Καπιταλισμός της επιτήρησης

Ο καπιταλισμός της επιτήρησης (surveillance capitalism) συνιστά μία από τις πιο ριζικές μεταβολές στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα του 21ου αιώνα. Ο όρος καθιερώθηκε από τη Σοσάνα Ζούμποφ (Shoshana Zuboff) για να περιγράψει το νέο καθεστώς, όπου οι ανθρώπινες εμπειρίες και συμπεριφορές μετατρέπονται σε δεδομένα, τα οποία στη συνέχεια χρησιμοποιούνται για την πρόβλεψη και διαμόρφωση μελλοντικών πράξεωνZuboff, 2019.. Σε αντίθεση με τον βιομηχανικό καπιταλισμό, όπου η παραγωγή αγαθών απαιτούσε την εκμετάλλευση της εργασίας, ο καπιταλισμός της επιτήρησης αντλεί αξία από την εκμετάλλευση της πληροφορίας.

Η ανάπτυξη του φαινομένου συνδέεται άρρηκτα με την άνοδο του διαδικτύου και των ψηφιακών πλατφορμών (digital platforms). Το μοντέλο της "δωρεάν" πρόσβασης σε υπηρεσίες, όπως η αναζήτηση, τα κοινωνικά δίκτυα ή οι εφαρμογές κινητών, στηρίζεται στην αθέατη εμπορική εκμετάλλευση των προσωπικών δεδομένων των χρηστώνCohen, 2019.. Καθώς η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών γίνεται όλο και πιο απαραίτητη για την καθημερινή ζωή, η εξάρτηση των πολιτών από αυτές τις υποδομές ενισχύει τη δύναμη των εταιρειών που τις ελέγχουν.

Ιστορικό υπόβαθρο
Η απαρχή του καπιταλισμού της επιτήρησης συνδέεται με την Google στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Αρχικά, το επιχειρηματικό της μοντέλο στηριζόταν στην παροχή αναζήτησης χωρίς χρέωση, όμως σύντομα συνειδητοποίησε ότι τα δεδομένα των χρηστών μπορούσαν να αποκαλύψουν μοτίβα συμπεριφοράς με ιδιαίτερη αξία για τη στοχευμένη διαφήμισηZuboff, 2015.. Έτσι γεννήθηκε η έννοια του συμπεριφορικού πλεονάσματος (behavioural surplus), δηλαδή η υπέρβαση δεδομένων που παράγεται πέραν των αναγκών βελτίωσης υπηρεσιών και αξιοποιείται εμπορικά.

Η επιτυχία της Google καθιέρωσε το νέο μοντέλο σε ολόκληρη τη Silicon Valley. Η Facebook, μέσω της συλλογής και ανάλυσης κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, και η Amazon.com, με τον τεράστιο όγκο αγοραστικών δεδομένων, εδραίωσαν τον καπιταλισμό της επιτήρησης ως βασικό μοχλό της ψηφιακής οικονομίας. Σταδιακά, ακόμη και εταιρείες εκτός τεχνολογικού τομέα, όπως τράπεζες και ασφαλιστικοί οργανισμοί, υιοθέτησαν πρακτικές εντατικής ανάλυσης δεδομένων για την πρόβλεψη ρίσκου και καταναλωτικής συμπεριφοράς.

Θεωρητικό πλαίσιο
Η Zuboff (2019) υποστηρίζει ότι ο καπιταλισμός της επιτήρησης αποτελεί μια νέα λογική συσσώρευσης, ανάλογη με τη βιομηχανική επανάσταση ή τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό. Η βασική του αρχή είναι η ιδιοποίηση της ανθρώπινης εμπειρίας ως πρώτης ύλης. Μέσα από διαδικασίες "εξόρυξης δεδομένων" (data extraction), οι εταιρείες δημιουργούν προβλεπτικά προϊόντα (Product forecasting) που πωλούνται σε αγορές συμπεριφοράς (behavioural futures markets).

Η Τζούλι Κοέν (Julie Cohen) (2019) εστιάζει στη νομική διάσταση του φαινομένου, περιγράφοντας το ως μορφή "πληροφοριακού καπιταλισμού" (informational capitalism) που αναδιαμορφώνει το ρυθμιστικό πλαίσιο υπέρ των επιχειρήσεων. Αντίστοιχα, η Κάρεν Γιέουνγκ (Karen Yeung) (2017) προτείνει τον όρο «υπερώθηση» (hypernudge) για να περιγράψει τις νέες τεχνικές επιρροής που, μέσω αλγορίθμων και εξατομικευμένων συστάσεων, κατευθύνουν τις επιλογές των ατόμων.

Το θεωρητικό πλαίσιο του καπιταλισμού της επιτήρησης συνδέεται επίσης με την παράδοση της πολιτικής οικονομίας της πληροφορίας. Η συγκέντρωση δεδομένων και η αλγοριθμική τους επεξεργασία δημιουργούν νέες σχέσεις εξουσίας, όπου οι εταιρείες κατέχουν ένα είδος "γνώσης-μονοπωλίου" για τις κοινωνικές συμπεριφορέςCouldry & Mejias, 2019.).

