Ταπείνωση στην Κανόσα

Με τον όρο Ταπείνωση στην Κανόσα (η αλλιώς πορεία στην Κανόσα, στα γερμανικά: Gang nach Canossa) αναφερόμαστε στην διαδρομή του γερμανού αυτοκράτορα Ερρίκου Δ΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο κάστρο της Κανόσας το 1077, και την μετέπειτα τελετουργική του υποταγή στον Πάπα Γρηγόριο Ζ΄. Έγινε κατά την διάρκεια της Έριδας της Περιβολής και περιλάμβανε τον αυτοκράτορα να επιδιώκει την άφεση και την άρση του αφορισμού του από τον Πάπα, ο οποίος φιλοξενούταν στο κάστρο της μαργραβίνης Ματθίλδης της Κανόσα.

Σύμφωνα με σύγχρονες πηγές, ο αυτοκράτορας Ερρίκος αναγκάστηκε να ικετεύσει στα γόνατα του, περιμένοντας τρία μερόνυχτα έξω από την πύλη του κάστρου εν μέσω σφοδρή θύελλας. Το συγκεκριμένο γεγόνος έχει περιγραπτεί ως μια από τις πιο δραματικές στιγμές του Μεσαίωνα. Υπάρχει συζήτηση μεταξύ μεσαιωνικών χρονογράφων καθώς και μεταξύ σύγχρονους ιστορικούς, οι οποίοι διαφωνούν ως προς το αν το γεγονός επρόκειτο για ταπεινωτική ήττα του αυτοκράτορα ή για μια «λαμπρή στρατηγική κίνηση».

 Ιστορικό υπόβαθρο 
Ο Πάπας και ο Αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας διαφωνούσαν σχετικά με την προτεραίοτητα της εκκλησιαστικής και της κοσμικής εξουσίας από την δίαδοση της Γρηγοριανής Μεταρρύθμισης τον 11ο αίωνα. Όταν ο Γρηγόριος ο Ζ', ο οποίος είχε στεφθεί πάπας από τον λαό της Ρώμης το 1073, επιχείρησε να εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις στη διαδικασία του διορισμού επισκόπων (επένδυσης) μέσω τοιυ διατάγματος του Dictatus papae, αντιμετώπισε την αντίσταση του Ερρίκου Δ'. Ο αυτοκράτορας επέμενε ότι κατείχε το παραδοσιακό δικαίωμα των προηγούμενων αυτοκρατόρων να «επενδύουν»  επισκόπους, ηγούμενους και άλλους κληρικούς, παρά την παπική βούλα.[citation needed]

Η διαφωνία άρχισε να επειδεινώνεται όταν ο Ερρίκος κατάφερε να καταπιέσει την Σαξονική εξέγερση στην μάχη της Λαγκενσάλτζα τον Ιούνη του 1075. Τον Σεπτέμβριο διόρισε καινούριο επίσκοπο στο Μιλάνο,που ενόχλησε τον Γρηγόριο ο οποίος απαιτούσε ανοιχτή υπακοή. Σύντομα μετά από αυτό ο πάπας δέχτηκε επίθεση καθώς ηγούσε της Χριστουγεννιάτικες γιορτές του 1075, και αναγκάστηκε να μπει στη φυλακή από τον όχλο. Την επόμενη μέρα οι υποστηρικτές του πολιόρκησαν την φυλακή και τον έφεραν πίσω στην εκκλησία, όπου συνέχισε την Θεία Λειτουργία από εκεί που τήν είχε αφήσει. Στις 14 Ιανουαρίου του 1076, ο Ερρίκος συγκάλεσε πλήθος επισκόπων σε σύνοδο στην πόλη Βορμς, οπού οι εκκλησιαστικοί αξιοματούχοι εγκατέλειψαν κάθε υποχρέωση προς τον πάπα. Ο βασιλιάς απαίτησε την παραίτηση του πάπα, αναφέροντας τους κανόνες του παπικόυ κονκλάβιου σύμφωνα με την βούλα «In nomine Domini» του 1059.  [citation needed]

Ως αντίποινα, ο Γρηγόριος αφόρησε τον Ερρίκο από την εκκλησία και τον αφαίρεσε από το αξίωμα του στη σύνοδο της Σαρακοστής το 1076 στη Ρώμη. Πρόσθεσε ότι έναν χρόνο μετά από αυτήν την ημέρα, η απώλεια του βασιλικού θρόνου θα ήταν αμετάκλητη.

 Ο δρόμος προς την Κανόσα 
μικρογραφία|Ο Ερρίκος ζητά από την Ματθίλδη και τον ηγούμενο Ούγο του Κλυνύ

να παρέμβουν στη διαφωνία, Vita Mathildis (περίπου το 1115).
Ο Γρηγόριος είχε κυρήξει τους όρκους πίστης που είχαν δώσει οι πρίγκιπες της αυτοκρατορίας ως άκυρους, κάτι που αποτελούσε μεγάλη απειλή για τον Ερρίκο, καθώς αυτή η εξέλιξη εξυπηρετούσε τα συμφέροντα διάφορων τοπικών ηγεμόνων μέσα στην αυτοκρατορία. Όταν τον Οκτώβριο ο πατριάρχης της Ακουειλίας και ο παπικός λεγάτος συνάντησαν τους γερμανούς πρίγκιπες στην πόλη Τρεμπούρ, έδωσαν όρκο να μην αναγνωρίσουν τον Ερρίκο ως αυτοκράτορα εάν το αφοριστικό διάταγμα δεν είχε αφαιρεθεί μέσα σε ένα χρόνο. Φοβούμενος περαιτέρω εξεγέρσεις μεταξύ της γερμανικής αριστοκρατίας, ο Ερρίκος ένιωσε ότι έπρεπε να απαλλαγεί από τον αφορισμό του. Ανάμεσα στον λαό ήταν ακόμα δημοφιλής, όμως οι πρίγκιπες απειλούσαν να εκλέξουν νέο βασιλιά. Έπρεπε να εξασφαλίσει την θέση του στην εκκλησία πριν την προθεσμία που είχε θέσει ο πάπας.

Κατόπιν προτροπής από τους συμβούλους του, οργάνωσε μια συνάντηση με τον πάπα, ο οποίος είχε ξεκινήσει το ταξίδι κατά μήκος του μονοπατιού μέσα από τις Άλπεις προς τη βασιλική πρωτεύουσα του Άουγκσμπουργκ. Ο Ερρίκος ξεκίνησε το ταξίδι του από το Σπάιερ και ταξιδεύωντας νότια κατά μήκος του Ρήνου, διαπίστωσε ότι η θέση του ήταν επισφαλής. Καθώς οι Σουαβοί ευγενείς είχαν αρνηθεί να ανοίξουν το δρόμο προς τις αλπικές διελεύσεις, ο βασιλιάς αναγκάστηκε να κινηθεί μέσω της Βουργουνδίας και να διασχίσει τις Άλπεις από το απότομο όρος Μον Σενί.Creber, ‘Women at Canossa' ‘Women at Canossa. The Role of Elite Women in the Reconciliation between Pope Gregory VII and Henry IV of Germany (January 1077),’ Storicamente 13 (2017), article no. 13, pp. 1–44. Σύμφωνα με την χρονογραφία του Λάμπερτ του Χέρσφελντ, ο Ερρίκος, η γυναίκα του Βέρθη της Σαβοΐας και ο γιός τους ο Κορράδος διακινδύνευσαν τη ζωή τους διασχίζοντας την κορυφογραμμή των Άλπεων μέσα σε σκληρές μεσοχειμωνιάτικες συνθήκες. Μετά από ένα μεγάλο ταξίδι, κατέφθασαν στο κατάλυμα του Γρηγορίου στην Κανόσα στις 25 Ιανουαρίου του 1077.   [citation needed]

 Στο κάστρο 
αριστερά|μικρογραφία|Ο Ερρίκος ο Δ' και η συνοδεία του στην πύλη, απεικόνιση του 19ου αιώνα
Όταν ο Ερρίκος έφτασε στο κάστρο της Ματθίλδης, ο Πάπας διέταξε να του αρνηθεί η είσοδος. Περιμένοντας στις πύλες, ο Ερρίκος άρχισε να μετανοεί. Φορούσε ένα τρίχινο ένδυμα που ήταν το παραδοσιακό ρούχο των μοναχών εκείνη την εποχή και φέρεται να περπατούσε γυμνόποδα. Πολλοί από την συνοδεία του, συμπεριλαμβανομένης της βασίλισσας Βέρθη της Σαβοΐας και του πρίγκιπα Κορράδου, έβγαλαν επίσης τα παππούτσια τους. Σύμφωνα με τον Λάμπερτ του Χέρσφελντ και διάφορους μάρτυρες της σκηνής (από γράμματα που γράφτηκαν από τον Γρηγόριο και τον Ερρίκο τα επόμενα χρόνια), ο βασιλιάς περίμενε στην πύλη για τρεις ολόκληρες ημέρες. Κατά τη διάρκεια αυτού του χρόνου, φέρεται να φορούσε μόνο το μετανοητικό του τρίχινο ένδυμα και να έκανε ολική νηστεία. Account of Canossa Από μια μαρτυρία των γεγονότων στην Κανόσα

Τελικά, στις 28 Ιανουαρίου, οι πύλες του κάστρου άνοιξαν για τον Ερρίκο και του δόθηκε η άδεια να μπει. Σύγχρονες μαρτυρίες αναφέρουν ότι γονάτισε μπροστά στον Πάπα Γρηγόριο και ζήτησε συγχώρεση. Ο Γρηγόριος απαλλάξε τον Ερρίκο από την αφόρηση του και τον κάλεσε πίσω στην Εκκλησία. Εκείνο το απόγευμα, ο Γρηγόριος, ο Ερρίκος και η Ματθίλδη της Κανόσας έλαβαν την Αγία Κοινωνία μαζί στο παρεκκλήσι του Αγίου Απολλινάριου μέσα στο κάστρο, σηματοδοτώντας το επίσημο τέλος της αφαίρεσης του Ερρίκου από την εκκλησία.Αυτή η συγκυρία γεγονότων συγκεντρώνεται από τον Ζίμμερμαν ως η πιό πιθανή, μέσω σύγκρισης των προτογενών πηγών για το θέμα, συμπεριλαμβανόμενων επιστολών που έγραψαν τόσο ο Ερρίκος όσο και ο Γρηγόριος προς τους γερμανούς επίσκοπους και πρίγκιπες. Για σχετική ανάλυση και για άλλες προτεινόμενες χρονολογικές εκδοχές, βλ. το κεφάλαιο 5 του Ζίμμερμαν.

Το αν ο Ερρίκος προέβη πράγματι σε επίσημη μετάνοια δεν έχει αποδειχθεί με βεβαιότητα. Ωστόσο, ανέκτησε την ελευθερία των κινήσεων του και επέστρεψε σύντομα στην Γερμανία, ενώ ο Γρηγόριος παρέμεινε με την Ματθίλδη στο κάστρο και σε άλλες τοποθεσίες στην Τοσκάνη για πολλούς μήνες.

 Η φράση «πηγαίνω στη Κανόσα» 
Το 1728, η εισαγωγή της εορτής του πάπα Γρηγόριου Ζ' στο ρωμαιοκαθολικό εορτολόγιο προκάλεσε αντιδράσεις από τη μοναρχία των Αψβούργων καθώς και από το βασίλειο της Γαλλίας. Ο αυτοκράτορας Κάρολος ΣΤ΄, και μετά απο αυτόν, η αυτοκράτειρα Μαρία Θηρεσία, όπως και το κοινοβούλιο του Παρισιού, απαγόρευσαν τη δημοσίευση του παπικού διατάγματος. Η αναφορά στην υποταγή της αυτοκρατορίας στην παπική εξουσία αντέβαινε στην αρχή της αυστριακής κρατικής εκκλησίας και στη διδασκαλία του γαλλικανισμού. Τον 19ο αιώνα, η δραματική ένταση των γεγονότων έγινε δημοφιλές θέμα για το θέατρο και τη ζωγραφική.

Η έκφραση «πηγαίνω στην Κανόσα» δηλώνει την πλήρη υποχώρηση κάποιου, την ταπεινωτική υποταγή μπροστά σε έναν εχθρό. Χρησιμοποιήθηκε από τους ηγέτες του αυστριακού φιλελεύθερου κινήματος, πρώτα από τον Αναστάσιο Γκρυν, και έγινε ιδιαίτερα γνωστή από τον πρώτο καγγελάριο της Γερμανίας, Όττο φον Μπίσμαρκ, κατά τη διάρκεια του γερμανικού Kulturkampf (πολιτισμικού αγώνα). Τότε, μετά την εισαγωγή του Kanzelparagraph (άρθρο που απαγόρευε στον κλήρο να αναμειγνύεται στην πολιτική) και του νόμου κατά των Ιησουΐτων, ο πάπας Πίος Θ΄ αρνήθηκε να αναγνωρίσει τον καρδινάλιο Γουσταύο Αδόλφο του Χοενλόε-Σίλλινγκσφυρστ ως πρέσβη στο Βατικανό. Ο καγκελάριος του Ράιχ, διακηρύσσοντας στις 14 Μαΐου 1872 ενώπιον του Ράιχσταγκ: «Wir werden nicht nach Canossa gehen!» («Δεν θα πάμε στην Κανόσα!»), καθιέρωσε την έκφραση αυτή στη συλλογική μνήμη.

 Αναφορές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
Κατηγορία:Πάπας