Ασίκ Τσελεμπή

Ο Πιρ Μεχμέτ (Pir Mehmet, «Μεχμέτ ο Πιρ»· 1520–1572), περισσότερο γνωστός με το προσωνύμιο Ασίκ Τσελεμπή (Âşık Çelebi, «Ευγενής Βάρδος» στα τουρκικά), ήταν Οθωμανός βιογράφος, ποιητής και μεταφραστής. Γεννημένος στο Πρίζρεν του σημερινού Κοσσυφοπεδίου, υπηρέτησε ως καδής (δικαστής) σε πολλές πόλεις της Ρούμελης. Σήμερα το συγγραφικό του έργο θεωρείται μείζονος σημασίας για τη μελέτη της οθωμανικής γραμματείας. 

 Βίος 
Ο Τσελεμπή γεννήθηκε στο Πρίζρεν της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σύμφωνα με τον Σκωτσέζο οριενταλιστή Ε. Γκιμπ ο Τσελεμπή ήταν «γηγενής της Προύσας», ενώ ο Οθωμανός βιβλιογράφος Ριγιαζί Μεχμέτ Εφέντη σημείωνε πως ο Τσελεμπή ήταν από την Ρούμελη. Παρ' όλα αυτά, οι περισσότερες σύγχρονες μελέτες συμφωνούν για το Πρίζρεν ως τόπο γέννησης. Το βαπτιστικό του όνομα ήταν Πιρ Μεχμέτ και καταγόταν από οικογένεια Τούρκων σάγιντ. Ο πατέρας του, γιος κάποιου Μεχμέτ Ναττά που εγκαταστάθηκε στην Προύσα στα τέλη του 14ου αιώνα, υπηρετούσε ως καδής στα Σκόπια. Η μητέρα του ήταν κόρη του περίφημου λόγιου και καζασκέρη Μουεγιέντζαντε Αμπντουραχμάν Τσελεμπί. Σε πολύ μικρή ηλικία έχασε τη μητέρα του, ενώ σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών έχασε και τον πατέρα του.

Μετά τον θάνατο του πατέρα του, αναχώρησε αρχικά για τη Φιλιππούπολη και αργότερα για την Κωνσταντινούπολη. Εκεί φοίτησε σε μεντρεσέ υπό την καθοδήγηση των σπουδαιότερων διδασκάλων της εποχής, όπως τον μεσνεβί Σουρούρι, τον Τασκεπρουλουζαντέ, τον Αραπζαντέ, τον Σατζλί Εμίρ, τον Χασάν Τσελεμπή, τον Εμπουσσούντ Εφέντη και τον Μουχιντίν Φενάρι, λαμβάνοντας εξαιρετική παιδεία. Τότε άρχισε να χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Ασίκ, με το οποίο έγινε ευρύτερα γνωστός. Ξεκίνησε να συλλέγει τις απαραίτητες πληροφορίες για να δημιουργήσει μια τεζκιρέ (βιογραφικό-φιλολογικό λεξικό ποιητών), εντασσόμενος σε λογοτεχνικούς κύκλους. Κατά την περίοδο αυτή γνώρισε πολλούς σπουδαίους ποιητές της εποχής, με προεξάρχοντες τους Ζατί, Χαγιαλί και Γιαχιά Μπέη.

