Διαβάζοντας στη Χάννα

Διαβάζοντας στη Χάννα, πρωτότυπος τίτλος Ο αναγνώστης () είναι μυθιστόρημα του Μπέρνχαρντ Σλινκ που εκδόθηκε το 1995.

Το 1958, ο 15χρονος Μίχαελ γνωρίζει τη 36χρονη Χάννα Σμιτς. Για εννέα μήνες είναι ο εραστής της - και του ζητά να της διαβάζει βιβλία. Εντελώς ξαφνικά, η Χάννα εξαφανίζεται και χρόνια αργότερα, τη συναντά ξανά στην αίθουσα του δικαστηρίου. Αυτός είναι φοιτητής νομικής, εκείνη κατηγορούμενη σε μια δίκη για εγκλήματα πολέμου και καταδικάζεται σε ισόβια κάθειρξη. Ο Μίχαελ συνειδητοποιεί ότι η γυναίκα είναι αναλφάβητη και επομένως δεν μπορεί να έχει διαπράξει κάποια από τα εγκλήματα για τα οποία κατηγορείται. Αλλά επειδή εκείνη το κρατάει μυστικό, ούτε εκείνος το αποκαλύπτει. Την ημέρα της αποφυλάκισής της, η Χάννα αυτοκτονεί. 

Το βιβλίο επικεντρώνεται σε θέματα συλλογικής ενοχής και στη μεταχείριση των δραστών του Ολοκαυτώματος στη Δυτική Γερμανία στη δεκαετία του 1960. Έγινε διεθνές μπεστ σέλερ και έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 50 γλώσσες.

Το 2008 διασκευάστηκε στην ταινία Σφραγισμένα χείλη, σε σκηνοθεσία Στίβεν Ντάλντρι. 

 Χαρακτήρες 

 Ο Μίχαελ Μπεργκ, ένας Γερμανός που εμφανίζεται αρχικά 15χρονο αγόρι και επανεμφανίζεται σε μεταγενέστερα στάδια της ζωής του: όταν είναι φοιτητής νομικής, και αργότερα διαζευγμένος με μία κόρη. Όπως πολλοί της γενιάς του, αγωνίζεται να αποδεχτεί την πρόσφατη ιστορία της χώρας του.
 Η Χάννα Σμιτς, πρώην δεσμοφύλακας στο Άουσβιτς. Είναι 36 ετών, αναλφάβητη και εργάζεται ως οδηγός τραμ όταν συναντά για πρώτη φορά τον 15χρονο Μίχαελ. Παίρνει κυρίαρχη θέση στη σχέση τους.
 Η Σόφι, φίλη του Μίχαελ όταν ήταν στο σχολείο, με την οποία πιθανότατα είναι ερωτευμένος. Είναι το πρώτο άτομο στο οποίο αναφέρει για τη Χάννα. Όταν ξεκινά τη φιλία του μαζί της, αρχίζει να «προδίδει» τη Χάννα αρνούμενος ότι τη γνωρίζει και μειώνει τις συναντήσεις μαζί της για να είναι με τη Σόφι και τους άλλους φίλους του.
 Ο πατέρας του Μίχαελ, καθηγητής φιλοσοφίας με εξειδίκευση στον Καντ και τον Χέγκελ. Είναι πολύ τυπικός και απαιτεί από τα παιδιά του να κλείνουν ραντεβού για να τον δουν. Είναι συναισθηματικά άκαμπτος και δεν εκφράζει εύκολα τα συναισθήματά του στον Μίχαελ ή στα τρία αδέρφια του, γεγονός που επιδεινώνει τις δυσκολίες. Όταν ο Μίχαελ αφηγείται την ιστορία, ο πατέρας του έχει πεθάνει.
 Η μητέρα του Μίχαελ, σε σύντομη αναφορά. Ο Μίχαελ έχει όμορφες αναμνήσεις από την παιδική του ηλικία, κάτι που η σχέση του με τη Χάννα αναζωπυρώνει. 
 Μια Εβραία γυναίκα, η οποία έγραψε για την επιβίωσή της από την πορεία θανάτου από το  στρατόπεδο Άουσβιτς. Ζει στη Νέα Υόρκη όταν ο Μίχαελ την επισκέπτεται προς το τέλος της ιστορίας, και υποφέρει ακόμη από την απώλεια της οικογένειάς της.

