Αρχαιοκαπηλία

Η αρχαιοκαπηλία, (archaeological looting) δηλαδή η παράνομη ανασκαφή, διακίνηση και εμπορία αρχαιοτήτων, συνιστά ένα διαχρονικό και παγκόσμιο πρόβλημα που απειλεί τη συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας. Αντικείμενα μεγάλης ιστορικής και πολιτιστικής αξίας αποσπώνται από τον τόπο τους, χάνουν το αρχαιολογικό τους πλαίσιο και καταλήγουν στην αγορά αρχαιοτήτωνBowman Proulx 2013, σ. 111., σε ιδιωτικές συλλογές ή στη μαύρη αγορά. Οι λεηλασίες αυτού του είδους έχουν, επίσης, έχουν συνδεθεί με την οικονομική και πολιτική σταθερότητα ενός έθνους, με τα επίπεδα λεηλασίας να αυξάνονται σε περιόδους κρίσηςValdés 2006, σ. 98.. Το ζήτημα δεν είναι απλώς ηθικό ή νομικό· πρόκειται για μια κρίση που αγγίζει την ίδια την έννοια της πολιτιστικής κληρονομιάςRenfrew, 2000.

Η σημασία του θέματος είναι διπλή: αφενός, αφορά την επιστημονική απώλεια που συνεπάγεται η καταστροφή των αρχαιολογικών συμφραζομένων· αφετέρου, αγγίζει κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά ζητήματα, από την αποδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων έως και τη χρηματοδότηση εγκληματικών δικτύων. Η τυμβωρυχία είναι ένα είδος αρχαιοκαπηλίας, καθώς συχνά περιλαμβάνει την κλοπή αντικειμένων από μία ταφή, τα οποία μπορεί αργότερα να πωληθούν στη μαύρη αγορά.

Ιστορικό πλαίσιο
Η λεηλασία αρχαιοτήτων δεν αποτελεί φαινόμενο του σύγχρονου κόσμου. Ήδη από την αρχαιότητα παρατηρούνται περιστατικά καταστροφής και αφαίρεσης πολιτιστικών θησαυρών. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος καταγράφει περιπτώσεις λεηλασίας ελληνικών ναών από Ρωμαίους κατακτητές, ενώ η αρχαία Ρώμη γέμισε αγάλματα και έργα τέχνης που είχαν αφαιρεθεί από την αρχαία ΕλλάδαBoardman, 2006.

Στους νεότερους χρόνους, η λεηλασία πήρε τη μορφή «νόμιμων» συλλογών. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι τα Γλυπτά του Παρθενώνα, που αφαιρέθηκαν από τον λόρδο Έλγιν στις αρχές του 19ου αιώνα και μεταφέρθηκαν στο Βρετανικό ΜουσείοHitchens, 1997. Η συγκεκριμένη περίπτωση αποκαλύπτει και την την ασάφεια ανάμεσα σε νόμιμη και παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων, καθώς η πράξη του Έλγιν θεωρήθηκε νόμιμη βάσει οθωμανικού φιρμανιού, αλλά σήμερα κρίνεται από πολλούς ως πράξη αρχαιοκαπηλίας.

Αίτια της αρχαιοκαπηλίας
μικρογραφία|200px|Η μεγάλη κιονοστοιχία στη λεωφόρο της Απάμειας.
Η αρχαιοκαπηλία τροφοδοτείται από συνδυασμό παραγόντων:

Η διεθνής αγορά τέχνης: Η ζήτηση για αυθεντικά αρχαία αντικείμενα αποτελεί βασικό κίνητρο. Η «γοητεία» της κατοχής ενός μοναδικού κομματιού του παρελθόντος οδηγεί συλλέκτες και εμπόρους στην παραβίαση νόμων και ηθικών αρχώνBrodie, 2012..

Οικονομική ανέχεια: Σε φτωχές περιοχές με πλούσια αρχαιολογικά αποθέματα, οι τοπικοί πληθυσμοί συχνά καταφεύγουν στην αρχαιοκαπηλία ως μέσο επιβίωσηςKersel, 2016..

Πολιτική αστάθεια και πόλεμοι: Κατά τη διάρκεια συγκρούσεων, η λεηλασία μουσείων και μνημείων αποτελεί συχνό φαινόμενο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το Ιράκ μετά το 2003 και η Συρία κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, όπου αντικείμενα μεγάλης αξίας διοχετεύτηκαν στη μαύρη αγοράUNESCO, 2020..
Χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι η Απάμεια ελληνορωμαϊκή πόλη με μεγάλη ακρόπολη στη δυτική περιοχή της σημερινής Συρίας, που βρίσκεται στην όχθη του ποταμού Ορόντη. Είναι ένας σημαντικός αρχαιολογικός χώρος, με αρκετά αξιόλογα ερείπια όπως η Μεγάλη Κιονοστοιχία και ένα μεγάλο ρωμαϊκό θέατρο. Στο χάος που δημιουργήθηκε από τον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας, ο χώρος έχει λεηλατηθεί και υποστεί εκτεταμένες ζημιές, όπως αποδεικνύεται από δορυφορικές εικόνες της περιοχήςLawler, 2014, σσ. 1162–1163Tapete et al, 2016..

Επιπτώσεις
Απώλεια επιστημονικών δεδομένων: Η αρχαιοκαπηλία καταστρέφει το αρχαιολογικό συμφραζόμενο. Ένα αγγείο ή άγαλμα χωρίς πληροφορίες για το σημείο εύρεσης και το στρωματογραφικό του περιβάλλον χάνει την επιστημονική του αξίαRenfrew, 2000..

Αποδυνάμωση τοπικών κοινωνιών: Οι κοινότητες στερούνται την πολιτιστική τους κληρονομιά και την ευκαιρία ανάπτυξης μέσω του πολιτιστικού τουρισμού.

Χρηματοδότηση εγκληματικών δικτύων: Η αρχαιοκαπηλία συνδέεται με οργανωμένο έγκλημα και σε ορισμένες περιπτώσεις με τη χρηματοδότηση ένοπλων ομάδωνMackenzie & Davis, 2014..

Νομικό και θεσμικό πλαίσιο
Η διεθνής κοινότητα έχει θεσπίσει σημαντικές συμβάσεις:

Σύμβαση της UNESCO (1970): Απαγορεύει και αποτρέπει την παράνομη εισαγωγή, εξαγωγή και μεταβίβαση ιδιοκτησίας πολιτιστικών αγαθώνUNESCO, 1970..

Σύμβαση UNIDROIT (1995): Ρυθμίζει την επιστροφή κλεμμένων ή παράνομα εξαχθέντων αντικειμένων.

Παράλληλα, οργανισμοί όπως η Ιντερπόλ και η ICOM διατηρούν βάσεις δεδομένων με κλεμμένα αντικείμενα.

Ωστόσο, η εφαρμογή των συμβάσεων είναι δύσκολη, καθώς απαιτεί διακρατική συνεργασία και πολιτική βούλησηBrodie et al., 2019..

Στρατηγικές αντιμετώπισης
Ενίσχυση τοπικών κοινοτήτων: Εκπαίδευση και ενδυνάμωση, ώστε να προστατεύουν την κληρονομιά τους.
Ψηφιακή τεχνολογία: Χρήση βάσεων δεδομένων, blockchain και τεχνητής νοημοσύνης για την ιχνηλάτηση αντικειμένωνTsirogiannis, 2015.
Ευαισθητοποίηση κοινού: Εκστρατείες ενημέρωσης για τις επιπτώσεις της αρχαιοκαπηλίας.
Διεθνής συνεργασία: Συνεργασία κρατών, μουσείων και συλλεκτών για τον περιορισμό της ζήτησης.

Η αρχαιοκαπηλία δεν αποτελεί απλώς έγκλημα κατά της ιδιοκτησίας, αλλά βαθιά πολιτιστική και κοινωνική πληγή. Η απώλεια αρχαιολογικού πλαισίου στερεί από την επιστήμη ανεκτίμητες γνώσεις, ενώ οι κοινότητες χάνουν ένα μέρος της ιστορικής τους ταυτότητας. Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί διεθνή συνεργασία, θεσμική ενίσχυση και, κυρίως, αλλαγή στάσεων απέναντι στη συλλογή και εμπορία αρχαιοτήτων.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Boardman, J. (2006). The Archaeology of Nostalgia: How the Greeks Re-created their Mythical Past. London: Thames & Hudson. ISBN 9780500051436.
Bowman Proulx, Blythe (January 2013) "Archaeological Site Looting in "Glocal" Perspective: Nature, Scope, and Frequency". American Journal of Archaeology (Archaeological Institute of America) 117 (1): 111-125 JSTOR, 10.3764/aja.117.1.0111  
Brodie, N. (2012). An Archaeology of Knowledge Brokering: The Illicit Trade in Cultural Objects. In S. Hamilakis & P. Duke (eds.), Archaeology and Capitalism: From Ethics to Politics. Walnut Creek: Left Coast Press. ISBN 9781611321712.
Brodie, N., Kersel, M., Luke, C., & Tubb, K. (2019). Archaeology, Cultural Heritage, and the Antiquities Trade. Gainesville: University Press of Florida. ISBN 9780813056325. https://doi.org/10.2307/j.ctvx073pt
Hitchens, C. (1997). The Elgin Marbles: Should They be Returned to Greece? London: Verso. ISBN 9781859842202.
Kersel, M. (2016). Fractured Oversight: The ABCs of Cultural Heritage in Palestine after the Oslo Accords. Journal of Social Archaeology, 16(1), 24–44. https://doi.org/10.1177/1469605315617876

Mackenzie, S., & Davis, T. (2014). Temple Looting in Cambodia: Anatomy of a Statue Trafficking Network. British Journal of Criminology, 54(5), 722–740. https://doi.org/10.1093/bjc/azu038
Renfrew, C. (2000). Loot, Legitimacy and Ownership: The Ethical Crisis in Archaeology. London: Duckworth. ISBN 9780715628723.

Tsirogiannis, C. (2015). Something is Confidential in the State of Christie’s. Journal of Art Crime, 14, 3–20.
UNESCO (1970). Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property. Paris: UNESCO.
UNESCO (2020). Countering Illicit Trafficking of Cultural Property: A Global Challenge. Paris: UNESCO.
Valdés, Juan Antonio (2006). "Management and Conservation of Guatemala's Cultural Heritage: A Challenge to Keep History Alive". In Barbara T. Hoffman (ed.). Art and cultural heritage: law, policy, and practice. New York, USA: Cambridge University Press. pp. 94–99. ISBN 978-0-521-85764-2. .

Εξωτερικοί σύνδεσμοι