Πετρούπολη (μυθιστόρημα)

Πετρούπολη (ρωσικά: Петербург) είναι μυθιστόρημα του Ρώσου συγγραφέα Αντρέι Μπέλιι. Δημοσιεύτηκε σε συνέχειες από τον Οκτώβριο του 1913 έως τον Μάρτιο του 1914 και το 1916 εκδόθηκε σε βιβλίο. Η πλοκή του μυθιστορήματος έχει ως πυρήνα μια τρομοκρατική ενέργεια στην Αγία Πετρούπολη, που τοποθετεί έναν Ρώσο υψηλόβαθμο κυβερνητικό αξιωματούχο απέναντι στον ίδιο του τον γιο, ο οποίος έχει λάβει την εντολή να δολοφονήσει τον πατέρα του, με φόντο την επαναστατική Ρωσία του 1905. Γύρω από αυτόν τον πυρήνα διαδραματίζονται πολυάριθμα γεγονότα που απεικονίζουν την ηθική και πνευματική παρακμή της ρωσικής ζωής στις αρχές του αιώνα και την κατάσταση αναταραχής στη Ρωσία, μετά την ήττα στον Ρωσο-Ιαπωνικό πόλεμο.

Το μυθιστόρημα αναγνωρίζεται ευρέως ως η κορωνίδα της συμβολιστικής ρωσικής λογοτεχνίας και του μοντερνισμού. Το 1922, ο συγγραφέας επεξεργάστηκε ριζικά και συντόμευσε το κείμενο κατά περίπου το ένα τρίτο, αλλά η πρώτη θεωρείται η «κανονική» έκδοση. 

 Υπόθεση 
Η δράση του μυθιστορήματος διαδραματίζεται στην Αγία Πετρούπολη το 1905, λίγο πριν την Πρώτη Ρωσική Επανάσταση. Μια μυστική τρομοκρατική οργάνωση με επικεφαλής κάποιον Λιπαντσένκο, αναθέτει στο μέλος της Νικολάι Απολλώνοβιτς Αμπλεούχοφ να τηρήσει τον λόγο του και να πραγματοποιήσει μια απόπειρα δολοφονίας εναντίον του πατέρα του, του υψηλόβαθμου κυβερνητικού αξιωματούχου Απόλλων Απολλώνοβιτς Αμπλεούχοφ. Ο Νικολάι δεν έχει καμία πρόθεση να πραγματοποιήσει τη δολοφονία: είναι φοιτητής φιλοσοφίας, δανδής και οπαδός του Καντ, περνά τον χρόνο του μελετώντας και πηγαίνοντας σε διασκεδάσεις. Εντάχθηκε στο επαναστατικό κόμμα όχι από πολιτικές πεποιθήσεις αλλά σε μια στιγμή απελπισίας μετά την απόρριψη από την (παντρεμένη) γυναίκα που ήταν ερωτευμένος (Σοφία Πετρόβνα Λιτσούτινα). Διστάζει και δεν βιάζεται να εκπληρώσει τη μοιραία υπόσχεση που αστόχαστα έδωσε. Από τη μία πλευρά, μισεί τον πατέρα του και περιφρονεί την αναμφισβήτητη ομοιότητά του με αυτόν, αλλά από την άλλη, βαθιά μέσα του τον αγαπά και τον λυπάται. 

Ο τρομοκράτης Ντούτκιν, ένας αλκοολικός που πάσχει από παραισθήσεις, έχει αναλάβει την αποστολή να παραδώσει στον Νικολάι μια βόμβα, η οποία έχει την εμφάνιση ενός μικρού κουτιού, και μια επιστολή με οδηγίες. Η επιστολή πέφτει στα χέρια της Σοφίας Πετρόβνα, η οποία, πιστεύοντας ότι είναι φάρσα, την παραδίδει στον Απόλλωνα Απολλόνοβιτς, το υποτιθέμενο θύμα, κατά τη διάρκεια ενός χορού μεταμφιέσεων. Ένας μυστικός πράκτορας της αστυνομίας, που έχει διεισδύσει στην οργάνωση του Λιπαντσένκο, απειλεί τον Νικολάι με φυλάκιση αν δεν υλοποιήσει τα τρομοκρατικά του σχέδια.
μικρογραφία|267x267εσ|Ο Χάλκινος Καβαλάρης  έφιππος ανδριάντας του Μεγάλου Πέτρου στην Αγία Πετρούπολη, έργο του Ετιέν Μωρίς Φαλκονέ
Το επόμενο πρωί, ο Νικολάι συναντά τον Ντούτκιν και αρνείται να διαπράξει πατροκτονία κατηγορώντας την οργάνωση για σκληρότητα. Ωστόσο, από τη συζήτηση αποδεικνύεται ότι ο Νικολάι, ο οποίος δεν έχει λάβει την επιστολή, δεν γνωρίζει για την τρομοκρατική επίθεση που προετοιμάζεται. Ο Ντούτκιν συνειδητοποιεί ότι υπήρξαν κάποια λάθη στην υπόθεση και υπόσχεται να τα διευθετήσει.

Ο Ντούτκιν πηγαίνει στον Λιπαντσένκο και του λέει τα προβλήματα που έχουν ανακύψει. Ο Λιπαντσένκο κατηγορεί απροσδόκητα τον Ντούτκιν για έλλειψη επαναστατικού ζήλου. Του λέει επίσης ότι ο Νικολάι αξίζει να υποστεί μια σκληρή δοκιμασία επειδή κατήγγειλε τους συντρόφους του στην αστυνομία. Ο Ντούτκιν αντιλαμβάνεται ξαφνικά ότι ο Λιπαντσένκο είναι προβοκάτορας και λέει ψέματα. Το επόμενο βράδυ, μετά από ισχυρότερες από το συνηθισμένο παραισθήσεις κατά τις οποίες κάνει συμφωνία με έναν εκπρόσωπο του άλλου κόσμου και λαμβάνει την ευλογία από τον Χάλκινο Καβαλάρη, σκοτώνει τον Λιπαντσένκο με ένα ψαλίδι. 

Εν τω μεταξύ, ο Απόλλων Απολλώνοβιτς πηγαίνει στο δωμάτιο του γιου του, βρίσκει το κουτί με τη βόμβα σε ένα συρτάρι του γραφείου και, αγνοώντας το περιεχόμενό του, το παίρνει αφηρημένα στο γραφείο του. Αργότερα, ο γιος του, που θέλει να πετάξει τη βόμβα στον ποταμό Νέβα, δεν τη βρίσκει πλέον στο συρτάρι και ψάχνει παντού μάταια. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, η βόμβα εκρήγνυται αλλά δεν επιτυγχάνει τον στόχο της: ο πατέρας του Νικολάι παραμένει αβλαβής. Παρ' όλα αυτά, η σχέση πατέρα και γιου, η οποία μόλις είχε αρχίσει να βελτιώνεται μετά την επιστροφή από την Ισπανία της συζύγου του Απόλλωνα Απολλώνοβιτς και μητέρας του Νικολάι (η οποία πριν δύο χρόνια είχε φύγει στο εξωτερικό με τον εραστή της), αποδεικνύεται τελειωμένη.

Ο Απόλλων Απολλώνοβιτς εγκαταλείπει την Πετρούπολη και αποσύρεται στα κτήματά του στην επαρχία. Ο Νικολάι φεύγει για την Αίγυπτο και στη συνέχεια επισκέπτεται τις χώρες της Μέσης Ανατολής, όπου ζει στην απομόνωση. Επιστρέφει στη Ρωσία το 1913, μετά τον θάνατο των γονιών του.

 Θέματα και στυλ 
μικρογραφία|305x305εσ|Διαδήλωση στις 17 Οκτωβρίου 1905,  Αγία Πετρούπολη, Ιλιά Ρέπιν, 1911
Το μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται σε πολλαπλά επίπεδα αφήγησης δημιουργώντας ένα σύνθετο έργο -  με πολιτικά και χιουμοριστικά σχόλια του συγγραφέα - που ξεχειλίζει από χαοτικές παρορμήσεις και ποικίλες εναλλασσόμενες αφηγηματικές μορφές, από τον εσωτερικό μονόλογο μέχρι το φιλοσοφικό δοκίμιο και την ονειρικότητα της αυτόματης γραφής. 

Ορισμένα μοτίβα του μυθιστορήματος είναι αυτοβιογραφικά: η σύγκρουση μεταξύ πατέρα και γιου, το πάθος του Νικολάι για μια παντρεμένη γυναίκα, το πάθος του για τους χορούς μασκέ, η μητέρα του Μπέλιι, μια από τις πιο όμορφες και επιπόλαιες γυναίκες στη Μόσχα, το ταξίδι του Νικολάι στην Αίγυπτο, το ενδιαφέρον του για τον Ουκρανό φιλόσοφο Σκοβορόντα. Ορισμένοι χαρακτήρες προέρχονται από πραγματικά πρόσωπα της ρωσικής ιστορίας της εποχής, για παράδειγμα ο Λιπαντσένκο μοιράζεται πολλά χαρακτηριστικά με τον διαβόητο διπλό πράκτορα Έβνο Άζεφ. 

Το βιβλίο διακρίνεται τόσο για το συμβολιστικό ύφος όσο και για την κεντρική θέση της Αγίας Πετρούπολης, που διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας. Υπάρχουν πολλές αναφορές στην ιστορία της πόλης που χρονολογούνται από την ίδρυσή της από τον Μέγα Πέτρο. Επίσης, ενσωματώνει μια σειρά από αναφορές στη λογοτεχνία - από τους Δαιμονισμένους του Ντοστογιέφσκι μέχρι τη Μάσκα του Κόκκινου Θανάτου του Έντγκαρ Άλαν Πόε. 

Το βιβλίο επηρεάστηκε από πολλές από τις φιλοσοφίες με τις οποίες ασχολούνταν ο Μπέλιι και άλλοι της εποχής του. Μία από τις σημαντικότερες επιρροές στον κάπως μυστικιστικό τόνο του βιβλίου ήταν η ενασχόληση του Μπέλιι με τον Ρούντολφ Στάινερ και τη φιλοσοφία του για την ανθρωποσοφία. Οι χαρακτήρες βιώνουν διάφορες υπερβατικές καταστάσεις, οι οποίες γενικά αντλούνται από τις πνευματικές μελέτες του συγγραφέα. Υπάρχουν επίσης συζητήσεις για τον Μαρξισμό και τις ιδέες του Φρίντριχ Νίτσε, και, παρόλο που το βιβλίο περιστρέφεται γύρω από μια τρομοκρατική δράση, μεγάλο μέρος του ασχολείται με τη ρωσική και ευρωπαϊκή πνευματική ζωή της εποχής.

 Υποδοχή 
Η Πετρούπολη προκάλεσε ενδιαφέρον και εκτίμηση από την αρχή. Ο Μπλοκ εντυπωσιάστηκε βαθιά και σε μια επιστολή του στις 19 Δεκεμβρίου 1913 το χαρακτήρισε ως το σημαντικότερο λογοτεχνικό έργο που δημοσιεύθηκε εκείνη τη χρονιά, μαζί με το Η σήραγγα του Μπέρνχαρντ Κέλερμαν. Ο Βίκτορ Σκλόφσκι σε ένα δοκίμιο το 1924  έγραψε «Ο Αντρέι Μπέλιι είναι ο πιο ενδιαφέρων συγγραφέας της εποχής μας. Όλη η σύγχρονη ρωσική πεζογραφία φέρει το στίγμα του». 

Δεκαετίες αργότερα, ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ το τοποθέτησε ανάμεσα στα τέσσερα κορυφαία πεζογραφικά έργα του 20ού αιώνα με την εξής σειρά: ο Οδυσσέας του Τζέιμς Τζόις, η Μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα, η Πετρούπολη του Μπέλιι και το πρώτο μισό του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Μαρσέλ Προυστ. 

Με το Πέρασμα για το Μανχάταν (1925) του Τζον Ντος Πάσος και το Μπερλίν, Αλεξάντερπλατς (1929) του Άλφρεντ Ντέμπλιν συγκαταλέγονται ανάμεσα στα σημαντικότερα μοντερνιστικά κοινωνικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα που σκιαγραφούν μια ζοφερή εικόνα της ζωής στις μεγαλουπόλεις. 

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Πετρούπολη, μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Κίχλη, 2017
 Πετρούπολη, μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Αντίποδες   

 Παραπομπές 


Κατηγορία:Ρωσικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού