Μεταδιαδικαστική αρχαιολογία

Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία (post-processual archaeology) εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ως απάντηση στην «επιστημονική επανάσταση» της διαδικαστικής αρχαιολογίας, η οποία κυριάρχησε τις δύο προηγούμενες δεκαετίες. Η διαδικαστική προσέγγιση, εμπνευσμένη από τον θετικισμό και τις φυσικές επιστήμες, αντιμετώπιζε την αρχαιολογία ως μια αντικειμενική, νόμο-καθοδηγούμενη επιστήμη που μπορούσε να ανακαλύψει καθολικές αρχές κοινωνικής εξέλιξηςBinford, 1962· Trigger, 2006.. Αντίθετα, οι μεταδιαδικαστικοί αρχαιολόγοι, με κύριο εκπρόσωπο τον Ίαν Χόντερ, τόνισαν ότι η ερμηνεία του παρελθόντος δεν μπορεί να είναι ουδέτερη, καθώς διαμεσολαβείται από τις εμπειρίες, τις αξίες και τις ιδεολογίες του παρόντοςHodder, 1985.

Κεντρικές αρχές και θεωρητικές επιρροές
Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία επηρεάστηκε από την ερμηνευτική φιλοσοφία, τη σημειωτική και τις μεταμοντέρνες θεωρίες. Ο Χόντερ  υποστήριξε ότι τα υλικά κατάλοιπα λειτουργούν ως «σύμβολα εν δράσει», αντανακλώντας και διαμορφώνοντας κοινωνικές σχέσειςHodder, 1991.. Οι  Σανκς και Τίλλεϊ εισήγαγαν την κριτική θεωρία και τις φουκωικές αναλύσεις εξουσίας, υπογραμμίζοντας ότι κάθε αρχαιολογική αφήγηση ενσωματώνει κοινωνικούς αγώνες και ιδεολογικές θέσειςShanks και Tilley, 1987.. Η έννοια της πολυφωνίας (multivocality) έγινε κεντρική, επισημαίνοντας ότι διαφορετικές ομάδες (π.χ. τοπικές κοινότητες, μειονότητες, ερευνητές) μπορούν να έχουν διαφορετικές, αλλά ισότιμες, ερμηνείες του παρελθόντοςShanks & Hodder, 1995..

Μεθοδολογικές προσεγγίσεις
Οι μεταδιαδικαστικοί αρχαιολόγοι απέρριψαν την αποκλειστική χρήση ποσοτικών μεθόδων και καθολικών μοντέλων, επιλέγοντας ποιοτικές και ερμηνευτικές πρακτικές. Η εθνοαρχαιολογία, η ανάλυση υλικής κουλτούρας μέσω συμβολικών και κοινωνικών πλαισίων, και η ενσωμάτωση της ανθρωπολογίας και της κοινωνιολογίας αποτέλεσαν βασικά εργαλείαHodder, 2003.. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα ανασκαφών στο Τσαταλχογιούκ, όπου η ερευνητική ομάδα εφάρμοσε συμμετοχικές πρακτικές, ενσωματώνοντας τις απόψεις των τοπικών κοινοτήτων και άλλων κοινωνικών ομάδων στη διαδικασία ερμηνείαςHodder, 2006..

Θεματικές επεκτάσεις
Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία συνέβαλε στην ανάδειξη θεμάτων που προηγουμένως αγνοούνταν, όπως το φύλο (αρχαιολογία του φύλου), η ταυτότητα και η εθνοτική διαφοροποίησηConkey & Gero, 1997.. Για παράδειγμα, η ανάλυση των ταφικών πρακτικών δεν ερμηνεύεται πλέον μόνο με βάση την κοινωνική ιεραρχία, αλλά εξετάζεται και ως φορέας φύλου, ιδεολογίας και συμβολικών νοημάτωνShanks & Tilley, 1987.. Επίσης, η έρευνα άρχισε να διερευνά την πολιτική χρήση του παρελθόντος, υπογραμμίζοντας πώς οι αρχαιολογικές αφηγήσεις μπορούν να νομιμοποιούν σύγχρονα πολιτικά και εθνικιστικά προγράμματαTrigger, 2006..

Κριτική
Παρά τη συμβολή της, η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία έχει κατηγορηθεί για υπερβολική έμφαση στην υποκειμενικότητα και για σχετικισμό που ενδέχεται να υπονομεύει την επιστημονική εγκυρότηταWylie, 1992.. Κριτικοί υποστηρίζουν ότι, χωρίς σαφή μεθοδολογικά εργαλεία, οι ερμηνείες μπορεί να καταλήξουν αυθαίρετες. Επιπλέον, η πολυφωνία, αν και θεωρητικά θελκτική, μπορεί να είναι δύσκολο να εφαρμοστεί πρακτικά σε ανασκαφικά προγράμματα ή σε περιπτώσεις όπου συγκρούονται διαφορετικές ερμηνείες.

Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία, παρά τις αδυναμίες της, υπήρξε καθοριστική για τη μεταμόρφωση της αρχαιολογικής θεωρίας. Ενίσχυσε την αυτοκριτική της επιστήμης, έφερε στο προσκήνιο ζητήματα κοινωνικής ευθύνης και εκδημοκρατισμού της γνώσης και επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη έρευνα. Σήμερα, πολλοί μελετητές υιοθετούν έναν «μετα-μεταδιαδικαστικό» συνδυασμό, αντλώντας στοιχεία τόσο από τη διαδικαστική όσο και από τη μεταδιαδικαστική προσέγγιση για να επιτύχουν ισορροπία μεταξύ επιστημονικής ανάλυσης και ερμηνευτικής ευαισθησίαςHodder, 2003· Trigger, 2006..

Μεταδιαδικαστική αρχαιολογία στον ελλαδικό χώρο
Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία επηρέασε σημαντικά και την ελληνική αρχαιολογική έρευνα από τη δεκαετία του 1990 και εξής, εισάγοντας νέες οπτικές στην ερμηνεία του παρελθόντος. Η έμφαση στη σημασία του πολιτισμικού πλαισίου, της ταυτότητας και της κοινωνικής δυναμικής οδήγησε σε επανεξέταση γνωστών θέσεων και ευρημάτωνHodder, 1985· Trigger, 2006..

Μεταδιαδικαστικές προσεγγίσεις εφαρμόστηκαν σε μελέτες για τα νεολιθικά κέντρα του Σέσκλου και του Διμηνίου. Αντί να θεωρούνται απλώς στάδια γραμμικής κοινωνικής εξέλιξης, οι οικισμοί αυτοί επανερμηνεύτηκαν υπό το πρίσμα της συμβολικής χρήσης του χώρου και της κοινωνικής ταυτότηταςHalstead, 1994. Για παράδειγμα, η διάταξη των οικιών και των αυλών στο Διμήνι εξετάστηκε ως σύστημα που ενίσχυε τις σχέσεις συγγένειας και την κοινωνική συνοχή, αντί ως απλή «προσαρμογή» σε περιβαλλοντικές παραμέτρους.

Στην Κρήτη, οι μελέτες για τις μινωικές τοιχογραφίες έχουν ενσωματώσει μεταδιαδικαστικές ιδέες για τη διαμόρφωση ταυτοτήτων και κοινωνικής εξουσίας. Ανάλυση των σκηνών κυνηγιού και τελετουργιών υποδεικνύει ότι τα εικονογραφικά μοτίβα λειτουργούσαν ως εργαλεία πολιτικής προβολής και κατασκευής κοινωνικών ιεραρχιώνMacdonald & Knappett, 2007.. Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση με παλαιότερες, περισσότερο «ουδέτερες» αναγνώσεις που έβλεπαν την τέχνη ως απλή αντανάκλαση της καθημερινότητας.

Με τη σειρά τους οι μεταδιαδικαστικές ερμηνείες των ταφικών κύκλων Α και Β στις Μυκήνες τόνισαν τον ρόλο των ταφικών πρακτικών ως μέσων κοινωνικής προβολής και δυναστικής νομιμοποίησηςPapadopoulos, 2005.. Τα χρυσά προσωπεία και τα πλούσια κτερίσματα δεν θεωρούνται πλέον μόνο ενδείξεις πλούτου, αλλά σύμβολα που ενίσχυαν τη συλλογική μνήμη και την εξουσία των ελίτ.

Νεότερα έργα, όπως το πρόγραμμα συμμετοχικής αρχαιολογίας στη Θάσο, υιοθέτησαν μεταδιαδικαστικές αρχές για την εμπλοκή των τοπικών κοινοτήτων στη διαδικασία της ερμηνείας. Μέσω εκθέσεων, συζητήσεων και συνεργασιών με κατοίκους, επιδιώχθηκε η πολυφωνία και η ανάδειξη διαφορετικών οπτικών για το παρελθόνHamilakis & Anagnostopoulos, 2009..

Οι παραπάνω περιπτώσεις δείχνουν ότι η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία στον ελλαδικό χώρο δεν περιορίζεται στη θεωρία, αλλά έχει συμβάλει ουσιαστικά στην ανανέωση της ερμηνείας. Επαναπροσδιορίζοντας την κατανόηση των νεολιθικών κοινοτήτων, των μινωικών και μυκηναϊκών κοινωνιών, αλλά και της πολιτικής διάστασης του παρελθόντος στη σύγχρονη Ελλάδα, οι μελετητές έχουν υιοθετήσει μια πιο πολυδιάστατη και κοινωνικά ευαίσθητη αρχαιολογία. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι οι αρχαιολογικές αφηγήσεις είναι προϊόν διαλόγου, διαπραγμάτευσης και συνεχούς επανεξέτασηςHodder, 2003· Trigger, 2006.
Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Binford, L. (1962). Archaeology as Anthropology. American Antiquity.
Conkey, M., & Gero, J. (1997). Programme to Practice: Gender and Archaeology. Annual Review of Anthropology.
Halstead, P. (1994). The North-South Divide: Regional Paths to Complexity in Prehistoric Greece.
Hamilakis, Y., & Anagnostopoulos, A. (2009). “What is Archaeological Ethnography?” Public Archaeology 8(2–3).
Hodder, I. (1985). Symbols in Action. Cambridge University Press.
Hodder, I. (1991). Reading the Past: Current Approaches to Interpretation in Archaeology. Cambridge University Press.
Hodder, I. (2003). Archaeological Theory Today. Polity Press.
Hodder, I. (2006). Çatalhöyük: The Leopard’s Tale. Thames & Hudson.
Kotsakis, K. (1998). “The Past is Ours: Images of Greek Macedonia.” In Archaeology Under Fire: Nationalism, Politics and Heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East. Routledge.
Macdonald, C., & Knappett, C. (2007). Minoan Architecture and Meaning. Oxbow Books.
Papadopoulos, J. (2005). Inventing the Past in Greece.
Shanks, M., & Tilley, C. (1987). Social Theory and Archaeology. Polity Press.
Shanks, M., & Hodder, I. (1995). “Processual, Postprocessual, and Interpretive Archaeologies.” In Interpreting Archaeology Routledge.
Trigger, B. (2006). A History of Archaeological Thought. Cambridge University Press.
Wylie, A. (1992). The Interplay of Evidential Constraints and Political Interests. American Antiquity.

Κατηγορία:Αρχαιολογική θεωρία
Κατηγορία:Μεταμοντέρνα θεωρία