Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα

Η Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα (Auricularia auricula-judae), είναι ένα είδος μύκητα της τάξης των Ωτισκωδών. Τα βασιδιοκάρπια (καρποσώματα) είναι καφέ, ζελατινώδη και μοιάζουν στο σχήμα με ανθρώπινο αυτί. Μεγαλώνουν σε ξύλο, ειδικότερα σε σαμπούκο. Το όνομα προέρχεται από κάποιες ευρωπαϊκές παραδόσεις που ονοματίζουν το σαμπούκο σαν το δέντρο από το οποίο κρεμάστηκε o Ιούδας o Ισκαριώτης.

Ο μύκητας μπορεί να εντοπιστεί όλο το χρόνο στην Ευρώπη, όπου μεγαλώνει σε ξύλο πλατύφυλλων δέντρων και θάμνων. Η Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα χρησιμοποιείτο στην παραδοσιακή ιατρική μέχρι και τον 19ο αιώνα, για παθήσεις όπως ο πονόλαιμος, ο πόνος στα μάτια, ο ίκτερος, και ως στυπτικό. Είναι βρώσιμο αλλά δεν καταναλώνεται ευρέως.

 Ταξινόμηση 
Το είδος περιεγράφηκε πρώτη φορά ως Tremella auricula από τον Κάρολο Λινναίο στο έργο του του 1753 Species Plantarum και αργότερα το 1789, το επαναπεριέγραψε ο Πιερ Μπυλιάρ ως Tremella auricula-judae. Το 1822 ο Σουηδός μυκητολόγος Ηλίας Μάγκνους Φρις αποδέχτηκε το επίθετο του Μπυλιάρ αλλά μετέφερε το είδος στο γένος Exidia, ως Exidia auricula-judae. Μια αλλαγή στον Διεθνή Κώδικα Βοτανικής Ονοματολογίας (που ονομάστηκε Κώδικας της Στοκχόλμης, από την πόλη όπου διεξήχθη το Διεθνές Βοτανικό Συνέδριο), είχε ως αποτέλεσμα ότι μόνο τα ονόματα των μυκήτων που δημοσιεύτηκαν μετά το 1801 ή το 1821 (ανάλογα με τον τύπο) να είναι έγκυρα, επομένως το επίθετο auricula-judae που διατήρησε ο Φρις έχει προτεραιότητα σύμφωνα με τους διεθνείς κανόνες ονοματοδοσίας.

Το είδος πήρε το όνομα Auricularia auricula-judae το 1888 από τον Τζόσεφ Σρέτερ. Auricula στα λατινικά σημαίνει αυτί και judae σημαίνει "του Ιούδα".

Υπήρχε η πεποίθηση για καιρό ότι το είδος έχει μεταβλητό χρώμα, οικότοπο και μικροσκοπικά χαρακτηριστικά, αλλά ότι ήταν παγκόσμιο σε κατανομή, αν και ο Λόουι το θεωρούσε ένα εύκρατο είδος και αμφισβητούσε ότι εμφανίζεται στους τροπικούς. Η μοριακή έρευνα, βασιζόμενη σε κλαδιστική ανάλυση των ακολουθιών DNA, έχει αποδείξει όμως ότι αυτό που γινόταν αντιληπτό αρχικά ως ενιαίο είδος Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα, στην πραγματικότητα αποτελείτο από 7 διαφορετικά είδη παγκοσμίως. Μιας και η Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα περιεγράφηκε αρχικά στην Ευρώπη, το όνομα έχει διατηρηθεί μόνο για το ευρωπαϊκό είδος. Τα εμπορικώς καλλιεργούμενα Κινέζικα και Απωανατολικά είδη, κατατάσσονται πλέον στο είδος Auricularia heimuer, αν και στην αγορά μπορεί να διατίθενται και να προωθούνται συχνά ως Auricularia auricula-judae ή Auricularia auricula.

