Ελεύθερο Κράτος του Φιούμε

Το Ελεύθερο Κράτος του Φιούμε ήταν ένα ανεξάρτητο ελεύθερο κράτος από το 1920 έως το 1924. Η επικράτειά του ήταν 28 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Περιλάμβανε την πόλη Φιούμε (νυν Ριέκα, Κροατία) και αγροτικές περιοχές στα βόρειά της, με έναν διάδρομο στα δυτικά της, που τη συνέδεε με το Βασίλειο της Ιταλίας.

Το Φιούμε απέκτησε αυτονομία για πρώτη φορά το 1719, όταν ανακηρύχθηκε ελεύθερο λιμάνι της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με διάταγμα που εξέδωσε ο Αυτοκράτορας Κάρολος ΣΤ΄. Το 1776, κατά τη διάρκεια της βασιλείας της Αυτοκράτειρας Μαρίας Θηρεσίας, η πόλη μεταφέρθηκε στο Βασίλειο της Ουγγαρίας και το 1779 απέκτησε το καθεστώς corpus separatum μέσα σε εκείνο το βασίλειο.

Η πόλη έχασε για λίγο την αυτονομία της το 1848, αφού καταλήφθηκε από τον Κροάτη μπαν (αντιβασιλέα) Γιόσιπ Γέλατσιτς, αλλά την ανέκτησε το 1868, όταν επανεντάχθηκε στο Βασίλειο της Ουγγαρίας, και πάλι ως . Το καθεστώς του Φιούμε ως θύλακα της Ουγγαρίας σήμαινε ότι, παρά το γεγονός ότι ήταν περίκλειστο, το βασίλειο διέθετε λιμάνι. Μέχρι το 1924, το Φιούμε υπήρχε για πρακτικούς σκοπούς ως αυτόνομη οντότητα με στοιχεία κρατικής υπόστασης.

Τον 19ο αιώνα, η πόλη κατοικούνταν κυρίως από Ιταλούς και ως μειονότητες από Κροάτες, Ούγγρους και άλλες εθνότητες. Οι εθνικές πεποιθήσεις άλλαζαν από απογραφή σε απογραφή, καθώς εκείνη την εποχή η «εθνικότητα» οριζόταν κυρίως από τη γλώσσα που μιλούσε κάποιος. Το ιδιαίτερο καθεστώς της πόλης, που βρισκόταν ανάμεσα σε διαφορετικά κράτη, δημιουργούσε μια τοπική ταυτότητα για την πλειοψηφία του πληθυσμού. Οι επίσημες γλώσσες σε χρήση ήταν τα ιταλικά, τα ουγγρικά και τα γερμανικά. Το μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής αλληλογραφίας διεξαγόταν στα ιταλικά και οι περισσότερες οικογένειες μιλούσαν μια τοπική διάλεκτο, ένα μείγμα βενετσιάνικης με λίγες λέξεις κροατικήςIl nuovo Samani: Dizionario del dialetto fiumano (Rome: Società di Studi Fiumani, 2007). Στην ύπαιθρο έξω από την πόλη, μιλιόταν ένα ιδιαίτερο είδος κροατικής τσακαβικής διαλέκτου με πολλές ιταλικές και βενετσιάνικες λέξεις.

 Πολιτική 
Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και την κατάρρευση της Αυστροουγγαρίας, το ζήτημα του καθεστώτος του Φιούμε έγινε σημαντικό διεθνές πρόβλημα. Στο αποκορύφωμα της διαμάχης μεταξύ του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων (αργότερα Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας) και του Βασιλείου της Ιταλίας, οι Μεγάλες Δυνάμεις υποστήριξαν την ίδρυση ενός ανεξάρτητου κράτους-ουδέτερης ζώνης. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Γούντροου Γουίλσον έγινε ο διαμεσολαβητής στη γιουγκοσλαβοϊταλική διαμάχη για την πόλη. Ο Γουίλσον πρότεινε να ιδρυθεί το Φιούμε ως ανεξάρτητο κράτος και, μάλιστα, ως πιθανή έδρα της Κοινωνίας των ΕθνώνLjubinka Toševa-Karpowicz, D'Annunzio u Rijeci : mitovi, politika i uloga masonerije, Rijeka, Izdavački centar Sušak, Biblioteka Dokumenti; sv. 23, 2007..

