Ιωάννης Παπαβασιλείου

Ο Ιωάννης Παπαβασιλείου (γνωστός και με το ψευδώνυμο Ιωάννης Σφέτσος) ήταν Έλληνας στρατιωτικός επιστήμονας και ένας από τους σημαντικότερους αγωνιστές του Μακεδονικού Αγώνα. Αν και υπηρέτησε στο Υγειονομικό ως υπολοχαγός και εργάστηκε ως υπίατρος, έμεινε περισσότερο γνωστός για τις εξαιρετικές του ικανότητες ως κατάσκοπος, αφού περιόδευσε πολλές περιοχές της Μακεδονίας, με σκοπό να προετοιμάσει την οργάνωση και κινητοποίηση των κατοίκων, εμφανιζόμενος με διαφορετικά ονοματεπώνυμα και ταυτότητες, κάτι που όμως έχει προκαλέσει σήμερα σύγχυση σχετικά με την πραγματική του καταγωγή.

 Πρώτα χρόνια 
Υπάρχουν διάφορες εκδοχές για τον τόπο και το χρόνο γέννησης του Ιωάννη Παπαβασιλείου. Στα ατομικά στρατιωτικά του έγγραφα αναφέρεται αρχικά ως τόπος γέννησης η Θήβα και έτος γέννησης το 1869. Το Υπουργείο Στρατιωτικών, λόγω πολλών σφαλμάτων, ζήτησε με εγκυκλίους του να δηλωθούν εξ αρχής οι χρονολογίες που αναγράφονται στα ατομικά έγγραφα των αξιωματικών. Τότε ο Παπαβασιλείου δηλώνει έτος γεννήσεως το 1872, αλλά αλλάζει και τον τόπο γεννήσεως, δηλώνοντας αυτήν τη φορά την Αθήνα. Κατά άλλη εκδοχή ο Παπαβασιλείου γεννήθηκε το 1874 στην Αίγινα.Τιμοθεάδης, Τιμόθεος, Οι ιατροί των Γενιτσών: «Φίλιππος», τευχ. 22, (1999), σελ. 11. Πιθανότερο θεωρείται ο Παπαβασιλείου να γεννήθηκε στην μακεδονική κωμόπολη Γουμένισσα το 1870Τζινίκου Κακούλη Αθηνά, Γιατροί στον Μακεδονικό Αγώνα: Μαίανδρος, Θεσσαλονίκη, 1996, σελ.186-187 (η συμμετοχή του στον Μακεδονικό Αγώνα δεν επέτρεπε να μαθευτεί η ακόμα τουρκοκρατούμενη πατρίδα του). Εκεί έμαθε τα πρώτα του γράμματα. Τελείωσε το γυμνάσιο στη Θεσσαλονίκη και συνέχισε τις σπουδές του στο Εθνικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, απ’ όπου πήρε το πτυχίο της Ιατρικής. Ο Παπαβασιλείου εκείνη την εποχή σχετιζόταν με την οικογένεια Δραγούμη. Ήταν μέλος της Εθνικής Εταιρείας, μίας οργάνωσης επιφανών Ελλήνων αξιωματικών, πολιτών και επιστημόνων, η οποία διεκδικούσε καλύτερη τύχη για τον ελληνισμό με ενέργειες που φιλοδοξούσαν να ομοιάσουν με τη δράση της Φιλικής Εταιρίας. Η δράση της Εθνικής Εταιρίας οδήγησε στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897, όπου ο Παπαβασιλείου συμμετείχε ως ιατρός χειρουργείου.Βλαδίμηρος Λ., Το Υγειονομικό στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, «Λογοθέτης», Αθήνα (1997).

 Πρώιμη καριέρα και άφιξη στην Μακεδονία 
Στις 22 Φεβρουάριου 1899, ο Παπαβασιλείου κατετάγη στο Υγειονομικό Σώμα ως μόνιμος ανθυπίατρος. Τοποθετήθηκε στο Α' Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών. Στις 9 Μαΐου 1900, ο Παπαβασιλείου έλαβε μέρος σε συνεδρίαση της Εθνικής Εταιρίας. Οι εφημερίδες της εποχής, μετά την ήττα της Ελλάδας στον πόλεμο, επέρριπταν τις ευθύνες στην Εταιρία, ενώ αντίστοιχες επιθέσεις δεχόταν η Εταιρία και από αρνητικά τοποθετημένους απέναντι της πολιτικούς. Ο Παπαβασιλείου παρουσίασε στους εταίρους ολοκληρωμένο σχέδιο αναδιοργάνωσης.Αρχείο ΓΕΣ/ΔΙΣ, Φ. 407 γ΄, Πρακτικά Εθνικής Εταιρίας, 9/5/1900. Πρβλ. ΓΕΣ/ΔΙΣ, σελ. 139. Υπό το βάρος της κριτικής, η Εθνική Εταιρία αυτοδιαλύθηκε την 1η Δεκεμβρίου 1900 και η περιουσία της περιήλθε στη νεοϊδρυθείσα «Πανελλήνιον Σκοπευτικήν Εταιρίαν». Ο Παπαβασιλείου μαζί με τους Παύλο Μελά, Αλέξανδρο Μαζαράκη-Αινιάν, Γεώργιο Τσόντο και άλλους έγινε μέλος και της νέας Εταιρίας. Τα επόμενα έτη, ο Παπαβασιλείου υπηρέτησε στο στρατιωτικό θεραπευτήριο Τρικάλων, στο Β' και στο Α' Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών και στο θεραπευτήριο Αγίας Παρασκευής. Στο ατομικό βιβλιάριο του αναγράφονται τα εξής: Εχορηγήθη ενιαύσιος εκπαιδευτική άδεια δι’ αλλοδαπήν από 1ης Ιουλίου 1905 δυνάμει Βασιλικού Διατάγματος...Το Φρουραρχείον Αγίας Παρασκευής.Υπηρεσία Στρατιωτικών Αρχείων, Γενικό Επιτελείο Στρατού. Ο Παπαβασιλείου στην πραγματικότητα είχε θέσει τον εαυτό του στη διάθεση του Ελληνομακεδονικού Κομιτάτου, το οποίο από το 1904 είχε αρχίσει την αποστολή αξιωματικών, δασκάλων και ιατρών σε νευραλγικές θέσεις στην Μακεδονία, για να αντιμετωπίσουν τη βουλγαρική απειλή. Σε αυτές τις αποστολές οι εμπλεκόμενοι αξιωματικοί λάμβαναν άδεια για εκπαίδευση στο εξωτερικό, με αναγραφόμενο τόπο προορισμού ευρωπαϊκές χώρες. Προφανώς το Υπουργείο Στρατιωτικών και ο επικεφαλής του Στρατού, διάδοχος Κωνσταντίνος, δεν επιθυμούσαν πιθανή διπλωματική εμπλοκή με την Τουρκία ή τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. 

 Πράκτορας στα Γιαννιτσά 
Το Γενικό Προξενείο Θεσσαλονίκης, το ανώτερο διευθυντικό κέντρο του αγώνα στην Κεντρική Μακεδονία, διόρισε τον Παπαβασιλείου διευθυντή του ελληνικού σχολείου των Γιαννιτσών. Υπό φυσιολογικές συνθήκες αυτός ο διορισμός θα ήταν αρμοδιότητα των οργάνων της ελληνικής κοινότητας των Γιαννιτσών.Ηλιάδου-Τάχου Σ., Η εκπαίδευση στη Δυτική και Βόρεια Μακεδονία (1840-1914): «Ηρόδοτος», Θεσσαλονίκη (2001), σελ. 73-75. Λόγω όμως των έντονων εθνικών ανακατατάξεων στην περιοχή και προβλημάτων που ταλάνιζαν την κοινότητα, το προξενείο πήρε την πρωτοβουλία. Ο Παπαβασιλείου εισήλθε στη Μακεδονία το Σεπτέμβριο του 1905, υπό το ψευδώνυμο Ιωάννης Σφέτσος, και από τότε διηύθυνε το Κέντρο του Αγώνα στα Γιαννιτσά.Κάκκαβος, Δημήτριος, Απομνημονεύματα-Μακεδονικός Αγών: «Μακεδονικά», Ε.Μ.Σ, Θεσσαλονίκη (1972), σελ. 103 Η επιλογή του Παπαβασιλείου ήταν επιτυχής. Ο νεαρός ανθυπίατρος μιλούσε άπταιστα τα τουρκικά και τα βουλγαρικά οπότε είχε ένα μεγάλο εφόδιο για να αποσπάσει την εμπιστοσύνη των κατοίκων και των Οθωμανικών αρχών, γεγονός που δεν άργησε να συμβεί.

Εκτός από τις πληροφορίες, και οι ιατρικές υπηρεσίες του Παπαβασιλείου ήταν ανεκτίμητες. Έξω από την πόλη των Γιαννιτσών εκτεινόταν η λίμνη, κέντρο ολόκληρου του ένοπλου αγώνα, ενώ το γειτονικό όρος Πάικο προσέφερε καταφύγιο σε ανταρτικές ομάδες. Ο Παπαβασιλείου όταν αλληλογραφούσε με κάποιον, χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο Λυγκεύς.Λυγκεύς = μυθικός βασιλιάς του Άργους που συμμετείχε στην Αργοναυτική εκστρατεία, με εξαιρετικά καλή όραση. Σαφής, ο μέσω του ψευδωνύμου, τονισμός των κατασκοπευτικών αισθητηρίων που θα χρησιμοποιούσε ο Παπαβασιλείου στη Μακεδονία. Από τις επιστολές του διαπιστώνεται πως διατηρούσε καλά οργανωμένο φαρμακείο για το οποίο συνεχώς ζητούσε από το Προξενείο Θεσσαλονίκης φαρμακευτικό και επιδεσμικό υλικό. Στα αμιγώς εκπαιδευτικά του καθήκοντα ο Παπαβασιλείου είχε βοηθό τον Γιαννιτσιώτη δάσκαλο Δημήτριο Παπαδόπουλο, ο οποίος ανέλαβε ουσιαστικά τη διεύθυνση του ελληνικού σχολείου, μία δραστηριότητα που δεν έπρεπε να παραμεληθεί. Ο Παπαβασιλείου ως διευθυντής εκφωνούσε πανηγυρικούς λόγους στις γιορτές του σχολείου, όπως στην εορτή των Τριών Ιεραρχών ή του Ευαγγελισμού.Τιμοθεάδης, Τιμόθεος, Η Παιδεία στον Καζά Γιαννιτσών, σελ. 38-39 Επίσης μνημονεύεται η ιδιαίτερη ευαισθησία του στην εκμάθηση πατριωτικών τραγουδιών και στη σωματική άθληση που προετοίμαζε τους μαθητές για πιθανό μελλοντικό αγώνα. Σε επιστολή του ο Παπαβασιλείου προς το Προξενείο Θεσσαλονίκης γράφει στις 28 Φεβρουάριου 1906:με την βελτίωση του καιρού επανήλθον αθρώος οι μαθηταί και προχθές εξήλθον όλα τα σχολεία μακρυνή εκδρομήν ενθουσιώδη και ευεργετικήν, την οποίαν την επιούσαν επηκολούθησεν διανομή των ελέγχων και των δώρων. Ωραίοι εορταί αι οποίαι ενθουσίασαν και με πολύ ολίγα έξοδα. Η ραφή των ενδυμάτων συνεχίζεται... Διά φαρμακείον μου εγράψατε, μη με λησμονείτε.Τιμοθεάδης, Τιμόθεος, Η Παιδεία στον καζά Γιαννιτσών, σελ. 37Σε λιγότερο από ένα μήνα, στις 25 Μαρτίου, οι ελληνικές κοινότητες της Μακεδονίας γιόρταζαν τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Στο ελεύθερο Βασίλειο της Ελλάδας η γιορτή ήταν διπλή, ήταν και η επέτειος της Επανάστασης του 1821, όχι όμως για τους υπόδουλους ομογενείς. Σε επιστολή που γράφει στις 25 Μαρτίου, ο Παπαβασιλείου αναφέρει στο Προξενείο: Ευχάριστος η σήμερον από πάσα έποψιν. Πληθώρα εκκλησιάσματος ένεκα της διπλής εορτής, του Ευαγγελισμού και της Αδελφότητος των Κυριών, ήτις διεξήχθη όσον δεν ανεμέτο επιτυχής, με πολύν κόσμον, με επιτυχείς πατριωτικάς και ενθουσιώδεις σκηνάς και με έρανον 1 ½ λίρας... το απόγευμα εγένετο η κηδεία του Θωμά Γρηγ. Διδασκάλου πάνδημος με πρωτοφανές πλήθος συρρευσάντων Ορθοδόξων... εφυγουράρησαν πολύ τα παιδιά μας με τας ομοιόμορφους ποδιάς των και τα διαλεκτά και επίκαιρα μικρά σκετς τα οποία έπαιξαν. Πρώτον σήμερον περί τους 15 σχισματικούς συνοδεύσαντες την κηδείαν, επανήλθον όλοι εις την εκκλησία μας.Ο σχολικός επιθεωρητής και περιηγητής Γεώργιος Χατζηκυριακού επισκέφθηκε τα Γιαννιτσά για να ελέγξει την ομαλή λειτουργία του σχολείου και τα διδασκαλικά προσόντα του Παπαβασιλείου. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του: «τον συνήντησα, ως ενθυμούμαι, εις Γενιτσά, φέροντα φέσιον και υποκρινόμενον τον διδάσκαλον υπό το ψευδώνυμον, Σφέτσος. Απέκρυψε κατ' αρχάς και από εμέ την πραγματικήν του αποστολήν του στρατιωτικού και οργανωτού του ένοπλου αγώνος δια το ιατρικόν μέρος. Όταν όμως τον παρηκολούθησα εις το σχολείον διδάσκοντα ή εξετάζοντα εννόησα ότι δεν είχον να κάμω με διδάσκαλον, όπως τούτο μοι συνέβη και με άλλους αξιωματικούς τους, ας τους ονομάσωμεν ούτω, επαναστατικούς υποκριτάς. Συννεοήθημεν αρκετά περί της εθνικής μας υποθέσεως και μας ανεκοίνωσε λεπτομερείας τινάς των σχεδίων της οργανώσεως του αρξαμένου ενόπλου αγώνος ιδίως εις το τμήμα εκείνο, το πολυθρύλητον, της λίμνης των Γενιτσών».Χατζηκυριακού Γεώργιος, Σκέψεις και εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν, 1905-1906: Μ.Χ.Α., Θεσσαλονίκη (1962), σελ. 4

Ο Παπαβασιλείου οργάνωσε ένα δίκτυο συλλογής πληροφοριών από τη γύρω περιοχή, στην οποία οι κομιτατζήδες με άσκηση βίας και τρομοκρατίας είχαν εγκαταστήσει τους πρώτους εξαρχικούς πυρήνες. Οι πληροφορίες αφορούσαν τις δυνάμεις, τις κινήσεις και τα δρομολόγια των βουλγαρικών σωμάτων, αλλά και των αποσπασμάτων καταδίωξης του τουρκικού στρατού. Η διοχέτευση των πληροφοριών γινόταν και προς τις δύο διευθύνσεις: και προς το Προξενείο Θεσσαλονίκης και προς τα αντάρτικά σώματα στον βάλτο. Πέραν της συνεργασίας με το Προξενείο, υπήρχε συνεργασία με τις τοπικές επιτροπές αμύνης, ενώ το Κέντρο των Γιαννιτσών μεριμνούσε για την τροφοδοσία των σωμάτων του τομέα ευθύνης του και ενίοτε για την αποστολή όπλων και πολεμοφοδίων, καθώς και της μισθοδοσίας των ανδρών. Από την αλληλογραφία του Παπαβασιλείου προκύπτει συνεργασία του ιατρού με τους οπλαρχηγούς  Γκόνο Γιώτα, Κώστα Μπουκουβάλα, Ρήγα, Κωνσταντίνο Σάρρο, Γεώργιο Τόμπρα, Σαράντο Αγαπηνό και Ιωάννη Δεμέστιχα. Ειδικά μάλιστα για τον Δεμέστιχα αναφέρεται πως ο Παπαβασιλείου όχι μόνο του υπέδειξε συνεργάτες από τα Γιαννιτσά, αλλά οργάνωσε και τις πρώτες κινήσεις του νέου αρχηγού με το σώμα του στην επικίνδυνη περιοχή των Γιαννιτσών.Δεμέστιχας, Δημήτριος, Ο Μακεδονομάχος Καπετάν Νικηφόρος στην Λίμνη των Γιαννιτσών 1906-1907 στο Ο Αγώνας στον Βάλτο των Γιαννιτσών, A' Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο, Δήμος Γιαννιτσών - Ε.Μ.Σ., Γιαννιτσά (2002), σελ. 114-115.

Το 1906, ένας Γιαννιτσιώτης ιατρός, ο Γεώργιος Διδασκάλου, μετέπειτα δήμαρχος Γιαννιτσών, σε επιστολή του προς τον Στέφανο Δραγούμη, διατύπωσε παράπονα για τη συμπεριφορά του διευθυντού των σχολείων των Γιαννιτσών. Κατά τον ιδιαίτερα ενδιαφερόμενο για την εθνική υπόθεση Διδασκάλου, ο διευθυντής έλειπε συχνά στη Θεσσαλονίκη, εξαφάνιζε δέματα από το Σχολείο και είχε «ιδιαίτερες» σχέσεις με την Ανδρονίκη Παπαβασιλείου, δασκάλα του σχολείου των Γιαννιτσών, γεγονός που εξόργιζε τους άλλους δασκάλους. Ήταν φανερό πως ο Παπαβασιλείου έπαιζε το μυστικό του ρόλο με ιδιαίτερη επιτυχία και ουδείς υποψιαζόταν πως η πραγματική του ιδιότητα δεν ήταν η διδασκαλική. Η δε σχέση του με την Ανδρονίκη Παπαβασιλείου, δεν θα ενοχλούσε τους δασκάλους που σκανδαλίζονταν με την υποτιθέμενη ανηθικότητα του διευθυντού τους, αν ήξεραν την πραγματική του ταυτότητα. Ο Διδασκάλου απευθύνθηκε στον ίδιο τον Παπαβασιλείου και του εξέθεσε την κατάσταση. Ο τελευταίος, ευρισκόμενος σε λεπτή θέση, προέτρεψε τον Διδασκάλου να ζητήσει συστάσεις από το Δραγούμη και με αυτόν τον τρόπο λύθηκε η παρεξήγηση.Νταφούλης Π., Έλληνες ιατροί της Θεσσαλονίκης κατά την τελευταία Οθωμανική περίοδο: διακεκριμένοι επιστήμονες - κοσμογυρισμένοι πατριώτες, στο «Η Ιστορία της Ιατρικής στην πόλη της Θεσσαλονίκης», Κ.Ι.Θ. - Δήμος Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη (2006), σελ. 14.

Από έγγραφα του Προξενείου Θεσσαλονίκης, προκύπτει πως η μηνιαία μισθοδοσία του Παπαβασιλείου ήταν 8 οθωμανικές λίρες. Μάλιστα, όταν τον επισκέφθηκε η μητέρα του το 1906, το Προξενείο της έβγαλε διαβατήριο και πλήρωσε τα έξοδά της με την υπογράμμιση στον Παπαβασιλείου πως τα ποσά θα κρατηθούν από το μισθό του.Κ.Ε.Μ.Ι.Τ./Μ.Μ.Α., Φ. 1905, (ΑΑΚ'), Προξενείο Θεσσαλονίκης, αρ. πρωτ. 2551-6, Θεσσαλονίκη, 21 Φεβρουάριου 1906, Μισθός για Ιανουάριο 1906.

