Φάση (αρχαιολογία)

Η φάση στην αρχαιολογία (phase) είναι εργαλείο για την κατανόηση του χρόνου και της αλληλουχίας των γεγονότων, που αποτελεί και έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της αρχαιολογικής επιστήμης. Η φάση περιγράφει μια συγκεκριμένη χρονική ενότητα στη ζωή ενός αρχαιολογικού χώρου και προκύπτει από την ομαδοποίηση στρωματογραφικών ενοτήτων (contexts) που σχετίζονται λειτουργικά και χρονολογικά, προσφέροντας ένα ερμηνευτικό «στιγμιότυπο» της ανθρώπινης δραστηριότητας στο παρελθόνHarris, 1989..

Θεωρητικό πλαίσιο
Η έννοια της φάσης στηρίζεται στη στρωματογραφική αρχή της υπέρθεσης, σύμφωνα με την οποία κάθε στρώμα αποτίθεται επάνω σε παλαιότερο, δημιουργώντας μια φυσική και χρονική αλληλουχία. Στο πλαίσιο αυτό, η φάση ορίζεται ως ένα σύνολο στρωματογραφικών ενοτήτων που είναι σύγχρονες ή λειτουργικά συνδεδεμένες. Ο Έντουαρντ Χάρις (1989) εισήγαγε το διάγραμμα Μήτρα Χάρις (Harris Matrix) ως μέσο απεικόνισης των σχέσεων αυτών, καθιερώνοντας μια τυποποιημένη μέθοδο διαμόρφωσης φάσεων που χρησιμοποιείται διεθνώς.

Η Μέι (2019) επισημαίνει ότι η φάση αποτελεί αναγκαίο βήμα ανάμεσα στη στρωματογραφική καταγραφή και τη χρονολογική ερμηνεία. Μέσω της ομαδοποίησης αρχαιολογικών πλαισίων σε φάσεις, ο αρχαιολόγος επιχειρεί να μετατρέψει τα ακατέργαστα δεδομένα σε ιστορική αφήγηση. Ωστόσο, η φάση δεν είναι απλώς τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά ερμηνευτική κατασκευή που αντικατοπτρίζει τις θεωρητικές επιλογές και τις προϋποθέσεις του ερευνητήRoskams, 2001..

Η Παπαθανασίου (2017) σημειώνει ότι, στην πράξη, η φάση αποτελεί «ανασύνθεση» του παρελθόντος, καθώς συνδυάζει στρωματογραφικές, τυπολογικές και λειτουργικές πληροφορίες. Η διαδικασία αυτή απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής μεθοδολογίας και αρχαιολογικής κρίσης.

Η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων
Η μεθοδολογία της διαμόρφωσης φάσεων περιλαμβάνει σειρά βημάτων, τα οποία ξεκινούν κατά την ανασκαφή και ολοκληρώνονται στη φάση της μεταανασκαφικής ανάλυσης.

Καταγραφή των αρχαιολογικών πλαισίων. Κάθε στρωματογραφική ενότητα τεκμηριώνεται λεπτομερώς, περιλαμβάνοντας μορφολογικά, υλικά και συσχετιστικά στοιχεία.
Δόμηση της στρωματογραφικής μήτρας (Harris Matrix). Οι σχέσεις υπέρθεσης αποδίδονται σε διάγραμμα, ώστε να αποκαλυφθεί η αλληλουχία των γεγονότων.
Ομαδοποίηση σε φάσεις. Οι ενότητες που φαίνεται να ανήκουν στην ίδια χρονική ή λειτουργική περίοδο συνδυάζονται.
Έλεγχος και αναθεώρηση. Η διαδικασία είναι επαναληπτική· νέες πληροφορίες (π.χ. ραδιοχρονολογήσεις ή τυπολογικά δεδομένα) μπορούν να οδηγήσουν σε αναπροσαρμογή των φάσεων.

Ο Βαβυλωνίδης (2014) επισημαίνει ότι στις αστικές ανασκαφές, όπως εκείνες της Θεσσαλονίκης, η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων αποκτά μεγαλύτερη πολυπλοκότητα λόγω της συχνής ανακατάληψης των ίδιων χώρων. Στις περιπτώσεις αυτές, τα όρια των φάσεων συχνά τέμνονται, καθιστώντας απαραίτητη την ενσωμάτωση αρχιτεκτονικών και κεραμεικών δεδομένων στην ανάλυση.

Σχέση της φάσης με άλλες έννοιες
Η φάση διαφοροποιείται από την περίοδο και την υποφάση. Η περίοδος είναι ευρύτερη ιστορική κατηγορία, που καλύπτει μεγάλο χρονικό εύρος και χαρακτηρίζεται από κοινά πολιτισμικά στοιχεία. Μια περίοδος μπορεί να περιλαμβάνει πολλές φάσεις, ενώ κάθε φάση ενδέχεται να υποδιαιρείται σε υποφάσεις ανάλογα με τη λεπτομέρεια της ανάλυσηςStein & Holliday, 2022..

Η Παπαθανασίου (2017) τονίζει ότι η διάκριση αυτών των όρων δεν είναι μόνο ορολογική, αλλά ουσιαστική για τη χρονολογική ακρίβεια των ανασκαφών. Στην ελληνική πρακτική, για παράδειγμα, μια «φάση κατοίκησης» μπορεί να περιλαμβάνει υποφάσεις που αντιστοιχούν σε μετατροπές των κτισμάτων ή σε διαφορετικές χρήσεις του ίδιου χώρου.

H Μέι (2019) υποστηρίζει ότι η φάση λειτουργεί ως ενδιάμεση έννοια μεταξύ του φυσικού χρόνου και του πολιτισμικού χρόνου. Μέσω αυτής, ο αρχαιολόγος συνδέει τις φυσικές διαδικασίες απόθεσης με τις κοινωνικές πράξεις που δημιούργησαν το αρχαιολογικό αρχείο.

Ερμηνευτική διάσταση και υποκειμενικότητα
Η διαδικασία διαμόρφωσης εμπεριέχει αναπόφευκτα ένα βαθμό υποκειμενικότητας. Η επιλογή των κριτηρίων με τα οποία ορίζονται οι φάσεις –αν βασίζονται κυρίως σε στρωματογραφικά, τυπολογικά ή λειτουργικά δεδομένα– εξαρτάται από την εμπειρία και την προσέγγιση του ερευνητήMay, 2019.

Η Καραδήμου‐Γερόλυμπου (2010) παρατηρεί ότι η φάση δεν είναι μόνο χρονική ενότητα, αλλά και κοινωνικό κατασκεύασμα, καθώς αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος μελετητής αντιλαμβάνεται τις μεταβολές του παρελθόντος. Αυτή η ερμηνευτική διάσταση καθιστά τη φάση εργαλείο σύνδεσης μεταξύ επιστημονικής παρατήρησης και ιστορικής αφήγησης.

Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη.

Σύγχρονες τεχνολογικές και θεωρητικές προσεγγίσεις
Οι νέες τεχνολογίες έχουν μεταμορφώσει τη μελέτη των φάσεων. Η χρήση τρισδιάστατης τεκμηρίωσης και GIS επιτρέπει την ακριβή αποτύπωση της στρωματογραφίας και την οπτικοποίηση των φάσεων στον χώροDemetrescu, 2015.. Με την ενσωμάτωση χρονολογικών δεδομένων, τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν την ανάπτυξη τετραδιάστατων μοντέλων (3D + χρόνος), στα οποία η φάση απεικονίζεται δυναμικά.

Στην ελληνική αρχαιολογία, η εφαρμογή τέτοιων τεχνικών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής, όπως οι ανασκαφές του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου η ψηφιακή αποτύπωση επιτρέπει τη σύνθεση εκατοντάδων επιμέρους φάσεωνΒαβυλωνίδης, 2014.

Οι Andreaki και Barceló προτείνουν το μοντέλο της «στρωματογραφικής βιογραφίας», σύμφωνα με το οποίο οι φάσεις δεν είναι στατικές χρονικές τομές, αλλά αποτελέσματα αλληλουχιών αποθετικών γεγονότων. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυναμική διάσταση του αρχαιολογικού χρόνου και προσφέρει πιο ευέλικτα ερμηνευτικά πλαίσιαAndreaki και Barceló, 2024..

