Έξω από την πόρτα

Έξω από την πόρτα () είναι θεατρικό έργο του Βόλφγκανγκ Μπόρχερτ   γραμμένο σε λίγες μέρες το φθινόπωρο του 1946. Παρουσιάστηκε στο γερμανικό ραδιόφωνο τον Φεβρουάριο 1947.

Το έργο αναφέρεται στη μοίρα των Γερμανών στρατιωτών που υπηρέτησαν στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και επέστρεψαν στην κατεστραμμένη πατρίδα τους μετά τον πόλεμο σωματικά και ψυχικά τραυματισμένοι. 

Η ιστορία επικεντρώνεται στον Μπέκμαν, έναν Γερμανό βετεράνο πολέμου που επιστρέφει από τον πόλεμο, ο οποίος, μετά από τρία χρόνια ως αιχμάλωτος πολέμου, δεν καταφέρνει να επανενταχθεί στην  ζωή. Ενώ εξακολουθεί να βασανίζεται από τις εμπειρίες του πολέμου, όσοι τον περιβάλλουν έχουν προ πολλού απωθήσει το παρελθόν. Στα διάφορα στάδια της αναζήτησής του για μια θέση στην μεταπολεμική κοινωνία, ο Μπέκμαν απευθύνει ερωτήσεις σε διάφορους, μεταξύ των οποίων στον Θεό και στον Θάνατο. Στο τέλος, παραμένει αποκλεισμένος από την κοινωνία και τα ερωτήματά του μένουν αναπάντητα.

Λόγω της κυκλοφορίας του κατά την ευαίσθητη περίοδο αμέσως μετά τον πόλεμο, ο Μπόρχερτ έδωσε στο έργο του τον υπότιτλο «Ένα έργο που κανένα θέατρο δεν θέλει να παρουσιάσει και κανένα κοινό δεν θέλει να δει». Παρά ταύτα, η πρώτη ραδιοφωνική μετάδοση σημείωσε τεράστια επιτυχία όπως και οι παραστάσεις στο θέατρο που έκαναν τον μέχρι πρότινος άγνωστο συγγραφέα διάσημο. Η πρώτη θεατρική παραγωγή ανέβηκε την επόμενη μέρα από τον πρόωρο θάνατο του Μπόρχερτ, στις 21 Νοεμβρίου 1947 στο Αμβούργο.

Το έργο χρησιμοποιεί εξπρεσιονιστικές φόρμες και μπρεχτικές τεχνικές, όπως την αποστασιοποίηση. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η συχνότητα των (συχνά ρητορικών) ερωτήσεων που ο ήρωας θέτει στους άλλους ή στον εαυτό του.

Το έργο του Μπόρχερτ θεωρείται το σημαντικότερο θεατρικό έργο της λογοτεχνίας των ερειπίων, όταν οι συγγραφείς της μεταπολεμικής γερμανικής λογοτεχνίας αναφέρθηκαν στα γεγονότα και τις συνέπειες του Β' ΠΠ, εστιάζοντας στα προβλήματα της επιστροφής των βετεράνων, την «ώρα μηδέν», τη φτώχεια, την πείνα, τα βάσανα, την ενοχή και την εξιλέωση, την καθημερινή ζωή στα ερείπια και τα τραύματα του πολέμου.

Αν και ο Β' ΠΠ έλαβε χώρα πριν από δεκαετίες, το δράμα δεν έχει χάσει την επικαιρότητά του. Εστιάζει επανειλημμένα στον πόλεμο και σε θέματα της ηθικής ευθύνης και της ενοχής. Η μοίρα του Μπέκμαν δεν είναι μοναδική. Είναι ένας διαχρονικός μάρτυρας και λογοτεχνική απόδειξη ότι ο πόλεμος αφαιρεί από τους ανθρώπους ακριβώς αυτό που χρειάζονται για να ζήσουν: την πίστη, την αγάπη και την ελπίδα. Έχει μεταφραστεί σε 40 γλώσσες με παγκόσμια επιτυχία και ανεβαίνει στη θεατρική σκηνή έως την εποχή μας. Στην Ελλάδα παίχτηκε για πρώτη φορά στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος τη θεατρική περίοδο 1980 - 1981. 

Τη δεκαετία του 1990, το έργο επικρίθηκε για τη μονόπλευρη εστίασή του στους Γερμανούς ως θύματα, χωρίς αναφορές στο Ολοκαύτωμα ή άλλα εγκλήματα πολέμου της Βέρμαχτ.

