Το λεξικό των Χαζάρων

Το λεξικό των Χαζάρων (σερβικά: Харски речник) είναι το πρώτο μυθιστόρημα του Σέρβου συγγραφέα Μίλοραντ Πάβιτς. Δημοσιεύτηκε το 1984 στα σερβικά και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες.

Το μυθιστόρημα αναφέρεται στον λαό των Χαζάρων που άκμασαν γύρω από την Κασπία Θάλασσα ανάμεσα στον 7ο και τον 9ο αιώνα. Ωστόσο, οι περισσότεροι από τους χαρακτήρες και τα γεγονότα που περιγράφονται είναι εντελώς φανταστικά, όπως και ο πολιτισμός που αποδίδεται στους Χαζάρους στο βιβλίο, ο οποίος έχει ελάχιστη ομοιότητα με οποιαδήποτε λογοτεχνική ή αρχαιολογική μαρτυρία.

Καταδεικνύοντας τις δυνατότητες της μεταμοντέρνας αφήγησης, το μυθιστόρημα του Πάβιτς συνυφαίνει την πραγματικότητα με το πιθανό και το όνειρο και μέσω της μη γραμμικής και διαδραστικής δομής του εμπλέκει τον αναγνώστη στην επιλογή της δικής του διαδρομής ανάγνωσης.

 Περιεχόμενο 
Δεν υπάρχει εύκολα διακριτή πλοκή με τη συμβατική έννοια. Το μυθιστόρημα έχει τη μορφή λεξικού χωρισμένου σε τρία μέρη-βιβλία, καθένα από τα οποία παρουσιάζει αλφαβητικά λήμματα, που έχουν συγκεντρωθεί από πηγές των κύριων Αβρααμικών θρησκειών ( Χριστιανισμός, Ισλάμ και Ιουδαϊσμός) σχετικά με τους Χαζάρους. Τα τρία βιβλία του λεξικού είναι συλλογές καταχωρίσεων - συχνά διασταυρούμενων, ενίοτε και αντιφατικών - για χαρακτήρες και γεγονότα που αναφέρονται σε όλο το μυθιστόρημα, αλλά σε κάθε βιβλίο οι ιστορίες παρουσιάζονται από διαφορετική οπτική γωνία και με διαφορετικές λεπτομέρειες. Χάρη στη μορφή του, το μυθιστόρημα μπορεί να διαβαστεί όχι απαραίτητα από την αρχή μέχρι το τέλος, αλλά με οποιαδήποτε σειρά, συλλέγοντας ένα μωσαϊκό της ιστορίας του κύριου θέματος από τις μεμονωμένες καταχωρίσεις.

Το κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι η μαζική θρησκευτική μεταστροφή του λαού των Χαζάρων. Ο αρχηγός τους είδε ένα όνειρο και προσκάλεσε έναν Χριστιανό, έναν Εβραίο και έναν Μουσουλμάνο για να το εξηγήσουν, δηλώνοντας ότι η φυλή του θα ασπαστεί τη θρησκεία εκείνου που θα το ερμηνεύσει καλύτερα. Βασίζεται σε ένα ιστορικό γεγονός που συνήθως χρονολογείται στις τελευταίες δεκαετίες του 8ου αιώνα ή στις αρχές του 9ου αιώνα, όταν οι βασιλείς και η αριστοκρατία των Χαζάρων ασπάστηκαν τον Ιουδαϊσμό και μέρος του γενικού πληθυσμού τους ακολούθησε. Ωστόσο, σχεδόν όλοι οι χαρακτήρες και τα γεγονότα που αναφέρονται είναι εντελώς φανταστικά και δεν αντιστοιχούν στα διαθέσιμα αρχαιολογικά στοιχεία. Ο συγγραφέας δημιούργησε μια νέα μυθολογία, συνδυάζοντας φαντασία, πραγματικούς και φανταστικούς λαϊκούς και θρησκευτικούς θρύλους και αποκρυφιστικές παραδόσεις της Καμπάλα. 

Υπάρχουν τρεις διαφορετικές σημαντικές χρονικές περίοδοι που απεικονίζονται στο μυθιστόρημα. 

 Η πρώτη περίοδος λαμβάνει χώρα μεταξύ του 7ου και του 11ου αιώνα και αποτελείται κυρίως από ιστορίες που συνδέονται χαλαρά με την υπόθεση των Χαζάρων και την Ασκενάζι καταγωγή τους. 
 Η δεύτερη περίοδος διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα και περιλαμβάνει ιστορίες για τη ζωή των συντακτών του λεξικού των Χαζάρων και των συγχρόνων τους. 
 Η τρίτη λαμβάνει χώρα εν συντομία στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, αλλά κυρίως στη δεκαετία του 1980, και περιλαμβάνει ιστορίες ακαδημαϊκών σε τομείς που σχετίζονται με τους Χαζάρους. Υπάρχουν επίσης αναφορές σε γεγονότα που συνέβησαν εκτός αυτών των περιόδων και φιλοσοφικές συζητήσεις για αρχέγονα όντα.

 Ενδιαφέροντα σημεία 

 Αρχικά υπήρχαν δύο εκδοχές του μυθιστορήματος: ανδρική και γυναικεία, οι οποίες διέφεραν μόνο κατά μία μικρή παράγραφο. Αργότερα τις ενοποίησε και δημιούργησε μια «ανδρόγυνη έκδοση».

Συχνά με ρωτούν ποια είναι η διαφορά μεταξύ ενός αρσενικού και ενός θηλυκού δείγματος. Το γεγονός είναι ότι ένας άντρας αισθάνεται τον κόσμο έξω από τον εαυτό του, ενώ μια γυναίκα μεταφέρει το σύμπαν μέσα της. <…> Αν θέλετε, αυτή είναι μια εικόνα της αποσύνθεσης του χρόνου, ο οποίος χωρίζεται σε συλλογικό αρσενικό και ατομικό θηλυκό χρόνο. 

 Το έργο προκαλεί τους αναγνώστες να ασχοληθούν ενεργά με την ανάγνωση προσπαθώντας να συναρμολογήσουν την ιστορία μέσα από τα αποσπασματικά και μερικές φορές αντιφατικά τμήματά της. Όπως εξηγεί ο συγγραφέας στην εισαγωγή του μυθιστορήματος: «Δεν θα χρειαστεί να τηρήσουμε καμία χρονολογία. Κάθε αναγνώστης θα μπορεί να συναρμολογήσει ξανά το δικό του βιβλίο, όπως σε ένα παιχνίδι ντόμινο ή χαρτιών, και σε κάθε περίπτωση, αυτό το λεξικό, σαν καθρέφτης, θα του επιστρέψει ακριβώς αυτό που έχει επενδύσει σε αυτό, επειδή από την αλήθεια - όπως είναι γραμμένο σε μία από τις σελίδες αυτού του λεξικού - δεν μπορεί κανείς να αποκομίσει περισσότερα από αυτά που της προσφέρει.»

 Σε συνέντευξή του ο Πάβιτς επισήμανε ότι το «Λεξικό των Χαζάρων» μπορεί να ερμηνευτεί ως «μια μεταφορά για κάθε μικρό έθνος του οποίου η μοίρα καθορίζεται από την πάλη ανώτερων δυνάμεων. Μικρά έθνη όπως εμείς οι Σέρβοι βρισκόμαστε πάντα υπό την απειλή ξένων ιδεολογιών».

 Ο Πάβιτς αναφέρει το βιβλίο του ραβίνου Γιεχούντα Χαλεβί Κουζάρι (12ος αιώνας), το οποίο επίσης ερμηνεύει την ιστορία των Χαζάρων σε λογοτεχνική μορφή.

 Μια διασκευή μπαλέτου του Λεξικού των Χαζάρων παρουσιάστηκε στην Όπερα και Θέατρο Madlenianum στο Βελιγράδι.  

 Βραβεία 
Το βιβλίο εκδόθηκε το 1984 στο Βελιγράδι και έλαβε το βραβείο NIN την ίδια χρονιά ως το καλύτερο γιουγκοσλαβικό μυθιστόρημα. Το 1992 έλαβε επίσης βραβείο μυθιστορήματος της δεκαετίας από το γραφιστικό στούντιο Dereta. Οι New York Times το συμπεριέλαβαν ανάμεσα στα επτά βιβλία που επέλεξε ο εκδότης στα τέλη Νοεμβρίου 1988. 

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 
 Το λεξικό των Χαζάρων, μτφ. Λεωνίδας Χατζηπροδρομίδης, εκδ. Ηρόδοτος, 1991  

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Σερβική λογοτεχνία
Κατηγορία:Μεταμοντερνισμός