Η πρώτη του θέση στη δημόσια διοίκηση ήταν εκείνη του γραμματέα δικαστηρίου στην Προύσα, όπου υπηρέτησε επίσης ως επίτροπος σε βακούφι. Το 1546 επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, όπου, με τη συνδρομή του δασκάλου του Εμίρ Γκισού, έλαβε θέση κληρικού στη δικαστική υπηρεσία. Υπέβαλε αίτηση για την ανώτερη θέση του αρχιγραμματέα του Αυτοκρατορικού Συμβουλίου, η οποία είχε χηρέψει μετά τον θάνατο του Ρετζέπ Τσελεμπί, αλλά απέτυχε· κατόπιν αποδέχθηκε θέση γραμματέα στο Γραφείο των Φετφάδων. Στη συνέχεια ξεκίνησε την θητεία του ως καδής στην Σηλυβρία και κατά τη διάρκεια της ζωής του υπηρέτησε σε διάφορα σημαντικά κέντρα, μεταξύ των οποίων η Πρίστινα, τα Σέρβια, η Άρτα, το Κράτοβο, η Νικόπολη, το Ρούσε και η Αλάγια. Ωστόσο, συνολικά δεν κατόρθωσε να επιτύχει τη θέση που επιθυμούσε διακαώς, εκείνη του Νακιμπου’λ-εσράφ (Nakibü'l-eşraf), δηλαδή του ανώτατου εκπροσώπου των σάγιντ και σαρίφ της Αυτοκρατορίας, αξίωμα που είχαν κατέχει ο πατέρας και ο παππούς του.

Μετέφρασε στην οθωμανική τουρκική γλώσσα πλήθος ποιητικών και πεζών έργων, αρχικά γραμμένων στα αραβικά, ενώ συνέγραψε και δικά του έργα, τα οποία εντάσσονται στην κοινή πολιτισμική παράδοση των Οθωμανών του 16ου αιώνα. Οι μεταφράσεις του από τα αραβικά αποδεικνύουν υψηλή γλωσσική επάρκεια και βαθιά κατανόηση της γλώσσας· παράλληλα, αναδεικνύεται σε πολλές περιπτώσεις ως δεινός γνώστης της περσικής, ενώ το εύρος της γνώσης του στην οθωμανική λογοτεχνία υπήρξε αξιοσημείωτο.

Ο Ασίκ έζησε για πολλά χρόνια ως καδής στα Σκόπια, όπου και απεβίωσε το 1571 ή το 1572, όταν προσβλήθηκε από πλευρίτιδα, από την οποία δεν κατάφερε να αναρρώσει. Ενταφιάστηκε εκεί, στην περιοχή που σήμερα αντιστοιχεί στον Δήμο Γκάζι Μπάμπα. Ο τουρμπές του είναι γνωστός ως Τουρμπές του Ασίκ Τσελεμπή. Υπέστη σοβαρές ζημιές από τον σεισμό του 1963 και δεν επισκευάστηκε ή ανακατασκευάστηκε από τις γιουγκοσλαβικές αρχές. Σήμερα σώζονται μόνον ερείπια.

 Έργο 
μικρογραφία|444x444εσ|Σελίδα από τις Αισθήσεις των Ποιητών του Τσελεμπή, όπου περιγράφεται η ζωή του Οθωμανού κλασικού ποιητή Τασλιτζαλή Γιαχγιά, 1571