 Σύνοψη πλοκής 
μικρογραφία|Οι προβλήτες του Αγίου Παύλου στο Λάντουνγκσμπρικεν στο Αμβούργο
Το έργο αποτελείται από πρόλογο και πέντε σκηνές σε μία πράξη. Διαδραματίζεται, ως ένα μείγμα πραγματικότητας, αλληγορίας και ονείρου, κατά τη διάρκεια μιας βραδιάς, τρία χρόνια μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ. Το σκηνικό είναι το Αμβούργο, και συγκεκριμένα οι προβλήτες του Αγίου Παύλου στο Λάντουνγκσμπρικεν και το προάστιο Μπλάνκενεζε στις όχθες του Έλβα.

 Πρόλογος 
Στον πρόλογο, ο συγγραφέας παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή. Ο 25χρονος Μπέκμαν, που αναφέρεται μόνο με το επώνυμό του, είναι ένας πρώην λοχίας της Βέρμαχτ που επέστρεψε στην πατρίδα του από το Ανατολικό μέτωπο, μετά τρία χρόνια αιχμαλωσίας στη Σιβηρία. Κουτσαίνει, κρυώνει και πεινάει. Φοράει ένα παλιό στρατιωτικό παλτό και γυαλιά αντιασφυξιογόνου μάσκας, δεμένα με κορδόνι, με τα οποία βλέπει καλύτερα αφού έχασε τα γυαλιά του πριν από πολύ καιρό.

Ένα βράδυ στον ποταμό Έλβα, ένας νεκροθάφτης και ένας ηλικιωμένος βλέπουν έναν άνδρα που πηδάει στο νερό. Ο νεκροθάφτης είναι η προσωποποίηση του Θανάτου. Είναι καλοταϊσμένος και σε εξαιρετική διάθεση. Η επιχείρησή του ακμάζει, καθώς οι άνθρωποι πεθαίνουν συχνά. Ο ηλικιωμένος είναι ο Θεός και θρηνεί τη μοίρα των παιδιών του άτυχου άνδρα, μια μοίρα που ο ίδιος ήταν ανίσχυρος να αλλάξει. Από τότε που οι άνθρωποι έχουν σταματήσει να πιστεύουν σε αυτόν, ο θάνατος έχει γίνει η νέα θεότητα.  Αδιάφορος, ο νεκροθάφτης συμφωνεί ότι αυτό είναι πράγματι πολύ τραγικό και του λέει να μην θρηνεί τον άτυχο. Είναι ένας από τους πολλούς των οποίων ο θάνατος δεν έχει καμία σημασία.

 Όνειρο 
Μετά από απόπειρα αυτοκτονίας, ο Μπέκμαν ξυπνάει και βρίσκεται να επιπλέει στον Έλβα. Το ποτάμι εμφανίζεται με τη μορφή μιας μητρικής φιγούρας. Μόλις ανακαλύπτει ότι ο Μπέκμαν είναι αποφασισμένος να αυτοκτονήσει, δεν δέχεται τα προβλήματά του ως λόγους αυτοκτονίας: είναι 25 ετών και πρέπει να ζήσει. Τον αποκαλεί λιπόψυχο και του εξηγεί ότι δεν θα τον αφήσει να αυτοκτονήσει. Το όνειρο τελειώνει με το ποτάμι να τον ξεβράζει στην όχθη.

 Πρώτη σκηνή 
μικρογραφία|Το ερειπωμένο Αμβούργο το 1947
Ο Μπέκμαν είναι ξαπλωμένος στην όχθη. Ένας άγνωστος τον πλησιάζει, αυτοαποκαλούμενος «Άλλος». Λέει ότι θα είναι πάντα στο πλευρό του Μπέκμαν και θα τον ενθαρρύνει. Είναι άνθρωπος αισιόδοξος που πιστεύει στο καλό. Ο Μπέκμαν του λέει να φύγει, αλλά ο Άλλος μένει και κάνει ερωτήσεις. Του εξηγεί γιατί δεν έχει πια μικρό όνομα: «Μπέκμαν» τον αποκάλεσε η γυναίκα του όταν επέστρεψε σπίτι μετά από τρία χρόνια και τη βρήκε με άλλο άντρα. Και μιλάει για το παιδί του, που κείται νεκρό κάτω από τα ερείπια, χωρίς ο ίδιος να το έχει δει ποτέ.

Μια νεαρή γυναίκα πλησιάζει και προσφέρεται να βοηθήσει τον Μπέκμαν, δίνοντάς του στεγνά ρούχα και λίγη ζεστασιά. Εξηγεί ότι τον βοηθάει επειδή είναι βρεγμένος και παγωμένος. Ο Άλλος παραμένει, σκεπτόμενος την ανθρωπότητα: Τη μια στιγμή θέλουν να αυτοκτονήσουν, αλλά η συνάντηση με μια γυναίκα είναι αρκετή για να τους επαναφέρει στη ζωή.

 Δεύτερη σκηνή 
Ο Μπέκμαν ακολουθεί τη γυναίκα στο σπίτι της. Αυτή γελάει με τα γυαλιά του, που θυμίζουν μάσκα αερίων, της θυμίζει φάντασμα. Του βγάζει τα γυαλιά κι εκείνος βλέπει τον κόσμο γκρίζο και θολό. Του δίνει το σακάκι του συζύγου της, ο οποίος είναι αγνοούμενος μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ εδώ και τρία χρόνια. Ξαφνικά, ακούει κρότο από πατερίτσες και εμφανίζεται ο σύζυγος της γυναίκας απαιτώντας το σακάκι και τη γυναίκα του. Ο Μπέκμαν φεύγει.

Ο Άλλος εμποδίζει τον Μπέκμαν να αναζητήσει ξανά τον δρόμο προς τον Έλβα. Ο Μπέκμαν εξηγεί ότι αισθάνεται ένοχος: ήταν ο λοχίας του ανάπηρου άνδρα και ο ακρωτηριασμός του οφείλεται σε εντολή που του είχε δώσει. Αισθάνεται επίσης υπεύθυνος για τον θάνατο 11 στρατιωτών σε μια μονάδα αναγνώρισης. Ο Άλλος προτείνει να επισκεφθεί τον πρώην συνταγματάρχη του και να του μετακυλήσει την ευθύνη.

 Τρίτη σκηνή 
Ο συνταγματάρχης δειπνεί με την οικογένειά του. Η γυναίκα και η κόρη του τρομοκρατούνται, ο γαμπρός του είναι πιο θαρραλέος. Ο Μπέκμαν κατηγορεί τον συνταγματάρχη ότι για 3 χρόνια έτρωγε χαβιάρι ενώ οι άντρες του υπέφεραν. Στη συνέχεια του διηγείται έναν εφιάλτη που τον στοιχειώνει κάθε βράδυ: ένας άντρας (ο Θάνατος ξανά) παίζει εμβατήρια σε ένα ξυλόφωνο φτιαγμένο από ανθρώπινα οστά τρέχοντας πέρα ​​δώθε και ιδρώνοντας με αίμα. Το αίμα του δίνει κόκκινες ρίγες στο πλάι του παντελονιού του (σαν αυτές ενός στρατηγού). Στο άκουσμα της μουσικής, αμέτρητοι στρατιώτες σηκώνονται από τους τάφους τους. Ο στρατηγός τοποθετεί τον Μπέκμαν επικεφαλής της στρατιάς των νεκρών, οι οποίοι συνεχώς φωνάζουν το όνομα του Μπέκμαν μέχρι που αυτός ουρλιάζει στον ύπνο του και ξυπνάει.

Ο Μπέκμαν λέει στον συνταγματάρχη ότι επέστρεψε για να του μεταφέρει την ευθύνη για τους 11 άνδρες που χάθηκαν υπό τις εντολές του, μια διαταγή που του είχε δώσει κάποτε ο συνταγματάρχης. Στη συνέχεια, ελπίζει να κοιμηθεί επιτέλους ήσυχα. Ο συνταγματάρχης του αποκαλύπτει ότι χιλιάδες άνδρες σκοτώθηκαν στη μάχη υπό τις διαταγές του, με άλλους 11 δεν θα άλλαζε τίποτε, και γελάει δυνατά βρίσκοντας την ιδέα πολύ περίεργη. Προτείνει στον Μπέκμαν να μεταφέρει το αστείο του στη σκηνή. Ο Μπέκμαν αρπάζει ένα μπουκάλι ρούμι και λίγο ψωμί από το τραπέζι και φεύγει.  

 Τέταρτη σκηνή 
μικρογραφία|Αιχμάλωτοι πολέμου επιστρέφουν στη Λειψία το 1950
Αφού ήπιε πολύ, ο Μπέκμαν βλέπει κι αυτός τον κόσμο σαν ένα γελοίο τσίρκο και, ελπίζοντας να βγάλει τα προς το ζην, εμφανίζεται σε ένα καμπαρέ και απαγγέλλει στον διευθυντή μια σαρκαστική διασκευή ενός δημοφιλούς στον πόλεμο τραγουδιού Η γυναίκα ενός γενναίου μικρού στρατιώτη. Αλλά για τον διευθυντή είναι πολύ σκοτεινή και δυσοίωνη. Οι άνθρωποι, του λέει, αυτή την εποχή θέλουν κάτι ενθαρρυντικό, εμψυχωτικό. Όταν ο Μπέκμαν αντιτείνει ότι περιγράφει την αλήθεια, ο σκηνοθέτης απαντά ότι η αλήθεια και η τέχνη δεν έχουν τίποτα κοινό. Κανείς δεν θέλει πια να μάθει τίποτε για την αλήθεια. Ο Μπέκμαν πικραίνεται και φεύγει.

Ο Μπέκμαν θέλει για άλλη μια φορά να πέσει στον Έλβα, αλλά πάλι ο Άλλος τον αποτρέπει και του δίνει την ιδέα να επιστρέψει στους γονείς του. Ο Μπέκμαν εκφράζει ενθουσιασμό για πρώτη (και μοναδική) φορά. Με ανανεωμένη ελπίδα, ξεκινάει για το παλιό σπίτι του.

 Πέμπτη σκηνή 
Στο σπίτι των γονιών του, μια γυναίκα που δεν έχει ξαναδεί (η κυρία Κράμερ) ανοίγει την πόρτα και τον ενημερώνει ότι το διαμέρισμα πλέον της ανήκει. Τον ενημερώνει ότι οι γονείς του αυτοκτόνησαν επειδή ο πατέρας του ήταν μέλος των Ναζί και η σύνταξη και το σπίτι του αφαιρέθηκαν μετά τον πόλεμο. Ο Μπέκμαν καταρρέει στα σκαλιά μπροστά από την πόρτα, απελπισμένος και εξαντλημένος.

Σε ένα όνειρο, όλοι οι χαρακτήρες επιστρέφουν για να δικαιολογηθούν. Ο Μπέκμαν ρωτάει τον Θεό ποιος τον αποκάλεσε «Θεό της αγάπης» και πότε ήταν στοργικός κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ο Θεός υπερασπίζεται τον εαυτό του λέγοντας ότι οι άνθρωποι έχουν απομακρυνθεί και φεύγει, θρηνώντας για τα φτωχά παιδιά του. Ο Θάνατος εμφανίζεται ως οδοκαθαριστής και υπόσχεται στον Μπέκμαν ότι η πόρτα του είναι πάντα ανοιχτή. Ο Άλλος προσπαθεί να τον ξυπνήσει από το όνειρο και να τον πείσει ότι οι άνθρωποι είναι καλοί και ότι ενώ υπάρχει πάντα πόνος στον κόσμο, υπάρχει ελπίδα και ευτυχία. Το να σκέφτεσαι τον πόνο δεν μπορεί να πετύχει τίποτα. Μπορείς να βελτιώσεις τα πράγματα εστιάζοντας στο καλό. Για τον συνταγματάρχη, είναι απλώς κάποιος χαμένος ούτως ή άλλως. Ο διευθυντής του καμπαρέ τον βλέπει ως προορισμένο για τραγικούς ρόλους, τους οποίους, δυστυχώς, κανείς δεν θέλει να δει πια. Η κυρία Κράμερ συγκινείται από το «αγόρι», αλλά λέει ότι δεν μπορεί κανείς να θρηνεί τους πάντες. Η σύζυγός του περνάει χωρίς να τον αναγνωρίζει, αγκαλιάζοντας έναν άλλο άντρα. Τελικά, εμφανίζεται η νεαρή γυναίκα. Ψάχνει τον Μπέκμαν από τότε που τον συνάντησε και τον θέλει ζωντανό μαζί της. Αλλά ο ανάπηρος άντρας της την απομακρύνει. 

Ο Μπέκμαν ξυπνάει από το όνειρο. Σκέφτεται όλα όσα του έχουν συμβεί από την επιστροφή του και δεν βρίσκει κανένα λόγο να ζήσει. Ρωτάει τι πρέπει να κάνει. Ρωτάει γιατί και για ποιον πρέπει να ζήσει. Συνειδητοποιεί ότι τώρα, που απαιτεί απαντήσεις, κανείς δεν είναι πια εκεί: ούτε ο Θεός, ούτε ο Θάνατος, και ο Άλλος έχει επίσης εξαφανιστεί. Στέκεται μόνος έξω από όλες τις πόρτες και καταλήγει ρωτώντας αν θα απαντήσει κάποιος, αλλά κανείς δεν απαντά.

 Διασκευές 
Το 1949 έγινε μια κινηματογραφική μεταφορά του έργου, με τίτλο Liebe 47 (Αγάπη 47) σε σκηνοθεσία Βόλφγκανγκ Λιμπενάινερ, με πρόσθετες σκηνές και συμφιλιωτικό τέλος.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 
 Έξω από την πόρτα, μτφ. Παναγιώτης Σκούφης, εκδ. Δωδώνη 
 Ο περιθωριακός, εκδ. Στοχαστής 
 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Επακόλουθα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στη Γερμανία
Κατηγορία:Θεατρικά έργα που έγιναν ταινίες