Θάνατος στη Ρώμη

Θάνατος στη Ρώμη () είναι μυθιστόρημα του Βόλφγκανγκ Κέπεν που εκδόθηκε το 1954. Σε παράλληλες σκηνές, αφηγείται την ιστορία μιας τριήμερης συνάντησης μεταξύ δύο οικογενειών με ναζιστικό παρελθόν, στη Ρώμη στις αρχές της δεκαετίας του 1950.  

Το μυθιστόρημα διερευνά θέματα που σχετίζονται με το Ολοκαύτωμα, τη συλλογική ενοχή, τη σύγκρουση μεταξύ των γενεών, την κοινωνική και επαγγελματική αποκατάσταση ατόμων που συνεργάστηκαν με το ναζιστικό καθεστώς και την προσπάθεια λήθης του παρελθόντος. Θεωρείται σημαντικό όχι μόνο για το θέμα, αλλά και για την πολυεπίπεδη δομή, η οποία βασίζεται στην τεχνική της ροής της συνείδησης και του μοντάζ των μυθιστορημάτων του μοντερνισμού. 

Ο Κέπεν ανήκε στη λογοτεχνική γενιά της Δυτικής Γερμανίας, η οποία βίωσε το κατεστραμμένο πολιτιστικό τοπίο μετά από δώδεκα χρόνια ναζισμού και την καταστροφή που προκάλεσε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Ήταν ένας από τους πρώτους συγγραφείς που επικεντρώθηκε στη νέα κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα της χώρας σε μια εποχή σωβινιστικής και ρεβανσιστικής αντίδρασης.  

Το μυθιστόρημα είναι το τρίτο έργο της λεγόμενης Τριλογίας της αποτυχίας, η οποία αναφέρεται στη μεταπολεμική ζωή στη Δυτική Γερμανία. Διαδέχεται το Περιστέρια στη χλόη (1951), που παρουσιάζει μια τυπική μέρα στο Μόναχο το 1951, και Το θερμοκήπιο (1953), που πραγματεύεται τη διαφθορά της κυβέρνησης της Βόννης. Με αυτήν την τριλογία, ο Κέπεν καθιερώθηκε ως σημαντική προσωπικότητα στη μεταπολεμική γερμανική λογοτεχνία.

 Ύφος 
Το μυθιστόρημα είναι δομημένο με εναλλασσόμενες και αλληλοσυνδεόμενες παράλληλες ιστορίες. Το πρώτο μέρος αφηγείται το παρελθόν, τις συζητήσεις και τις συνειρμικές σκέψεις των πρωταγωνιστών σε εσωτερικούς μονολόγους ή σε ένα είδος ροής της συνείδησης, με συχνή εναλλαγή της οπτικής γωνίας. Ο τίτλος παραπέμπει στον Θάνατο στη Βενετία (1912 ) του Τόμας Μαν, έργο με το οποίο έχει μια ιδιαίτερη σύνδεση κυρίως στην αντιμετώπιση θεμάτων της καλλιτεχνικής δημιουργικότητας σε ένα φόντο ηθικής παρακμής. 

 Παρουσίαση 
Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται σε τρεις ημέρες στη μεταπολεμική περίοδο, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, και αφορά τη συνάντηση των οικογενειών Πφάφρατ και Γιούντεγιαν στη Ρώμη. Ο Φρίντριχ Βίλχελμ Πφάφρατ ταξιδεύει με τη σύζυγό του Άννα, την κουνιάδα του Εύα και τον γιο του Ντίτριχ. Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής εποχής, ήταν κυβερνητικός σύμβουλος. Κατά τη διαδικασία της αποναζιστικοποίησης μετά τον πόλεμο, χαρακτηρίστηκε ως συνοδοιπόρος επειδή δεν είχε εμπλακεί σε κανένα έγκλημα και στο νέο δημοκρατικό κράτος, εξελέγη δήμαρχος της πόλης του. Πρόκειται να συναντήσει τον κουνιάδο του Γκότλιμπ Γιούντεγιαν και να συζητήσει μαζί του τις πιθανότητες επιστροφής του τελευταίου στη Γερμανία. Ως στρατηγός των SS, ο Γιούντεγιαν καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο για εγκλήματα πολέμου στις δίκες της Νυρεμβέργης, καθώς είχε καταφέρει να δραπετεύσει σε μια αραβική χώρα όπου πρόσφερε τις υπηρεσίες του στην κυβέρνηση στην εκπαίδευση του στρατού. Στη Ρώμη βρίσκεται για συμφωνίες όπλων με άλλο όνομα γιατί καταζητείται για εγκλήματα.

Στη Ρώμη, οι γονείς Πφάφραθ και Γιούντεγιαν μαθαίνουν για την παρουσία των γιων τους, Ζίγκφριντ Πφάφραθ και Άντολφ Γιούντεγιαν, οι οποίοι έχουν διακόψει την επαφή μαζί τους. Ο Ζίγκφριντ βρίσκεται στην πόλη για την πρεμιέρα της δωδεκάφθογγης συμφωνίας του υπό τη διεύθυνση του Κίρενμπεργκ, ενός διάσημου μαέστρου που είχε μεταναστεύσει από τη ναζιστική Γερμανία με την Εβραία σύζυγό του Ίλζε, της οποίας ο πατέρας, συνελήφθη και δολοφονήθηκε. Η Ίλζε συναντά τους πρώην Ναζί συμπατριώτες της και τους αντιτιθέμενους γιους τους κατά τη διάρκεια της συναυλίας. Ενώ ο Ζίγκφριντ αρνείται να μιλήσει στους συγγενείς του, ο Άντολφ θέλει να γίνει ιερέας για να εξιλεωθεί για τις αμαρτίες των γονιών του και να τους σώσει από την καταδίκη του Θεού.

Στο δεύτερο μέρος, η πλοκή κλιμακώνεται. Σε ένα ξενοδοχείο, αναμειγνύοντας μπερδεμένα το παρόν με το θηριώδες παρελθόν του στα SS κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο Γιούντεγιαν σε κατάσταση ακραίας ταραχής, βλέπει «γυμνές Εβραίες γυναίκες», φαντασιώνεται θαλάμους αερίων και την Τελική Λύση. Χάνοντας τα λογικά του, σκοπεύει να πυροβολήσει τη σερβιτόρα Λώρα που νομίζει ότι είναι Εβραία, αλλά αντ' αυτής, σκοτώνει την Ίλζε Κίρενμπεργκ, έχοντας την αυταπάτη ότι ολοκληρώνει το «έργο» του. Ο ίδιος καταρρέει και σε λίγο πεθαίνει.

 Χαρακτήρες 
 Γκότλιμπ Γιούντεγιαν: Ένας Ναζί εγκληματίας, στρατηγός της Σούτσσταφελ και των Φράικορπς. Καταδικασμένος ερήμην σε θάνατο στις δίκες της Νυρεμβέργης,  έχει γλιτώσει την τιμωρία. Είναι επαγγελματίας δήμιος, που ενσαρκώνει όλη τη βαρβαρότητα του ναζισμού. Παραμένει πεπεισμένος ότι έπραξε το σωστό σκοτώνοντας ανθρώπους. Ανακαλεί εικόνες των θυμάτων του με σαδιστική απόλαυση και βρίσκει καταφύγιο σε αυτές τις αναμνήσεις. Θεωρεί τον εαυτό του ήρωα, που ενσαρκώνει όλες τις γερμανικές αρετές και την εκπλήρωση του καθήκοντος απέναντι στη «θεότητα της εξουσίας», τον Αδόλφο Χίτλερ. Ο Γιούντεγιαν διέφυγε σε μια αραβική χώρα, όπου εκπαιδεύει τον στρατό. Η οικογένειά του τον πίστευε νεκρό για πολύ καιρό, μέχρι που έστειλε ένα σημάδι ζωής στον κουνιάδο του «σε μια στιγμή αδυναμίας», οπότε ο Πφάφραθ κανόνισε τη συνάντηση στη Ρώμη. Βρίσκεται στη Ρώμη για να αγοράσει όπλα και να συναντήσει μέλη της οικογένειάς του, συμπεριλαμβανομένης της συζύγου του, Εύας.
 Εύα Γιούντεγιαν: Η σύζυγος του Γιούντεγιαν: Η Εύα ονειρεύεται την αναβίωση του Τρίτου Ράιχ και την παγκόσμια κυριαρχία της Γερμανίας. Θεωρεί τον σύζυγό της, τον οποίο λάτρευε τυφλά, πεσόντα Γερμανό ήρωα, μάρτυρα για τον γερμανικό σκοπό. Ως άνθρωπος από σάρκα και οστά, απογυμνωμένος από κάθε εξουσία, δεν σημαίνει πλέον τίποτε για εκείνη.
 Άντολφ Γιούντεγιαν: Γιος του Γκότλιμπ και της Εύας Γιούντεγιαν. Ο Άντολφ αναζητά τη σωτηρία στην Καθολική Εκκλησία μετά την κατάρρευση του ναζιστικού μύθου. Όπως και ο ξαδελφός του Ζίγκφριντ Πφάφρατ, αντιπροσωπεύει τη γενιά των γιων που δεν θέλουν να ακολουθήσουν τα βήματα των πατέρων τους. Τόσο ο Ζίγκφριντ, ο συνθέτης, όσο και ο Άντολφ, ο κληρικός, αναζητούν νέους στόχους και ένα νέο νόημα για τη ζωή τους. Και οι δύο βασανίζονται από μοναξιά.
 Λώρα: Σερβιτόρα που εργάζεται σε γκέι μπαρ. Αρέσει τόσο στον Άντολφ όσο και στον πατέρα του, ο οποίος τελικά την πηγαίνει στο ξενοδοχείο του.
 Φρίντριχ Βίλχελμ Πφάφρατ: Με την πρώτη ματιά, ένας πολύ ευπρεπής άνθρωπος. Κάποτε πρόεδρος και διαχειριστής μεγάλων ναζιστικών περιουσιών και μέλος της γερμανικής αστικής τάξης που αποδεχόταν άνευ όρων την εξουσία του Χίτλερ, τώρα είναι υψηλόβαθμος δημόσιος αξιωματούχος. Εξελέγη δήμαρχος της πόλης του. Υπάρχουν πολλοί άλλοι σαν αυτόν, που έχουν διεισδύσει σε όλες τις γωνιές του κρατικού μηχανισμού και κατέχοντας ηγετικές θέσεις, επαναπροσδιορίζουν το πεπρωμένο της χώρας. Θέλει να βοηθήσει τον εγκληματία κουνιάδο του να επιστρέψει στη Δυτική Γερμανία ατιμώρητα και να ενταχθεί στο πολιτικό σύστημα. Ο Πφάφρατ πιστεύει ότι η δυτικογερμανική κοινωνία είναι αρκετά ώριμη για να αποδεχτεί τον «άσωτο υιό» που έχει γλιτώσει την αγχόνη. Ενσαρκώνει την αναζωπύρωση του εθνικισμού στη χώρα.
 Άννα Πφάφραθ: Αδελφή της Εύας, παντρεμένη με τον Φρίντριχ Βίλχελμ Πφάφραθ.
 Ντίτριχ Πφάφραθ: Φοιτητής νομικής και το νεότερο μέλος της οικογένειας. Η ιστορία του Ντίτριχ επιβεβαιώνει την κοινωνική θέση του πατέρα του. Είναι ένας πολλά υποσχόμενος καριερίστας, που δεν τον απασχολούν ηθικά διλήμματα ή σκέψεις για το ναζιστικό παρελθόν του πατέρα του. Ο υπολογιστικός Ντίτριχ καταλαβαίνει ότι η συγγένειά του με τον πρώην στρατηγό Γιούντεγιαν μπορεί μια μέρα να θεωρηθεί πολύτιμη και να αποδειχθεί κερδοφόρα. Απεικονίζεται ως σύμβολο της αναγεννημένης πίστης στην τάξη, το κράτος και την εξουσία.
 Ζίγκφριντ Πφάφραθ: Συνθέτης, ομοφυλόφιλος. Έχει εγκαταλείψει το σπίτι του πατέρα του και έχει εγκατασταθεί στη Ρώμη για να απομακρυνθεί από τους Γερμανούς συγγενείς του. Ο Ζίγκφριντ παρουσιάζεται θετικά, σε αντιπαράθεση με τις αρνητικές εικόνες των συγγενών του. Επιδιώκει να εκφράσει την κοσμοθεωρία του με τη δωδεκάφθογγη τεχνική του Άρνολντ Σένμπεργκ, ο οποίος είχε απαγορευθεί κατά τη διάρκεια του Γ' Ράιχ. Ο Ζίγκφριντ αγαπά τη Ρώμη επειδή αισθάνεται ξένος εκεί, κι όμως είναι έντονα μόνος, συνεχώς στα πρόθυρα της απελπισίας. Αυτό το συναίσθημα διαποτίζει τη μουσική του. Συνθέτει έργα σκόπιμα απαλλαγμένα από αρμονία, η μουσική του εκφράζει τη φρίκη του ανθρώπου στην εποχή των θαλάμων αερίων και των μαζικών δολοφονιών. Τα έργα του είναι μια «εξέγερση ενάντια στην πραγματικότητα», ενάντια στην πατρίδα του και στον πόλεμο για τον οποίο ήταν υπεύθυνοι άνθρωποι σαν τον πατέρα του.
 Κίρενμπεργκ: Παγκοσμίου φήμης μαέστρος, διευθύνει την πρώτη συμφωνία του Ζίγκφριντ στο κοινό. Αντιλαμβάνεται το δυσαρμονικό έργο ως μια «αναζήτηση χωρίς στόχο», έκφραση απελπισίας.
 Ίλζε Κίρενμπεργκ: Εβραία που επέζησε του Ολοκαυτώματος. Ο πατέρας της, πλούσιος Εβραίος ιδιοκτήτης πολυκαταστήματος, συνελήφθη και δολοφονήθηκε και το πολυκατάστημά του πυρπολήθηκε. Η ίδια και ο μουσικός σύζυγός της κατάφεραν να διαφύγουν εκτός Γερμανίας κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στο τέλος, ο Γκότλιμπ Γιούντεγιαν πυροβολεί και τη σκοτώνει.
 Άουστερλιτς: έμπορος όπλων. Σε συνάντηση με τον Γιούντεγιαν, του αποκαλύπτει τα σχέδια ορισμένων κύκλων, παλιών στελεχών των Ναζί που συνωμοτούν για την ανατροπή του νέου δημοκρατικού συστήματος. Ο Γιούντεγιαν νιώθει τον πειρασμό να εμπλακεί.

 Υποδοχή 
Όταν εκδόθηκε το μυθιστόρημα το 1954, δεν έγινε δεκτό με θετικές κριτικές, καθώς αναφερόταν στον ναζισμό που ακόμη δεν είχε εκλείψει. Οι ζοφερές εικόνες του παρελθόντος, όπως εμφανίζονταν στη μεταπολεμική γερμανική κοινωνία δεν ήταν ευπρόσδεκτες. 

 Ελληνική μετάφραση 

 Θάνατος στη Ρώμη, μετάφραση - επίμετρο Βασίλης Τσαλής, εκδ. Κριτική, 2024 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού