Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας

Ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας είναι υστεροβυζαντινό εκκλησιαστικό μνημείο που βρίσκεται στο χωριό Κιρκιζάτες 4 χλμ. δυτικά της Άρτας.  

 Όνομα 
Ο ναός αποδόθηκε στη λατρεία του Αγ. Νικολάου και διατηρεί την προσωνυμία Ροδιά από την εποχή που υπαγόταν ως μετόχι στο μοναστήρι της Παναγίας Ροδιάς κοντά στη Βίγλα. 

 Περιγραφή 
Πρόκειται για έναν δικιόνιο σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό, με τριμερή νάρθηκα. Το μοναδικό θέμα που κοσμεί τις τέσσερις εξωτερικές πλευρές της εκκλησίας είναι μια ταινία με μαίανδρο ο οποίος καταλαμβάνει το ανώτερο τμήμα της αψίδας και διακόπτεται στην κεντρική πλευρά από τo παράθυρο (εικ. 1). Σύμφωνα με τον Α. Ορλάνδο ο ναός ανήκει στους εγγεγραμμένους σταυροειδείς ναούς μετά τρούλου και υπάγεται στην κατηγορία των δικιονίων, δηλαδή σε αυτούς που ο τρούλος στηρίζεται από τη μια μεριά σε δυο κίονες της ΒΔ και ΝΔ γωνίας και από την άλλη στις μετώπες κατά μήκος των τοίχων που χωρίζουν το κυρίως ιερό από την πρόθεση και το διακονικό. Το μνημείο έχει διαστάσεις κάτοψης 5,25Χ5,67μ. και είναι κατασκευασμένο στον τύπο δικιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο. Ο τύπος είναι γνωστός και σε άλλα σε μνημεία της Άρτας, όπως για παράδειγμα η Κόκκινη Εκκλησιά. Ο τρούλος όμως του Αγ. Νικολάου της Ροδιάς καινοτομεί σε σχέση με τα ελλαδικά παραδείγματα, με τα αψιδώματα των δευτερευουσών πλευρών του, που φαίνονται μοναδικά ως προς τις αναλογίες. Το ιερό είναι τριμερές (χωρίζεται, δηλαδή με τοίχους που φέρουν τοξωτά θυραία ανοίγματα για την επικοινωνία των τριών χώρων). Η ανατολική αψίδα στο ιερό έχει ορθογώνιο σχήμα και οι κόγχες του διακονικού και της προθέσεως διαμορφώνονται στο πάχος του τοίχου. Η οροφή του κυρίως ναού αποτελείται από δύο καμάρες που σχηματίζουν σταυρό με ένα οκτάπλευρο, ψηλό τρούλο να υψώνεται στην διασταύρωση των κεραιών τους. Με καμάρα στεγάζεται και ο νάρθηκας. Δίριχτες και μονόριχτες στέγες καλύπτουν εξωτερικά τα στοιχεία της οροφής. Το δάπεδο του ναού ήταν επιχωμένο και εντοπίστηκε σε βάθος ενός μέτρου, σε  ανασκαφική έρευνα που διενεργήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων το 1959. Ο ναός διέθετε περίστωο, ενώ η είσοδος γινόταν από τρεις πύλες μια σε κάθε πλευρά, δυτική, βόρεια και νότια. Σήμερα είναι σε χρήση μόνο η δυτική είσοδος, καθώς οι υπόλοιπες έχουν εντοιχιστεί. Η τυπολογία του δικιόνιου, η στέγη του νάρθηκα προς τα δυτικά, η διακοσμητική ταινία των μαιάνδρων, το πλινθοπερίκλειστο σύστημα και το περίστωο αποτελούν χαρακτηριστικά της ελλαδικής σχολής. Η Καρπάνου επισημαίνει ότι δεν εντοπίζεται η περίπτωση των δίλοβων ανοιγμάτων στον τρούλλο όσον αφορά τα μνημεία της περιοχής. Παρόμοιο παράδειγμα συναντάμε στο Λάμποβο, σε ναό της προηγούμενης περιόδου του Δεσποτάτου στην Αλβανία. Ιδιαίτερο στοιχείο είναι η ύπαρξη των γωνιακών λίθινων κιονίσκων του τρούλου, χαρακτηριστικό που εντοπίζεται -εκ νέου- για δεύτερη φορά στο ναό της Κόκκινης Εκκλησιάς Βουργαρελίου.    