Ένα σοβαρό θέμα για την ελληνική κοινότητα ήταν η ανέγερση οικοτροφείου. Για να προχωρήσει η ανέγερση έπρεπε να αγοραστεί το κατάλληλο οικόπεδο. Οι προεστοί των Γιαννιτσών, χωρισμένοι σε παρατάξεις, δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν, όπως για μεγάλο χρονικό διάστημα το 1904 δεν πέτυχαν να συμφωνήσουν για την ανέγερση της Αστικής Σχολής και χρειάστηκαν διαιτησία από τη Θεσσαλονίκη. Ο Παπαβασιλείου, αποφασιστικός πάντοτε, πρότεινε την αγορά ενός συγκεκριμένου οικοπέδου που πληρούσε τις προδιαγραφές. Σύμφωνα με το Κέντρο Θεσσαλονίκης, ο Σφέτσος βρήκε οικόπεδο που η θέση του ήταν κατάλληλη, ενώ ανήκε σε Βούλγαρο (οπότε η αγορά θα αύξανε την ιδιοκτησία των Ελλήνων). Ο Παπαβασιλείου είχε σκεφθεί και να εμφανίσει τρίτο άνδρα ως αγοραστή ώστε να μην υποπτευθεί κανείς για την πραγματική ταυτότητα του ιδίου, ο οποίος θα έδινε ένα σημαντικό ποσό, 70 οθωμανικές λίρες, για την αγορά.Κ.Ε.Μ.Ι.Τ./Μ.Μ.Α., Φ. 1906, ΑΑΚ/Δ', Αλληλογραφία Καλαποθάκη, Κέντρο Β3 προς Κέντρο Α, «Περί δράσης ελληνικών σωμάτων και αγοράς κτημάτων», 23 Νοεμβρίου 1906 

Στο ατομικό βιβλιάριο του Παπαβασιλείου υπάρχει καταγραφή με ημερομηνία 31 Δεκεμβρίου 1906: εχορηγήθη αυτώ εξάμηνος παράτασις της εν ω διατελεί εκπαιδευτικής αδείας δια Γαλλίαν και Γερμανίαν. Οι χώρες δεν επελέγησαν τυχαία. Εκείνη την εποχή η Διεύθυνση Υγειονομικού του Υπουργείου Στρατιωτικών όντως έστελνε αξιωματικούς για εκπαίδευση σε Γαλλία και Γερμανία. Έτσι, ο Παπαβασιλείου στις 31 Ιουλίου 1906 προήχθη σε υπίατρο. Στις 23 Αυγούστου 1907 του χορηγήθηκε ετήσια παράταση της εκπαιδευτικής του αδείας, με αποτέλεσμα ο Παπαβασιλείου στις 11 Νοεμβρίου 1907 να μετατεθεί  στο 4° Πεδινό Σύνταγμα που είχε έδρα την Καρδίτσα. Η Διεύθυνση Υγειονομικού ομολογουμένως κατέγραφε με αληθοφάνεια την εικονική σταδιοδρομία του υπιάτρου. Τελικά, το καλοκαίρι του 1907, οι έριδες του Παπαβασιλείου με μερίδα παραγόντων της ελληνικής κοινότητας οδήγησαν στη μετάθεσή του από την πόλη των Γιαννιτσών. Η απουσία του Παπαβασιλείου από τα Γιαννιτσά ήταν δυσεπίλυτο πρόβλημα για την ελληνική παράταξη. Ο ιατρός Σακελλαρίου, βαθύς γνώστης της πραγματικής κατάστασης του ελληνισμού στην περιοχή, έγραψε από τη γειτονική Γουμένισσα προς τον Ίωνα Δραγούμη στις 30 Αυγούστου 1907: τα Γιαννιτσά μετά την αναχώρησιν κατά τον Ιούλιον του Σφέτσου και την προχθεσινήν παύσιν του αρχιμανδρίτου Προκοπίου Γεωργιάδου μένουν ακέφαλα, ή ...θολοκέφαλα.Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αρχείο Ίωνος Δραγούμη, Ενότητα 1, προσωπική αλληλογραφία, Φ. 10, υποφ. 4, Σακελλαρίου Α., επιστολή προς Ίωνα Δραγούμη, 30 Αυγούστου 1907.

 Πράκτορας στην Καβάλα και φυλάκιση 
Το Νοέμβριο του 1907, ο Παπαβασιλείου τοποθετήθηκε διευθυντής στο σχολείο του Πραβίου (Ελευθερούπολης) της Καβάλας, όπου για δεύτερη φορά σαν εκπαιδευτικός έδρασε με μυστικότητα. Ταυτόχρονα ο Παπαβασιλείου ήταν και γραμματέας της Μητροπόλεως Ελευθερουπόλεως, οπότε μπορούσε ανενόχλητος να συνοδεύει τον Δεσπότη στις περιοδείες του και να οργανώνει το ελληνικό στοιχείο στην ύπαιθρο. Στην περιοχή του Παγγαίου, από τον Μάιο του 1907 ενεργούσε το σώμα του καπετάν Νταή (ανθυπασπιστής Κωνσταντίνος Τσιάρας),ΓΕΣ/ΔΙΣ, σελ. 295. οπότε είναι πιθανό ο Παπαβασιλείου να υποστήριζε και υγειονομικά το συγκεκριμένο αντάρτικό σώμα.

