Αύξηση (γραμματική)

Αύξηση, συλλαβική αύξηση ή χρονική αύξηση ονομάζεται στη γραμματική η προσθήκη μιας συλλαβής στην αρχή των ρημάτων ή η έκταση της αρχικής συλλαβής των ρημάτων, όταν αυτά βρίσκονται στους ιστορικούς χρόνους τους. Π.χ. παίζω-έπαιζα, λούζω-έλουζα, ακούω-ήκουσα, κλπ..

Στην πρώιμη αρχαιότητα η αύξηση ήταν ιδιαίτερη λέξη (ένα «έ»), είδος χρονικού επιρρήματος που δήλωνε το παρελθόν, και με την πάροδο των αιώνων έγινε αχώριστο τμήμα των ιστορικών ρηματικών χρόνων και μάλιστα πήρε και τον τόνο του ρήματος. Αρχικώς η αύξηση ήταν ένα βραχύ φωνήεν αναγκαίο μόνο στους μονοσύλλαβους τύπους, όχι όμως και στον δυϊκό αριθμό και στους τύπους που έληγαν σε -σκον και -σκόμην. Στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες η χρήση της αύξησης ήταν ελεύθερη, όπως φαίνεται από την παράλληλη ύπαρξη τύπων με αύξηση και τύπων χωρίς αύξηση. Σε διαφορετικές γλώσσες η εξέλιξη ύστερα πήρε διαφορετικές κατευθύνσεις: έτσι, ενώ με τον καιρό στην αρχαία ελληνική γλώσσα η αύξηση γενικεύθηκε, στη λατινική γλώσσα έπαυσε να υπάρχει.

Στα ομηρικά έπη η ένωση του γραμματικού στοιχείου της αύξησης με το ρήμα δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί, και για τον λόγο αυτόν οι ιστορικοί χρόνοι είναι αναύξητοι. Αργότερα, όταν συντελέσθηκε η ένωση αυτή, στα ρήματα που άρχιζαν από σύμφωνο το «ε» έμεινε ακέραιο, ενώ σε όσα άρχιζαν από φωνήεν συναιρέθηκε με αυτό. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε τη συλλαβική αύξηση, ενώ στη δεύτερη τη χρονική.

Στη νέα ελληνική γλώσσα η χρονική αύξηση ατόνησε, ενώ η συλλαβική διατηρείται, ιδίως όταν η συλλαβή τονίζεται: έδενα, έφυγα (και στο γ΄ πρόσωπο του πληθυντικού: έδεναν, έφυγαν), αλλά και μιλούσα, περνούσα.
Πηγές
 Θαν. Π. Κωστάκης: Το αντίστοιχο λήμμα στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμος 7, σσ. 346-347

Κατηγορία:Γλωσσική μορφολογία
Κατηγορία:Ελληνική γραμματική