 Γλυπτός διάκοσμος και Τοιχογραφίες 
Τόσο ο γλυπτός, όσο και ο ζωγραφικός διάκοσμος του ναού του αγίου Νικολάου της Ροδιάς, έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς παρουσιάζουν περισσότερες ομοιότητες με μνημεία της προγενέστερης, μεσοβυζαντινής περιόδου, παρά με αυτά της υστεροβυζαντινής εποχής της ίδρυσης του Δεσποτάτου της Ηπείρου που είναι σύγχρονά τους. Τα κιονόκρανα των κιόνων στο εσωτερικό της εκκλησίας έχουν σχήμα κόλουρου κώνου. Όλες οι πλευρές τους είναι  διακοσμημένες με ανάγλυφα σχηματοποιημένα φυτικά και ζωικά θέματα και σταυρούς. Ο ζωγραφικός διάκοσμος του ναού είναι από τα σπάνια ζωγραφικά σύνολα που διασώζονται από τις αρχές του 13ου αιώνα, την πρώιμη, δηλαδή εποχή του Δεσποτάτου. Εκτός από τα αρχαϊστικά, τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του, ιδιαιτερότητα παρουσιάζει και το εικονογραφικό πρόγραμμα όπου αποδίδονται θέματα που συναντώνται μόνο στο Άγιον Όρος και το Βατικανό. Σπάνια είναι και η παράσταση του γνωστού θαύματος του Αγίου Νικολάου κατά το οποίο κατευνάζει τη θαλασσοταραχή και σώζει το πλοίο με το οποίο ταξίδευε προς τα Ιεροσόλυμα. Άλλες σκηνές που αποδίδονται είναι η ένθρονη, βρεφοκρατούσα Πλατυτέρα στην κόχη του ιερού και η κοινωνία των Αποστόλων που αναπτύσσεται στο βόρειο και νότιο τοίχο του. Στον ίδιο χώρο εικονογραφείται η Ανάληψη του Χριστού μέσα σε μετάλλιο που κρατούν τέσσερις Άγγελοι, οι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, ο Παλαιός των Ημερών, τα Εισόδια της Θεοτόκου κ.ά. Στον κυρίως ναό υπάρχουν σκηνές από τα Πάθη του Χριστού, η κοίμηση της Θεοτόκου, ολόσωμοι άγιοι κά. Σπάνιες για τη μνημειακή ζωγραφική είναι δύο παραστάσεις με τους Επτά παίδας εν Εφέσω και τους Τρεις παίδας εν καμίνω που διακρίνονται στους πλάγιους χώρους του ναού. Ο βίος του αγίου Νικολάου ιστορείται στο νάρθηκα, ενώ στις πρόσφατες διερευνητικές εργασίες του 2014-2015 αποκαλύφθηκε και μια παράσταση γρύπα. Οι σκηνές προβάλλονται σε βαθύ γαλάζιο βάθος, οι επιγραφές είναι μεγαλογράμματες και οι ψηλόλιγνες μορφές αποδίδονται με έντονα περιγράμματα και συγκρατημένες χειρονομίες. Στον Άγιο Νικόλαο της Ροδιάς, όμιλος αγγέλων καταλαμβάνει το ήμισυ της καμάρας του νοτιοανατολικού γωνιαίου διαμερίσματος, συγκλίνοντας προς την αψίδα του διακονικού. Ο προεξάρχων άγγελος κρατά θριαμβευτικά μεγάλο ξύλινο σταυρό. Την παράσταση συνοδεύει η επιγραφή: ἡ Προσκύνισης. Οι περιπτώσεις απεικόνισης του σταυρού πλαισιωμένου από αγγέλους κάνουν την εμφάνισή τους ήδη από τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους, τόσο στη μνημειακή ζωγραφική όσο και σε έργα μικροτεχνίας. Το θέμα, ωστόσο, της Προσκύνησης του Σταυρού από αγγέλους, ως αυτοτελής παράσταση, γνώρισε περιορισμένη διάδοση στη μνημειακή ζωγραφική, τουλάχιστον με τα σημερινά δεδομένα. Η εικονογραφική σύλληψη παραστάσεων με παρεμφερές περιεχόμενο φαίνεται ότι διαμορφώνεται στα όψιμα χρόνια της δυναστείας των Κομνηνών. Ο διάκοσμος του τρούλου αποτελείται από μετάλλιο με προτομή του Παντοκράτορα (κατεστραμμένο σήμερα) και από δύο ζώνες με αγγέλους και προφήτες. Στην πρώτη ζώνη, στα τέσσερα κύρια σημεία του ορίζοντα πάνω από τα παράθυρα υπάρχουν ισάριθμα μετάλλια με προτομές αγγέλων. Άλλοι τέσσερις άγγελοι με πορφυρά υποδήματα και καλυμμένα τα χέρια στρέφονται σε στάση προσκύνησης προς το δυτικό αξονικό σημείο. Στη δεύτερη ζώνη, στα διαστήματα μεταξύ των παραθύρων, εικονίζονται οκτώ ολόσωμοι προφήτες, ανά ζεύγη, από τους οποίους οι τέσσερις διατηρούνται σε καλή κατάσταση.

