Ακεραμεική

Ο όρος ακεραμεική (α-κεραμεική, δηλαδή «χωρίς κεραμεική») χρησιμοποιείται στην αρχαιολογία για να περιγράψει φάσεις ή πολιτισμούς που δεν παράγουν ή δεν χρησιμοποιούν κεραμεικά σκεύηOxford Reference, n.d.. Η έννοια αυτή δεν υποδηλώνει απαραίτητα τεχνολογική καθυστέρηση, αλλά παραπέμπει σε κοινωνίες που έχουν επιλέξει άλλες μορφές τεχνολογίας για την κάλυψη αναγκών αποθήκευσης και μεταφοράς — όπως η χρήση λίθινων, οστέινων ή οργανικών δοχείωνBanning, 2002..

Στην προϊστορική έρευνα, ο όρος ακεραμεική συχνά ταυτίζεται ή συνδέεται με τον όρο προκεραμεική και χρησιμοποιείται κυρίως για την πρώιμη νεολιθική περίοδο της Εγγύς Ανατολής, αλλά και για ορισμένες φάσεις στην ανατολική Μεσόγειο και το ΑιγαίοReingruber, 2015.. Το φαινόμενο της απουσίας κεραμεικής τεχνολογίας πριν από την καθιέρωσή της αποτελεί κρίσιμη ένδειξη για τη μετάβαση από τις κυνηγετικές και τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες στις πρώτες αγροτικές.

Ερευνητικό πλαίσιο
Ο ακεραμεικός χαρακτήρας ενός πολιτισμού δεν ορίζεται απλώς από την απουσία κεραμεικών τεχνέργων αφορά και το συνολικό τεχνολογικό σύστημα, τον τρόπο παραγωγής και αποθήκευσης αγαθών, και τη σχέση των ανθρώπων με το υλικό περιβάλλον. Σε πολλές περιπτώσεις, η κεραμεική τεχνολογία καθυστέρησε να εμφανιστεί όχι λόγω άγνοιας, αλλά επειδή υπήρχαν άλλες αποτελεσματικές λύσεις, όπως τα υφάσματα, τα καλάθια, ή οι ασβεστοκονίες που αντικαθιστούσαν τη λειτουργία των κεραμεικών δοχείωνKardulias, 1998..

Η σύγχρονη έρευνα επισημαίνει ότι ο όρος ακεραμεική πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή, καθώς δεν δηλώνει ένα ενιαίο πολιτισμικό στάδιο αλλά μια ευρεία κατηγορία διαφορετικών φαινομένων. Η αρχαιολογική καταγραφή ενός στρώματος χωρίς κεραμεικά δεν συνεπάγεται απαραίτητα ότι η κοινότητα δεν γνώριζε την τεχνολογία — μπορεί να την απέφευγε ή να την θεωρούσε περιττή στο πλαίσιό της.

Χρονολογικό και γεωγραφικό πλαίσιο
Η περίοδος της ακεραμεικής νεολιθικής εκτείνεται περίπου από το 10.500 έως το 7.500 π.π. (περίπου 8.500–5.500 ΠΚΕ) στη Μέση Ανατολή και τις γειτονικές περιοχές. Τα σημαντικότερα κέντρα αυτής της φάσης εντοπίζονται στον Λεβάντε, τη Συρία, την Ανατολία και την Κύπρο. Εκεί αναπτύχθηκαν πρώιμες γεωργικές κοινωνίες με μόνιμη εγκατάσταση, αρχιτεκτονική από ωμόπλινθο και εκτεταμένα αποθηκευτικά συστήματα, αλλά χωρίς την υιοθέτηση της κεραμεικής τεχνολογίας eHRAF, n.d..

Στην Κύπρο, η ακεραμεική νεολιθική περίοδος αντιπροσωπεύεται από θέσεις όπως η Χοιροκοιτία, όπου ανασκάφηκαν μόνιμες οικιστικές δομές, λίθινα εργαλεία και κατάλοιπα καλλιεργειών. Η παρουσία εξημερωμένων φυτών και ζώων, σε συνδυασμό με την απουσία κεραμεικής, αποδεικνύει ότι η αγροτική οικονομία μπορούσε να υπάρξει ανεξάρτητα από την ανάπτυξη αυτής της τεχνολογίας.

Στο Αιγαίο, η έννοια της ακεραμεικής είναι πιο προβληματική. Ορισμένες θέσεις, όπως στη Θεσσαλία και την Κρήτη, έχουν υποδειχθεί ως προκεραμεικές ή ακεραμεικές, ωστόσο οι νέες χρονολογήσεις και οι στρωματογραφικές αναλύσεις δείχνουν ότι η κεραμεική εμφανίζεται νωρίτερα απ’ ό,τι θεωρούσε η παλαιότερη έρευνα. Έτσι, η ύπαρξη μιας διακριτής ακεραμεικής φάσης στην Ελλάδα παραμένει αμφιλεγόμενη.

Υλικά κατάλοιπα και τεχνολογικά χαρακτηριστικά
Οι κοινότητες που χαρακτηρίζονται ως ακεραμεικές παρουσιάζουν σειρά τεχνολογικών και κοινωνικών χαρακτηριστικών:

Αρχιτεκτονική και οικιστική οργάνωση: Οι οικισμοί αποτελούνται από στρογγυλές ή ορθογώνιες κατοικίες, χτισμένες με πέτρα ή ωμόπλινθο, συχνά με δάπεδα από ασβεστοκονία (white ware). Η χρήση ασβεστοκονιάματος θεωρείται πρώιμη τεχνολογική καινοτομία, που ίσως προετοίμασε το έδαφος για την ανάπτυξη κεραμεικής τεχνολογίαςWhite Ware, n.d..
Οικονομία και παραγωγή: Οι ακεραμεικές κοινωνίες είναι ήδη γεωργικές και κτηνοτροφικές, με εξημερωμένα είδη φυτών και ζώων, καθώς και με εξειδικευμένα εργαλεία για τη συλλογή και αποθήκευση σπόρων. Η οικονομία τους βασίζεται στη μόνιμη εγκατάσταση και στην αποθήκευση τροφίμωνBanning, 2002; eHRAF, n.d..
Λίθινη τεχνολογία: Η παραγωγή εργαλείων από οψιανό, πυριτόλιθο ή ασβεστόλιθο είναι εκτεταμένη. Η απουσία κεραμεικών αντικειμένων καθιστά τα λίθινα εργαλεία τον κύριο δείκτη πολιτισμικής δραστηριότητας και χρονολόγησης.
Ταφικά και συμβολικά στοιχεία: Σε ορισμένες περιοχές, οι ακεραμεικές κοινότητες παρουσιάζουν σύνθετα ταφικά έθιμα, με ανακομιδές και χρήση ειδικών τεχνέργων, στοιχείο που υποδηλώνει ήδη ανεπτυγμένες κοινωνικές και ιδεολογικές δομές.

Θεωρητικές προσεγγίσεις και προκλήσεις
Η χρήση του όρου ακεραμεική δεν είναι πάντοτε αδιαμφισβήτητη. Πολλές φορές η απουσία κεραμεικής μπορεί να οφείλεται σε παράγοντες συντήρησης ή ανασκαφικής τύχης. Η παρουσία ελάχιστων θραυσμάτων σε φάσεις που θεωρούνται ακεραμεικές δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με την ακριβή στιγμή υιοθέτησης της κεραμεικής τεχνολογίας.

Επιπλέον, η υπερβολική έμφαση στην κεραμεική ως δείκτη πολιτισμικής προόδου έχει δεχθεί κριτική, καθώς αγνοεί άλλες εξίσου σημαντικές καινοτομίες, όπως η αρχιτεκτονική, η οργάνωση παραγωγής ή οι κοινωνικές σχέσεις. Η ακεραμεική φάση δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως «πρώιμη» ή «προ-αναπτυγμένη», αλλά ως μια διαφορετική πορεία τεχνολογικής και πολιτισμικής εξέλιξης.

Τέλος, η ερευνητική χρήση του όρου ποικίλλει γεωγραφικά. Στη Μέση Ανατολή ακεραμεική νεολιθική είναι σαφώς ορισμένη, ενώ στο Αιγαίο και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη η εφαρμογή του παραμένει πιο θεωρητικήReingruber, 2015. Αυτό δείχνει ότι ο όρος έχει περισσότερο αναλυτικό παρά απόλυτα χρονολογικό χαρακτήρα.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Banning, E. B. (2002). Aceramic Neolithic. In P. N. Peregrine & M. Ember (Eds.), Encyclopedia of Prehistory: Volume 8 – South and Southwest Asia. Springer. ISBN 9780306462600
eHRAF (Human Relations Area Files). (n.d.). Aceramic Neolithic tradition. Human Relations Area Files. Yale University.
Kardulias, P. N., & Yerkes, R. W. (1998). DEFINING THE CYPRIOT ACERAMIC NEOLITHIC: THE LITHIC EVIDENCE. Lithic Technology, 23(2), 124–138. http://www.jstor.org/stable/23273086. DOI: 10.1179/009346998791548802
Oxford Reference. (n.d.). Aceramic. In The Oxford Dictionary of Archaeology. Oxford University Press. ISBN 9780199534043
Reingruber, A. (2015). Preceramic, Aceramic or Early Ceramic? The radiocarbon dated beginning of the Neolithic in the Aegean. Documenta Praehistorica, 42, 1–15. DOI: https://doi.org/10.4312/dp.42.9
White Ware. (n.d.). Encyclopaedia of Ancient Materials and Technologies. Routledge. ISBN 9781138329909

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Προκεραμική νεολιθική, ΙΜΕ.
Προκεραμική Περίοδος,  Ιστορικές περίοδοι της Ελλάδας, Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ)   
 Khirokitia, an Aceramic Neolithic site in Cyprus (7th-6th millennium BC), The Shelby White and Leon Levy Program for Archaeological Publications, Harvard University.

Κατηγορία:Νεολιθική περίοδος
Κατηγορία:Ιστορία της κεραμικής