 Λαϊκές ονομασίες 
αριστερά|μικρογραφία|Judas se pend (Ο Ιούδας κρεμάει τον εαυτό του), από τον Τζέιμς Τισό. Από την πεποίθηση ότι ο Ιούδας Ισκαριώτης κρεμάστηκε από έναν σαμπούκο, προέκυψε τόσο το επίθετο "το αυτί του Ιούδα", όσο και η λαϊκή ονομασία "το αυτί του Εβραίου".
Ο μύκητας σχετίζεται με τον Ιούδα τοβ Ισκαριώτη, εξαιτίας της πεποίθησης σε κάποιες ευρωπαϊκές παραδόσεις ότι αυτός κρέμασε τον εαυτό του από έναν σαμπούκο, έπειτα από την προδοσία του Ιησού Χρηστού. Σε κάποιες ευρωπαϊκές γλώσσες, η λαϊκή ονομασία του μύκητα σήμαινε "το αυτί του Ιούδα", όπως στα Γαλλικά oreille de Judas, ή στα Γερμανικά Judasohr, εξ' ου και η μεσαιωνική λατινική ονομασία auricula Judae. Το είδος ήταν γνωστό ως "fungus sambuca" στους βοτανολόγους, σε αναφορά για το δέντρο σαμπούκος. Το 1544 εμφανίζεται μια λανθασμένη μετάφραση ως "το αυτί του Εβραίου" "Jew's Ear" το 1544. Η αγγλική λαϊκή ονομασία ήταν αρχικά "το αυτί του Ιούδα" "Judas's ear", το οποίο αργότερα μίκρυνε σε "Judas ear" και μετά σε "Jew's ear". Τα λαϊκά ονόματα για το μύκητα που αναφέρονται στον Ιούδα μπορούν να εντοπιστούν από το τέλος του 16ου αιώνα, για παράδειγμα το 17ο αιώνα ο πολυμαθής Τόμας Μπράουν έγραψε για το είδος:Τα ώτα των Εβραίων σαν όνομα φέρνουν στο μυαλό κάτι ασυνήθιστο, αλλά επίσημα καλούνται απλά fungus sambucinus, μια παραφυάδα της ρίζας του σαμπούκου, και δεν αφορούν το έθνος των Εβραίων, αλλά τον Ιούδα τον Ισκαριώτη, ο οποίος από ξιπασιά κρεμάστηκε σε αυτό το δέντρο·  και από τότε έχει γίνει δημοφιλές φάρμακο για την αμυγδαλίτιδα, τον πονόλαιμο και την δύσπνοια.Η Λίστα για Συνιστώμενα Ονόματα για τους Μύκητες της Βρετανικής Μυκητολογικής Εταιρείας έχει προτείνει να αλλάξει το όνομα σε "jelly ear", "Αυτί ζελέ'. Η ιδέα επικρίθηκε από κάποιους ειδικούς, καθώς τη θεώρησαν "αποτέλεσμα πολιτικής ορθότητας, εκεί που δεν είναι απαραίτητη", με την αιτιολόγηση ότι το ήδη επίσημο όνομα αναφέρεται στον Ιούδα και όχι στους Εβραίους. Παρόλα αυτά, η ονομασία χάνει τους υποστηρικτές της. Άλλα κοινά ονόματα περιλαμβάνουν το "μύκητας αυτί".

 Περιγραφή 

Το καρπόσωμα της Ωτίσκης το αυτί του Ιούδα κανονικά έχει διάμετρο μέχρι και 9 εκατοστά και πάχος μέχρι 3 χιλιοστά. Συνήθως μοιάζει με αυτί, αλλά μπορεί να έχει και σχήμα κυπέλλου. Προσαρτάται στο υπόστρωμα κάθεται και μερικές φορές από ένα πολύ κοντό στύπο. Τα καρποσώματα έχουν μια σκληρή, ζελατινώδη, ελαστική υφή, όσο είναι φρέσκα, αλλά όταν ξεράνουν γίνονται σκληρά και εύθρυπτα. Η πάνω επιφάνεια είναι ένα σκούρο κόκκινο- καφέ με μωβ απόχρωση και καλύπτεται από πολύ λεπτό χνούδι. Μπορεί να είναι λεία, τυπικά σε νεότερα δείγματα, ή κυματοειδής με ρυτιδώσεις και πτυχώσεις. Το χρώμα σκουραίνει με την ηλικία. Η κάτω επιφάνεια (υμένιο) είναι ομοιόχρωμη με την πάνω, καμιά φορά με πτυχώσεις ή ρυτιδώσεις.

Κάποιες φορές εντοπίζονται εντελώς λευκά καρποσώματα και κάποια στιγμή θεωρήθηκαν ξεχωριστό είδος, ως Auricularia lactea, αλλά στην πραγματικότητα αφορούν απλά μορφές χωρίς χρωστική και συχνά εντοπίζονται δίπλα από τυπικά, χρωματισμένα καρποσώματα.

 Μικροσκοπικά χαρακτηριστικά 
Τα σπόρια της Ωτίσκης το αυτί του Ιούδα είναι αλλαντοειδή (με σχήμα λουκάνικου), με διαστάσεις 15-22  επί 5-+ μικρόμετρα. Τα βασίδια είναι κυλινδρικά, 65-85 επί 4-5,5 μικρόμετρα, με τρία κάθετα σέπτα (εσωτερικά διαχωριστικά τοιχώματα). Το χνούδι στην πάνω επιφάνεια έχει μήκος 100-150 μικρόμετρα και διάμετρο 5-7,5 μικρόμετρα. Έχουν υάλινη μορφή, χοντρά τοιχώματα και μυτερές με στρογγυλεμένες άκρες.

 Παρόμοια είδη 
Στην Ευρώπη, το μοναδικό παρόμοιο είδος είναι η Auricularia cerrina, η οποία περιεγράφηκε το 2022 σε βελανιδιά του γένους Quercus, στην Τσεχία, αλλά πιθανότατα είναι πιο διαδεδομένη στη Νότια Ευρώπη. Ξεχωρίζει από τα σκούρα γκρι έως σχεδόν μαύρα καρποσώματα. Το ασιατικό είδος Auricularia heimuer είναι πολύ παρόμοιο και για πολύ καιρό συγχεόταν με την Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα. Μπορεί να ξεχωρίσει μικροσκοπικά από τα πιο κοντά βασίδια και μικρότερα σπόρια (11-13 επί 4-5 μικρόμετρα). Το αμερικανικό είδος Auricularia angiospermarum είναι επίσης παρόμοιο, αλλά επίσης έχει πιο μικρά βασίδια και σπόρια (13-15 επί 4,8-5,5 μικρόμετρα).

 Οικότοπος, οικολογία και διασπορά 
μικρογραφία|Τα καρποσώματα της Ωτίσκης το αυτί του Ιούδα συχνά εντοπίζονται σε μεγάλους αριθμούς πάνω σε παλιό ξύλο.
Η Ωτίσκη το αυτό του Ιούδα μεγαλώνει πάνω στο ξύλο φυλλοβόλων δέντρων και θάμνων, κυρίως του σαμπούκου (Sambucus nigra). Επιπλέον απαντάται στο σφένδαμο (Acer pseudoplatanus), στην οξιά (Fagus sylvatica), στον φράξιο (Fraxinus excelsior) και το ταφλάνι (Euonymus europaeus). Σπάνια μεγαλώνει σε κωνοφόρα. Προτιμά γερασμένα κλαδιά, όπου τρέφεται σαπροτροφικά πάνω σε νεκρά κλαδιά ή αποτελεί αδύνατο παράσιτο (πάνω σε ζωντανό ξύλο) και προκαλεί λευκή σήψη.

Συνήθως μεγαλώνει κατά μονάδες, μπορεί επίσης να δημιουργεί συστάδες ή τούφες. Τα σπόρια εξαπολύονται από την κάτω πλευρά των καρποσωμάτων με ρυθμό πολλών εκατοντάδων χιλιάδων την ώρα, και ο υψηλός ρυθμός συνεχίζεται ακόμη και όταν τα καρποσώματα έχουν ξεράνει σημαντικά. Ακόμη και όταν έχουν απωλέσει το 90% του βάρους τους από την αφυδάτωση, τα καρποσώματα συνεχίζουν να απελευθερώνουν έναν μικρό αριθμό σπορίων. Εντοπίζεται όλο το χρόνο, αλλά είναι πιο συνηθισμένο το φθινόπωρο.

Το είδος είναι ευρέως διαδεδομένο σε όλη την Ευρώπη, αλλά δεν είναι γνωστό ότι εμφανίζεται αλλού. Παλαιότερα πιστευόταν ότι είναι ένα ποικιλόμορφο είδος με παγκόσμια κατανομή, αλλά η μοριακή έρευνα, η οποία βασίζεται στην κλαδιστική ανάλυση των αλληλουχιών DNA, απέδειξε ότι τα μη-ευρωπαϊκά είδη είναι διακριτά. Το καλλιεργούμενο είδος της Κίνας και της Ανατολικής Ασίας είναι το Auricularia heimuer και σε μικρότερο βαθμό το Auricularia villosula. Το βορειοαμερικάνικο είδος σε πλατύφυλλα δέντρα είναι το Auricularia angiospermarum, και στα κωνοφόρα το Auricularia americana.

 Χρήση 

 Μαγειρική 
Η Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα έχει μια μαλακή, ζελατινώδη υφή. Είναι βρώσιμο, με κάποιες χώρες όπως η Πολωνία, να το καταναλώνουν περισσότερο, από άλλες, όπου δεν προτιμάται. Στην Άπω Ανατολή ένας συγγενής μύκητας, το Auricalaria heimuer καταναλώνεται συχνά.

