Γκαμπριέλ ντε Μορτιγιέ

Ο Λουί Λωράν Γκαμπριέλ ντε Μορτιγιέ (, 1821-1898) υπήρξε από τους πρωτοπόρους της ευρωπαϊκής προϊστορικής αρχαιολογίας και θεωρείται θεμελιωτής της τυπολογικής ταξινόμησης των παλαιολιθικών βιομηχανιώνde Mortillet, 1883.. Με την εφαρμογή εξελικτικών αρχών και συστηματικών ταξινομήσεων, συνέβαλε στη θεσμοθέτηση της προϊστορίας ως αυτόνομης επιστήμης στη Γαλλία και διεθνώςGoodrum, 2021.. Παρότι ορισμένες θεωρητικές του παραδοχές έχουν ξεπεραστεί, το έργο του παραμένει καθοριστικό για τη διαμόρφωση των αρχαιολογικών μεθόδων και του γνωστικού παραδείγματος του 19ου αιώνα.

Βίος
Ο Μορτιγιέ γεννήθηκε στο Μελά της Ιζέρ στη Γαλλία το 1821. Σπούδασε στο Conservatoire national des arts et métiers στο Παρίσι και επηρεάστηκε από τον θετικισμό και τις εξελικτικές θεωρίες που κυριαρχούσαν στη γαλλική διανόηση του 19ου αιώναEncyclopædia Britannica, 1911.. Οι ριζοσπαστικές του πολιτικές θέσεις τον οδήγησαν σε εξορία μετά τις επαναστάσεις του 1848, διάστημα κατά το οποίο ήρθε σε επαφή με την ελβετική και ιταλική αρχαιολογία.

Μετά την επιστροφή του στη Γαλλία το 1863, ανέλαβε τη διεύθυνση του περιοδικού Matériaux pour l’histoire positive et philosophique de l’homme (Υλικά για τη θετική και φιλοσοφική ιστορία του ανθρώπου)de Mortillet, 1864.. Το περιοδικό αυτό αποτέλεσε βήμα συστηματικής διάδοσης προϊστορικών ερευνών και συνεισέφερε στη δημιουργία ενός νέου δικτύου αρχαιολόγων και ανθρωπολόγωνUNA Éditions, 2021..

Το 1868 ορίστηκε επιμελητής στο Μουσείο Εθνικής Αρχαιολογίας, όπου ανέλαβε την ταξινόμηση των συλλογών της Παλαιολιθικής περιόδου (Linda Hall Library, 2023). Εκεί θεμελίωσε τη μεθοδολογία που έμελλε να αποτελέσει τον πυρήνα της προϊστορικής αρχαιολογίας. Παράλληλα, δίδαξε στην Σχολή ανθρωπολογίας και διετέλεσε δήμαρχος του Σαιν-Ζερμαίν-αν-Λαι και βουλευτής της Σεν-ε-Ουάζ.

Η πολιτική και επιστημονική του δράση διαπλέκονταν στενά. Ο Μορτιγιέ θεωρούσε την επιστημονική μελέτη της προϊστορίας εργαλείο εθνικής και πολιτισμικής συγκρότησης, συνδέοντας την καταγωγή του γαλλικού έθνους με μια «προοδευτική» πορεία της ανθρωπότητας.

Η θεωρητική συμβολή του Μορτιγιέ
Η τυπολογική ταξινόμηση των παλαιολιθικών βιομηχανιών
Η σπουδαιότερη συμβολή του Μορτιγιέ είναι η δημιουργία ενός συστήματος τυπολογικής ταξινόμησης των λίθινων εργαλείων, που βασίστηκε στις τεχνικές και μορφολογικές τους διαφορές. Η μέθοδος αυτή, που διατυπώθηκε στο έργο Le Préhistorique: Antiquité de l’Homme, αντικατέστησε τις παλαιότερες ταξινομήσεις που στηρίζονταν κυρίως σε παλαιοντολογικά δεδομένα.

Ο Μορτιγιέ όρισε διαδοχικές φάσεις ανάπτυξης της τεχνολογίας, τις οποίες ονόμασε Αμπεβίγια, Μουστερία, Σολουτραία και Μαγδαλήνια. Οι ονομασίες προέρχονται από συγκεκριμένες τοποθεσίες και δηλώνουν ότι κάθε φάση αντιστοιχεί σε ιδιαίτερη τεχνολογική «βιομηχανία». Η ιδέα ότι η εξέλιξη των εργαλείων αντανακλά ευρύτερη πολιτισμική εξέλιξη υπήρξε επαναστατική για την εποχή του και έθεσε τις βάσεις της χρονολόγησης μέσω υλικών καταλοίπωνTrigger, 2006..

Η μέθοδος του Μορτιγιέ είχε ευρεία αποδοχή, καθώς επέτρεψε τη δημιουργία συγκρίσιμων ορολογιών ανάμεσα στις ευρωπαϊκές σχολές. Αν και σήμερα έχει αναθεωρηθεί, η αρχή της ταξινόμησης μέσω τεχνολογικών χαρακτηριστικών παραμένει βασική στην αρχαιολογίαTrigger, 2006; Schnapp, 1996..

Ο εξελικτισμός και η ιδέα της προόδου
Ο Μορτιγιέ εντάσσεται στους θεωρητικούς του επιστημονικού εξελικτισμού. Επηρεασμένος από τον Ωγκύστ Κοντ και τον Κάρολο Δαρβίνο, υποστήριξε ότι η ανθρώπινη ιστορία προχωρά μέσα από γραμμική εξέλιξη εργαλείων, κοινωνικών μορφών και νοητικής ικανότητας. Κατά τον ίδιο, οι παλαιολιθικοί άνθρωποι αντιπροσώπευαν πρώιμα στάδια μιας ενιαίας εξελικτικής γραμμής που κατέληγε στη σύγχρονη ανθρωπότητα.

Επιπλέον, υιοθέτησε την υπόθεση ύπαρξης προανθρώπινων μορφών, όπως ο Anthropopithecus και ο Pithecanthropus, θεωρώντας τες αναπόσπαστους κρίκους της εξελικτικής αλυσίδαςPopular Science Monthly, 1899.. Παρά τη σημερινή ατεκμηρίωτη φύση αυτών των ισχυρισμών, η προσέγγισή του αποτέλεσε ένα από τα πρώτα παραδείγματα εφαρμογής βιολογικής εξέλιξης στην πολιτισμική ανάπτυξη.

Το «χάσμα» μεταξύ Παλαιολιθικής και Νεολιθικής
Ο Μορτιγιέ υποστήριξε ότι ανάμεσα στην ύστερη Παλαιολιθική (Μαγδαλήνια) και τη Νεολιθική περίοδο υπήρξε ένα «χάσμα» (hiatus) χωρίς τεκμηριωμένη συνέχεια πολιτισμικής εξέλιξης. Θεωρούσε ότι η εμφάνιση της γεωργίας και της κεραμεικής αντιπροσωπεύει ποιοτικό άλμα που δεν προήλθε από βαθμιαία εξέλιξη αλλά από ριζική αλλαγή πληθυσμών.

Αργότερα, ωστόσο, αναγνώρισε ότι το «χάσμα» ίσως αντανακλά απλώς ελλιπή αρχαιολογικά δεδομένα και όχι πραγματική ασυνέχεια. Η συζήτηση αυτή άνοιξε δρόμο για τη μετέπειτα μελέτη των μεταβατικών πολιτισμών της Μεσολιθικής περιόδουSchnapp, 1996..

Κριτική αποτίμηση
Μεθοδολογική πρωτοπορία
Η συμβολή του Μορτιγιέ είναι αδιαμφισβήτητη στην καθιέρωση της προϊστορίας ως επιστημονικού κλάδου. Η χρήση υλικών χαρακτηριστικών ως εργαλείων χρονολόγησης συνιστά θεμελιώδη μεθοδολογική τομή. Το σύστημά του προσέφερε στους ερευνητές κοινό πλαίσιο αναφοράς και επέτρεψε τη διαμόρφωση μιας «τυπολογικής» λογικής που εξακολουθεί να καθορίζει μεγάλο μέρος της αρχαιολογικής πρακτικής.

Επιπλέον, ο Μορτιγιέ συνέβαλε στη θεσμική συγκρότηση της επιστήμης μέσω της εκπαίδευσης, των περιοδικών και των μουσείων. Το Musée des Antiquités Nationales αποτέλεσε υπό τη διεύθυνσή του πρότυπο συνδυασμού επιστημονικής έρευνας και δημόσιας εκπαίδευσηςLinda Hall Library, 2023..

Θεωρητικοί περιορισμοί
Η πιο έντονη κριτική αφορά τον γραμμικό εξελικτισμό του. Ο Μορτιγιέ θεώρησε ότι η τεχνολογική αλλαγή ακολουθεί σταθερή ανοδική πορεία, παραβλέποντας την πολυμορφία, την αλληλεπίδραση και την ανακύκλωση πολιτισμικών πρακτικώνTrigger, 2006. Οι σύγχρονες αρχαιολογικές θεωρίες –όπως η διαδικαστική και η μεταδιαδικαστική– αναγνωρίζουν ότι οι κοινωνικές μεταβολές δεν είναι πάντοτε προοδευτικές ή ενιαίεςShanks & Tilley, 1987..

Επιπλέον, ο Μορτιγιέ υποτίμησε τη σημασία των συμβολικών και καλλιτεχνικών εκφάνσεων της προϊστορικής κοινωνίας. Αμφισβήτησε τη γνησιότητα των παλαιολιθικών σπηλαιογραφιών και ερμήνευσε ταφικές πρακτικές ως «παράλογες» για το υποτιθέμενα κατώτερο πνευματικό επίπεδο των προϊστορικών ανθρώπων. Οι σύγχρονες έρευνες αποδεικνύουν αντίθετα ότι η τέχνη και η τελετουργία υπήρξαν κεντρικές στην παλαιολιθική ζωήClottes, 2008..

Ιδεολογικές και πολιτικές διαστάσεις
Η σκέψη του Μορτιγιέ συνδέεται στενά με τον γαλλικό ρεπουμπλικανισμό και τον αντικληρικαλισμό του 19ου αιώνα. Ο ίδιος υποστήριζε ότι η προϊστορία αποδεικνύει την αυθυπαρξία του ανθρώπου χωρίς θεϊκή παρέμβαση και ότι η πρόοδος είναι προϊόν ορθολογικής εργασίας. Αν και αυτή η στάση ενίσχυσε τον εκκοσμικευμένο χαρακτήρα της επιστήμης, περιόρισε την ουδετερότητα των ερμηνειών του και συνεισέφερε στην εδραίωση εθνοκεντρικών αφηγημάτων.

Η έμφαση του Μορτιγιέ στη γαλλική προϊστορία και στην «εθνική εξέλιξη»de Mortillet, 1897. αντανακλά την προσπάθεια συγκρότησης ιστορικής ταυτότητας σε μια εποχή εθνικού ανταγωνισμού. Η επιστημονική του κληρονομιά, επομένως, δεν είναι μόνο γνωσιολογική αλλά και πολιτική.

Επίδραση και σύγχρονη αξιολόγηση
Η σημασία του Μορτιγιέ παραμένει αναγνωρισμένη στην ιστορία της επιστήμης. Οι όροι που καθιέρωσε (όπως Μουστέρια και Μαγδαλήνια) διατηρούνται στη διεθνή αρχαιολογική ορολογία. Παράλληλα, η έμφαση στη συστηματική περιγραφή και στην τεχνική ανάλυση επηρέασε καθοριστικά τη διαδικαστική αρχαιολογία του 20ού αιώνα.

Ωστόσο, η σύγχρονη αρχαιολογία απορρίπτει την απόλυτη πίστη στην εξελικτική γραμμικότητα και στη δυτικοκεντρική ιδέα της προόδου. Αντί για μια μονοδιάστατη «ανύψωση» της ανθρωπότητας, προτάσσει τη σχετικότητα των πολιτισμικών αξιών και την ποικιλομορφία των εξελικτικών διαδρομών.

Επομένως, το έργο του Μορτιγιέ πρέπει να ιδωθεί ως προϊόν μιας συγκεκριμένης ιστορικής φάσης. Υπήρξε το πρώτο συστηματικό εγχείρημα επιστημονικής κατηγοριοποίησης του προϊστορικού παρελθόντος, αλλά ταυτόχρονα αντανακλά τις ιδεολογικές και μεθοδολογικές προκαταλήψεις του 19ου αιώνα.

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
Clottes, J. (2008). Cave Art. Phaidon Press. ISBN 9780714847535
de Mortillet, G. (1864). Matériaux pour l’histoire positive et philosophique de l’homme. Paris: Librairie Reinwald.
de Mortillet, G. (1883). Le Préhistorique: Antiquité de l’Homme. Paris: C. Reinwald. ISBN 978-0543809831
de Mortillet, G. (1897). Formation de la Nation Française. Paris: Reinwald.
Encyclopædia Britannica. (1911). Gabriel de Mortillet.
Goodrum, M. R. (2021). Resolving the Question of a Hiatus between the Paleolithic and the Neolithic. Bulletin of the History of Archaeology, 31(1). https://doi.org/10.5334/bha-657
Linda Hall Library. (2023). Gabriel de Mortillet (1821–1898): Scientist of the Day. https://www.lindahall.org/about/news/scientist-of-the-day/gabriel-de-mortillet
Popular Science Monthly. (1899). Sketch of Gabriel de Mortillet. Vol. 54 (February 1899). https://en.wikisource.org/wiki/Popular_Science_Monthly/Volume_54/February_1899/Sketch_of_Gabriel_de_Mortillet
Schnapp, A. (1996). The Discovery of the Past: The Origins of Archaeology. British Museum Press. ISBN 9780714117973
Shanks, M., & Tilley, C. (1987). Social Theory and Archaeology. Cambridge University Press. ISBN 9780521332122
Trigger, B. G. (2006). A History of Archaeological Thought (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 9780521840764
UNA Éditions. (2021). The Political and Scientific Influence of Gabriel de Mortillet. https://una-editions.fr/the-political-and-scientific-influence-of-gabriel-de-mortillet

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Γάλλοι αρχαιολόγοι
Κατηγορία:Γάλλοι ανθρωπολόγοι