Νίκος Σωτηράκης

Ο Νίκος Σωτηράκης (Χίος, 1898 - Αθήνα, 4 Νοεμβρίου 1974) ήταν Έλληνας μαθηματικός, ιστορικός και συγγραφέας που έγινε γνωστός για τη συμβολή του στη μεταρρύθμιση της διδασκαλίας των μαθηματικών στην ελληνική παιδεία τις δεκαετίες του 1950 και 1960. Η καταγωγή του ήταν από το Νεοχώρι της Χίου. Διατέλεσε καθηγητής μαθηματικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση με θητείες στη Μυτιλήνη, στη Χίο, και αργότερα στην Αθήνα. Παράλληλα ανέπτυξε έντονη δράση γύρω από τα σύγχρονα παιδαγωγικά θέματα, τον ελληνικό διαφωτισμό, την ιστορία, και την λαογραφία της Χίου. Πολλοί δρόμοι στην ιδιαίτερη πατρίδα του τη Χίο, έχουν το όνομά του. Δούλευε σ' όλη του τη ζωή ασταμάτητα, μελετώντας, γράφοντας, παρακολουθώντας συνεχώς τις εξελίξεις γύρω του και διατηρώντας πάντα την δημιουργική ανησυχία και το κριτικό πνεύμα που τον χαρακτήριζαν. Πέθανε στις 4 Νοεμβρίου 1974, σε ηλικία 76 ετών.

 Βιογραφία 
Ο Νίκος Σωτηράκης γεννήθηκε στο Νεοχώρι της Χίου το 1898 όπου σαν παιδί έζησε τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας. Από νωρίς έδειξε ενδιαφέρον στην μόρφωση και την ακαδημαϊκή σταδιοδρομία, παρά την επιμονή της οικογένειάς του να εργαστεί στη γεωργία. 

Το 1917 σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με πενταετή διακοπή για στρατιωτική θητεία, λόγω της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Αποφοιτά το 1924. Το 1925 διορίζεται καθηγητής των Μαθηματικών στο Πρακτικό Λύκειο της Μυτιλήνης. Η Μυτιλήνη, όπου μένει ως το 1946, ήταν ένας σημαντικός σταθμός της ζωής του που σφράγισε έντονα τη μελλοντική του προσωπικότητα. Εκτός από το έργο του εκπαιδευτικού, μετείχε με ιδιαίτερη ζωντάνια και σε άλλες δραστηριότητες, πολιτιστικές, αθλητικές και στη συνέχεια πολιτικές. Εδώ αρχίζει με επιτυχία και τη συγγραφική του δραστηριότητα με άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά (φιλολογικά, κ.α) και ιστορικές μελέτες.

Το 1933 μετά το γάμο του με την Άρτεμη Ελευθ. Ευσταθίου, του δίνεται η ευκαιρία να συνεχίσει σπουδές στο Παρίσι και παρακολουθεί μαθήματα Αστρονομίας στη Σορβόννη (1934-1937). Επιστρέφει στη Μυτιλήνη συνεχίζοντας τη διδασκαλία του στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Το 1947 μετεγκαθίσταται με την οικογένειά του στη γενέτειρά του τη Χίο, όπου διδάσκει μαθηματικά στο Γυμνάσιο της πόλης. Η περίοδος της Χίου (1947 - 1954) χαρακτηρίζεται ακόμα μία φορά από την ζωντανή παρουσία και πολύπλευρη δραστηριότητα του. Παράλληλα διατηρεί επαφή με τον Ευάγγελο Παπανούτσο και συνεργασία πάνω σε θέματα εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, γλωσσικά (για την επικράτηση της δημοτικής γλώσσας), παιδαγωγικά, κ.α. Δημοσιεύει σχετικά άρθρα στο περιοδικό «Παιδεία & Ζωή».

Στην Αθήνα εγκαθίσταται το 1954 όπου του δίνονται περισσότερες ευκαιρίες για δράση και εξέλιξη. Την περίοδο αυτή συμμετέχει ενεργά στις δραστηριότητες της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρίας. Ασχολείται με πάθος με τα σύγχρονα Μαθηματικά, συμμετέχει ενεργά σε συνέδρια και συναντήσεις σε διάφορες Ευρωπαϊκές Χώρες, στα πλαίσια προγράμματος του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (Ο.Ο.Σ.Α.). Συμβάλλει με εκδόσεις βιβλίων, σεμινάρια, κ.α. Κατά την περίοδο αυτή γνωρίζεται και συνεργάζεται με το γνωστό μαθηματικό και καθηγητή του Ε.Μ.Π. Νίκο Κριτικό. Παράλληλα, αναπτύσσει έντονο ενδιαφέρον για τα σύγχρονα παιδαγωγικά θέματα. Μελετά J. Piaget και H. Wallon. Συνεχίζει την επαφή με τον Ευάγγελο Παπανούτσο και την συνεργασία στο περιοδικό «Παιδεία και Ζωή» κ.α. Επίσης μετέχει στη δραστηριότητα του «Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού» και συμβάλλει με σχετικές μελέτες.

Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, αλλά ιδιαίτερα τα χρόνια της ζωής του στην Αθήνα, η αγάπη του και το ενδιαφέρον του για τη Χίο είναι έντονα και εκφράζονται με διάφορους τρόπους: Την παραμονή του εκεί τα καλοκαίρια, την επεξεργασία σημειώσεων από τα παιδικά του χρόνια πάνω σε λαογραφικά θέματα της Χίου, την ανάμειξη του στους Χιώτικους συλλόγους της Αθήνας κ.α.

 Μεταρρύθμιση της διδασκαλίας των μαθηματικών στην Ελλάδα 
Σύμφωνα με τον Νίκο Κριτικό (1894-1986), καθηγητή του Ε.Μ.Π., ο Νίκος Σωτηράκης ήταν ο πρώτος Έλληνας καθηγητής των Μαθηματικών που παρακολούθησε και ενστερνίστηκε την κίνηση για τη μεταρρύθμιση της διδασκαλίας των Μαθηματικών στην Μέση Εκπαίδευση. Αυτή η κίνηση έκανε την εμφάνισή της γύρω στο 1950 σε διάφορες χώρες και δυνάμωσε προς το τέλος της δεκαετίας 1950-1960 με την τακτική σύγκληση εθνικών και διεθνών συνεδρίων από αρμόδιους ερευνητές και καθηγητές.

Μελετώντας τις παιδαγωγικές εξελίξεις στις χώρες της Ευρώπης συνέδεσε τον εκσυγχρονισμό στην διδακτική των Μαθηματικών με την σύγχρονη Ψυχολογία και Παιδαγωγική. Το έργο του γνωστού Ελβετού Piaget «Ψυχολογία και Παιδαγωγική» με ιδιαίτερο κεφάλαιο για τα Μαθηματικά, οι έρευνές του για τα στάδια εξέλιξης της παιδικής νοημοσύνης, τον επηρέασαν βαθιά, όπως επίσης τον επηρέασαν οι ανάλογες έρευνες του Henri Wallon. Ο Piaget παρατηρεί ότι τα Νέα Μαθηματικά πλησιάζουν περισσότερο στις «φυσικές πραξιακές δομές της νοημοσύνης», και αυτό ενισχύει το πάθος του Νίκου Σωτηράκη για την εισαγωγή των νέων Μαθηματικών στην ελληνική εκπαίδευση,

Το Νοέμβριο - Δεκέμβριο 1959 ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (Ο.Ο.Σ.Α.) Η συγκαλεί στο Παρίσι, ειδική Διάσκεψη για τη μελέτη των νέων αντιλήψεων σχετικά με τη διδασκαλία των Μαθηματικών, Την Ελλάδα εκπροσώπησε τότε ο Ν. Σωτηράκης. Εκεί προέκυψε ένα «Νέο Πρόγραμμα Διδασκαλίας των Μαθηματικών στη Μέση Εκπαίδευση» και κλήθηκαν όλες οι χώρες-μέλη να το εφαρμόσουν. Το πρόγραμμα συνέθεταν 3 δραστηριότητες: Επιμορφωτικά Σεμινάρια στους καθηγητές των τριών πρώτων τάξεων της Μέσης Εκπαίδευσης, συγγραφή τριών αντίστοιχων διδακτικών Βιβλίων και παρακολούθηση της εξέλιξής του. Στην Ελλάδα, το ΥΠ.Ε.Π.Θ. ανέθεσε την εφαρμογή του σε Επιτροπή επίλεκτων Μαθηματικών. Ανάμεσά τους ο Νίκος Σωτηράκης που έγραψε και τα βιβλία που διδάχτηκαν κατά την πρώτη εφαρμογή του θεσμού το 1962 με την ευθύνη του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Οι κυριότερες εργασίες του στον τομέα αυτό είναι η συγγραφή βιβλίων όπως «Στοιχεία από τη θεωρία των Συνόλων» (σε συνεργασία με τον Καθηγητή Ν. Κριτικό), «Η Ενορατική διδασκαλία των Μαθηματικών» και πέντε διδακτικά, άρθρα σε περιοδικά, εισηγήσεις σε συνέδρια, κ.α.

 Εργο 

 Μαθηματικά 

 Βιβλία 

 Ν. Σωτηράκης, «Πειραματική Διδασκαλία των Μαθηματικών εις την πρώτη βαθμίδα των Γυμνασίων». Βιβλία Ι και ΙΙ: Μαθηματικά Α΄ και Β΄ τάξης αντίστοιχα, Αθήνα, 1962 - 1963.
 Ν. Σωτηράκης,  Δ. Μπιναρδόπουλος: Τρία (3) βιβλία «Τα Μαθηματικά της Α' Γυμνασίου», «Τα Μαθηματικά της Β΄ Γυμνασίου», «Τα Μαθηματικά της Γ' Γυμνασίου» Έκδοση Παπαδημητρόπουλου, Αθήνα, 1965.
 Ν. Σωτηράκης, Ν. Κριτικός: «Στοιχεία από τη Θεωρία των Συνόλων» Έκδοση Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης - «Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη», Θεσσαλονίκη, 1971.

 Άρθρα σε περιοδικά 

 «Τα εποπτικά μέσα διδασκαλίας των Μαθηματικών - Μαθηματικά Μοντέλα». Περιοδικό «Σπουδαί» της Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς, τόμος ΙΕ, τεύχος 1, Αθήνα 1964.
 «Σύγχρονα και μελλοντικά διδακτήρια» Παρουσίαση σε Συνέδριο. Περιοδικό «Σύγχρονα Θέματα», Ιανουάριος - Φεβρουάριος 1965.
 «Η ενορατική διδασκαλία των Μαθηματικών», «Μαθηματική Επιθεώρηση», τεύχος 1ο, Σεπτέμβριος 1974.
 «Εκσυγχρονισμός της διδασκαλίας των Μαθηματικών συμφώνως προς τας ανάγκας της οικονομικής αναπτύξεως» «Οικονομικός Ταχυδρόμος», φ. 302 - 303, 305, 1960.
 Περιοδικό «Παιδεία & Ζωή»:
 «Μέθοδος της διδασκαλίας των Μαθηματικών», т.51 - 1950.
 «Η επανεύρεση στη διδασκαλία των Μαθηματικών», τ.57 - 58 και 59 - 60, 1951.
 «Η συμβολή μη φιλολόγων καθηγητών στη γλωσσική καλλιέργεια των μαθητών»,τ.3, 1952.
 «Τα διδακτικά βιβλία των θετικών επιστημών», τ.21, 1952.
 «Υπάρχουν χρονικά όρια στην ανάπτυξη της νοημοσύνης;», т.21 - 22, 1953.
 «Μερικές ψυχολογικές πλευρές στην διδασκαλία των Μαθηματικών», τ.41 - 42, 1955.
 «Ανακαίνιση της διδασκαλίας των Μαθηματικών», τ.52 - 53-54, 1956.
 «Ψυχολογία και Μαθηματικά», τ.59 - 60, 1957.
 «Για τον εκσυγχρονισμό των Μαθηματικών στη Στοιχειώδη και Μέση Εκπαίδευση - Πορίσματα και συστάσεις Διεθνούς Συνεδρίου», τεύχη 87-88, 1960.
 Περιοδικό «Σπουδαί»: 
 «Προαπαιτούμεναι σκέψεις για την ανασύσταση της Παιδείας», Εισαγωγή και μετάφραση, τ.5, 1954-1955.
 «Η στατιστική στη μέση εκπαίδευση - Η διδασκαλία του λογισμού των πιθανοτήτων», Μετάφραση. τ.7 - 8, 1955- 1956.

 Παρουσιάσεις 

 «Γενετική Ψυχολογία και Διδακτική των Μαθηματικών», Τρείς διαλέξεις σε Σεμινάριο του Υπ. Παιδείας για την πειραματική μελέτη και διδασκαλία των Νέων Μαθηματικών, Αθήνα 1962.
 «Τα Μαθηματικά στην Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση», Παρουσίαση σε Συμπόσιο, Έκδοση Αθηναϊκού Τεχνολογικού Ινστιτούτου, Αθήνα 1966.

 Ιστορικά 

 «Βενιαμίν ο Λέσβιος». Μυτιλήνη 1940.
 «Βενιαμίν ο Λέσβιος, Αρμοστής των Νήσων Αιγαίου». Μυτιλήνη 1940.
 «Η Λέσβος και η Ελληνική Επανάσταση». Μυτιλήνη 1940.
 «Η Ματωμένη Χιος του 1822. Τρία Χρονικά της Επανάστασης», Χίος 1952, επανέκδοση Αθήνα 1991.
 «Θεόφιλος Καΐρης», Αθήνα 1956.
 «Συμβολή στην έρευνα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Τα Μαθηματικά επί Τουρκοκρατίας», Αθήνα, 1962.
 «Μανουήλ Γλυζώνιος, Δωρόθεος Πρώιος», «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχος 33, Νοέμβριος 1973.
 «Ο Κοραής, οι Πρασσακάκηδες και το Εικοσιένα». Αθήνα 1974.
 «Ιωάννης Ιβάν Σελιμίνσκι», «Ερανιστής», τόμος 12ος, τεύχος 68, 1975.

 Λαογραφικά 

 «Ανέκδοτα Χιακά Δημοτικά», «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχη: 1, 1963, 10 και 12, 1966.
 «Η Μόστρα στο Νεχώρι», «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχος 28, 1972.
 «Η Χιακή Λαϊκή Μούσα στα Κάλαντα. Ήθη και Έθιμα του 12ημέρου», «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχος 31, 1973.
 «Στην παρακμή του ανδρικού μοναχισμού»,  Λαϊκά Αφηγήματα, «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχος 35, 1974.
 «Το αλώνι», «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχος 36, 1974.

 Μεταφράσεις 

 «Αριστοτέλη, Μικρά Φυσικά», Εισαγωγή, Μετάφραση, Σχόλια: Ν.Δ.Σωτηράκη, Α.Ε. Ευσταθίου. Έκδοση Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1954. Σειρά «Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων».
 W. Servais - L. Jeronez: «Μαθήματα Επιπεδομετρίας» Μετάφραση (από Γαλλικά) Ν.Δ.Σωτηράκη. Έκδοση Υπουργείου Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων, Αθήνα 1964.

 Πηγές 

 -, «Χιακή Επιθεώρηση», τεύχος 37, 1975.
 -, "Αφιέρωμα στο Νίκο Σωτηράκη", Περιοδικό Χιόνη, τεύχος αρ. 30, Αύγουστος 1994.
 Φανή Σωτηράκη-Αναιρούση, "Νίκος Σωτηράκης - Αφιέρωμα για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του", εκδόσεις Μ. Τερζάκη και Σια., Αθήνα, Δεκ.1998.
 Παράρτημα Χίου της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας, "Τιμητικό αφιέρωμα στον διακεκριμένο Χιώτη Μαθηματικό Νίκο Σωτηράκη",  Μάιος 2018.
 Κοινότητα Νεοχωρίου Χίου, "Εκδήλωση μνήμης προς τιμήν του Χιώτη κορυφαίου Καθηγητή Μαθηματικών Νίκου Σωτηράκη", Νεοχώρι Χίου, Αυγ. 2022.

Κατηγορία:Έλληνες μαθηματικοί