 «Αισθήσεις των Ποιητών» (Meşâirü’ş-Şuârâ), μια τεζκιρέ που συνέγραψε το 1568, ενώ υπηρετούσε ως καδής στο Κράτοβο, και την αφιέρωσε στον Σουλτάνο Σελίμ Β΄. Το έργο αποτελεί εξαιρετική πηγή όχι μόνο για τη ζωή και το έργο των Οθωμανών ποιητών, αλλά και για την κοινωνική ζωή και τα ήθη της λόγιας-γραφειοκρατικής τάξης της Κωνσταντινούπολης του 16ου αιώνα, στην οποία ανήκε και ο ίδιος. Έχουν διασωθεί τριάντα αντίγραφα, γεγονός που το καθιστά τη δεύτερη πλέον διαδεδομένη τεζκιρέ μετά εκείνη του Λατιφί Τσελεμπή (1491–1582), η οποία σώζεται σε ενενήντα μία αντιγραφές. Η Μεσαΐριου’σ-Σουαρά περιλαμβάνει 427 ποιητές, με παραδείγματα σε ποίηση και πρόζα. Ανάμεσα στα ποιητικά παραδείγματα που παραθέτει, λίγα είναι εκείνα που εκτίθενται για να επιδείξουν την καλλιτεχνική του δεινότητα· τα περισσότερα χρησιμοποιούνται στρατηγικά, με σκοπό την απόδοση συναισθημάτων κόπου, χαράς ή επιθυμίας. Θεωρείται από τους Τούρκους ως ένα από τα ωραιότερα δείγματα του είδους στην ιστορία τους. Ο Τσελεμπή είχε συλλάβει την ιδέα συγγραφής ενός τέτοιου έργου ήδη από νεαρή ηλικία· προετοιμάστηκε συστηματικά και μελέτησε προγενέστερες τεζκιρέ. Την ίδια εποχή και ο Λατιφί σκόπευε να συγγράψει ένα τέτοιο είδος, έτσι και οι δύο συμφώνησαν να συνεργαστούν, με τον Ασίκ να προτείνει μια καινοτόμο μέθοδο ταξινόμησης κατά αλφαβητική σειρά. Ο Λατιφί, ωστόσο, διακόπτοντας τη συνεργασία, υιοθέτησε ο ίδιος την τεχνική και συνέγραψε μόνος το έργο του. Ωστόσο η τεζκιρέ του Τσελεμπή ξεχωρίζει για την πρωτοτυπία της: δεν περιορίζεται σε βιογραφικά στοιχεία, αλλά εισδύει στον χαρακτήρα, την ψυχολογία και την καθημερινότητα των ποιητών, φθάνοντας έως και σε μικρές «κουτσομπολίστικες» λεπτομέρειες. Οι πληροφορίες του βασίζονται κυρίως σε προσωπικές εμπειρίες, παρατηρήσεις και αφηγήσεις, καθώς ο ίδιος υπήρξε στενός φίλος σχεδόν όλων των ποιητών που μνημονεύει. Η αξία της έγκειται κυρίως στην ψυχολογική διεισδυτικότητα, στη ζωντανή απεικόνιση και στα εύστοχα λογοτεχνικά πορτρέτα. Οι αφηγήσεις του, εμπλουτισμένες με ανέκδοτα, διηγήσεις και προσωπικές μνήμες, προσδίδουν ζωντάνια και ιδιαίτερο ύφος. Επιπλέον, αποτελεί σημαντικό δείγμα πλούσιας οθωμανικής πρόζας, γεμάτης με secî (ομοιοκαταληξία), λογοπαίγνια και ρητορικά στολίδια· παρά την περιπλοκότητα, η γλαφυρότητα και η ειλικρίνεια του ύφους την καθιστούν ελκυστική.

 «Μετάφραση του Κήπου των Μαρτύρων» (Tercüme-i Revzatü’ş-Şühedâ): Μετάφραση στην τουρκική του έργου Ο Κήπος των Μαρτύρων του Χουσεΐν Βαΐζ-ι Κασεφί, που ανήκει στο είδος των maktel. Θεωρείται ότι γράφτηκε πριν από το 1546. Διασώζονται τρία χειρόγραφα.

 «Μετάφραση των Ανεμώνων του Νουμάν» (Tercüme-i Şakâikü’n-Nu‘mâniyye): Μετάφραση του ομώνυμου αραβικού έργου του ιστορικού και επιστήμονα Τασκεπρουλιζαντέ. 

 «Η καθαρή χρυσή συμβουλή προς τους βασιλείς» (Tercümetü’t-Tibrü’l-Mesbûk fî Nasîhati’l-Mülûk): Τουρκική μετάφραση του έργου του Πέρση λογίου και θεολόγου Αλ-Γκαζάλι, το οποίο συντάχθηκε στα περσικά κατόπιν εντολής του Σουλτάνου Σαντζάρ και έπειτα μεταφράστηκε στα αραβικά. Ένα χειρόγραφο φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Παλατιού Τοπ Καπί.

 «Ερμηνεία των Σαράντα Χαντίθ» (Şerh-i Ehâdîs-i Erba‘în): Ο Τσελεμπή είχε δύο Hadîs-i Erba‘în. Το ένα ήταν δική του συλλογή, ενώ το άλλο τουρκική μετάφραση το ομώνυμου αραβικού έργου. Το προσωπικό του έργο δεν έχει ακόμη βρεθεί, ενώ το δεύτερο εκδόθηκε με τίτλο Hadîs-i Erba‘în Tercümesi.

 «Μετάφραση του Κήπου των Ενάρετων» (Tercüme-i Ravzü’l-Ahyâr): Μετάφραση από τα αραβικά στην τουρκική του έργου του Μουχγιϊντδίν Μεχμέτ Χατιπζαντέ, το οποίο ανήκει στο είδος των siyasetnâme. Μεταφράστηκε κατόπιν εντολής του Σελίμ Β΄. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μετάφραση αποσπασμάτων από το έργο Rabî‘ü’l-Ebrâr του Ζεμαχσερί. Δύο χειρόγραφα φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη του Σουλεϊμανιγιέ.

 «Η ανάβαση της οικογένειας και η οδός της δικαιοσύνης» (Mi‘racü’l-‘Ayâle ve Minhâcü’l-‘Adâle): Μετάφραση στα τουρκικά ειδικά για τον Σελίμ Β΄. Δύο χειρόγραφα βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη του Παλατιού Τοπ Καπί.

 «Συμπλήρωμα στις «Ανεμώνες» (Zeylü’ş-Şakâik): Περιέχει τις βιογραφίες σαράντα δύο προσωπικοτήτων· συντάχθηκε ως zeyl (συμπλήρωμα) στο έργο Şakâik και προσφέρθηκε στον Σοκολού Μεχμέτ Πασά. Ένα πλήρες χειρόγραφο φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Σουλεϊμανιγιέ, ενώ άλλα δύο βρίσκονται στη Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.

 «Το χρονικό της εκστρατείας του Σίγκετβαρ» (Sigetvarnâme): Ένα Gazavâtnâme (ιστορικό βιβλίο θρησκευτικών πολέμων) που περιγράφει την εκστρατεία του Σουλεϊμάν Α΄στο Σίγκετβαρ της Ουγγαρίας. Συγγράφηκε σε μορφή mesnevî. Το έργο δεν βρεθεί μέχρι στιγμής.

 «Ύμνος στην Προύσα» (Şehrengiz-i Bursa): Ένα Şehrengiz (ύμνος στην πόλη) που έγραψε ο Τσελεμπή το 1541 και περιγράφει τις ομορφιές της Προύσας. Δεν έχει εντοπιστεί μέχρι τώρα κάποιο χειρόγραφο.

 «Συλλογή ποιημάτων» (Divan): Το μοναδικό χειρόγραφο βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Άγκυρας. Πρόκειται μάλλον για divançe (μικρή συλλογή), η οποία γράφτηκε όταν ήταν καδής στα Σέρβια.

 «Σύνοψη ειδήσεων για τις αρετές της Μεδίνας» (Hülâsatü’l-Ahbâr fî Fedâili’l-Medîne): Έργο αφιερωμένο στις αρετές και στην ιστορία της Μεδίνας. Βρίσκεται καταχωρισμένο στη Βιβλιοθήκη του Σουλεϊμανιγιέ (συλλογή Εσάντ Εφέντη, αρ. 2378).

 Παραπομπές 
Κατηγορία:Οθωμανοί συγγραφείς
Κατηγορία:Τούρκοι ποιητές
Κατηγορία:Τούρκοι μεταφραστές
Κατηγορία:Κοσοβάροι
Κατηγορία:Χρονογράφοι
Κατηγορία:Βιογράφοι

 Πηγές 
 Kut, Günay, «Âşık Çelebi». Τουρκική Ισλαμική Εγκυκλοπαίδεια, Τόμος 3, 1991 (στα τουρκικά).
 Kılıç, Filiz, ÂŞIK ÇELEBİ DÎVÂNI (PDF). Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού, Γενική Διεύθυνση Βιβλιοθηκών.