Η Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα έχει ήπια γεύση. Μπορεί να αποξηρανθεί και να επανυδατωθεί, αυξάνοντας σε μέγεθος 3-4 φορές. Οι δυτικοί οδηγοί δεν προτείνουν να καταναλώνεται ωμό, λόγω ήπιας τοξικότητας. Μια μερίδα 100 γραμμαρίων αποξηραμένου μύκητα δίνει 1500 kJ (370 kcal) ενέργειας, 10,6 g πρωτεΐνης, 0,2 g λίπους, 65 g υδατανθράκων και 0,03 mg καροτένιου. Τα φρέσκα μανιτάρια περιέχουν περίπου 90% υγρασία. Τα αποξηραμένα δείγματα μπορούν να αλεστούν σε σκόνη και να χρησιμοποιηθούν σε σούπες και βραστά, όπου επανυδατώνονται σε μικρά θραύσματα.

 Ιατρική χρήση 
αριστερά|μικρογραφία|Ο βοτανολόγος του 16ου αιώνα Τζον Γκέραλντ πρότεινε για την Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα για την θεραπεία του πονόλαιμου.
Η Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα έχει χρησιμοποιηθεί ως φάρμακο από πολλούς βοτανολόγους. Έχει χρησιμοποιηθεί ως κατάπλασμα για τη θεραπεία των οφθαλμικών φλεγμονών, καθώς και ως ανακουφιστικό για προβλήματα στο λαιμό. Ο βοτανολόγος του 16ου αιώνα Τζον Γκέραλντ στα γραπτά του το 1597 πρότεινε την Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα για μια πολύ συγκεκριμένη χρήση, ενώ άλλοι μύκητες χρησιμοποιούνταν πολύ γενικά. Προτείνει την προετοιμασία ενός εκχυλίσματος, από το βράσιμο των καρποσωμάτων σε γάλα, ή αλλιώς από το μούλιασμα σε μπύρα, το οποίο μετά θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την θεραπεία του πονόλαιμου με αργή κατάποση. Ο ζωμός μάλλον έμοιαζε με τις κινέζικες σούπες που χρησιμοποιούν το είδος Auricularia cornea. Ο Κάρολος Κλούσιους  το 1601 έγραψε ότι μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε γαργάρες για τον πονόλαιμο, και ο Τζον Πάρκινσον το 1640 έγραψε ότι το βράσιμο σε γάλα ή το μούλιασμα σε ξύδι ήταν "η μοναδική χρήση τους που γνωρίζω".

Το 1694 ο βοτανολόγος Τζον Πέσι περιέγραψε την Ωτίσκη το αυτί του Ιούδα λέγοντας "μεγαλώνει στον κορμό του σαμπούκου. Αποξηραμένη κρατάει ένα χρόνο περίπου. Αν την βράσουμε σε γάλα ή την μουλιάσουμε σε ξύδι είναι καλή για γαργάρες του στόματος ή του λαιμού στις αμυγδαλίτιδες και σε άλλες φλεγμονές του στόματος και του λαιμού. Και αν μουλιαστεί σε καθαρό νερό, είναι καλό για τις ασθένειες του ματιού."  Το είδος επιπλέον χρησιμοποιείτο σαν στυπτικό λόγω της ικανότητας του να απορροφά νερό. Υπάρχουν αρχεία για την ιατρική του χρήση στην Σκωτία όπου χρησιμοποιούντο για γαργάρες στον πονόλαιμο, και στην Ιρλανδία, όπου σε απόπειρα να γιατρευτεί ο ίκτερος, βραζόταν σε γάλα.. Η ιατρική χρήση του είδους συνεχίστηκε τουλάχιστον μέχρι το 1860, όπου πωλείτο στο Κόβεν Γκάρντεν. Μάλιστα εκείνο την εποχή δεν θεωρείτο βρώσιμο στο Ηνωμένο Βασίλειο, μόνο φάρμακο.

 Πολιτιστικές απεικονίσεις 
Το είδος αναφέρεται στο έργο του Κρίστοφερ Μάρλοου Ο Εβραίος της Μάλτας, όπου ο Ιθάμορ αναφωνεί: "Το καπέλο που φοράει, ο Ιούδας άφησε κάτω από τον σαμπούκο όταν κρεμάστηκε". Αργότερα, το είδος ήταν πιθανότατα εν μέρει η έμπνευση για το ποίημα της Έμιλι Ντίκινσον που ξεκινάει με το "Το Μανιτάρι είναι το Ξωτικό των Φυτών", το οποίο απεικονίζει ένα μανιτάρι ως τον "τελευταίο προδότη". Η Ντίκινσον είχε τόσο θρησκευτικό όσο και φυσιοδιφικό υπόβαθρο, και έτσι είναι πολύ πιθανό να γνώριζε το κοινό όνομα της Ωτίσκης το αυτί του Ιούδα, και του λαϊκούς μύθους που περιβάλλουν την αυτοκτονία του Ιούδα.

 Αναφορές 

Κατηγορία:Ωτισκώδη