Κάτω Γκούντελη Σερρών

Το Κάτω Γκούντελη είναι πρώην οικισμός στον σημερινό Δήμο Σερρών της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Βρισκόταν στην πεδιάδα των Σερρών, βορειοδυτικά της πρώην λίμνης Αχινού. Διοικητικά, μαζί με το Άνω Γκούντελη συγκροτούσε τον αρχικό οικισμό της σημερινής Βαμβακούσσας Σερρών και απείχε περίπου 800 μέτρα νότια-νοτιοανατολικά από αυτήν.

 Ιστορία 

 Οθωμανική περίοδος 
Στις περισσότερες αναφορές περιηγητών, στατιστικές μελέτες και απογραφές του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, αναφέρεται ένας μόνο οικισμός με την ονομασία Γκούντελη. Εξαιτίας μεταγραφών στην ελληνική γλώσσα, εμφανίζεται σε ιστορικές πηγές και με τις παραλλαγές Γκούντελι, Γκούδελη, Γκούδελι, Γκιούντελε, Γκιουντελή, Γουδελί κ.ά. Διοικητικά υπαγόταν στον Καζά των Σερρών του Σαντζακίου των Σερρών, στο Βιλαέτι της Θεσσαλονίκης. Το 1888 αποτελούσε τσιφλίκι ιδιοκτησίας του Δερβίς Βέη.
μικρογραφία|313x313εσ|Ο οικισμός σε γαλλικό χάρτη του 1918
Στις αρχές του 20ού αιώνα, και ιδίως κατά την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, απαντάται η διάκριση σε δύο τοποθεσίες, το Άνω Γκούντελη και το Κάτω Γκούντελη. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς σημειώθηκε μετοίκηση ή εγκατάλειψη της μιας θέσης προς όφελος της άλλης. Ωστόσο, το γεγονός ότι το Κάτω Γκούντελη βρισκόταν πλησιέστερα στον ποταμό Στρυμόνα, ο οποίος παρουσίαζε συχνά πλημμυρικά φαινόμενα, πιθανότατα συνέβαλε στη σταδιακή μεταβολή της οικιστικής συνέχειας.

Η ευρύτερη περιοχή χαρακτηριζόταν από εκτεταμένους ελώδεις σχηματισμούς, που προέκυπταν από την ακανόνιστη ροή του ποταμού και τις εποχικές αυξομειώσεις της στάθμης της λίμνης Αχινού, φαινόμενα τα οποία εντείνονταν σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων. Ενδεικτικά, την άνοιξη του 1888 η εφημερίδα «Φάρος της Μακεδονίας» ανέφερε εκτεταμένες καταστροφές από υπερχείλιση του ποταμού, σημειώνοντας ότι τα νερά είχαν κατακλύσει 21 χωριά και τσιφλίκια, μεταξύ των οποίων και το Γουδελί.

Ως ενιαίος οικισμός μαρτυρείται και το 1876, σε υπηρεσιακή έκθεση του Έλληνα πρόξενου Σερρών Ιωάννη Παπακωστόπουλου, όπου αναφέρεται ότι στο Γκούντιλη διέμεναν 40 οικογένειες χριστιανών που μιλούσαν τη βουλγαρική γλώσσα. Στα μέσα της δεκαετίας του 1880, ο Νικόλαος Σχινάς, κατά την περιοδεία του σχεδόν σε ολόκληρη την επικράτεια της Μακεδονίας σημείωσε το Γκούντελι στις οδοιπορικές του παρατηρήσεις. Σε πορεία από τον λιμένα Τσάγεζι προς τη Σέρρες, ακολουθώντας δευτερεύοντα δρόμο, βατό μόνο σε περιόδους ξηρασίας, κατά μήκος της νοτιοανατολικής όχθης της λίμνης Αχινού, ο Σχινάς περιέγραψε το Γκούντελι ως ένα χωριό με 40 οικογένειες χριστιανών και μερικές οικογένειες αθίγγανων. Το 1889, ο Στέφαν Βέρκοβιτς στο έργο «Τοπογραφικό-Εθνογραφικό Σκίτσο της Μακεδονίας», με στατιστικά στοιχεία της περιόδου 1857-1883, κατέγραψε το Γκουντέ-Μαχαλέσι ή Γκούντιλι ως ένα τσιφλίκι με 48 σπίτια και μια εκκλησία, σε απόσταση 2 ωρών από τη Νιγρίτα. Το 1891, ο Γκεόργκι Στρέζοφ έγραψε σχετικά: «Γκούντελι, ένα χωριό στον ποταμό Στρυμόνα βορειοδυτικά του Σούχα-Μπάνια (Αγία Παρασκευή). Από τις Σέρρες έως το Γκούντελι είναι 3½ ώρες. Το χειμώνα το ποτάμι πλημμυρίζει, οπότε ο δρόμος γίνεται πολύ δύσκολος. 50 σπίτια μόνο Βούλγαροι».