Παραδείγματα από την ελληνική αρχαιολογία
Η πρακτική εφαρμογή της έννοιας της φάσης φαίνεται καθαρά στις ανασκαφές της Θεσσαλονίκης και των Μυκηνών. Στη Θεσσαλονίκη, οι φάσεις της αγοράς και των οδικών αξόνων έχουν αναγνωριστεί με βάση τις αλλαγές στη χρήση του χώρου και τις διαδοχικές κατασκευέςΒαβυλωνίδης, 2014.. Στις Μυκήνες, η ανάλυση των φάσεων ανοικοδόμησης του ανακτόρου έχει αποκαλύψει τη χρονική ακολουθία πολιτικών και κοινωνικών μετασχηματισμώνΠαπαθανασίου, 2017..

Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η φάση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη στρωματογραφία και την ιστορική ερμηνεία, επιτρέποντας στον ερευνητή να αποδώσει νόημα στα αρχαιολογικά δεδομένα μέσα από τη διαδοχή χρήσεων και μεταβολών.

Κριτικές και περιορισμοί
Παρά τη χρησιμότητά της, η έννοια της φάσης έχει δεχθεί κριτική για την εγγενή της απλοποίηση της αρχαιολογικής πραγματικότητας. Ο Roskams (2001) σημειώνει ότι η διαδικασία αναγνώρισης και διαμόρφωσης φάσεων τείνει να επιβάλει διακριτά όρια σε φαινόμενα που στην πραγματικότητα είναι συνεχόμενα. Παρομοίως, οι Andreaki και Barceló (2024) θεωρούν ότι η γραμμική απεικόνιση του χρόνου σε διαδοχικές φάσεις δεν αποδίδει πλήρως την πολυπλοκότητα των αποθετικών διαδικασιών.

Η Παπαθανασίου (2017) υπογραμμίζει πως η επιτυχία της διαμόρφωσης φάσεων εξαρτάται από την ποιότητα της καταγραφής και τη σαφήνεια των στρωματογραφικών σχέσεων. Όταν αυτά τα στοιχεία είναι ελλιπή, οι φάσεις παραμένουν υποθετικές και αβέβαιες.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Andreaki, V., & Barceló, J. A. (2024). The stratigraphic biography of an archaeological site: Timing depositional events. Archaeological Science Advances. https://doi.org/10.1016/j.asa.2024.105013
Βαβυλωνίδης, Σ. (2014). Αστική αρχαιολογία και στρωματογραφία στη Θεσσαλονίκη. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού. ISBN 978-960-214-987-1
Καραδήμου‐Γερόλυμπου, Α. (2010). Χώρος και χρόνος στην αρχαιολογία: Ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. ISBN 978-960-243-961-3
Demetrescu, E. (2015). Archaeological stratigraphy as a formal language for virtual reconstruction. Journal of Archaeological Science, 57, 142–153. https://doi.org/10.1016/j.jas.2015.02.004
Harris, E. C. (1989). Principles of archaeological stratigraphy (2η έκδ.). London: Academic Press. ISBN 978-0123266511
May, K. (2019). The Matrix: Connecting Time and Space in Archaeological Thought. Internet Archaeology, (55). https://doi.org/10.11141/ia.55.8
Παπαθανασίου, Α. (2017). Αρχαιολογική στρωματογραφία και μεθοδολογία φάσεων. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα. ISBN 978-960-354-434-7
Roskams, S. (2001). Excavation. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521657857
Stein, J. K., & Holliday, V. T. (2022). Archaeological stratigraphy. In A. S. Gilbert et al. (Eds.), Encyclopedia of Geoarchaeology (2nd ed.). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-44600-0_3-1

Περαιτέρω ανάγνωση
Principles of Archaeological Stratigraphy. 40 figs. 1 pl. 136 pp. London & New York: Academic Press. 
A quick Guide to Preliminary Phasing. https://ucl.academia.edu/ReubenThorpe/Papers/189559/A-Quick-Guide-to-Preliminary-Phasing

Κατηγορία:Αρχαιολογικές μέθοδοι