 Υπόθεση 
Η ιστορία παρουσιάζεται σε τρία μέρη από τον πρωταγωνιστή, τον 51χρονο πλέον Μίχαελ Μπεργκ. Κάθε μέρος διαδραματίζεται σε διαφορετική χρονική περίοδο στο παρελθόν. Το πρώτο μέρος ξεκινά σε μια πόλη της Δυτικής Γερμανίας το 1958. 

 Μέρος 1 
Όταν ο 15χρονος μαθητής Μίχαελ αρρωσταίνει επιστρέφοντας στο σπίτι, η 36χρονη οδηγός τραμ Χάννα Σμιτς τον φροντίζει και τον συνοδεύει στο σπίτι του. Τους επόμενους τρεις μήνες απουσιάζει από το σχολείο, είναι άρρωστος με ίκτερο. Όταν ανάρρωσε, η μητέρα του τον στέλνει στη Χάννα με ένα μπουκέτο λουλούδια για να  την ευχαριστήσει. Συνειδητοποιεί ότι τον ελκύει, ντρέπεται όταν τον βλέπει να την παρακολουθεί να ντύνεται, φεύγει, αλλά επιστρέφει μέρες αργότερα. Όταν του ζητάει να φέρει κάρβουνα από την αποθήκη της, γεμίζει με σκόνη άνθρακα. Τον παρακολουθεί να πλένεται και τον αποπλανεί. Επιστρέφει με ανυπομονησία στο διαμέρισμά της τακτικά και ξεκινούν μια έντονη σχέση. Αναπτύσσουν τη συνήθεια να κάνουν μπάνιο και μετά σεξ, προηγουμένως του ζητά να της διαβάζει βιβλία. Παραμένουν απομακρυσμένοι συναισθηματικά, παρά τη σωματική τους έλξη. Η Χάννα κατά καιρούς ασκεί σωματική και λεκτική βία στο αγόρι. Η απόσταση μεταξύ τους μεγαλώνει καθώς ο Μίχαελ περνά περισσότερο χρόνο με τη συμμαθήτριά του Σόφι και άλλους συμμαθητές του. Μήνες αργότερα, ξαφνικά η Χάννα εξαφανίζεται χωρίς να αφήσει ίχνη. Ο  Μίχαελ νιώθει ένοχος και πιστεύει ότι κάτι που έκανε ο ίδιος προκάλεσε την αναχώρησή της. Η ανάμνησή της στιγματίζει τις άλλες σχέσεις του με γυναίκες.

 Μέρος 2 
Έξι χρόνια αργότερα, φοιτητής στη νομική σχολή, ο  Μίχαελ συμμετέχει με συμφοιτητές σε μια δίκη για εγκλήματα πολέμου. Μια ομάδα γυναικών που είχαν υπηρετήσει ως δεσμοφύλακες των SS στο στρατόπεδο Άουσβιτς στην κατεχόμενη Πολωνία δικάζονται επειδή άφησαν 300 Εβραίες γυναίκες να καούν κλειδωμένες σε μια φλεγόμενη εκκλησία που είχε βομβαρδιστεί κατά την εκκένωση του στρατοπέδου και πορεία θανάτου προς το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Κύρια μάρτυρας κατηγορίας είναι μία από τις ελάχιστες επιζώσες, η οποία μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά τον πόλεμο. Η Χάννα κατηγορείται επίσης ότι συμμετείχε στην επιλογή γυναικών για καταναγκαστική εργασία στο στρατόπεδο. Οι πιο αδύναμες στέλνονταν στους θαλάμους αερίων.

Ο Μίχαελ μένει άναυδος βλέποντας ότι η Χάννα είναι μία από τις κατηγορούμενες, κάτι που τον βάζει σε σύνθετα συναισθήματα. Νιώθει ένοχος που αγάπησε μια αδίστακτη εγκληματία και ταυτόχρονα μπερδεύεται με την προθυμία της Χάννα να αναλάβει πλήρως την ευθύνη, παρά τα στοιχεία που αποδεικνύουν το αντίθετο. Κατηγορούμενη από τέσσερις άλλες δεσμοφύλακες που προσπαθούν να απαλλαγούν, η Χάννα δεν υπερασπίζεται τον εαυτό της και υπογράφει το έγγραφο που την καταδικάζει χωρίς να το διαβάσει. Ο Μίχαελ συνειδητοποιεί ότι η Χάννα έχει ένα μυστικό που αρνείται να αποκαλύψει με κάθε κόστος - ότι είναι αναλφάβητη. Αυτό εξηγεί πολλές από τις πράξεις της: την άρνησή της που θα την απάλλασσε από την ευθύνη της επίβλεψης, αλλά και τον φόβο που έτρεφε σε όλη της τη ζωή μήπως το αποκαλύψουν. Κατά τη διάρκεια της δίκης, αποκαλύπτεται ότι έβαζε τις αδύναμες, άρρωστες γυναίκες να της διαβάζουν πριν τις στείλει στους θαλάμους αερίων. 

Μετά από πολλή σκέψη και αφού συμβουλεύτηκε τον πατέρα του, ο οποίος τον συμβούλεψε να αποκαλύψει το μυστικό της μόνο αν το αποκάλυπτε η ίδια  πρώτη, επιλέγει να μην πει στον δικαστή για τον αναλφαβητισμό της Χάννα. Εκείνη καταδικάζεται σε ισόβια κάθειρξη, ενώ οι άλλες γυναίκες σε μικρές ποινές.

 Μέρος 3 
Χρόνια αργότερα, ο Μίχαελ είναι καθηγητής νομικής και διαζευγμένος με μια κόρη. Βασανίζεται ακόμη από τα συναισθήματά του για την Χάννα και αρχίζει να ηχογραφεί αναγνώσεις βιβλίων που της στέλνει στη φυλακή χωρίς καμία αλληλογραφία. Η Χάννα δανείζεται τα βιβλία που αντιστοιχούν στις κασέτες από τη βιβλιοθήκη της φυλακής και σταδιακά μαθαίνει να διαβάζει και να γράφει, ακολουθώντας λέξη προς λέξη  το κείμενο που ακούει. Γράφει στον Μίχαελ, αλλά αυτός δεν απαντά. Μετά από 18 χρόνια,  το 1983, η Χάννα έχει πάρει χάρη και πρόκειται να αποφυλακιστεί. Συμφωνείται ότι ο Μίχαελ θα της βρει ένα μέρος να ζήσει και δουλειά αλλά την ημέρα της απελευθέρωσής της, η Χάννα αυτοκτονεί. Ο Μίχαελ μαθαίνει από τον διευθυντή της φυλακής ότι διάβαζε βιβλία επιζώντων του Ολοκαυτώματος, όπως ο Έλι Βίζελ, ο Πρίμο Λέβι, ο Ταντέους Μπορόφσκι με ιστορίες των στρατοπέδων.  Η Χάνα του άφησε μια αποστολή: να δώσει όλα της τα χρήματα (7.000 μάρκα) στην επιζώσα που είχε καταθέσει στη δίκη. 

Σε ένα ταξίδι του στη Νέα Υόρκη, ο Μίχαελ επισκέπτεται την επιζώσα μάρτυρα στη δίκη, η οποία αρνείται να πάρει τα χρήματα για να μην δώσει στην Χάννα άφεση αμαρτιών για τις πράξεις της. Ο Μίχαελ δώρισε το ποσό σε ένα εβραϊκό φιλανθρωπικό ίδρυμα για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού. Επιστρέφοντας στη Γερμανία, επισκέπτεται τον τάφο της, για πρώτη και μοναδική φορά. Δέκα χρόνια αργότερα, αποφασίζει να γράψει την ιστορία.

