Η καταστροφή (Νόσακ)

Η καταστροφή, πρωτότυπος τίτλος Η πτώση (γερμανικά: Der Untergang) είναι αυτοβιογραφικό έργο του Χανς Έριχ Νόσακ. Το αφήγημα/μαρτυρία γράφτηκε το 1943, τρεις μήνες μετά την καταστροφή του Αμβούργου από συμμαχικές αεροπορικές επιδρομές στην Επιχείρηση Γόμορρα. Δημοσιεύτηκε αρχικά το 1948 ως μέρος του βιβλίου Συνέντευξη με τον θάνατο και το 1961 αυτόνομα.  

 Παρουσίαση 
Η μαρτυρία - η πρώτη λογοτεχνική αναφορά βομβαρδισμού γερμανικής πόλης - επικεντρώνεται στους βομβαρδισμούς στο Αμβούργο τον Ιούλιο/Αύγουστο του 1943, οι οποίοι ισοπέδωσαν την πόλη. Ο Νόσακ βίωσε την καταστροφή από απόσταση, καθώς με τη σύζυγό του Γκαμπριέλε είχαν νοικιάσει ένα μικρό σπίτι σε ένα χωριό, περίπου 15 χιλιόμετρα από το Αμβούργο, για σύντομες διακοπές. Από εκεί, έγινε μάρτυρας του βομβαρδισμού και αποφάσισε να καταγράψει το τρομερό γεγονός. 

Η πρώτη μεγάλη επίθεση ξεκίνησε μετά τα μεσάνυχτα. Από μακριά, ακούγονταν ο τρομερός θόρυβος από κινητήρες αεροσκαφών, εκρήξεις οβίδων και αντιαεροπορικά πυροβόλα, που ξύπνησαν τον Νόσακ και τη σύζυγό του μέσα στη νύχτα:«.... Ήταν ο ήχος των χιλίων οκτακόσιων αεροσκαφών που πετούσαν σε αφάνταστο ύψος από το νότο προς το Αμβούργο. Είχαμε ήδη βιώσει διακόσιες ή και περισσότερες επιθέσεις, μερικές από τις οποίες ήταν πολύ σφοδρές, αλλά αυτό ήταν κάτι εντελώς καινούργιο. Κι όμως, το ήξερα αμέσως: αυτό .... ήταν το τέλος.» Για τον Νόσακ, ο οποίος ήθελε να παρατηρήσει το θέαμα και δεν κατέβηκε στο υπόγειο του σπιτιού, δεν υπήρχαν πολλά να δει, μόνο οι οβίδες που έριχναν τα αεροσκάφη, τα αμυντικά πυρά των αντιαεροπορικών πυροβόλων και από κάτω ένα σύννεφο καπνού. Ο ουρανός ήταν κόκκινος σαν μετά τη δύση του ηλίου. Γύρω στη μία και μισή, γράφει, η επιδρομή τελείωσε. Απέναντι, από τον κοντινό αυτοκινητόδρομο, ακούστηκαν οι σειρήνες των πυροσβεστικών από γειτονικές πόλεις που έσπευσαν να βοηθήσουν. 

Στη συνέχεια ξεκίνησε μια ασταμάτητη πομπή από ανθρώπους που εγκατέλειπαν το Αμβούργο σε όλους τους δρόμους της γύρω περιοχής, μέρα και νύχτα, χωρίς κανείς να ξέρει πού πάει. Αυτό που εντυπωσίασε περισσότερο τον συγγραφέα στους πρόσφυγες που συνάντησε ήταν η απόλυτη σιωπή τους:«Οι πρώτοι πρόσφυγες είχαν ήδη φτάσει κατά τη διάρκεια της νύχτας και νωρίς το πρωί. Κάποιοι ήταν ξυπόλυτοι και με τα νυχτικά τους, ακριβώς όπως είχαν τρέξει από το κρεβάτι στο΄ν δρόμο. Έφερναν μαζί τους μια απόκοσμη σιωπή. Κανείς δεν τολμούσε να τους ρωτήσει καθώς κάθονταν σιωπηλοί στην άκρη του δρόμου. Μάλιστα, ακόμη και η προσφορά βοήθειας φαινόταν πολύ θορυβώδης πράξη. Τότε έφτασαν τα φορτηγά. Οι άνθρωποι κάθισαν οκλαδόν μέσα τους σαν ξένοι. Πού πάμε; Γιατί σταματάμε; Ας κοιμηθούμε λίγο ακόμα! Τα χέρια τους έσφιγγαν δέσμες από ακατανόητα αντικείμενα σαν ένα τελευταίο βάρος που τους κρατούσε στο έδαφος. Κανένα παράπονο ή δάκρυα πουθενά. Χωρίς να πουν λέξη αφέθηκαν να οδηγηθούν μακριά. Μόνο ένα μικρό σκυλί πήδηξε χαρούμενα από την αγκαλιά της κυρίας του και έτρεξε γαβγίζοντας στο πλησιέστερο δέντρο.» 
μικρογραφία|Αμερικανικό B-17 «Ιπτάμενο Φρούριο» της 384ης Ομάδας Βομβαρδισμού κατά τη διάρκεια της επίθεσης
Οι Νόσακ συνειδητοποιούν ότι μπορεί και οι ίδιοι να έχουν γίνει πρόσφυγες στο εξοχικό τους. Στην αρχή, δεν ξέρουν αν το σπίτι τους στην πόλη έχει διατηρηθεί ή καταστραφεί. Ακολουθεί το ταξίδι στην πόλη, όπου επιβεβαιώνονται ότι το σπίτι τους καταστράφηκε. Τα χειρόγραφα και τα ημερολόγια του Νόσακ, ο οποίος δεν είχε δημοσιεύσει τίποτε ως εκείνη την εποχή, κάηκαν μέσα στο σπίτι. Το σπίτι δεν είχε κατεδαφιστεί, αλλά τα δωμάτια καταστράφηκαν από τις βόμβες και τα νερά της πυρόσβεσης. Μαζεύουν κάποια υπάρχοντα, συμπεριλαμβανομένης μιας γραφομηχανής, και βρίσκουν επίσης μερικά χειρόγραφα. Τις επόμενες μέρες, όλα λεηλατήθηκαν.

Το επόμενο στάδιο είναι η επίγνωση της απώλειας του οικείου κόσμου και του παρελθόντος, με την καταστροφή της εκκλησίας της Αγίας Αικατερίνης:«Ξαφνικά σταματήσαμε. Το βλέμμα μας είχε πέσει από το πίσω παράθυρο στην εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης. Κοιταχτήκαμε σοκαρισμένοι. «Ναι, όταν κατέρρευσε, έκλαψα», είπε ο μηχανικός που στεκόταν δίπλα μας. Μας είπε επίσης την ακριβή ώρα που είχε συμβεί. Ήταν μάταιο να λέμε: Είναι απλώς μια εκκλησία, τα εκατό χιλιάδες διαμερίσματα και οι άνθρωποι, αυτό είναι πολύ χειρότερο. Ήταν πιθανώς ένα σύμβολο. Όλοι εμείς που εργαζόμασταν εκεί αγαπούσαμε τον πύργο αφάνταστα, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, ίσως χωρίς να το γνωρίζουμε. Το προσέξαμε μόνο τώρα. Στεκόταν μπροστά στο γραφείο μου για πάνω από μια δεκαετία. Το γαλαζοπράσινο της μπαρόκ στέγης της εκκλησίας μάγευε τα ιριδίζοντα νερά του καναλιού. Ειδικά την άνοιξη και το φθινόπωρο, σε παράσερνε σε ονειροπολήσεις. Η σκέψη ότι αυτή η εκκλησία ήταν η μόνη που είχε σωθεί από την πυρκαγιά του Αμβούργου εκατό χρόνια νωρίτερα ήταν περιττή. Τώρα μόνο ένα αξιολύπητο κομμάτι του πύργου είχε απομείνει, σάπιο και μαυρισμένο από τον καπνό.» Σε σχέση με αυτήν την εκκλησία, μια ανάμνηση αναδύεται στον συγγραφέα:«Αλλά θυμάμαι τώρα ότι τον Μάιο του τρέχοντος έτους, ταράχτηκα βαθιά όταν δύο μεγάλα πουλιά που έμοιαζαν με γλάρους κύκλωσαν την εκκλησία σιωπηλά και σχεδόν χωρίς να χτυπούν τα φτερά τους. Άλλοτε ήταν μαύρα και άλλοτε άσπρα, και οι σκιές τους κινούνταν τρομακτικά πάνω από τα σπίτια και το νερό. Ακόμα και οι εκατοντάδες πολύ μικρότεροι γλάροι που ζουν εκεί, σώπασαν, έσκυψαν και παρακολουθούσαν τους ξένους με τα κεφάλια τους σκυμμένα. Αυτό συνέβη μόνο ένα απόγευμα. Αλλά μας λένε πάντα να μην είμαστε δεισιδαίμονες. –» Αυτά τα πουλιά, που ερμηνεύονται ως οιωνοί καταστροφής, εμφανίζονται επίσης στο Νέκυια. Η αφήγηση ενός επιζώντος ως δύο μυστηριώδη πλάσματα - πτηνά, που περικυκλώνουν τον πύργο του δημαρχείου. Άλλοι αγγελιοφόροι της καταστροφής εμφανίζονται με τη μορφή παρασίτων:«Αρουραίοι και μύγες κυριαρχούσαν στην πόλη. Θρασείς και χοντροί, οι αρουραίοι τριγυρνούσαν στους δρόμους. Αλλά ακόμα πιο αηδιαστικές ήταν οι μύγες. Μεγάλες, ιριδίζουσες πράσινες, που όμοιές τους δεν είχε ξαναδεί κανείς. Κυλιόντουσαν σε συστάδες στο πεζοδρόμιο, κάθονταν η μία πάνω στην άλλη, ζευγαρώνοντας, και, κουρασμένες και χορτάτες, ζεσταίνονταν στα θραύσματα των τζαμιών. Όταν δεν μπορούσαν πλέον να πετάξουν, μας ακολουθούσαν μέσα από τις πιο μικρές ρωγμές, λερώνοντας τα πάντα, και το θρόισμα και το βουητό τους ήταν το πρώτο πράγμα που ακούγαμε όταν ξυπνούσαμε. Αυτό σταμάτησε μόνο αργότερα τον Οκτώβριο, αλλά όχι η μυρωδιά των καμένων οικιακών ειδών, της σήψης και της αποσύνθεσης, που κρεμόταν πάνω από την πόλη. Και αυτή η μυρωδιά ήταν ορατή ως μια ξηρή, κόκκινη σκόνη που σάπιζε τα πάντα. Μια ξαφνική λαχτάρα για άρωμα ξύπνησε μέσα μας.» Όταν ο Νόσακ παρατηρεί τις αντιδράσεις των ανθρώπων στη γενική καταστροφή - και τη δική του - βλέπει διάφορες μορφές αδιαφορίας. Η απουσία αναμενόμενων αντιδράσεων όπως ο θυμός και η δίψα για εκδίκηση, του φαίνεται εκπληκτική. Κανείς δεν προσπαθεί να καταλάβει ή να εξηγήσει τι έχει συμβεί:«Δεν έχω ακούσει ούτε ένα άτομο να καταριέται τον εχθρό ή να τον κατηγορεί για την καταστροφή. Όταν εκφράσεις όπως αεροπειρατές ή εμπρηστές εμφανίστηκαν στις εφημερίδες, δεν τις ακούσαμε. Μια πολύ βαθύτερη γνώση της κατάστασης μας εμπόδισε να σκεφτούμε έναν εχθρό που θα μπορούσε να είχε προκαλέσει όλα αυτά. Κι αυτός, στην καλύτερη περίπτωση, ήταν έργο άγνωστων δυνάμεων που ήθελαν να μας καταστρέψουν.» Αδιαφορία εκφράζεται επίσης απέναντι στην εξουσία του κράτους και των οργάνων του:«Οι αρχές είχαν, εν μέρει, εξαφανιστεί από προσώπου γης, αλλά και εκεί που εξακολουθούσαν να κυκλοφορούν, αποχωρούσαν αμέσως όταν κάποιος ξεσπούσε. Τι μπορούσαν να κάνουν; Στον σταθμό του Χάρμπουργκ, άκουσα μια γυναίκα που είχε κάνει δεν ξέρω τι, να ουρλιάζει: «Απλώς βάλτε με στη φυλακή, τότε τουλάχιστον θα έχω μια στέγη πάνω από το κεφάλι μου!» Και τρεις ένοπλοι αστυνομικοί των σιδηροδρόμων δεν ήξεραν τι να κάνουν και έφυγαν κρυφά αμήχανοι αφήνοντας το πλήθος να ηρεμήσει τη γυναίκα.» Αυτές οι παρατηρήσεις διακόπτονται επανειλημμένα από εκτεταμένους στοχασμούς, έτσι το κείμενο συνδυάζει χαρακτηριστικά δοκιμίου, αυτοβιογραφίας και μαρτυρίας. Ο Νόσακ εμμένει αυστηρά στα γεγονότα όπως τα παρατήρησε και όπως του τα αφηγήθηκαν αξιόπιστοι αυτόπτες μάρτυρες. Γράφει με τη νηφάλια, αποστασιοποιημένη και ψυχρή γλώσσα ενός δημοσιογράφου, αποφεύγοντας τα επεξηγηματικά σχόλια όσο και τη συναισθηματική φόρτιση. Έτσι, το κείμενο διαβάζεται περίπου σαν αστυνομική αναφορά ή δικαστικά πρακτικά: ένα γεγονός που καταγράφεται για να μην ξεχαστεί. Τα ζητήματα της γερμανικής ενοχής για τον πόλεμο ή για τα εγκλήματα των Ναζί παραλείπονται. 

 Υποδοχή 
Το 1949, μια γαλλική μετάφραση εμφανίστηκε στο γαλλικό περιοδικό Les Temps Modernes, υπό την επιμέλεια του Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ακολούθησαν μεταφράσεις σε πολλές γλώσσες. Η καταστροφή είναι το πιο δημοφιλές κείμενο του Νόσακ. 

Το κείμενο - έργο της λογοτεχνίας των ερειπίων - καθιέρωσε τη φήμη του συγγραφέα ως «επικού εμπειρογνώμονα της καταστροφής» και, μέσω αυτού, θεωρείται ο πρώτος συγγραφέας στη μεταπολεμική γερμανική λογοτεχνία που περιέγραψε τις φρικαλεότητες των βομβαρδισμών γερμανικών πόλεων με νηφάλιο τρόπο. Στη συζήτηση γύρω από το έργο του Β. Γκ. Ζέμπαλντ Η Φυσική Ιστορία της καταστροφής, η οποία ξεκίνησε το 1997, το κείμενο χαιρετίστηκε ως ένα εξαιρετικό αποδεικτικό στοιχείο. Ο Ζέμπαλντ σε μία διάλεξή του ανέφερε τον Νόσακ ως τον μοναδικό Γερμανό συγγραφέα της εποχής που κατέγραψε τις επιπτώσεις του ολέθρου, καθώς οι βομβαρδισμοί και η καταστροφή των γερμανικών πόλεων κατά τη διάρκεια του Β΄ΠΠ ήταν για χρόνια θέμα ταμπού στη γερμανική κοινωνία και οι συγγραφείς απέφευγαν το θέμα.  

 Μετάφραση στα ελληνικά 
 Η καταστροφή, μετάφραση: Αλέξανδρος Κυπριώτης, εκδ. Σκαρίφημα, 2020 
 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανική λογοτεχνία
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Αυτοβιογραφίες
Κατηγορία:Δοκίμια