Μπερλίν, Αλεξάντερπλατς

Μπερλίν, Αλεξάντερπλατς () είναι μυθιστόρημα του Άλφρεντ Ντέμπλιν που εκδόθηκε το 1929. Ο υπότιτλος Η ιστορία του Φραντς Μπίμπερκπφ προστέθηκε από τον εκδότη για να αποτρέψει τους αναγνώστες να συνδέσουν την πλοκή με τον ομώνυμο σταθμό μετρό στην πλατεία Αλεξάντερπλατς. 

Είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα του γερμανικού μοντερνισμού και χαρακτηρίζεται από καινοτόμο δομή, εξπρεσιονιστική γλώσσα και ποιητική αφηγηματική τεχνική. Η πλοκή προωθείται με μια σειρά από πειραματικές λογοτεχνικές τεχνικές, όπως εναλλαγές οπτικής γωνίας, εσωτερικό μονόλογο και μοντάζ από άρθρα εφημερίδων, τραγούδια, ομιλίες, ραδιοφωνικές ανακοινώσεις κλ. που συνθέτουν την ατμόσφαιρα της εποχής.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, στο Βερολίνο, ο Φραντς Μπίμπερκπφ αποφυλακίζεται μετά την έκτιση 4ετούς ποινής φυλάκισης για τον φόνο της ερωμένης του. Είναι αποφασισμένος να ζήσει νόμιμα, ωστόσο σύντομα ο υπόκοσμος της πόλης τον παρασύρει στη δίνη της παρανομίας. Μέχρι την τελική λύτρωση, υπομένει σοβαρά χτυπήματα της μοίρας και βυθίζεται στην άβυσσο, πριν αναγεννηθεί τελικά ως νέος άνθρωπος.

Το έργο είναι ένα σημαντικό ντοκουμέντο των αρχών του 20ού αιώνα, ιδιαίτερα της εποχής της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. 

Είναι ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της γερμανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, περιλαμβάνεται ανάμεσα στα 100 κορυφαία βιβλία όλων των εποχών, στη Βιβλιοθήκη των 100 βιβλίων και στα Καλύτερα γερμανικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα.  

 Χαρακτηριστικά 
Το μυθιστόρημα σκιαγραφεί μια ζοφερή εικόνα της ζωής στη μεγαλούπολη, κλασικό θέμα του λογοτεχνικού εξπρεσιονισμού. Διαδραματίζεται στις εργατικές γειτονιές γύρω από την Αλεξάντερπλατς στο Βερολίνο τη δεκαετία του 1920. Αν και το ύφος του Ντέμπλιν μερικές φορές συγκρίνεται με αυτό του Τζέιμς Τζόις, κριτικοί όπως ο Βάλτερ Μπένγιαμιν κάνουν διάκριση μεταξύ της ροής της συνείδησης του Οδυσσέα και της κάπως ηπιότερης μορφής του εσωτερικού μονολόγου και της τεχνικής του μοντάζ του μυθιστορήματος του Ντέμπλιν. Σημαντικές βιβλικές και αρχαιοελληνικές μορφές εμφανίζονται όπως η Πόρνη της Βαβυλώνας που συμβολίζει την παρακμιακή χαρά της ζωής, την αμαρτία και την κακία, ο Μολώχ της μητρόπολης που παρασύρει τον αντιήρωα σε μια ζωή εξαχρείωσης και η αρχαιοελληνική θεότητα Θάνατος, που λειτουργούν αλληγορικά. Επιπλέον, ραδιοφωνικές ανακοινώσεις, άρθρα εφημερίδων, διαφημιστικές αφίσες, τραγούδια, πολιτικά συνθήματα, προπαγανδιστικοί λόγοι και λογοτεχνικά έργα γνωστά εκείνη την εποχή είναι διάσπαρτα σε όλη την αφήγηση και αναμειγνύονται με τον εσωτερικό μονόλογο του αντιήρωα. Περιλαμβάνονται περιγραφές σκηνών της ζωής στο Βερολίνο, όπως τις βλέπει ο Μπίμπερκοπφ, δελτία καιρού και λεπτομέρειες για την πόλη, όπως γεωγραφικές συντεταγμένες και πληροφορίες για τον αριθμό των σιδηροδρομικών σταθμών. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται στο μυθιστόρημα η εικόνα της δαιμονοποιημένης πόλης-τέρατος. 

Η πλατεία Αλεξάντερπλατς με το γραφείο της αστυνομίας στο κέντρο και τις μπυραρίες, τα ύποπτα καταστήματα και τα λημέρια των κλεφτών στην περιφέρεια δεν είναι απλώς ένα φόντο αλλά τμήμα της ιστορίας. Οι πολλαπλές οπτικές γωνίες δημιουργούν μια πολύπλευρη αφηγηματική δομή. Το στυλ είναι κινηματογραφικό, με φανταχτερές εικόνες και γρήγορο ρυθμό.

Σχεδόν όλοι οι χαρακτήρες είναι απόβλητοι της κοινωνίας: καταδικασμένοι εγκληματίες, κλέφτες, πόρνες, μαστροποί, άτομα με προβλήματα συμπεριφοράς, ομοφυλόφιλοι, βετεράνοι πολέμου, Εβραίοι και κομμουνιστές.

Η πλοκή είναι επηρεασμένη από την κοινωνική και πολιτική αναταραχή της εποχής και αντανακλά το χάος και την αβεβαιότητα που κυριαρχούσε κατά τη διάρκεια της κοινωνικά και πολιτικά ασταθούς περιόδου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Περιέχει συγκεκριμένες αναφορές στην πολιτική κατάσταση, την ομοφυλοφιλία και τα εβραϊκά θέματα, ωστόσο, η πολιτική παραμένει κάπως στο παρασκήνιο: ο Μπίμπερκοπφ πουλάει ναζιστικές εφημερίδες και παρακολουθεί κομμουνιστικές συγκεντρώσεις, αλλά δεν βρίσκει κανένα από τα δύο ιδιαίτερα ελκυστικό.

 Υπόθεση 
μικρογραφία|Αλεξάντερπλατς, 1912
Ο πρώην εργάτης 40χρονος Φραντς Μπίμπερκπφ αποφυλακίζεται τέσσερα χρόνια αφότου σκότωσε την ερωμένη του Ίντα από ζήλια. Μετά την αποφυλάκιση, κατευθύνεται στην Αλεξάντερπλατς αποφασισμένος να βρει δουλειά και να ζήσει μια φυσιολογική, αξιοπρεπή ζωή. Η πολύβουη πόλη τον τρομάζει: παντού υπάρχει φασαρία και συνωστισμός, διαφημιστικές αφίσες και νέον πινακίδες, φωνές και κυκλοφοριακό χάος, μουσική και καβγάδες. Βρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπος με το έγκλημα και την πορνεία. 

Ο Φραντς προσπαθεί να τα βγάλει πέρα ως πλανόδιος πωλητής υφασμάτων και πωλητής εφημερίδων και περνάει τα βράδια του σε μαστροπεία, μπυραρίες και αίθουσες χορού όπου γνωρίζει την Πολωνέζα Λίνα, η οποία γίνεται ερωμένη του. Αλλά δεν αργεί να βρεθεί ξανά σε λάθος κύκλους. Ο θείος της, Ότο Λούντερς αρχικά τον πλησιάζει ως φίλο, αλλά αργότερα τον χρησιμοποιεί. Ο Φραντς κυκλοφορεί στον κόσμο των ιερόδουλων, των μαστροπών, των κλεφτών, των δολοφόνων, των πολιτικών ακτιβιστών και των ανέργων. Γνωρίζει τον Ράινχολντ, αρχηγό μιας εγκληματικής συμμορίας, ο οποίος τον εμπλέκει βαθιά στον εγκληματικό υπόκοσμο του Βερολίνου. Όταν, κατά τη διάρκεια μιας ληστείας ο Φραντς μετανιώνει, ο Ράινχολντ τον σπρώχνει έξω από το αυτοκίνητό του. Τραυματισμένος, καταλήγει στο νοσοκομείο και το χέρι του ακρωτηριάζεται. Αφού αναρρώνει, επιστρέφει στα μπαρ της Αλεξάντερπλατς. Γνωρίζει την ανήλικη πόρνη Μίζε και ζουν μαζί με χρήματα από τους πλούσιους εραστές της. Μπλέκει ξανά με τον Ράινχολντ και συμμετέχει ενεργά σε αρκετές διαρρήξεις. Ο Φραντς καυχιέται για την ερωμένη του και τον προκαλεί. Ο Ράινχολντ προσπαθεί να κερδίσει την Μίζε, αλλά δεν τα καταφέρνει. Την παρασύρει σε ένα δάσος και προσπαθεί να την αποπλανήσει. Όταν εκείνη αρνείται, τη βιάζει και τη στραγγαλίζει. Στη συνέχεια τη θάβει στο δάσος.

Αρχικά ο Φραντς δεν υποψιάζεται τον λόγο της εξαφάνισής της, νομίζει ότι τον έχει εγκαταλείψει, αλλά σύντομα βρίσκεται το πτώμα της και η υπόθεση εμφανίζεται στις εφημερίδες. Ο Μπίμπερκοπφ κατηγορείται για τον φόνο, καταζητείται και συλλαμβάνεται. Στη φυλακή, βρίσκεται σε κατάθλιψη για μεγάλο διάστημα και μεταφέρεται σε ψυχιατρικό άσυλο. Εκεί, ετοιμοθάνατος καθώς αρνείται να φάει, έχει παραληρηματικές συναντήσεις με τον Θάνατο για δύο νύχτες και στο τέλος αυτής της περιόδου μετάνοιας ξαναγεννιέται σαν ένας νέος άνθρωπος. Αποκαλύπτεται ότι ο δολοφόνος είναι ο Ράινχολντ. Ο Μπίμπερκοπφ αθωώνεται για τη δολοφονία της Μίζε, απελευθερώνεται και πιάνει δουλειά σαν βοηθός θυρωρού σε ένα εργοστάσιο.

 Έμπνευση και κυκλοφορία 
Ο Άλφρεντ Ντέμπλιν πιθανότατα άρχισε να γράφει για το μυθιστόρημα τον Οκτώβριο του 1927. Πιθανή πηγή έμπνευσης ίσως ήταν η βωβή ταινία Βερολίνο, η Συμφωνία μιας Μεγαλούπολης, η οποία έκανε πρεμιέρα στις 23 Σεπτεμβρίου 1927, και, όπως και το μυθιστόρημα του Ντέμπλιν, εφάρμοσε πειραματική τεχνική επεξεργασίας. Τον Απρίλιο του επόμενου έτους, ο συγγραφέας ανακοίνωσε για πρώτη φορά το μυθιστόρημα και αμέσως δημοσίευσε αρκετά αποσπάσματα.

Το βιβλίο δημοσιεύθηκε το 1929 και ήταν η μεγαλύτερη λογοτεχνική επιτυχία του Ντέμπλιν, πούλησε 20.000 αντίτυπα μέχρι το 1930. Ακολούθησαν άλλα 30.000 αντίτυπα πριν οι Ναζί το χαρακτηρίσουν «εκφυλισμένη τέχνη» το 1933 και το κάψουν σε δημόσιες καύσεις βιβλίων. Ωστόσο, μεταφράσεις είχαν ήδη εμφανιστεί από το 1930, κάνοντας τον Ντέμπλιν γνωστό στο εξωτερικό.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Μπερλίν Αλεξάντερπλατς, μτφ. Μηνάς Παράσχης, εκδ. Οδυσσέας, πρώτη έκδοση το 1982 και με τον τίτλο Βερολίνο Αλεξάντερπλατς το 2013.  

 Διασκευές 
Το μυθιστόρημα έχει διασκευαστεί για την οθόνη τρεις φορές με τον ίδιο τίτλο:

 Το 1931, κυκλοφόρησε μια κινηματογραφική διασκευή από τον σκηνοθέτη Φιλ Γιούτσι. Ο Άλφρεντ Ντέμπλιν εργάστηκε προσωπικά στο σενάριο μαζί με άλλους σεναριογράφους. Η ταινία γυρίστηκε πριν οι Ναζί καταλάβουν την εξουσία, αλλά ήταν ήδη παντοδύναμοι και έτσι παραλείπονται πολλά σημεία, ώστε να αποφύγει τη λογοκρισία τους.
 Μια δεύτερη κινηματογραφική μεταφορά, σε σκηνοθεσία Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ προβλήθηκε στη Γερμανία το 1980 τόσο ως τηλεοπτική σειρά όσο και ως ταινία 15 ωρών. 
 Ο Μπουρχάν Κουρμπάνι σκηνοθέτησε την πιο πρόσφατη κινηματογραφική διασκευή, η οποία έκανε πρεμιέρα στο 70ό Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου το 2020. Στη δική του 3ωρη εκδοχή, ο πρωταγωνιστής είναι πρόσφυγας από τη Γουινέα-Μπισάου.

Έχει διασκευαστεί για το θέατρο. 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες
Κατηγορία:Λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού
Κατηγορία:Μυθιστορήματα σχετικά με το Βερολίνο