά θέατρα της ΛΔΓ. Ο Βάις επισκεπτόταν συχνά το Ανατολικό Βερολίνο και έγινε φίλος και συνεργάτης με Ανατολικογερμανούς συγγραφείς και καλλιτέχνες.  Όταν το 1969 έγραψε το Ο Τρότσκι στην εξορία και εξέφρασε τις αμφιβολίες του για τον μαρξισμό με δηλώσεις όπως «Ο κομμουνισμός δεν χρειάζεται μέλη «υπάκουα», αλλά ανθρώπους με ανεξάρτητη σκέψη. Η άνευ όρων υπακοή δεν πρέπει να συγχέεται με την κομματική πειθαρχία», οι κομματικοί λειτουργοί της Ανατολικής Γερμανίας το ερμήνευσαν ως πρόκληση και για ένα διάστημα έγινε persona non grata, αλλά η σχέση σύντομα αποκαταστάθηκε. Ο Βάις ήταν ένας από τους λίγους δυτικούς καλλιτέχνες και διανοούμενους των οποίων το έργο προσέλκυσε μεγάλο ενδιαφέρον και στις δύο Γερμανίες, αν και δέχθηκε και στα δύο κράτη κριτική και αντιμετωπίστηκε με καχυποψία.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 στράφηκε στα έντονα πολιτικοποιημένα έργα και η επιρροή του Μπρεχτ έγινε πιο εμφανής. Επίσης, η επιρροή της Θείας Κωμωδίας του Δάντη είναι παρούσα σε όλα τα έργα του από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 μέχρι τον θάνατό του. Το 1965, ο Βάις έγραψε το θέατρο-ντοκουμέντο Η ανάκριση, με θέμα τη Δίκη του Άουσβιτς στη Φρανκφούρτη, έργο που προσέλκυσε ευρεία διεθνή προσοχή και έγινε επίκεντρο έντονων συζητήσεων σχετικά με τον «σωστό» τρόπο αντιμετώπισης των εγκληματιών του Άουσβιτς.  Ακολούθησαν δύο πειραματικά έργα για τον αγώνα για αυτοδιάθεση στις χώρες του Τρίτου Κόσμου: Άσμα για το σκιάχτρο της Λουσιτανίας (1967) - για την αποικιοκρατική πολιτική της Πορτογαλίας στη Μοζαμβίκη και την Ανγκόλα - και Διάλογος για το Βιετνάμ (1968) - κατά της αμερικανικής επέμβασης στο Βιετνάμ. Μεταξύ 1971 και 1981, εργάστηκε στο magnum opus του: το τρίτομο πολυεπίπεδο μυθιστόρημα-στοχασμός πάνω στη σχέση μεταξύ τέχνης και πολιτικής Η αισθητική της αντίστασης, που αναφέρεται στην ιστορία της αντίστασης κατά της Ναζιστικής Γερμανίας και γενικότερα κατά του φασισμού στην Ευρώπη και τον καίριο ρόλο της τέχνης και του πολιτισμού στον αντιστασιακό αγώνα.

 Βραβεία -συμμετοχές 
Ο Βάις έλαβε πολλά βραβεία, μεταξύ των οποίων το Βραβείο Σαρλ Βεγιόν το 1963, το Βραβείο Τόνυ το 1966, το Βραβείο Λογοτεχνίας της Κολωνίας το 1981 και το υψηλότερο γερμανικό λογοτεχνικό Βραβείο Γκέοργκ Μπύχνερ το 1982. Ήταν επίσης μέλος της Ομάδας 47, ένωσης γερμανόφωνων συγγραφέων που δημιουργήθηκε μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

 Έργα 

 Πεζογραφία 

 1960: Η σκιά του σώματος του αμαξά (Der Schatten des Körpers des Kutschers)
 1961: Αντίο στους γονείς (Abschied von den Eltern)
 1962: Σημείο διαφυγής (Fluchtpunkt)
 1963: Συζήτηση τριών περιπατητών (Das Gespräch der drei Gehenden )
 1968: - Ομιλία για την πρόοδο του παρατεταμένου πολέμου της απελευθέρωσης στο Βιετνάμ και τα γεγονότα που οδήγησαν σε αυτόν ως απεικόνιση της ανάγκης για ένοπλη αντίσταση ενάντια στην καταπίεση και στις προσπάθειες των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής να καταστρέψουν τα θεμέλια της επανάστασης  (Diskurs über die Vorgeschichte und den Verlauf des lang andauernden Befreiungskrieges in Viet Nam als Beispiel für die Notwendigkeit des bewaffneten Kampfes der Unterdrückten gegen ihre Unterdrückere Verwicked von Amerikan die Grundlagen der Revolution zu vernichten) 
 1968: Σημειώσεις για την Πολιτιστική Ζωή της Λαϊκής Δημοκρατίας του Βιετνάμ (Notizen zum kulturellen Leben der Demokratischen Republik Viet Nam)
 1975 - 1981: Η αισθητική της αντίστασης (Die Ästhetik des Widerstands, 3 τόμοι) είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της γερμανικής λογοτεχνίας των δεκαετιών 1970 και 1980.