 Παγκόσμια επιτυχία 
Το μυθιστόρημα του  Μπέρνχαρντ Σλινκ, ο οποίος προηγουμένως ήταν γνωστός με αστυνομικά μυθιστορήματα, έτυχε θερμής υποδοχής όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και παγκόσμια, κερδίζοντας πολλά βραβεία. Το περιοδικό Der Spiegel έγραψε ότι ήταν ένας από τους μεγαλύτερους θριάμβους της μεταπολεμικής γερμανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα από την εποχή που εκδόθηκεΤο τενεκεδένιο ταμπούρλο (1959) του Γκύντερ Γκρας. Πούλησε 500.000 αντίτυπα στη Γερμανία και κατατάχθηκε 14ο στα 100 αγαπημένα βιβλία των Γερμανών αναγνωστών σε τηλεοπτική δημοσκόπηση το 2007. Ήταν το πρώτο γερμανικό βιβλίο που έφτασε στην 1η θέση στη λίστα με τα μπεστ σέλερ των New York Times. Επιλέχθηκε επίσης για τη Λέσχη Βιβλίου της Όπρα Γουίνφρεϊ. Μεταφράστηκε σε περισσότερες από 50 γλώσσες, περιλαμβάνεται επίσης στο γερμανικό σχολικό πρόγραμμα σπουδών για τη λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος.

 Διακειμενικότητα 
Τα βιβλία που διαβάζονται στο μυθιστόρημα, τόσο από τον Μίκαελ στην Χάννα όσο και από την ίδια την Χάννα αργότερα, είναι κλασικά έργα της παγκόσμιας και της γερμανικής λογοτεχνίας. Περιλαμβάνουν το Έρωτας και ραδιουργία του Φρίντριχ Σίλερ, το Εμίλια Γκαλότι του Γκότχολντ Λέσινγκ, την Οδύσσεια και τη νουβέλα Η κυρία με το σκυλάκι του Τσέχωφ.

 Κριτική - Αντιδράσεις 
Το βιβλίο έγινε δεκτό σε μεγάλο βαθμό θετικά στη Γερμανία και έλαβε θερμούς επαίνους από τον επιδραστικό κριτικό Μαρσέλ Ράιχ- Ρανίτσκι. Αυτό ήταν μια έκπληξη για τον ίδιο τον συγγραφέα, καθώς πίστευε ότι η απεικόνιση της Χάννα θα μπορούσε να παρερμηνευτεί επειδή φαινόταν πολιτικά μη ορθή.

Υπήρχαν όμως και επικριτικές φωνές. Η προσέγγιση του Σλινκ απέναντι στη συμμετοχή και ενοχή της Χάννα στην Τελική λύση συχνά επικρίθηκε για αναθεωρητισμό και παραποίηση της ιστορίας. Στην εφημερίδα Süddeutsche Zeitung, ο Βρετανός Τζέρεμι Άντλερ τον κατηγόρησε για «πολιτισμική πορνογραφία» και είπε ότι το μυθιστόρημα απλοποιεί την ιστορία και αναγκάζει τους αναγνώστες της να ταυτιστούν με τους δράστες υποβαθμίζοντας τις πτυχές της ενοχής και της ευθύνης. Ο Αμερικανός κριτικός Ρον Ρόζενμπαουμ, επικρίνοντας την ταινία που βασίζονταν στο βιβλίο, έγραψε ότι «ακόμη και αν Γερμανοί όπως η Χάννα ήταν μεταφορικά «αναλφάβητοι», θα μπορούσαν να είχαν ακούσει από το στόμα του Χίτλερ στην διαβόητη ραδιοφωνική του εκπομπή του 1939 προς τη Γερμανία και τον κόσμο ότι απειλούσε με εξόντωση των Εβραίων σε περίπτωση που ξεκινούσε ο πόλεμος. Έπρεπε να είσαι κωφός, άλαλος και τυφλός, όχι απλώς αναλφάβητος... Θα έπρεπε να είσαι εξαιρετικά ηλίθιος».

 Κινηματογραφική μεταφορά 

 2008: Σφραγισμένα χείλη, βρετανική ταινία σε σκηνοθεσία Στίβεν Ντάλντρι, χαλαρή κινηματογραφική μεταφορά με τους Κέιτ Γουίνσλετ, Ρέιφ Φάινς, Ντέιβιντ Κρος και Μπρούνο Γκαντς. Η ταινία ήταν υποψήφια για πέντε βραβεία Όσκαρ, με την Κέιτ Γουίνσλετ να κερδίζει το Όσκαρ Α' γυναικείου ρόλου για την ερμηνεία της ως Χάννα Σμιτς.

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Διαβάζοντας στη Χάννα, μτφ. Ιάκωβος Κοπερτί, εκδ. Κριτική, 1998 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Λογοτεχνία για το Ολοκαύτωμα