Κατίπ Τσελεμπή

Ο Κατίπ Τσελεμπί (Kâtip Çelebi, كاتب جلبي), ή Χατζή Κάλφα (Ḥājjī Khalīfa, حاجي خليفة) (1609 μ.Χ./1017 έτος Εγίρας - 1657 μ.Χ./1068 έτος Εγίρας), ήταν διαπρεπής Οθωμανός Τούρκος λόγιος και πολυμαθής του 17ου αιώνα. Κατά τη διάρκεια της ζωής του συνέγραψε πολυάριθμες πραγματείες και δοκίμια, ενώ το σημαντικότερο έργο του αποτελεί η «Άρση των Αμφιβολιών» (Kaşf az-Zunūn), μία εκτενής καθολική βιβλιογραφική και εγκυκλοπαιδική καταγραφή των επιστημών και της γραμματείας της εποχής του. Ο Τσελεμπή υπήρξε, σύμφωνα με τον Γερμανό οριενταλιστή και ιστορικό Franz Babinger, «ένας εκούσια αμερόληπτος ιστορικός με ευρύτατη μόρφωση»· ο ίδιος τον χαρακτηρίζει ως «τον σημαντικότερο εγκυκλοπαιδιστή της Οθωμανικής περιόδου».

Ο Τσελεμπή διακρινόταν για την άριστη γνώση και χρήση των λεγομένων Alsina-i Thalātha, δηλαδή των τριών γλωσσών της οθωμανικής διοικητικής και επιστημονικής γραμματείας: της αραβικής, της τουρκικής (μητρική του γλώσσα) και της περσικής. Συνέγραψε κυρίως στα αραβικά και τα τουρκικά, ενώ συμμετείχε επίσης σε μεταφραστικά εγχειρήματα από τα γαλλικά και τα λατινικά. Η μνημειώδης Kaşf az-Zunūn εκδόθηκε στο πρωτότυπο αραβικό κείμενο με παράλληλη λατινική μετάφραση από τον Γερμανό οριενταλιστή Gustav Flügel, υπό τον τίτλο «Βιβλιογραφικό και Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό» (Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum), σε επτά τόμους. Παράλληλα, ο Γάλλος οριενταλιστής Barthélemy d'Herbelot βασίστηκε στο έργο για τη σύνταξη της Bibliothèque Orientale, ενισχύοντάς το με πρόσθετο υλικό.
μικρογραφία|Χάρτης του Ινδικού Ωκεανού και της Κινεζικής Θάλασσας του 1728 από τον Ιμπραήμ Μουτεφερίκα, ένας από μια σειρά χαρτών που απεικόνιζαν τη «Γενική Γεωγραφία» του Κατίπ Τσελεμπί, το πρώτο έντυπο άτλαντα στον ισλαμικό κόσμο.

 Βίος 
Ο Κατίπ Τσελεμπί γεννήθηκε με το όνομα Μουσταφά υἱός του ‘Αμπντ Αλλάχ (Muṣṭafā ibn ‘Abd Allāh, مصطفى بن عبد الله) στην Κωνσταντινούπολη, τον Φεβρουάριο του 1609 (Ζουλ-Καάντα του έτους 1017 Η.). Ο πατέρας του ήταν σπαχής και σιλάχδαρ (οπλοφόρος του σουλτάνου), καθώς και γραμματέας στο λογιστικό γραφείο της Ανατολίας (Anadolı muhasebesi). Η μητέρα του καταγόταν από εύπορη αστική οικογένεια της Κωνσταντινούπολης. Από την ηλικία των πέντε ή έξι ετών άρχισε να μελετάει το Κοράνιο και να εξασκείται στη γραμματική της αραβικής γλώσσας και την καλλιγραφία. Σε ηλικία 14 ετών, ο πατέρας του του εξασφάλισε μια θέση ως γραφέας στη χρηματοοικονομική διοίκηση του Οθωμανικού κράτους. Διακρίθηκε ιδιαίτερα στην καλλιγραφία, τη λογιστική, καθώς και στη χρήση του σιγιάκατ (siyāqat), του κρυπτογραφικού γραφικού συστήματος που χρησιμοποιούταν στα οθωμανικά θησαυροφυλάκια. Ως λογιστής του τμήματος επισιτισμού του οθωμανικού στρατού στη Μικρά Ασία, έλαβε μέρος σε εκστρατείες μαζί με τον πατέρα του, όπως στην εκστρατεία στο Τερτζάν (1624) και στην αποτυχημένη προσπάθεια ανάκτησης της Βαγδάτης από τους Σαβαφίδες της Περσίας το 1625. Κατά την επιστροφή, ο πατέρας του απεβίωσε στη Μοσούλη, και ο θείος του απεβίωσε έναν μήνα αργότερα. Κατά την περίοδο 1626–1627 συμμετείχε στην πολιορκία του Ερζερούμ.

Η αγάπη για τη μάθηση του Τσελεμπή ήταν κληρονομιά από τον πατέρα του. Με την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη το 1628, παρακολούθησε τα κηρύγματα του χαρισματικού ιεροκήρυκα Καδίζαντε Μεχμέτ Εφέντη (Qādīzāde), ο οποίος ενέπνευσε στον νεαρό Μουσταφά την επιθυμία να επανέλθει στις σπουδές του. Με τη βοήθεια κληρονομιάς, εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Κωνσταντινούπολη. Αφιέρωσε τα επόμενα 34 έτη στη μελέτη και διδασκαλία, με μοναδικές διακοπές τη συμμετοχή του σε στρατιωτικές εκστρατείες προς Βαγδάτη (1629) και Χαμαντάν (1630). Το 1633, εγκατέλειψε τα χειμερινά στρατόπεδα του σώματός του στο Χαλέπι και πραγματοποίησε το προσκύνημα (Χατζ) στη Μέκκα, αποκτώντας τον τίτλο του Χατζή. Στο Ντιγιάρμπακιρ, συνδέθηκε με κύκλους λογίων και συμμετείχε στις εκστρατείες για την ανακατάληψη της Ερεβάν (από τον σουλτάνο Μουράτ Δ΄), καθώς και σε επιχειρήσεις στην Ταυρίδα και τη Βαγδάτη (1629–1631).

Μετά την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη το 1635, ο Μεχμέτ Κάλφα, παλαιός φίλος του πατέρα του, του εξασφάλισε θέση μαθητευομένου χαλίφα (δευτέρου γραφέως) στο λογιστήριο του ιππικού. Αργότερα προήχθη στο κεντρικό γραφείο του επισιτιστικού σώματος. Το 1645, η κληρονομιά που του άφησε συγγενής μεγάλης οικονομικής επιφάνειας, του επέτρεψε να αφοσιωθεί εξ ολοκλήρου στις μελέτες του και να επενδύσει στην απόκτηση βιβλίων. Με τον μέντορα και φίλο του Αρετζ Μουσταφά Εφέντη, μελέτησαν ερμηνευτικά έργα, όπως το σχόλιο του αλ-Μπαϊνταουί, τη Ριζολογία (Usūl al-Fiqh), ερμηνείες των Ashkāl al-Ta’sīs («Ιδανικές Μορφές»), το al-Mulakhkhas του Τσαγμινί, την προσοντολογία (‘arūd) του Ανδαλουσιανού, καθώς και το Ζīj (αστρονομικό εφημεριδολόγιο) του Ουλουγκ Μπεγκ. Παρακολούθησε μαθήματα (ders-i 'amm) από τον Κουρδ Άμπντ Αλλάχ Εφέντη στην Αγία Σοφία και τον Κετσί Μεχμέτ Εφέντη στο Σουλεϊμανιγιέ. Το 1642, επιδιώκοντας να διατηρήσει τη μεταδοτική συνέχεια της προφορικής διδασκαλίας, μαθήτευσε κοντά στον Βελί Εφέντη σε έργα όπως η Νουχμπά, η Αλφίγια του Ιμπν Μάλιξ και τα Θεμέλια της Παράδοσης (Uṣūl al-Ḥadīth). Μελέτησε ακόμη τα έργα Tawdīḥ, Isfahānī, Qādī-Mīr, al-Maqāsid, τους Κανόνες της Διαλεκτικής (Ādāb al-Baḥth), καθώς και τα Tahdhīb και Shamsiya, που σχετίζονται με λογική και θεολογία.

Δίδαξε ποικίλα γνωστικά αντικείμενα, όπως: Ιατρική, γεωγραφία, γεωμετρία, Sī fasl («Τριάντα Διατριβές») και Bīst bāb («Είκοσι Κεφάλαια») για τον αστρολάβο, Μορφολογία και γραμματική (Elements of Accidence), Λογική (με βάση το Shamsīya και έργα του al-Fanārī), Νομικά κείμενα, όπως τα Farā’id, Multaqā, Durar, Μαθηματικά και αστρονομία βάσει των πραγματειών του Άλι Κουςτζί: al-Muḥammadīya (αριθμητική) και al-Fatḥīya (αστρονομία) Ο ίδιος περιέγραφε τη διδακτική του μέθοδο ως: «Να προσεγγίζω κάθε πολλαπλότητα μέσω της ενότητας και να κατανοώ τις πρώτες αρχές μέσω της κατανόησης των καθολικών εννοιών». Μεταξύ των μαθητών του περιλαμβανόταν και ο αστρονόμος Μεβλανά Μεχμέτ ιμπν Άχμεντ Ρουμί αλ-Ακχισάρι. Το ερευνητικό του έργο εκτεινόταν σε ένα ευρύ φάσμα επιστημών, όπως: Λεξικολογία, ισλαμική νομολογία (fiqh), λογική, ρητορική, ερμηνευτική του Κορανίου (tafsīr), προφητική παράδοση (ḥadīth), μαθηματικά, ιατρική, θεολογικοί συμβολισμοί, αστρονομία, γενεαλογία και ιστοριογραφία. Στους λογιοσύνακτους κύκλους της εποχής του απέκτησε το προσωνύμιο Κατίπ Τσελεμπί, όπου Κατίπ (كاتب) δηλώνει τον γραμματέα, μέλος της κρατικής διοίκησης, ενώ ο τίτλος Τσελεμπή (Çelebi, جلبي) χρησιμοποιείτο για την τιμητική προσφώνηση είτε των Οθωμανών πριγκίπων, είτε των λογίων και διανοουμένων που δεν ανήκαν στην επίσημη ιεραρχία του θρησκευτικού ή διοικητικού μηχανισμού. Η θεολογική του σκέψη χαρακτηρίζεται από ορθόδοξη ισλαμική προσέγγιση, συνδυασμένη με φιλοσοφική τάση προς τον Ισρακισμό (Ishrāqīya) – τη φωτιστική φιλοσοφία, επηρεασμένη από τον Σουχραουαρντί και τις νεοπλατωνικές παραδόσεις της Ανατολής. Ο Κατίπ Τσελεμπί διατηρούσε φιλικές σχέσεις με σημαίνοντα πρόσωπα της εποχής του, μεταξύ των οποίων και ο Κιοπρουλής Μεχμέτ Πασάς (Köprülü Mehmed Paşa), ο μετέπειτα μεγάλος βεζίρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αδιάκοπη αφοσίωσή του στη μελέτη και τη συγγραφή –μια ζωή πειθαρχίας, σωματικού μόχθου και πνευματικής εργασίας– φαίνεται ότι συνέβαλε στην πρόωρη φθορά της υγείας του. Απεβίωσε αιφνιδίως από καρδιακή προσβολή, το έτος 1657, σε ηλικία μόλις 49 ετών. Κατά τον θάνατό του, άφησε αρκετά έργα ημιτελή. Ο μοναδικός του γιος είχε ήδη αποβιώσει σε νεαρή ηλικία, και μετά τον θάνατο και της συζύγου του (1659), η προσωπική του βιβλιοθήκη πέρασε εν μέρει στην κατοχή του Ολλανδού οριενταλιστή Levinus Warner, για λογαριασμό του Πανεπιστημίου του Λέιντεν (Legatum Warnerianum), όπου διασώζεται μέχρι σήμερα. Η προσήλωση του Κατίπ Τσελεμπί στην απόκτηση βιβλίων ξεκίνησε ήδη από την περίοδο της παραμονής του στο Χαλέπι. Στη συνέχεια, διέθεσε μεγάλο μέρος της περιουσίας του για να δημιουργήσει μία βιβλιοθήκη μοναδικής κλίμακας. Κατά την εποχή του, θεωρούταν η μεγαλύτερη ιδιωτική βιβλιοθήκη της Κωνσταντινούπολης, τόσο σε αριθμό όσο και σε εύρος θεματικών πεδίων.

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Βιογράφοι
Κατηγορία:Οθωμανοί ιστορικοί
Κατηγορία:Ιστορικοί του 17ου αιώνα
Κατηγορία:Γεωγράφοι