Από την αλληλογραφία των ελληνικών προξενικών αρχών, προκύπτει πως ο Παπαβασιλείου ο οποίος είχε οθωμανικό διαβατήριο, συνελήφθη στην Ελευθερούπολη Καβάλας στις 5 Φεβρουάριου του 1908 με διαταγή του Βαλή της Θεσσαλονίκης προς εξακρίβωση της ταυτότητάς του. Υπήρξε καταγγελία του πρώην Αρχιερατικού Επιτρόπου Γιαννιτσών Προκοπίου ο οποίος γνώριζε την πραγματική ταυτότητα και δράση του Έλληνα αξιωματικού. Ο κρατούμενος μεταφέρθηκε στις φυλακές του Γεντί Κουλέ. Ήταν τέτοιες οι συνθήκες κράτησης που ο Γενικός Πρόξενος θεώρησε επιτυχία πως, δια του διερμηνέως του Προξενείου Θεόδωρου Ασκητού, εξασφάλισαν στον Παπαβασιλείου «ανώτερον δωμάτιον των φυλακών και αποστολή συγχρόνως καθ' εκάστης τροφής».Κ.Ε.Μ.Ι.Τ./Μ.Μ.Α., Φ. 1908, ΑΑΚ/Γ', Προξενικά Θεσσαλονίκης, Αλεξανδρόπουλος προς Σκούζε, αρ. πρωτ. 94, Θεσσαλονίκη, 15 Φεβρουάριου 1908. Ωστόσο το Προξενείο δεν είχε δικαιοδοσία στην περίπτωση του Παπαβασιλείου, καθώς ο Σφέτσος είχε οθωμανική υπηκοότητα. Για αυτόν τον λόγο ο Πρόξενος ζήτησε την παρέμβαση του Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Αλέξανδρου Β΄ Ρηγόπουλου, ο οποίος όμως δεν έκανε το απαραίτητο διάβημα στο Γενικό Διοικητή Μακεδονίας Χιλμή Πασά, πιθανόν λόγω φόβου. Ο Πρόξενος ζήτησε από το Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως Πανάρετο να υποβάλει αίτηση στον Θεσσαλονίκης για να ενδιαφερθεί επισήμως για τον Παπαβασιλείου και προσπάθησε μάλιστα να επιταχύνει τις ανακρίσεις. Ακόμη ο Πρόξενος εξασφάλισε ότι η κατάθεση του Παπαβασιλείου πως πήγε το καλοκαίρι στην Ελλάδα για να επισκεφθεί μία φιλική του οικογένεια, θα επαληθευόταν σε περίπτωση διασταύρωσης από την οθωμανική πρεσβεία των Αθηνών. Σε αναφορά προς το Υπουργείο Εξωτερικών ο Πρόξενος Αλεξανδρόπουλος αναφέρει πως μετά από συντονισμένες ενέργειές του, πέτυχε την απελευθέρωση του «Σφέτσου», αφού χρησιμοποίησε ακόμη και τη «δεσποινίδα Σφέτσου», αδελφή του κρατουμένου για να συγκινήσει το Χιλμή Πασά. Μάλιστα ο Παπαβασιλείου επισκέφτηκε το Χιλμή Πασά για να εκφράσει τις ευχαριστίες του και ο Χιλμή του συνέστησε να αποφεύγει τις ύποπτες συναναστροφές και τις μεταβάσεις στη Δράμα και στην Καβάλα. 

Προφανώς οι συμβουλές του Χιλμή Πασά έπεσαν στο κενό και έτσι τον Ιούνιο του 1908 ο Παπαβασιλείου συνελήφθη εκ νέου. Η σύλληψη έγινε από απόσπασμα του οθωμανικού στρατού και όχι από αστυνομικούς όπως θα ήταν πιο φυσικό. Μάλιστα αναφέρεται πως οι στρατιώτες πυροβόλησαν όταν ο Παπαβασιλείου προσπάθησε να εξέλθει από την οικία που διέμενε στην Ελευθερούπολη. Για να δικαιολογηθούν οι τουρκικές αρχές διέδωσαν πως ο Παπαβασιλείου πυροβόλησε πρώτος, κάτι που απέκλεισαν οι Έλληνες διπλωμάτες. Με ανακούφιση ο υποπρόξενος Καβάλας ανέφερε προς το επί των Εξωτερικών Βασιλικόν Υπουργείον πως «ουδέν επ' αυτού ενοχοποιητικόν ευρέθηκε κατά την σύλληψην».Κ.Ε.Μ.Ι.Τ./Μ.Μ.Α., Φ. 1908, ΑΑΚ/Γ, Προξενικά Θεσσαλονίκης, Πολυχρονιάδης προς Υπουργείο Εξωτερικών, αρ. πρωτ. 409, Καβάλα, 23 Ιουνίου 1908. Ο Χιλμή πασάς μάλιστα διέταξε ο Σφέτσος να απελαθεί από το Πράβι. Μέσω Δράμας ο Παπαβασιλείου μεταφέρθηκε πάλι στη Θεσσαλονίκη. Οι προξενικοί ανταλλάξανε γραπτώς διάφορα αθωωτικά επιχειρήματα για τον Παπαβασιλείου και επέμειναν πως για όλα έφταιγε ο φανατισμός των τουρκικών αρχών του Πραβίου.Κ.Ε.Μ.Ι.Τ./Μ.Μ.Α., Φ. 1908, ΑΑΚ/Γ', Προξενικά Θεσσαλονίκης, Κανελλόπουλος προς Υπουργείο Εξωτερικών, αρ. πρωτ. 549, Θεσσαλονίκη, 27 Ιουνίου 1908. Μάλιστα έγινε διάβημα στους διπλωμάτες της Αυστρίας και της Ρωσίας, των χωρών δηλαδή που ήταν υπεύθυνες για την οθωμανική χωροφυλακή, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Πολύ σύντομα, τέλη Ιουνίου, ο Σφέτσος απελάθηκε στην Ελλάδα. 

 Δράση στους Βαλκανικούς 
Ο Παπαβασιλείου επέστρεψε στη θέση του στο στράτευμα. Για τη δράση του στη Μακεδονία, τις δύο φυλακίσεις του και τους κινδύνους στους οποίους εξετέθη, δεν υπήρξε παρασημοφόρηση, ή εύφημος μνεία, λόγω της μυστικότητας του Αγώνα. Έπρεπε να συμπέσει το 1911 την έκθεση προσόντων του υπιάτρου να την κάνει ο μέραρχος του, υποστράτηγος Δαγκλής, ο οποίος εκτός από τη γνωστή του προσφορά στους Βαλκανικούς πολέμους και τη συμμετοχή του στην Τριανδρία της Θεσσαλονίκης, είχε διατελέσει και πρόεδρος της Πανελληνίου Οργανώσεως, του φορέα που διαδέχθηκε το Ελληνομακεδονικό Κομιτάτο. Στις 30 Δεκεμβρίου 1911 ο Δαγκλής γράφει για τον Παπαβασιλείου: Πρόθυμος εις την υπηρεσίαν του, καλλίστου χαρακτήρος, ειλικρινής και καταγενόμενος εις την μόρφωσίν του. Υπηρέτησεν από του 1904-1907 εν Μακεδονία ως εθνικός πράκτωρ. Κράσις ισχυρά και ικανός δια την εν εκστρατεία υπηρεσίαν.ΥΣΑ, Ατομικό Βιβλιάριο Αξιωματικού Ιωάννου Παπαβασιλείου.

Στους Βαλκανικούς πολέμους ο Παπαβασιλείου, ο ιατρός-λοχαγός διηύθυνε την υγειονομική υπηρεσία του 11ου Συντάγματος Πεζικού της IV Μεραρχίας. Από το ατομικό του βιβλιάριο προκύπτει πως κρίθηκε αδέκαστος και ακέραιος από τους υφισταμένους του αξιωματικούς και οπλίτες του υγειονομικού. Έχαιρε της εκτίμησης όλων, διότι ήταν αναμφισβήτητη η αμεροληψία του σε μία περίοδο κατά την οποία γίνονταν φονικές μάχες σώμα με σώμα και ένα ποσοστό στρατευσίμων επεδίωκε με κάθε τρόπο την απαλλαγή του από τα καθήκοντά του στην πρώτη γραμμή. Ο απλός οπλίτης υπολόγιζε πολύ την αντικειμενικότητα του ιατρού στις απαλλαγές ή παραπομπές εν καιρώ πολέμου. Σημαντικό επίσης ήταν πως ο Παπαβασιλείου συμμετείχε και ο ίδιος σε πορείες και σε μάχες του συντάγματος. Ο διοικητής του δεν παραλείπει να εξάρει την προνοητικότητά του για εξασφάλιση του αναγκαίου υγειονομικού υλικού, το έργο του που αφορούσε την πρόληψη επιδημιών, αλλά και τη συνεχιζόμενη επιστημονική του κατάρτιση. Μία άλλη πλευρά του χαρακτήρα του Παπαβασιλείου διαφαίνεται από το αιτιολογικό μιας ποινής που του επιβλήθηκε. Στις 30 Ιανουάριου 1913 ο λοχαγός-ιατρός τιμωρήθηκε με 20 ημέρες φυλάκιση γιατί δημοσίως, σε μη στρατιωτικό χώρο, μαστίγωσε ένα λοχία, δυσφημώντας την υπηρεσία. Αν και δεν είναι γνωστή η αιτία του διαπληκτισμού και οι συνθήκες υπό τις οποίες έλαβε χώρα, είναι βέβαιο πως ο Παπαβασιλείου ήταν πολύ σκληρός χαρακτήρας. Στις 18 Φεβρουάριου 1914 τιμωρήθηκε διότι εισήγαγε και νοσήλευσε στο θεραπευτήριο του συντάγματος αρρώστους πάσχοντες με σημαντικές ασθένειες (πλευρίτιδα, περιτονίτιδα κτλ.), κατά παράβαση εγκυκλίου Υπουργείου Στρατιωτικών που όριζε οι οπλίτες να νοσηλεύονται στα θεραπευτήρια μόνο για παθήσεις ελαφρές και όχι σοβαρές όπως οι παραπάνω. Το παράπτωμα αποδεικνύει το άφοβο του χαρακτήρα του Παπαβασιλείου, ο οποίος δεν διακόμιζε περιστατικά για τα οποία άλλοι γιατροί θα έσπευδαν τάχιστα να αποσείσουν τις ευθύνες από τους ώμους τους. Η τελευταία ποινή που καταγράφεται στα ατομικά του έγγραφα δεν δυσφημεί καθόλου τον Παπαβασιλείου που επίατρος ων, διηύθυνε το 1917 το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Μεσολογγίου. Τιμωρήθηκε με δεκαπενθήμερη κράτηση, αφού χρησιμοποίησε για τους ασθενείς άνευ εγκρίσεως Διοικητικής Επιτροπής Ταμείου Εθνικής Αμύνης, 180 κυτία γάλακτος συμπυκνωμένου που ανήκε στο υλικόν επιστρατεύσεως.

