Θρησκευτική γεωγραφία

Με τον όρο θρησκευτική γεωγραφία χαρακτηρίζεται το πεδίο μελέτης των επιδράσεων της γεωγραφίας πάνω στη θρησκευτική παράδοση και πίστη, αλλά και το αντίστροφο, δηλαδή η μελέτη του πώς οι γεωγραφικές απόψεις επηρεάζονται από τη θρησκεία. Σχετικά παραδείγματα αποτελούν οι πρώτοι χάρτες και η λεγόμενη βιβλική γεωγραφία, που αναπτύχθηκε κατά τον 16ο αιώνα προκειμένου να ταυτοποιηθούν τοποθεσίες που αναφέρονται στη Βίβλο.

 Ερευνητικές παραδόσεις 
Η παραδοσιακή σχέση ανάμεσα στη γεωγραφία και τη θρησκεία αναφαίνεται καθαρά στην επίδραση των θρησκευτικών πεποιθήσεων στη διαμόρφωση των κοσμολογικών θεωριών. Από τον 16ο και τον 17ο αιώνα η μελέτη της  θρησκευτικής γεωγραφίας εστίασε την προσοχή της κυρίως στη χαρτογράφηση της εξαπλώσεως του Χριστιανισμού (εκκλησιαστική γεωγραφία), αν και στο β΄ μισό του 17ου αιώνα μελετήθηκαν επίσης οι επιδράσεις και η εξάπλωση και άλλων θρησκειών.

Διαφορετικές παραδοσιακές προσεγγίσεις στη μελέτη των σχέσεων μεταξύ γεωγραφίας και θρησκείας περιελάμβαναν τις θεολογικές εξερευνήσεις των λειτουργιών της φύσεως – μια ιδιαιτέρως ντετερμινιστική από περιβαλλοντικής απόψεως προσέγγιση, η οποία ταυτοποιούσε τον ρόλο γεωγραφικών περιβαλλόντων στον προσδιορισμό της ουσίας και της εξελίξεως διάφορων θρησκευτικών παραδόσεων.

Οι γεωγράφοι ασχολούνται λιγότερο με τη θρησκεία καθεαυτή και περισσότερο με το πώς η πολιτισμική πλευρά της επηρεάζει τα κοινωνικά, πολιτικά και περιβαλλοντικά συστήματα των ανθρώπινων κοινωνιών. Το κέντρο της προσοχής δεν είναι οι λεπτομέρειες των θρησκευτικών πεποιθήσεων και δραστηριοτήτων, αλλά το πώς αυτές οι πεποιθήσεις και δραστηριότητες εσωτερικεύονται από τους πιστούς και το πώς αυτές οι εσωτερικεύσεις επηρεάζουν και επηρεάζονται από το περιβάλλον και το κοινωνικό σύστημα.

 Ιεροί τόποι 
Οι παραδοσιακές πολιτισμικές γεωγραφικές προσεγγίσεις στη μελέτη της θρησκείας επιδιώκουν κυρίως να προσδιορίσουν την επίδραση της θρησκείας στο τοπίο και την προσάρτηση ιερών νοημάτων σε συγκεκριμένες τοποθεσίες. Μια πιο σύγχρονη προσέγγιση στη μελέτη των αλληλεπιδράσεων γεωγραφίας και θρησκείας αναγνωρίζει επιπροσθέτως το πώς με τη σειρά τους οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και πρακτικές σε συγκεκριμένους χώρους καθοδηγούνται και μετασχηματίζονται από τη γεωγραφική θέση των τόπων αυτών.

Οι θρησκευτικές εμπειρίες και η πίστη σε θρησκευτικές νοηματοδοτήσεις μετασχηματίζουν φυσικούς χώρους σε ιερούς χώρους. Αυτές οι αντιλήψεις και σκέψεις επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται αυτοί οι χώροι, καθώς και τις προσωπικές, πνευματικές νοηματοδοτήσεις που αναπτύσσονται με τη χρήση τέτοιων ιερών τόπων. Αυτοί οι χώροι θρησκευτικής σημασίας δεν περιορίζονται στους «επισήμως» θρησκευτικούς ή πνευματικούς χώρους (όπως είναι οι χώροι λατρείας), αλλά περιλαμβάνουν και μη θρησκευτικούς χώρους, όπως οικίες, σχολεία, ακόμα και τάφους ή λειψανοθήκες. Υπάρχουν μελέτες που εστιάζουν σε υλικές πλευρές των χώρων αυτών, όπως είναι ο ξεχωριστός αρχιτεκτονικός χαρακτήρας τους, όσο και στις κοινωνικές κατασκευές, όπως οι τελετουργίες και ο καθορισμός των χώρων αυτών.

Μια ειδική σημαντική εστίαση στη μελέτη των ιερών τόπων είναι στην πολιτική της ταυτότητας, της αισθήσεως του «ανήκειν» και του νοήματος που σχετίζονται με τους ιερούς τόπους, καθώς και οι συνεχείς διαπραγματεύσεις για εξουσία και νομιμοποίηση. Ειδικότερα σε πολυπολιτισμικά ανθρώπινα περιβάλλοντα, ο ανταγωνισμός για νομιμοποίηση, την κοινωνική έγκριση και οι διαπραγματεύσεις για τη χρήση συγκεκριμένων χώρων βρίσκονται στο κέντρο του τρόπου με τον οποίο οι κοινότητες κατανοούν, εσωτερικεύουν και αγωνίζονται για το δικαίωμα να θρησκεύουν σύμφωνα με τις παραδόσεις τους σε δημόσιους χώρους.

 Κοινότητα και ταυτότητα 
Η θρησκεία μπορεί να αποτελέσει μια αφετηρία για την εξέταση ζητημάτων εθνικής ταυτότητας και του πώς αυτή κατασκευάζεται. Οι γεωγράφοι που μελετούν τη θρησκευτική ταυτότητα μέσα σε διάφορες κοινότητες απασχολούνται συχνά με τη λεπτομερή διάρθρωση και έκφραση αυτής της ταυτότητας, για παράδειγμα με το πώς πιστοί σε διαφορετικούς τόπους θεμελιώνουν τις διάκριτες θρησκευτικές (και πολιτικές) ταυτότητές τους μέσα από τις δικές τους κατανοήσεις της θρησκείας. Επίσης με το πώς εξωτερικεύουν τη θρησκευτική τους ένταξη (με όρους θρησκευτικών πρακτικών, τελετουργιών και συμπεριφοράς. Ως ένα μοτίβο που απλώνεται πάνω από τα θέματα αυτά, η έκφραση της θρησκευτικής ταυτότητας αφορά υλικές πλευρές του συμβολισμού της (όπως στην αρχιτεκτονική και της θεμελιώσεως φυσικής παρουσίας), με διαπραγματεύσεις και αγώνες υπέρ αυτής έναντι διωγμών και αποκλεισμού, όπως και προσωπικές συνήθειες και τελετουργικά.

 Νέες γεωγραφίες της θρησκείας 
Καθώς οι έρευνες θρησκευτικής γεωγραφίας έχουν αυξηθεί, μία από τις νέες περιοχές όπου εστιάζεται το ερευνητικό ενδιαφέρον είναι η αύξηση του θρησκευτικού φονταμενταλισμού και οι συνακόλουθες επιπτώσεις της στα γεωγραφικά πλαίσια όπου αναπτύσσεται ο φονταμενταλισμός.

Επιπροσθέτως οι μεταναστεύσεις έχουν επιφέρει σε πολλές χώρες έναν θρησκευτικό πλουραλισμό και οι μεταβολές του ανθρώπινου τοπίου που συνοδεύουν τη μετακίνηση και εγκατάσταση νέων κοινοτήτων, οι οποίες καθορίζονται από τη θρησκεία τους, αποτελούν μια κομβική εστίαση στη θρησκευτική γεωγραφική μελέτη. Περισσότερο ερευνητικό έργο χρειάζεται για την εξέταση των διασταυρώσεων και των συγκρούσεων που συμβαίνουν εξαιτίας των μετακινήσεων κοινοτήτων, ιδίως τη δημιουργία μουσουλμανικών κοινοτήτων από μετανάστες στις Δυτικές χώρες, καθώς και του τρόπου με τον οποίο οι κοινότητες αυτές πραγματεύονται τις θρησκευτικές εμπειρίες τους σε νέους χώρους. Πρόσφατη έρευνα στο θέμα αυτό έχει δημοσιευθεί από τον Μπάρυ Βαν (Barry A. Vann), που αναλύει μετατοπίσεις μουσουλμανικού πληθυσμού στον Δυτικο κόσμο και τους θεολογικούς παράγοντες που υπεισέρχονται σε αυτές τις δημογραφικές τάσεις.Barry A. Vann: Puritan Islam: The Geoexpansion of the Muslim World, Prometheus Books, 2011

Μία άλλη νέα περιοχή ενδιαφέροντος στη θρησκευτική γεωγραφία εξερευνά ανεπίσημους χώρους θρησκευτικών πρακτικών πέρα από τους «επισήμως ιερούς» – χώρους όπως θρησκευτικά σχολεία, ΜΜΕ, ή ακόμα και χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων (π.χ. για ισλαμική τραπεζική) και οικιακούς χώρους. Με τον τρόπο αυτό η θρησκευτική λατρεία ή πρακτική εξαπλώνεται και σε καθημερινούς, ανεπίσημους χώρους, προσδίδοντας τους μια πρόσθετη νοηματική χροιά.

Γεωπολιτική
Η γεωγραφική διακριτότητα της θρησκείας έχει επίσης μελετηθεί από ερευνητές κατά το παρελθόν. Οι περιβαλλοντικοί αιτιοκράτες ανέπτυξαν φυλετικές δικαιολογήσεις για τη σχέση ανάμεσα σε τόπους κατοικίας, κλίμα και θρησκείες περί τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι γεωγραφικές προσεγγίσεις στη θρησκεία κατά το παρελθόν έχουν συνακόλουθα μελετήσει τις διασταυρώσεις ανάμεσα στην ιστορία, τον τόπο και τη θρησκεία, καταδικάζοντας και απορρίπτοντας την απλουστευτική έμφαση αυτών των μελετών πάνω στην επίδραση του περιβάλλοντος σε πολιτισμικές συμπεριφορές. Πολλοί επιστήμονες έχουν επαναξιολογήσει το πώς τοπικές διαφορές στο θρησκευτικό δόγμα, τη λατρεία και τη θεολογία έχουν επηρεασθεί από τις τοπικές κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές συνθήκες.

 Δείτε επίσης 
 Εθνική θρησκεία
 Μεγάλες θρησκείες

Παραπομπές

Πηγές
 Douglas, H. Paul.: 1000 City Churches Phases of Adaptation to Urban Environment (στις ΗΠΑ), 1926




Γεωγραφια