Herr Mannelig

Το Herr Mannelig (επίσης γνωστό ως Bergatrollets frieri, «Η πρόταση του Ορεινού Τρολ») είναι μια σουηδική παραδοσιακή μπαλάντα που αφηγείται την ιστορία ενός θυληκού ορεινού τρολ (bergatroll) το οποίο ζητά σε γάμο έναν νεαρό ανθρώπινο άντρα. Το τρολ προσπαθεί να πείσει τον «Κύριο Μάνελιγκ» (Herr Mannelig) να την παντρευτεί. Του προσφέρει πολλά υλικά δώρα, όμως εκείνος την απαρνιέται επειδή δεν είναι χριστιανή. Υπονοείται ότι το τρολ στην πραγματικότητα είναι μια ειδωλολάτρισσα γυναίκα που πιστεύει στην παλιά θρησκεία της Σουηδίας, και ότι το τραγούδι συμβολίζει την αντίσταση ενός νεαρού Χριστιανού άντρα απέναντι στον υλικό πειρασμό που θα συνεπαγόταν η αποστασία.

 Ιστορία του τραγουδίου 
Η μπαλάντα δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1877 ως δημοτικό τραγούδι της περιοχής Σόντερμανλαντ (καταγεγραμμένο στην ενοριακή εκκλησία της Λούντα, στον δήμο του Νίκεπινγκ). Μια παραλλαγή από την ενορία Νέσχουλτα, στον δήμο της Έσκελστουνα, που εκδόθηκε στην ίδια συλλογή το 1882, έφερε τον τίτλο Skogsjungfruns frieri («Η πρόταση της νεράιδας του δάσους», skogsjungfru ή skogsnufva σημαίνει θηλυκή νεράιδα ή ξωτικό του δάσους).H. Aminson, Bidrag till Södermanlands äldre Kulturhistoria, på uppdrag af Södermanlands Fornminnesförening vol. 3 (1882), 34–36  Έχουν καταγραφεί και άλλες παραλλαγές, στις οποίες ο νεαρός άνδρας που δέχεται την πρόταση αποκαλείται «Herr Magnus» (Herr Magnus och Hafstrollet, Hertig Magnus och Hafsfrun, όπου hafstroll ή hafsfru είναι νύμφη της θάλασσας, νεκ ή γοργόνα). Ορισμένες παραλλαγές φαίνεται να ταυτίζουν τον ήρωα της μπαλάντας με τον Μάγκνους, Δούκα του Έστεργκετλαντ, ενσωματώνοντας ένα υποτιθέμενο επεισόδιο κατά το οποίο ο δούκας, σε προχωρημένη ηλικία και με διανοητική εξασθένιση, ρίχτηκε στο νερό βλέποντας ένα τέτοιο πνεύμα να του γνέφει. Το έργο Hertig Magnus och sjöjungfrun («Ο Δούκας Μάγκνους και η Γοργόνα») είναι οπερέτα του Ίβαρ Χάλστρεμ σε λιμπρέτο του Φρανς Χέντμπεργκ (1862).

Οι στίχοι της μπαλάντας του 1877 αποτελούνται από επτά στροφές, με ρεφρέν στη φωνή του τρολ (Herr Mannelig trolofven I mig, «Κύριε Μάνελιγκ, θέλεις να μνηστευθείς μαζί μου;»). Η πρώτη στροφή λειτουργεί ως εισαγωγή, αναφέροντας για το τρολ ότι «είχε ψεύτικη γλώσσα» (Hon hade en falskeliger tunga), υποδηλώνοντας ότι επιχειρεί να εξαπατήσει τον νεαρό άνδρα· αυτό έρχεται σε αντίθεση με την παραλλαγή της Νέσχουλτα, όπου αναφέρεται πως «hon sjong med så rörande tunga» («τραγουδούσε με συγκινητική [συγκινητικά φορτισμένη] γλώσσα»), διατύπωση που μπορεί ή όχι να υπονοεί εξαπάτηση. Οι στροφές 2–5 είναι στη φωνή του τρολ, το οποίο υπόσχεται δώδεκα άλογα, δώδεκα μύλους, ένα επίχρυσο σπαθί και ένα πουκάμισο από μετάξι αντίστοιχα· η 6η στροφή είναι στη φωνή του νεαρού, που απορρίπτει την πρόταση, αποκαλώντας το τρολ «από τη γενιά του Νεκ, ενός πνεύματος του νερού, και του διαβόλου» (af Neckens och djävulens stämma· στην παραλλαγή της Νέσχουλτα αρνείται επειδή είχε ορκιστεί να μη νυμφευθεί ειδωλολάτρισσα). Η τελευταία στροφή παρουσιάζει το τρολ να τρέχει μακριά θρηνώντας («Αν είχα πάρει τον όμορφο νεαρό / θα είχα αποφύγει τα βάσανά μου» – Hade jag fått den fager ungersven / Så hade jag mistat min plåga). Η παραλλαγή της Νέσχουλτα είναι συγγενής, αλλά περιέχει πέντε επιπλέον στροφές με υποσχόμενα δώρα· η λίστα περιλαμβάνει (στις στροφές 2–10): ένα κάστρο, δώδεκα άλογα, έναν στάβλο, δώδεκα μύλους, ένα επίχρυσο σπαθί, ένα πουκάμισο από μετάξι, ένα κόκκινο βελούδινο σκουφί, μια μπλε κάπα, και τέλος θησαυρό από χρυσάφι και διαμάντια.

Το θέμα ανήκει στον τύπο «Η ελπίδα των νεράιδων για χριστιανική σωτηρία» (αρ. 5050) κατά την ταξινόμηση του Christansen (1958).Reidar Thoralf Christiansen, The Migratory Legends: A Proposed List of Types with a Systematic Catalogue of the Norwegian Variants (1958); type 5050: "Fairies' Hope for Christian Salvation". Το ίδιο μοτίβο αξιοποίησε ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν στη Μικρή Γοργόνα (Den Lille Havfrue, 1837), έργο που επηρεάστηκε από την Undine του Φρίντριχ ντε λα Μοτ Φουκέ (1811), βασισμένη τελικά στη θεωρία του Παράκελσου ότι ορισμένα πνεύματα της φύσης στερούνται ψυχής και επομένως «είναι πρόθυμα να εγκαταλείψουν τη ζωή της ελευθερίας τους, να παντρευτούν θνητούς, να βιώσουν ανθρώπινο πόνο και έτσι να κερδίσουν πνευματική αθανασία».Jean-Charles Seigneuret, Dictionary of Literary Themes and Motifs, Volume 1 (1988), p. 170. Στη γερμανική λαογραφία, το θέμα εκφράζεται συνήθως με τη νύμφη του νερού που προσπαθεί να παρασύρει τον νέο στην απώλεια, αντί να ζητά σωτηρία μέσω αυτού (πρβλ. Der Fischer του Γκαίτε, 1779· Loreley του Κλέμενς Μπρεντάνο, 1801). Τα φύλα αντιστρέφονται στη γερμανική μπαλάντα Es freit ein wilder Wassermann, που καταγράφηκε το 1813 στο Γιοάχιμσταλ της Βρανδεμβούργου, όπου ένα αρσενικό πνεύμα του νερού ζητά σε γάμο μια νεαρή γυναίκα.

Το τραγούδι, στην εκδοχή του 1877, έγινε δημοφιλές από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 στα μουσικά είδη Neofolk, Φολκ ροκ και Neo-Medieval (νεο-μεσαιωνική), μετά την ένταξή του στο άλμπουμ Guds spelemän της Σουδικής φολκ ροκ μπάντας Garmarna (1996). Ακολούθησαν εκτελέσεις από συγκροτήματα όπως οι In Extremo, Verehrt und angespien (1999), Haggard, Eppur Si Muove (2004), Heimataerde, Dark Dance (2009), Midnattsol, The Aftermath (2018), SKÁLD, Huldufólk (2023), μεταξύ άλλων.

 Στίχοι 
 ΣουηδικάDer Text folgt H. Aminson (wie Anm. 1), S. 21–23.
Bittida en morgon, innan solen upprann,
Innan foglarna började sjunga,
Bergatrollet friade till fager ungersven.
Hon hade en falskeliger tunga:

Herr Mannelig, herr Mannelig, trolofven I mig,
För det jag bjuder så gerna;
I kunnen väl svara endast ja eller nej.
Om I viljen eller ej.

Eder vill jag gifva de gångare tolf,
Som gå uti rosendelunden;
Aldrig har det varit någon sadel uppå dem,
Ej heller betsel uti munnen.

Eder vill jag gifva de qvarnarna tolf,
Som stå mellan Tillö och Ternö;
Stenarna de äro af rödaste gull,
Och hjulen silfverbeslagna.

Eder vill jag gifva ett förgyllande svärd,
Som klingar utaf femton guldringar;
Och strida huru I strida vill,
Stridsplatsen skolen I väl vinna.

Eder vill jag gifva en skjorta så ny,
Den bästa I lysten att slita;
Inte är hon sömnad av nål eller trå,
Men virkat av silket det hvita.

Sådana gåfvor toge jag väl emot,
Om du vore en kristelig qvinna,
Men nu så är du det värsta bergatroll
Af Neckens och djävulens stämma.

Bergatrollet ut på dörren sprang,
Hon rister och jämrar sig svåra:
Hade jag fått den fager ungersven,
Så hade jag mistat min plåga. Ελληνική μετάφραση
Νωρίς ένα πρωί, προτού ο ήλιος ανατείλει,
προτού τα πουλιά αρχίσουν να τραγουδούν,
το ορεινό τρολ ζήτησε σε γάμο έναν όμορφο νέο
είχε όμως γλώσσα απατηλή:

Κυρ Μάνελιγκ, Κυρ Μάνελιγκ, μνηστεύσου με,
δέξου πρόθυμα αυτά που σου προσφέρω.
Μπορείς να μου απαντήσεις μόνο «ναι» ή «όχι»
αν θέλεις ή αν δε θέλεις.

Θα σου χαρίσω δώδεκα άλογα,
που βόσκουν στους ροδόκηπους.
Ποτέ δε φόρεσαν σέλα επάνω τους μέχρι τώρα,
ούτε χαλινάρι στο στόμα.

Θα σου χαρίσω δώδεκα μύλους,
που στέκονται ανάμεσα στο Τίλλε και το Τέρνε.
Οι μυλόπετρες είναι από κατακόκκινο χρυσάφι
κι οι τροχοί τους με ασήμι στολισμένοι.

Θα σου χαρίσω ένα επίχρυσο σπαθί,
που κουδουνίζει με δεκαπέντε χρυσούς κρίκους.
Κι όπως κι αν πολεμήσεις,
τη μάχη σίγουρα θα την κερδίσεις.

Θα σου χαρίσω ένα πουκάμισο καινούριο,
το καλύτερο που θα ποθούσες να φορέσεις.
Δεν είναι ραμμένο με βελόνα και κλωστή,
μα πλεγμένο με λευκό μετάξι.

Τέτοια δώρα ευχαρίστως θα δεχόμουν,
αν ήσουν γυναίκα χριστιανή
μα τώρα είσαι το πιο φριχτό τρολ του βουνού,
από το γένος του Νεκ και του διαβόλου.

Το τρολ πετάχτηκε έξω από την πόρτα,
τρέμοντας και θρηνώντας πικρά:
«Αν είχα πάρει τον όμορφο νέο,
θα είχα λυτρωθεί από τα βάσανά μου».

 Παραπομπές