 Ιστορία 
Η παλαιότερη αναφορά στο ναό γίνεται το 1884 από το μητροπολίτη Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλο ή Βυζάντιο, στο δοκίμιό του «Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης». Η ίδρυση του ναού ανάγεται στις αρχές του 13ου αιώνα μ.Χ., ενώ οι ανασκαφές αποκάλυψαν θεμέλια ενός παλαιότερου κτίσματος (του 9ου ή 10ου αιώνα μ.Χ.), πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε ο νεότερος ναός. Μέχρι το 1959 ήταν επιχωμένο στο μεγαλύτερο τμήμα του, γεγονός που βοήθησε στη διατήρησή του. Σήμερα είναι γενικότερα αποδεκτό ότι ο ναός κτίστηκε στις αρχές του 13ου αι. από συνεργείο που προερχόταν από τη νότια Ελλάδα, αφού απηχεί επιδράσεις (διάρθρωση των εξωτερικών τοίχων, του τρούλου κ.ά.) από τη ναοδομία της. (εικ. 3) Ωστόσο, σε νεότερες μελέτες, όπως στη διδακτορική διατριβή της Leonela Fundić υποστηρίζεται πως είναι δύσκολη η επακριβής χρονολόγηση της κατασκευής του, τοποθετώντας ωστόσο τη χρονική περίοδο στα μέσα του 13ου αι.  
 Ανακάλυψη και βελτίωση 
Με το ναό ασχολήθηκε διεξοδικά ο Α. Ορλάνδος αρχικά το 1922 και αργότερα το 1936, ο οποίος έκανε και τα πρώτα σχέδια. Το μνημείο ήταν σε ένα μεγάλο μέρος του επιχωμένο έως και το 1959, όταν έγιναν αποχωματώσεις περιμετρικά του ναού και διαμορφώθηκε ο περιβάλλων χώρος. Την ίδια εποχή έγιναν και αναστηλωτικές εργασίες από τον Α. Ορλάνδο. Το καλοκαίρι του 1967 έγιναν μικροεπισκευές στη στέγη και καθαρίστηκε και από τους θάμνους. Νεότερη ανασκαφική έρευνα το 2020 εξωτερικά του μνημείου απέδειξε ότι ο χώρος μεταξύ ναού και του περιστώου χρησίμευσε ως χώρος ταφής. 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφικές πηγές 



 Παπαδοπούλου Ν. Βαρβάρα – Τσιάρα Λ. Αγλαΐα , ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ - Η εκκλησιαστική ζωγραφική στην περιοχή της Άρτας κατά τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους- , Ιερά Μητρόπολη Άρτης, Εκδόσεις του Φοίνικα, Άρτα 2008, σελ. 31-34

 Προτεινόμενη βιβλιογραφία 



 Παπαδοπούλου Ν. Βαρβάρα – Τσιάρα Λ. Αγλαΐα , ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ - Η εκκλησιαστική ζωγραφική στην περιοχή της Άρτας κατά τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους- , Ιερά Μητρόπολη Άρτης, Εκδόσεις του Φοίνικα, Άρτα 2008, σελ. 31-34

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
https://discoverarta.gr 
 https://www.searchculture.gr/ 
https://efaart.gr/

Κατηγορία:Εκκλησίες αφιερωμένες στον Άγιο Νικόλαο
Κατηγορία:Εκκλησίες στην περιφερειακή ενότητα Άρτας
Κατηγορία:Δήμος Αρταίων