 Θεατρικά έργα 
μικρογραφία|Σκηνή από την παράσταση Η ανάκριση στο Κρατικό Θέατρο Νυρεμβέργης, 2009

 1963 - Νύχτα με καλεσμένους (Nacht mit Gästen)

 1964  - Η δίωξη και δολοφονία του Ζαν-Πολ Μαρά, όπως ερμηνεύτηκε από τους τρόφιμους του ασύλου του Σαραντόν υπό τη διεύθυνση του κυρίου  ντε Σαντ (Die Verfolgung und Ermordung Jean Paul Marats dargestellt durch die Schauspielgruppe des Hospizes zu Charenton unter Anleitung des Herrn de Sade)
 1965 - Η ανάκριση (Die Ermittlung) - αναφέρεται στη δίκη του Άουσβιτς με κατηγορούμενους SS του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Άουσβιτς.
 1967 - Άσμα για το σκιάχτρο της Λουσιτανίας (Gesang vom lusitanischen Popanz) - για την αποικιοκρατική πολιτική της Πορτογαλίας στη Μοζαμβίκη και την Ανγκόλα
 1968 - Πώς ο κύριος Μόκινποτ ξεφορτώθηκε τα βάσανά του (Wie dem Herrn Mockinpott das Leiden ausgetrieben wird)
 1969 - Ο Τρότσκι στην εξορία (Trotzki im Exil )
 1971  - Χέλντερλιν (Hölderlin) 
 1974: Η Δίκη (Der Prozeß)- διασκευή του μυθιστορήματος του Φραντς Κάφκα
 1982: Η δεύτερη Δίκη (Der neue Prozeß)

 Ταινίες 

 1952: Studie I (Uppvaknandet) (Σουηδία, 16 χιλιοστά, 6 λεπτά)
 1952: Studie II (Hallucinationer) / Study II (Hallucinations) (Σουηδία, 16 χιλιοστά, 6 λεπτά)
 1953: Μελέτη III / Μελέτη III (Σουηδία, 16 χιλ., 6 λεπτά)
 1954: Μελέτη IV (Frigörelse) / Μελέτη IV (Απελευθέρωση) (Σουηδία, 16 χιλιοστά, 9 λεπτά)
 1955: Studie V (Växelspel)/Study V (Interplay) (Σουηδία, 16 χιλιοστά, 9 λεπτά)
 1956: Ateljeinteriör / Dr. Fausts Studierstube (Atelierinterieur) (Σουηδία, 10 λεπτά)
 1956: Ansikten I Skugga / Πρόσωπα στη σκιά (Σουηδία, 13 λεπτά)
 1957: Enligt Lag / Σύμφωνα με το νόμο (συν-σκηνοθέτης. Hans Nordenström, Σουηδία, 18 λεπτά)
 1958: Vad ska vi göra nu da? / Was machen wir jetzt? (Σουηδία, 20 λεπτά)
 1959: Hägringen / Fata Morgana (Σουηδία, 81 λεπτά)
 1961: Svenska flickor i Paris / Σουηδέζες στο Παρίσι (συν-σκηνοθέτης)

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Σημειώσεις για την πολιτιστική ζωή στο Βιετνάμ, μτφ. Σταύρος Καμπουρίδης, εκδ. Νέοι Στόχοι, 1970 
 Άσμα για το σκιάχτρο της Λουσιτάνιας, μτφ. Θ. Φραγκόπουλος, εκδ. Ερμείας, 1971  
 Η δολοφονία του Μαρά/Σαντ, μτφ. Μάριος Πλωρίτης, εκδ. Δωδώνη, 1977
 Η ανάκριση, μτφ. Πέτρος Μάρκαρης, εκδ. Ιθάκη, 1982
 Ο Τρότσκι εξόριστος, μτφ. Μαρί - Πωλ Παπάρα, εκδ. Δωδώνη, 1985
 Το μεγάλο όνειρο του ταχυδρομικού διανομέως Σεβάλ, μτφ. Γιώργος Κεντρωτής, εκδ. Διάττων, 1986

 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανοί θεατρικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Γερμανοί μυθιστοριογράφοι
Κατηγορία:Γερμανοί αυτοβιογράφοι
Κατηγορία:Σουηδοί θεατρικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Εβραίοι λογοτέχνες