Η διαμάχη οδήγησε σε ανομία και η πόλη άλλαξε χέρια μεταξύ μιας Νοτιοσλαβικής Εθνικής Επιτροπής και ενός Ιταλικού Εθνικού Συμβουλίου, οδηγώντας τελικά στην απόβαση βρετανικών και γαλλικών στρατευμάτων, τα οποία κατέλαβαν την πόλη. Το Εθνικό Συμβούλιο υπερσφράγισε τα αυστροουγγρικά χαρτονομίσματα, τα οποία χρησιμοποιούνταν ως επίσημο νόμισμα. Την περίπλοκη κατάσταση εκμεταλλεύτηκε ο Ιταλός ποιητής/στρατηγός Γκαμπριέλε Ντ' Ανούντσιο, ο οποίος εισήλθε στην πόλη στις 12 Σεπτεμβρίου 1919 και ξεκίνησε μια δεκαπεντάμηνη περίοδο κατοχής. Ένα χρόνο αργότερα, μετά την αποτυχία των διαπραγματεύσεων με την ιταλική κυβέρνηση, ο Ντ' Ανούντσιο ανακήρυξε την Ιταλική Αντιβασιλεία του Καρνάρο.

Στις 12 Νοεμβρίου 1920, το Βασίλειο της Ιταλίας και το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων υπέγραψαν τη Συνθήκη του Ραπάλο, με την οποία και τα δύο μέρη συμφώνησαν να αναγνωρίσουν «την πλήρη ελευθερία και ανεξαρτησία του Κράτους του Φιούμε και να την σέβονται επ' αόριστον»Συνθήκη του Ραπάλλο, άρθρο 4. Με την πράξη αυτή, δημιουργήθηκε το αιώνιο «Ελεύθερο Κράτος του Φιούμε», το οποίο, όπως αποδείχθηκε, θα υπήρχε ως ανεξάρτητο κράτος για περίπου τέσσερα χρόνια. Το νεοσύστατο κράτος αναγνωρίστηκε αμέσως από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ο Ντ' Ανούντσιο αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη συμφωνία και εκδιώχθηκε από την πόλη από τις τακτικές δυνάμεις του Ιταλικού Στρατού στις επιχειρήσεις των «Αιματηρών Χριστουγέννων» από τις 24 έως τις 30 Δεκεμβρίου 1920.

Τον Απρίλιο του 1921, το εκλογικό σώμα ενέκρινε σχέδιο για ελεύθερο κράτος και κοινοπραξία για τη λειτουργία του λιμανιού. Διεξήχθησαν οι πρώτες βουλευτικές εκλογές, με αντιμέτωπους τους αυτονομιστές και το φιλοϊταλικό Εθνικό Μπλοκ. Το Αυτονομιστικό Κόμμα, το οποίο υποστηρίχθηκε από την πλειοψηφία των Κροατών, κέρδισε 6.558 ψήφους. Το Εθνικό Μπλοκ, που αποτελούνταν από Φασιστικά, Φιλελεύθερα και Δημοκρατικά κόμματα, έλαβε 3.443 ψήφους. Ο ηγέτης του Αυτονομιστικού Κόμματος, Ρικάρντο Τζανέλλα, έγινε πρόεδρος.

Ο έλεγχος του Ελεύθερου Κράτους βρισκόταν σε διαρκή κατάσταση μεταβολής. Μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων του Ντ' Ανούντσιο τον Δεκέμβριο του 1920, το Ιταλικό Εθνικό Συμβούλιο του Φιούμε ανέλαβε τον έλεγχο και διόρισε προσωρινή κυβέρνηση. Μια συμφωνία με τον τοπικό Ιταλό διοικητή παρέδωσε τον έλεγχο στον στρατό στις 18 Ιανουαρίου 1921.

Μια ομάδα πιστών του Ντ' Ανούντσιο κατέλαβε μέρος της πόλης μέχρι που εκδιώχθηκαν με τη σειρά τους τον Σεπτέμβριο. Τον Οκτώβριο, ο αυτονομιστής Ρικάρντο Τζανέλλα διορίστηκε προσωρινός πρόεδρος. Η διακυβέρνησή του διήρκεσε μέχρι τις 3 Μαρτίου 1922, όταν οι Ιταλοί Φασίστες πραγματοποίησαν πραξικόπημα και η νόμιμη κυβέρνηση διέφυγε στην Κραλιέβιτσα. Στις 6 Μαρτίου, ζητήθηκε από την ιταλική κυβέρνηση να αποκαταστήσει την τάξη και ιταλικά στρατεύματα εισήλθαν στην πόλη στις 17 Μαρτίου. Επέστρεψαν τον έλεγχο στη μειοψηφία της συντακτικής συνέλευσης που ήταν πιστή στους Ιταλούς προσαρτητές.

Μετά τη διακήρυξη της Συνθήκης του Ραπάλο, το Κομουνιστικό Κόμμα του Φιούμε ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1921. Το Κομουνιστικό Κόμμα του Φιούμε ήταν το μικρότερο Κομουνιστικό Κόμμα στον κόσμο. Ιδρύθηκε ακολουθώντας τις αρχές της Τρίτης Διεθνούς, σύμφωνα με τις οποίες κάθε κυρίαρχο κράτος έπρεπε να έχει τη δική του οργάνωση Κομουνιστικού ΚόμματοςMihael Sobolevski, Luciano Giuricin, Il Partito Comunista di Fiume, (1921–1924): Documenti-Građa, Centro di ricerche storiche Rovigno, Fiume: Centar za historiju radničkog pokreta i NOR-a Istre, 1982, pp. 20–21.. 
μικρογραφία|Το λιμάνι του Φιούμε το 1923
Στις 27 Ιανουαρίου 1924, το Βασίλειο της Ιταλίας και το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων υπέγραψαν τη Συνθήκη της Ρώμης συμφωνώντας στην προσάρτηση του Φιούμε από την Ιταλία και στην απορρόφηση του Σούσακ από το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. Όλα τα μέρη επικύρωσαν τη συμφωνία στη Ρώμη στις 22 Φεβρουαρίου 1924 και τέθηκε σε ισχύ την ίδια ημέρα. Η εξόριστη κυβέρνηση του Ελεύθερου Κράτους θεώρησε αυτή την πράξη άκυρη και μη δεσμευτική βάσει του διεθνούς δικαίου και συνέχισε τις δραστηριότητές της μέχρι και μετά τη δεκαετία του '50Massagrande, Danilo L., Italia e Fiume 1921–1924: dal 'Natale di sangue' all'annessione, Milano, Cisalpino – Goliardica Istituto Editoriale, 1982.. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Ζανέλα και ο Τίτο συζητούσαν ακόμη την πιθανότητα επαναφοράς του παλιού ελεύθερου κράτους, αλλά οι αλλαγές στη διεθνή γεωπολιτική εικόνα οδήγησαν το γιουγκοσλαβικό κομουνιστικό καθεστώς να αδράξει την ευκαιρία και να προσαρτήσει την πόλη το 1947 μετά από δύο χρόνια κατοχής, με τη βοήθεια της ισχυρής υποστήριξης του Στάλιν κατά τη διάρκεια της ειρηνευτικής διάσκεψης του Παρισιού.

 Συνέπειες 
Με την παράδοση της Ιταλίας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το ζήτημα της «Ριέκα» επανήλθε στην επιφάνεια. Το 1944, μια ομάδα πολιτών εξέδωσε το Υπόμνημα Λιβουρνία, στο οποίο συνιστούσε τη δημιουργία ενός συνομοσπονδιακού κράτους από τα τρία καντόνια Φιούμε, Σούσακ και Ιλίρσκα Μπίστριτσα . Τα νησιά Κρκ (Βέλια), Κρες (Χέρσο) και Λόσινι (Λούσινο) θα εντάσσονταν επίσης στο κοινό συγκρότημα (μια κυβέρνηση που θα λειτουργούσε υπό κοινή διακυβέρνηση)Plovanić, Mladen: Liburnisti i autonomaši 1943–1944, Dometi god. XIII. br. 3-4-5, σσ. 51–54 και n. 6, σσ. 68–96, Ριέκα 1980.. Ο Ζανέλα της εξόριστης κυβέρνησης εξακολουθούσε να επιδιώκει την αποκατάσταση του Ελεύθερου ΚράτουςBallarini, Amleto. L’antidannunzio a Fiume – Riccardo Zanella, Trieste: Edizioni Italo Svevo, 1995..

Οι γιουγκοσλαβικές Αρχές, οι οποίες απελευθέρωσαν την πόλη από τη γερμανική κατοχή στις 3 Μαΐου 1945, διαφώνησαν με τα σχέδια και έλαβαν συγκεκριμένα μέτρα για την επίλυση της διαφοράς. Οι ηγέτες των αυτονομιστών δολοφονήθηκαν και ο Ζανέλα κρύφτηκε. Με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947, το Φιούμε (νυν Ριέκα) και η Ίστρια έγιναν επίσημα μέρος της ΓιουγκοσλαβίαςTreaty of Peace with Italy, Signed in Paris, on 10 February 1947, Part I, Section I, Article 3.

 Δείτε επίσης 

 Ιταλική Αντιβασιλεία του Καρνάρο
 Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης
 Ελεύθερη Πόλη του Ντάντσιχ

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Πόλεις-κράτη
Κατηγορία:Πρώην κράτη του Μεσοπολέμου
Κατηγορία:Πρώην κράτη των Βαλκανίων
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα κροάτικα
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα γερμανικά
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα ουγγρικά
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα ιταλικά
Κατηγορία:Γιουγκοσλαβική Κροατία