Η ανάκριση (θεατρικό έργο)

Η ανάκριση. Ορατόριο σε 11 άσματα () είναι θεατρικό έργο του Πέτερ Βάις που αναφέρεται στη Δίκη του Άουσβιτς στη Φρανκφούρτη από το 1963 έως το 1965, στην οποία ο συγγραφέας ήταν παρατηρητής. Το έργο έκανε πρεμιέρα τον Οκτώβριο 1965 σε 14 πόλεις της Δυτικής και Ανατολικής Γερμανίας και στο Λονδίνο. Το 1966 η παραγωγή παρουσιάστηκε στο Βασιλικό Δραματικό Θέατρο στη Στοκχόλμη, με σκηνικά και κοστούμια σχεδιασμένα από τη σύζυγο του Βάις Γκουνίλα Παλμστιέρνα-Βάις και σκηνοθεσία του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν.

 Περιεχόμενο 
Το έργο βασίζεται σε απομαγνητοφωνήσεις και σημειώσεις που κράτησε ο Βάις - και εν μέρει σε ρεπορτάζ που έγραψε ο Μπερντ Νάουμαν για την εφημερίδα Frankfurter Allgemeine Zeitung - κατά τη διάρκεια της Δίκης του Άουσβιτς κατά αξιωματούχων των SS που υπηρετούσαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς, η οποία διεξήχθη στη Φρανκφούρτη μεταξύ 10 Δεκεμβρίου 1963 και 20 Αυγούστου 1965. Ήταν η πρώτη δίκη που χρηματοδοτήθηκε από τη γερμανική κυβέρνηση κατά των Ναζί για την τραγωδία του Ολοκαυτώματος. Κατά τη διάρκεια της δίκης, η οποία διήρκεσε 183 ημέρες, εξετάστηκαν 409 μάρτυρες, 248 εκ των οποίων ήταν επιζώντες του στρατοπέδου εξόντωσης. Η ετυμηγορία εκδόθηκε στις 19 Αυγούστου 1965. Έξι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη, 11 σε ποινές φυλάκισης από 3 έως 14 χρόνια και τρεις αθωώθηκαν.

Το έργο χωρίζεται σε έντεκα Δαντικά «άσματα», καθένα από τα οποία υποδιαιρείται σε τρία μέρη. Αυτή η δομή των 33 μερών μιμείται τη Θεία Κωμωδία του Δάντη. Τα άσματα, σε ελεύθερο στίχο, περιγράφουν τις πτυχές του δράματος και την πορεία προς τον θάνατο μέσα στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς, σαν πραγματικοί Δαντικοί κύκλοι της Κόλασης.

Στα άσματα, που δεν παρεκκλίνουν ποτέ από τα λόγια που ειπώθηκαν στην αίθουσα του δικαστηρίου, ο Βάις αντιπαραθέτει τις καταθέσεις των ανώνυμων μαρτύρων εναντίον των κατονομαζόμενων κατηγορουμένων και πρώην φρουρών του στρατοπέδου συγκέντρωσης των SS. Σε αντίθεση με την ιστορική δίκη, οι 409 μάρτυρες συμπυκνώνονται στο έργο σε 9 ανώνυμους μάρτυρες. Δύο από τους μάρτυρες τάχθηκαν υπέρ των κατηγορουμένων, ενώ οι άλλοι ήταν θύματα που, μέσω μιας απίθανης σειράς συμπτώσεων (όπως τονίζουν επανειλημμένα), επέζησαν από το στρατόπεδο. Ανωνυμοποιώντας τους μάρτυρες/θύματα, το έργο αναπαράγει το γεγονός ότι ήταν απλώς αριθμοί που τους στερήθηκε η ταυτότητα.μικρογραφία|Στρατόπεδο Συγκέντρωσης ΆουσβιτςΟι μαρτυρίες των θυμάτων περιλαμβάνουν λεπτομερή καταγραφή των φρικαλεοτήτων που διαπράχθηκαν στο στρατόπεδο. Λίγοι από τους κατηγορούμενους παραδέχονται την ενοχή τους: απαντούν με χλευαστικές αρνήσεις, κάποιοι δηλώνουν άγνοια των γεγονότων ή παρουσιάζονται οι ίδιοι ως θύματα και αρνούνται τις ατομικές τους ευθύνες ισχυριζόμενοι ότι εκτελούσαν εντολές ανωτέρων. Αυτό θίγει το βασικό ερώτημα, πόση είναι η ευθύνη της ατομικής δράσης ακόμη και υπό συνθήκες εντολών. Το έργο τελειώνει πριν ανακοινωθούν οι ετυμηγορίες, ένα τέλος που απορρίπτει την ιδέα ότι θα μπορούσε να υπάρξει οποιαδήποτε τιμωρία ανάλογη με το έγκλημα γενοκτονίας ή που θα μπορούσε να φέρει τη λύτρωση στα θύματα.

Ο Βάις παρουσιάζει τις καταθέσεις κατηγορουμένων και μαρτύρων, συνηγόρων υπεράσπισης, εισαγγελέα και δικαστών με τέτοιο τρόπο ώστε οι αντιφάσεις μεταξύ των καταθέσεων των δραστών και των θυμάτων να διαπερνούν ολόκληρο το κείμενο, αναγκάζοντας το κοινό να κάνει συνεχώς τις δικές του κρίσεις.  

Το έργο είναι αντιπροσωπευτικό του Θεάτρου-ντοκουμέντο και ανεβαίνει μέχρι την εποχή μας στην ευρωπαϊκή θεατρική σκηνή. 

 Τα 11 άσματα 
μικρογραφία|Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Άουσβιτς, Άφιξη Ούγγρων Εβραίων, Ομοσπονδιακά Αρχεία Εικόνα 183-N0827-318
Ο Βάις παίρνει τα γεγονότα και τα κατατάσσει σε έντεκα θέματα ή άσματα ανασυνθέτοντας την πορεία και τα βάσανα που οδήγησαν στον θάνατο των κρατουμένων στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Βασισμένος στις μαρτυρίες κατηγορουμένων, μαρτύρων, δικαστών και συνηγόρων υπεράσπισης, επιχειρεί να διερευνήσει τους λόγους που οδήγησαν σε μια τέτοια συστηματική αντικειμενοποίηση των ανθρώπων, τόσο των θυμάτων όσο και των δραστών. Καταγράφει τις συνέπειες του υποσιτισμού, της εξάντλησης και της βίας και της κακοποίησης δραματικά και ταυτόχρονα την άποψη των δραστών οι οποίοι προσπάθησαν να υποβαθμίσουν τη συμμετοχή τους στα γεγονότα.

 Το άσμα της πλατφόρμας περιγράφει την άφιξη των σφραγισμένων τρένων στο Άουσβιτς και την επιλογή των κρατουμένων μεταξύ εκείνων που προορίζονταν για άμεσο θάνατο και εκείνων που προορίζονταν για το στρατόπεδο συγκέντρωσης.
 Το άσμα του στρατοπέδου περιγράφει τεχνικά τις εγκαταστάσεις και τις διαστάσεις του στρατοπέδου με παραστατική αντικειμενικότητα και αναφέρεται στην υποδοχή των κρατούμενων (στολές, τατουάζ με τον αριθμό, ξύρισμα μαλλιών) και στην καθημερινή ζωή στο στρατόπεδο, που χαρακτηρίζεται από υπερπλήρεις χώρους ύπνου, κακή υγιεινή και φαγητό και ξυλοδαρμούς.
 Το άσμα της κούνιας περιγράφει μερικά από τα αναρίθμητα βασανιστήρια, συμπεριλαμβανομένου του ιδιαίτερα σκληρού με μια συσκευή που ονομάζονταν «κούνια» που τα χτυπήματά της σχεδόν πάντα κατέληγαν σε θάνατο.
 Το άσμα της πιθανότητας επιβίωσης αναφέρεται στους μηχανισμούς μέσω των οποίων σε ορισμένους δόθηκε η δυνατότητα να αναβάλουν τον θάνατό τους, με αντάλλαγμα έναν ορισμένο βαθμό συνεργασίας με τους δήμιους.
 Το άσμα του τέλους της Λίλι Τόφλερ, της μόνης μεταξύ των θυμάτων που διατήρησε την ταυτότητά της στο κείμενο, αποκτώντας συμβολική αξία.
 Το άσμα του υπαξιωματικού Σταρκ περιγράφει τα εγκλήματα αυτού του 20χρονου στρατιώτη, ο οποίος συμμετείχε στις επιλογές, τις δολοφονίες με αέρια και εκτελέσεις. Η στάση του κατά τη διάρκεια της δίκης ήταν άρνηση οποιασδήποτε ενοχής για τις πράξεις του.
 Το άσμα του μαύρου τοίχου αναφέρεται στον τοίχο που χρησιμοποιούσαν για τις εκτελέσεις.
 Το άσμα της φαινόλης περιγράφει τα επώδυνα πειράματα που πραγματοποιούνταν σε κρατούμενους και τις θανατηφόρες ενέσεις φαινόλης.
 Το άσμα των όρθιων κελιών (Bunkerblok) περιγράφει τα στενά κελιά που χρησιμοποιούνταν ως κελιά τιμωρίας, όπου οι κρατούμενοι κλειδώνονταν όρθιοι και οι περισσότεροι πέθαιναν από ασφυξία, δίψα και στέρηση τροφής.
 Το άσμα Zyklon B αναφέρεται τους θαλάμους αερίων όπου οι κρατούμενοι δολοφονούνταν μαζικά με αέρια.
 Το άσμα των κρεματόριων περιγράφει την καύση των πτωμάτων.

 Διασκευή 

 Το 2024 το θεατρικό έργο διασκευάστηκε σε ταινία διάρκειας 4 ωρών σε σκηνοθεσία του Γερμανού σκηνοθέτη Ρολφ Πέτερ Καλ. 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Η ανάκριση, μτφ. Πέτρος Μάρκαρης, εκδ. Ιθάκη, 1982 
 Ραδιοφωνικό θέατρο: Η ανάκριση

 Παραπομπές 


Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς