Απορριμματολογία

Η απορριμματολογία, (garbology) ή αλλιώς η μελέτη των απορριμμάτων, αποτελεί έναν ιδιαίτερο κλάδο που γεφυρώνει τις επιστήμες της αρχαιολογίας, της κοινωνιολογίας, της ανθρωπολογίας και των περιβαλλοντικών επιστημών. Παρά το γεγονός ότι τα απορρίμματα αντιμετωπίζονται συχνά ως «άχρηστα κατάλοιπα», η ανάλυσή τους μπορεί να αποκαλύψει κρίσιμες πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς, της οικονομικής δραστηριότητας, των πολιτισμικών αξιών και των περιβαλλοντικών επιπτώσεωνRathje & Murphy, 1992.

Από τις πρώτες αρχαιολογικές ανασκαφές που ανέδειξαν τα απορρίμματα ως πηγή πληροφόρησης για το παρελθόν, μέχρι τις σύγχρονες έρευνες σε αστικά κέντρα και χώρους υγειονομικής ταφής, η απορριμματολογία έχει εξελιχθεί σε εργαλείο μελέτης του ίδιου του ανθρώπινου πολιτισμού.

Η απορριμματολογία ως επιστημονικό πεδίο
Η απορριμματολογία ξεκίνησε από την αρχαιολογική πρακτική, όπου οι σωροί απορριμμάτων («middens») αποτέλεσαν πηγές πολύτιμων δεδομένων για την κατανόηση της καθημερινής ζωής αρχαίων πολιτισμών. Η συστηματική μελέτη όμως του σύγχρονου «σκουπιδιού» οφείλει πολλά στο Garbology Project του Πανεπιστημίου της Αριζόνα υπό τον Γουίλιαμ Ράθτζι (William Rathje) τη δεκαετία του 1970. Εκεί αποδείχθηκε ότι τα απορρίμματα μπορούν να διαψεύσουν αυτοαναφορικές δηλώσεις των πολιτών και να αποκαλύψουν την πραγματική κατανάλωση και σπατάληRathje & Murphy, 1992..

Έκτοτε, η απορριμματολογία έχει επεκταθεί σε κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές προσεγγίσεις, μελετώντας τα σκουπίδια όχι μόνο ως «υλικά κατάλοιπα» αλλά και ως φορείς κοινωνικής σημασίαςScanlan, 2005.. Οι πρακτικές απόρριψης και διαχείρισης απορριμμάτων αντικατοπτρίζουν ιεραρχίες, ανισότητες, αλλά και πολιτικές στάσεις απέναντι στη φύση και την κατανάλωση.

Κατανάλωση, σπατάλη και κοινωνικές αντιφάσεις
Η απορριμματολογία συχνά αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που δηλώνουν οι άνθρωποι και σε αυτό που πράγματι κάνουν. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, οι έρευνες αποκάλυψαν ότι οι καταναλωτές υπέβαλλαν εσφαλμένες ή εξωραϊσμένες δηλώσεις σχετικά με τη διατροφή τους, ενώ τα σκουπίδια τους μαρτυρούσαν μεγαλύτερη κατανάλωση επεξεργασμένων τροφών.

Στην Ευρώπη, αντίστοιχες μελέτες δείχνουν ότι παρά τη διακηρυγμένη περιβαλλοντική ευαισθησία, η παραγωγή πλαστικών απορριμμάτων παραμένει υψηλή. Το 2021 η Ευρωπαϊκή Ένωση παρήγαγε 188,7 κιλά πλαστικών απορριμμάτων ανά κάτοικο, αριθμός που καταδεικνύει τη δυσκολία μετατροπής της περιβαλλοντικής συνείδησης σε πράξηEuropean Environment Agency, 2021..

Στην Ελλάδα, η έρευνα για τα αστικά στερεά απόβλητα αποκαλύπτει ότι μεγάλο μέρος των βιοαποβλήτων καταλήγει σε χώρους ταφής, παρόλο που οι πολίτες δηλώνουν υπέρμαχοι της κομποστοποίησης. Αυτή η αντίφαση μεταξύ λόγου και πράξης αποτελεί κεντρικό αντικείμενο της απορριμματολογικής μελέτης.

Απορριμματολογία και περιβαλλοντική πολιτική
Η απορριμματολογία δεν περιορίζεται στη θεωρητική κατανόηση· έχει άμεσες εφαρμογές στη διαμόρφωση πολιτικών. Μέσα από την ποσοτική και ποιοτική ανάλυση των απορριμμάτων, μπορούν να σχεδιαστούν πιο αποτελεσματικά συστήματα ανακύκλωσης και πολιτικές για την κυκλική οικονομίαMacBride, 2012..

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Οδηγία-Πλαίσιο για τα Απόβλητα (2008/98/ΕΚ) καθιέρωσε την ιεράρχηση στη διαχείριση: πρόληψη, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση, ανάκτηση και, τέλος, διάθεση. Οι απορριμματολογικές μελέτες παρέχουν πολύτιμα δεδομένα για την εφαρμογή αυτής της ιεράρχησης. Για παράδειγμα, η χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων στην Ιταλία βασίστηκε σε αναλύσεις που έδειξαν ότι το 35-40% των οικιακών απορριμμάτων είναι οργανικής φύσηςReno, 2014..

Στην Ελλάδα, η απορριμματολογία αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την κυκλική οικονομία. Η δημιουργία καφέ κάδων για οργανικά απόβλητα και η σταδιακή απομάκρυνση από την ταφή αναμένεται να βελτιωθεί, μελετώντας τη σύσταση των απορριμμάτων ανά περιοχή.

Απορριμματολογία και κοινωνική ανισότητα
Η απορριμματολογία, πέρα από τα περιβαλλοντικά και οικονομικά ζητήματα, φέρνει στο φως και κοινωνικές διαστάσεις. Τα απορρίμματα δεν είναι απλά υλικά· είναι δείκτες κοινωνικών ιεραρχιών. Όπως επισημαίνει ο Σκάνλαν, το ποιά απορρίμματα είναι «ορατά» και ποιά παραμένουν «αόρατα» αποτελεί ζήτημα εξουσίας.

Σε πόλεις της Λατινικής Αμερικής, οι λεγόμενοι «συλλέκτες απορριμμάτωνν» (waste pickers) επιβιώνουν συλλέγοντας ανακυκλώσιμα υλικά από χωματερές. Η ύπαρξή τους αναδεικνύει τις ακραίες ανισότητες. Για κάποιους, τα σκουπίδια είναι πρόβλημα προς απόκρυψη, ενώ για άλλους αποτελούν πηγή επιβίωσης.

Αντίστοιχα, στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης, καταγράφηκε αύξηση των ανθρώπων που αναζητούσαν μεταλλικά ή ανακυκλώσιμα υλικά στους κάδους. Η απορριμματολογία, μελετώντας αυτές τις πρακτικές, φωτίζει το πώς συνδέονται τα απορρίμματα  με την κοινωνική ανισότητα και τον αποκλεισμό.

Πολιτισμικές και συμβολικές διαστάσεις
Τα απορρίμματα δεν είναι απλώς υλικά υπολείμματα· φέρουν και συμβολική σημασία. Η απόρριψη ενός αντικειμένου σηματοδοτεί ότι έχει χάσει την αξία του, αλλά η διαδικασία αυτή σχετίζεται με κοινωνικές κατηγορίες όπως «καθαρό» και «βρώμικο», «πολύτιμο» και «άχρηστο»Douglas, 2002..

Η απορριμματολογία μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς οι κοινωνίες ορίζουν την καθαριότητα και την τάξη μέσα από τον αποκλεισμό και την αορατοποίηση των σκουπιδιών. Για παράδειγμα, η πρακτική μεταφοράς απορριμμάτων από τις μεγάλες πόλεις σε απομακρυσμένες περιοχές ή φτωχότερες χώρες αποκαλύπτει όχι μόνο οικονομικές αλλά και πολιτισμικές σχέσεις εξουσίας.

Απορριμματολογία και κλιματική κρίση
Σήμερα, η απορριμματολογία αποκτά νέα επικαιρότητα λόγω της κλιματικής κρίσης και της συζήτησης γύρω από τη βιωσιμότητα. Η υπερπαραγωγή πλαστικών, η σπατάλη τροφίμων και η εξάντληση των φυσικών πόρων καθιστούν τα απορρίμματα κεντρικό ζήτημα της παγκόσμιας περιβαλλοντικής πολιτικής.

Η Ελλάδα, όπως και άλλες χώρες της Μεσογείου, αντιμετωπίζει προκλήσεις λόγω της υψηλής παραγωγής απορριμμάτων σε σχέση με τον πληθυσμό της και της περιορισμένης ανακύκλωσης. Η απορριμματολογική ανάλυση μπορεί να συμβάλει στον σχεδιασμό πιο δίκαιων και αποτελεσματικών λύσεων, συνδέοντας την καθημερινή κατανάλωση με τις παγκόσμιες οικολογικές ανισορροπίες.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Douglas, M. (2002). Purity and danger: An analysis of concepts of pollution and taboo. London: Routledge. ISBN 9780415289955
MacBride, S. (2012). Recycling reconsidered: The present failure and future promise of environmental action in the United States. Cambridge, MA: MIT Press. ISBN 9780262016657
Rathje, W., & Murphy, C. (1992). Rubbish! The archaeology of garbage. New York: HarperCollins. ISBN 9780816510949
Reno, J. (2014). Waste away: Working and living with a North American landfill. Oakland: University of California Press. ISBN 9780520278271
Scanlan, J. (2005). On garbage. London: Reaktion Books. ISBN 9781861892013
European Environment Agency. (2021). Plastics, the circular economy and Europe’s environment. DOI: 10.2800/784739

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
"Following Garbage's Long Journey Around The Earth", radio interview with Edward Humes on Fresh Air (31 mins; 2012)

Κατηγορία:Διαχείριση απορριμμάτων
Κατηγορία:Ιστορική αρχαιολογία