Τυπολογία (αρχαιολογία)

Η τυπολογία (typology) συνιστά θεμελιώδη μέθοδο στην αρχαιολογική έρευνα. Αποτελεί εργαλείο οργάνωσης και ταξινόμησης των υλικών καταλοίπων με βάση μορφολογικά, λειτουργικά ή τεχνολογικά χαρακτηριστικά. Στόχος της είναι η δημιουργία συστηματικών κατηγοριών που επιτρέπουν την κατανόηση χρονολογικών, πολιτισμικών και κοινωνικών φαινομένων. Η ανάγκη για τυπολογία προκύπτει από την ίδια τη φύση του αρχαιολογικού υλικού: ανασκάπτονται τεράστιες ποσότητες τεχνέργων, τα οποία, χωρίς συστηματική ταξινόμηση, θα ήταν αδύνατο να αναλυθούν και να ερμηνευτούνAdams & Adams 1991, σ. 15..

Η τυπολογία δεν είναι απλώς μια τεχνική κατηγοριοποίησης. Συνιστά, επίσης, ερμηνευτική στρατηγική. Η επιλογή των χαρακτηριστικών που ορίζουν έναν «τύπο» σχετίζεται με τις θεωρητικές προϋποθέσεις του εκάστοτε ερευνητή και με τα ερωτήματα που τίθενται. Έτσι, η τυπολογία αντανακλά τόσο επιστημονικές όσο και πολιτισμικές αντιλήψειςTrigger 2006, σ. 178..

Θεωρητικό πλαίσιο της τυπολογίας
Έννοια του τύπου
Ο «τύπος» αποτελεί αναλυτική κατασκευή, μια αφαιρετική κατηγορία που δημιουργείται για να ομαδοποιήσει αντικείμενα με κοινά χαρακτηριστικά. Δεν αντιστοιχεί κατ’ ανάγκην σε πραγματικές κατηγορίες του παρελθόντος, αλλά χρησιμεύει ως εργαλείο συγκριτικής ανάλυσηςO’Brien & Lyman 2002, σ. 29..

Κλασικές προσεγγίσεις
Η τυπολογία αναπτύχθηκε ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα, στο πλαίσιο της προσπάθειας των αρχαιολόγων να θέσουν επιστημονική τάξη στο υλικό που ανακάλυπταν. Ο Όσκαρ Μοντέλιους (Oscar Montelius), για παράδειγμα, ανέπτυξε χρονολογικά συστήματα για την Εποχή του Χαλκού στη Σκανδιναβία, με βάση τη διαδοχή των μορφών σε αντικείμενα όπως ξίφη και κοσμήματαTrigger 2006, σ. 164. Η τυπολογία, έτσι, συνδέθηκε στενά με τη χρονολόγηση.

Κριτική και εξέλιξη
Με την ανάπτυξη της διαδικαστικής αρχαιολογίας (processual archaeology) τη δεκαετία του 1960, η τυπολογία απέκτησε πιο λειτουργικό χαρακτήρα: δεν εστίαζε μόνο στην περιγραφή μορφών, αλλά και στη σύνδεση με οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές διαδικασίεςBinford 1962, σ. 219.. Στη μεταδιαδικαστική αρχαιολογία (post-processual) , αντίθετα, δόθηκε έμφαση στη συμβολική διάσταση των τεχνέργων και στην κοινωνική τους σημασία, γεγονός που οδήγησε σε επανερμηνεία των τυπολογικών συστημάτωνHodder & Hutson 2003, σ. 72..

Εφαρμογές της τυπολογίας
Χρονολόγηση

Η τυπολογία παραμένει βασικό εργαλείο για τη σχετική χρονολόγηση αρχαιολογικών συμφραζομένων. Μελετώντας τις αλλαγές στη μορφή και στη διακόσμηση κεραμεικών ή άλλων αντικειμένων, οι αρχαιολόγοι κατασκευάζουν χρονολογικές ακολουθίες (seriation)Rice 2015, σ. 287..

Κατανόηση εμπορικών δικτύων
Η ανάλυση τυπολογιών επιτρέπει την ιχνηλάτηση εμπορικών και πολιτισμικών δικτύων. Η παρουσία τυπολογικά όμοιων κεραμεικών σε διαφορετικές περιοχές υποδεικνύει πιθανώς ανταλλαγές ή κοινές παραδόσειςVanPool & Leonard 2011, σ. 101.

Κοινωνική ερμηνεία
Τα αντικείμενα δεν είναι μόνο εργαλεία αλλά και φορείς κοινωνικής σημασίας. Η τυπολογία μπορεί να αποκαλύψει διαφοροποιήσεις στην κατανάλωση και χρήση αντικειμένων μεταξύ κοινωνικών ομάδωνHodder & Hutson 2003, σ. 89.

Παραδείγματα
Νεολιθική κεραμεική
Η ανάλυση της Νεολιθικής κεραμικής στην Ελλάδα έχει βασιστεί σε τυπολογικά σχήματα που ομαδοποιούν αγγεία ανάλογα με σχήμα και διακόσμηση. Αυτές οι κατηγορίες επιτρέπουν τον εντοπισμό χρονολογικών φάσεων και πολιτισμικών διαφορών ανάμεσα σε περιοχές, όπως η Θεσσαλία και η ΜακεδονίαAndreou et al. 1996, σ. 57..

Μινωική και Μυκηναϊκή περίοδος
Στην αρχαία Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα, η τυπολογία κεραμεικών (π.χ. Kamares ware, Mycenaean LH IIIC) έχει επιτρέψει την ακριβή χρονολόγηση ανακτορικών φάσεων και τη συσχέτιση με εμπορικές σχέσεις στην  ανατολική ΜεσόγειοShelmerdine 2008, σ. 291..

Ρωμαϊκή κεραμεική
Η terra sigillata, ένα τυποποιημένο ρωμαϊκό κεραμεικό είδος, αποτελεί κλασικό παράδειγμα τυπολογικής ανάλυσης. Η αναγνώριση διαφορετικών εργαστηρίων και η χρονολόγηση παραγωγών βασίστηκαν στην τυπολογία σχημάτων και σφραγίδωνWells 2015, σ. 136..

Σύγχρονες εξελίξεις
Ψηφιακή τυπολογία
Οι νέες τεχνολογίες έχουν ανανεώσει τη μελέτη της τυπολογίας. Τρισδιάστατες σαρώσεις και αναλύσεις μορφής με αλγορίθμους (morphometric analysis) επιτρέπουν πιο αντικειμενική και ποσοτική κατηγοριοποίησηVanPool & Leonard 2011, σ. 144..

Διεπιστημονική προσέγγιση
Η τυπολογία πλέον δεν αντιμετωπίζεται απομονωμένα, αλλά σε συνδυασμό με αρχαιομετρικές μεθόδους (χημικές αναλύσεις, πετρογραφία) που επιβεβαιώνουν ή επανερμηνεύουν τυπολογικές κατηγορίεςRice 2015, σ. 312..

Κριτική της αντικειμενικότητας
Σύγχρονοι μελετητές επισημαίνουν ότι η τυπολογία, παρά τη φαινομενική της ουδετερότητα, ενσωματώνει θεωρητικές και ιδεολογικές παραδοχές. Η επιλογή χαρακτηριστικών και η κατασκευή τύπων δεν είναι ποτέ πλήρως ουδέτερηO’Brien & Lyman 2002, σ. 65..

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Adams, W.Y., & Adams, E.W. (1991). Archaeological Typology and Practical Reality: A Dialectical Approach to Artifact Classification. Cambridge University Press. ISBN 9780521381987
Andreou, S., Fotiadis, M., & Kotsakis, K. (1996). The Neolithic and Bronze Age of Northern Greece. In: Curtis, J., & Nicgorski, A. (eds.), Greek Prehistory. Routledge. ISBN 9780415117976
Binford, L. (1962). Archaeology as Anthropology. American Antiquity, 28(2), 217–225. DOI: 10.2307/278380
Hodder, I., & Hutson, S. (2003). Reading the Past: Current Approaches to Interpretation in Archaeology (3rd ed.). Cambridge University Press. ISBN 9780521528849
O’Brien, M.J., & Lyman, R.L. (2002). Applying Evolutionary Archaeology: A Systematic Approach. Springer. DOI: 10.1007/978-0-306-47648-9
Rice, P.M. (2015). Pottery Analysis: A Sourcebook (2nd ed.). University of Chicago Press. ISBN 9780226923223
Shelmerdine, C.W. (2008). The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age. Cambridge University Press. ISBN 9780521814447
Trigger, B.G. (2006). A History of Archaeological Thought (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 9780521600491
VanPool, T.L., & Leonard, R.D. (2011). Quantitative Analysis in Archaeology. Wiley-Blackwell. ISBN 9780470240284
Wells, P.S. (2015). How Ancient Europeans Saw the World: Vision, Patterns, and the Shaping of the Mind in Prehistoric Times. Princeton University Press. ISBN 9780691168351

Κατηγορία:Μέθοδοι χρονολόγησης
Κατηγορία:Αρχαιολογική θεωρία
Κατηγορία:Μουσειολογία