Μηχανισμοί λειτουργίας
Ο καπιταλισμός της επιτήρησης βασίζεται σε τρεις αλληλένδετους μηχανισμούς:

Συλλογή δεδομένων – μέσω cookies, εφαρμογών, αισθητήρων, συσκευών IoT και κοινωνικών δικτύων, οι πλατφόρμες συγκεντρώνουν τεράστιες ποσότητες προσωπικών πληροφοριών.
Ανάλυση και πρόβλεψη – με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και μηχανικής μάθησης, τα δεδομένα μετατρέπονται σε μοντέλα πρόβλεψης που μπορούν να εκτιμήσουν συμπεριφορές, προτιμήσεις και επιθυμίες.
Διαμόρφωση συμπεριφοράς – οι ίδιες τεχνολογίες χρησιμοποιούνται για να κατευθύνουν τους χρήστες προς συγκεκριμένες αποφάσεις, είτε πρόκειται για καταναλωτικές επιλογές είτε για πολιτικές στάσειςYeung, 2017..

Το παράδειγμα της Cambridge Analytica αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της δύναμης αυτών των μηχανισμών, καθώς αξιοποίησε προσωπικά δεδομένα από το Facebook για στοχευμένη πολιτική διαφήμιση, επηρεάζοντας εκλογικές διαδικασίες όπως το δημοψήφισμα για το Brexit.

Κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες
Οι συνέπειες του καπιταλισμού της επιτήρησης είναι πολλαπλές:

Ιδιωτικότητα και αυτονομία: Η συστηματική παρακολούθηση απειλεί το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα και περιορίζει την ικανότητα των ατόμων να επιλέγουν ελεύθερα.

Ανισότητα ισχύος: Οι εταιρείες που ελέγχουν τις ψηφιακές πλατφόρμες συγκεντρώνουν τεράστια οικονομική και πολιτική δύναμη, δημιουργώντας ανισορροπίες με τα κράτη και τους πολίτες.

Κίνδυνοι για τη δημοκρατία: Η δυνατότητα αλγοριθμικής στόχευσης και παραπληροφόρησης υπονομεύει τις συλλογικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Κοινωνική κανονικοποίηση: Οι χρήστες σταδιακά αποδέχονται την επιτήρηση ως "αντάλλαγμα" για την πρόσβαση σε υπηρεσίες, με αποτέλεσμα να εδραιώνεται ένας νέος πολιτισμός δεδομένων.

Ρυθμιστικές και κοινωνικές αντιδράσεις
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πρωτοστατήσει στην προσπάθεια ρύθμισης με τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR), ο οποίος θεσπίζει αυστηρότερους κανόνες για τη συγκατάθεση και τη χρήση προσωπικών πληροφοριών. Παρά ταύτα, η εφαρμογή του παραμένει ατελής και η αποτελεσματικότητα περιορισμένη, λόγω της πολυπλοκότητας των πρακτικών συλλογής δεδομένων.

Παράλληλα, έχουν αναδυθεί κοινωνικά κινήματα υπέρ της ψηφιακής ιδιωτικότητας, όπως το Privacy International και το Electronic Frontier Foundation, καθώς και τεχνολογικές λύσεις προστασίας, όπως τα προγράμματα ανώνυμης περιήγησης ή τα εργαλεία αποκρυπτογράφησης.

Ο καπιταλισμός της επιτήρησης δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική καινοτομία, αλλά ένα νέο καθεστώς εξουσίας που αναδιαμορφώνει την οικονομία, την κοινωνία και τη δημοκρατία. Η εξόρυξη δεδομένων και εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης εμπειρίας δημιουργεί ένα πλαίσιο όπου οι χρήστες μετατρέπονται σε αντικείμενα πρόβλεψης και χειραγώγησης.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Cohen, J.E. (2019). Between Truth and Power: The Legal Constructions of Informational Capitalism. Oxford University Press. ISBN 9780190246693
Couldry, N. & Mejias, U.A. (2019). The Costs of Connection: How Data Is Colonizing Human Life and Appropriating It for Capitalism. Stanford University Press. ISBN 9781503609754
Yeung, K. (2017). ‘Hypernudge’: Big Data as a Mode of Regulation by Design. Information, Communication & Society, 20(1), 118–136. DOI: 10.1080/1369118X.2016.1186713
Zuboff, S. (2015). Big Other: Surveillance Capitalism and the Prospects of an Information Civilization. Journal of Information Technology, 30(1), 75–89. DOI: 10.1057/jit.2015.5
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs. ISBN 9781610395694

 Περαιτέρω ανάγνωση 




Κατηγορία:Μεγάλα δεδομένα
Κατηγορία:Καπιταλισμός
Κατηγορία:Ιστορία του Διαδικτύου
Κατηγορία:Επιτήρηση