 Στη Μικρασιατική Εκστρατεία 
Το 1919, αρχίατρος πλέον, ο Παπαβασιλείου διηύθυνε το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης. Ακολούθως ανέλαβε το πρωτόγνωρο έργο να μετασχηματίσει υγειονομική μονάδα για να συμμετάσχει στην εκστρατεία στην Ουκρανία και αργότερα στη Μικρασιατική. Το εκστρατευτικό σώμα στην Ουκρανία είχε ανάγκες για υγειονομική κάλυψη. Οι μονάδες αναδιοργανώθηκαν και σε υλικό, αλλά και σε προσωπικό επί εθελούσιας βάσεως.Τσιτσεκλής Β., Το Ελληνικό Εκστρατευτικό Σώμα εις την Μεσημβρινήν Ρωσίαν (1919), ΓΕΣ/ΔΙΣ, Αθήνα, 1955, σελ. 40 Ο Παπαβασιλείου από το Σεπτέμβριο έως το Νοέμβριο του 1920 διηύθυνε το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Σμύρνης και από το Δεκέμβριο του 1920 έως τον Απρίλιο του 1921 υπήρξε Διευθυντής Υγειονομικού στο Στρατηγείο της πόλης.Παπαγεωργίου Γ., Η Υγειονομική Υπηρεσία στρατού κατά την Μικρασιατικήν εκστρατείαν, ΓΕΣ/ΔΙΣ, Αθήναι (1968), σελ. 302 και 311 Στις 13 Δεκεμβρίου 1923 προήχθη σε γενικό αρχίατρο και αποστρατεύτηκε. Όπως συχνά συνέβαινε και σε εκείνη την εποχή, ο Παπαβασιλείου ανακλήθηκε τον Ιούνιο του 1927 και υπηρέτησε μέχρι το Μάρτιο του 1928 ως Διευθυντής Υγειονομικού του Δ' Σώματος Στρατού. 

 Υστεροφημία και τελευταία χρόνια 
Τις διακρίσεις που δεν πήρε κατά τον Μακεδονικό αγώνα ως αξιωματικός ο Παπαβασιλείου τις έλαβε σε άλλες φάσεις της σταδιοδρομίας του. Το 1914 τιμήθηκε με αργυρό παράσημο, το 1918 με μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας Δ' Τάξεως και το 1921 του απονεμήθηκε ο Χρυσούς Σταυρός Β' του Τάγματος του Σωτήρος. Στην ημερησία διαταγή της τρίτης μεραρχίας ο υποστράτηγος Τρικούπης «ποιεί εύφημον μνείαν του Παπαβασιλείου, διότι εφγάσθη μετ’ εξαίρετου ζήλου και αφοσιώσεως και παρά τας πολλαπλάς ελλείψεις μέσων οργάνωσε δι' εργασίας αόκνου και εντατικής εν αυτώ τω πεδίω της μάχης υπό τα πυρά του εχθρού την περισυλλογή μεγίστου αριθμού τραυματιών» και εξασφάλισε την διακομιδή μέχρι ενός «επιδειξάμενος εξαιρετικήν εθελοθυσίαν». Εν τέλει, μετά από πολλά χρόνια, ο Παπαβασιλείου αναγνωρίστηκε ως Πράκτορας Α' τάξεως του Μακεδονικού Αγώνα το 1929, λαμβάνοντας το μετάλλιο και το επίσημο έγγραφο πιστοποίησης του Μακεδονομάχου. Απεβίωσε πλήρης ημερών και τιμών στην Αθήνα την δεκαετία του 1950.Και η χρονολογία θανάτου του Παπαβασιλείου δεν είναι σίγουρη. Η Τζινίκου αναφέρει 1950 και ο Τιμοθεάδης 1946: Τζινίκου, Γιατροί στον Μακεδονικό Αγώνα (1996), σελ. 186-187 & Τιμοθεάδης, Οι Γιατροί των Γενιτσών (1999), σελ. 12

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Έλληνες ιατροί του 20ού αιώνα
Κατηγορία:Μακεδονομάχοι
Κατηγορία:Έλληνες στρατιωτικοί γιατροί
Κατηγορία:Έλληνες στρατιωτικοί των Βαλκανικών Πολέμων
Κατηγορία:Απόφοιτοι Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Κατηγορία:Έλληνες κατάσκοποι
Κατηγορία:Έλληνες δάσκαλοι
Κατηγορία:Τάγμα του Σωτήρος