Το 1894, η μελέτη του Πέτρου Παπαγεωργίου «Αι Σέρραι και τα προάστεια, τα περί Σέρρας και η Μονή Ιωάννου του Προδρόμου» καταγράφει 180 χριστιανούς κατοίκους. Σύμφωνα με τον Βούλγαρο Βασίλ Κάντσωφ, στη μελέτη του «Μακεδονία, Εθνογραφία και Στατιστική», το 1900 ο πληθυσμός ανερχόταν σε 360 κατοίκους, ενώ η «Εθνολογική Στατιστική των Βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου» του Αθανάσιου Χαλκιόπουλου (1910) αναφέρει την παρουσία 50 μουσουλμάνων κατοίκων. Το 1910, σε χάρτη του λιθογραφείου Κοντογόνη, παράγωγο της αυστροουγγρικής σειράς Generalkarte von Mitteleuropa, εμφανίζεται ως Γκούδελι, με σχετική ένδειξη ότι επρόκειτο για χριστιανικό χωριό. Τέλος, σε υπολογισμούς της Επιτελικής Υπηρεσίας του Ελληνικού Στρατού που δημοσιεύθηκαν το 1919, καταγράφονται 180 «Βούλγαροι Σχοισματικοί, Διαμαρτυρόμενοι κτλ.» κάτοικοι πριν το 1912. Οι καταγραφές αυτές επηρεάστηκαν έντονα από τις γεωπολιτικές συνθήκες και τις εθνολογικές διεκδικήσεις της εποχής, με αποτέλεσμα να μην βασίζονται σε ενιαία και αντικειμενικά κριτήρια. Ως εκ τούτου, το κύρος και η αξιοπιστία τους τίθενται υπό αμφισβήτηση.

 Σύγχρονη ιστορία 
Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, η περιοχή περιήλθε στην ελληνική επικράτεια. Στην απογραφή πληθυσμού του 1913 που πραγματοποιήθηκε από το ελληνικό κράτος αμέσως μετά τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων, καταγράφηκαν στο Γκούντελι 189 κάτοικοι. Το 1914, στη «Γεωργική Έρευνα της Μακεδονίας», το Γκιουντελή σημειώνεται ως τσιφλίκι. Σύμφωνα με την έρευνα, το 1913 διέθετε εκτεταμένες καλλιέργειες καλαμποκιού (461 τόνοι) και κριθαριού (159 τόνοι), ενώ σε μικρότερη κλίμακα καλλιεργούνταν σίτος (28,8 τόνοι), σίκαλη (15,8 τόνοι), κεχρί (38,5 τόνοι), ρόβι (9,6 τόνοι), καθώς και περιορισμένες ποσότητες από βρώμη, φασόλια, σουσάμι, λινάρι, όπιο και χόρτο. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ελληνικού στρατού, τον Αύγουστο του 1915 ο πληθυσμός ήταν 180 «Βούλγαροι Σχοισματικοί, Διαμαρτυρόμενοι κτλ.».
Το Κάτω Γκούντελη μνημονεύεται στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Μακεδονικού Μετώπου κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς βρισκόταν δίπλα σε στρατηγικό πέρασμα του ποταμού Στρυμόνα, γνωστό ως Γέφυρα Γκούντελι (Gudeli Bridge). Στις πηγές χαρακτηρίζεται ως hamlet, δηλαδή πολύ μικρός οικισμός ή συγκρότημα από καλύβια. Στις 10 Σεπτεμβρίου 1916 καταλήφθηκε προσωρινά από βρετανικές δυνάμεις, ενώ στις 15 Σεπτεμβρίου πυρπολήθηκε ολοκληρωτικά μαζί με το Άνω Γκούντελη. Κάτοψη του οικισμού αποτυπώθηκε σε στρατιωτικούς χάρτες χαρακωμάτων, σύμφωνα με τους οποίους, στα τέλη του 1917 το Κάτω Γκούντελη αποτελούνταν από 6 κτήρια και το Άνω Γκούντελη από 7 κτήρια. Η ονομασία Γκούντελη απαντά και στη στρατιωτική σιδηροδρομική γραμμή Κόπριβας–Γκούντελη, η οποία κατασκευάστηκε το 1917 από τις συμμαχικές δυνάμεις για τον ανεφοδιασμό των προκεχωρημένων τμημάτων του μετώπου.μικρογραφία|273x273εσ|Μηχανικοί του Βασιλικού Σώματος Μηχανικών διασχίζουν τον Στρυμόνα, κοντά στη Γέφυρα Γκούντελη (1917)Το 1920 το Γκούντελη προσαρτήθηκε στη νεοσύστατη κοινότητα Κάτω Καμήλας, μαζί με τα χωριά Άγκω-Μαχαλά (Αδελφικό), Αντά, Κισκεπεσί (Σκούταρι), Κουμάργιαννη (Κουμαριά) και Τζαμί-Μαχαλέ (Κουβούκλια). Στην απογραφή του ίδιου έτους καταγράφηκαν 168 κάτοικοι. Κατά τη δεκαετία του 1920, σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων, προωθήθηκαν και εγκαταστάθηκαν εκεί τουλάχιστον 60 οικογένειες Ελλήνων προσφύγων. Ο νέος προσφυγικός οικισμός αναπτύχθηκε στη θέση του Άνω Γκούντελη, με κατεύθυνση προς τα βόρεια και αποτελεί έως σήμερα το χωριό Βαμβακούσσα, με πληθυσμό 189 κατοίκων (2021).

Ύστερα από την εγκατάλειψη του Κάτω Γκούντελη, η περιοχή εκείνη παρέμεινε γνωστή με το τοπωνύμιο Γκουτζελιώτικα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 στην πεδιάδα των Σερρών υλοποιήθηκαν εκτεταμένα αντιπλημμυρικά και εγγειοβελτιωτικά έργα. Πραγματοποιήθηκε η αποξήρανση της λίμνης Αχινού, καθώς και ρύθμιση της κοίτης του Στρυμόνα. Ο ποταμός εγκιβωτίστηκε σε τεχνητή κοίτη, σε μικρή απόσταση νοτίως της θέσης του Κάτω Γκούντελη, γεγονός που απάλλαξε την περιοχή από τα έλη και απέδωσε νέες εκτάσεις προς καλλιέργεια. Η ίδια περιοχή ήταν γνωστή και ως Χαρμάγκα, από την τουρκική λέξη harman (χαρμάνι), δηλαδή «ο σωρός σπόρου από το αλώνισμα», είτε απλά «το αλώνισμα». Το 1968, στα πλαίσια εξελληνισμού των γεωγραφικών ονομάτων, το τοπωνύμιο αυτό μετονομάστηκε σε Αλωνότοπος. Σήμερα, δεν σώζονται ερείπια ή ίχνη του οικισμού και στη θέση του υπάρχουν αγροκτήματα.

 Πληθυσμός 
ΑπογραφήΟνομασίαΚάτοικοιΆνδρεςΓυναίκεςΣύνολο1913Γκούντελι99901891915Γκιούντελε91891801920Γκούντελη8583168
* Ενδέχεται η καταγραφή να περιλαμβάνει και τους δύο οικισμούς, Άνω και Κάτω Γκούντελη.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Εγκαταλελειμμένα χωριά της περιφερειακής ενότητας Σερρών
Κατηγορία:Δήμος Σερρών