Το τενεκεδένιο ταμπούρλο

Το τενεκεδένιο ταμπούρλο () είναι μυθιστόρημα του Γκύντερ Γκρας που εκδόθηκε το 1959. Είναι το πρώτο έργο του συγγραφέα και το πρώτο της Τριλογίας του Ντάντσιχ, η οποία περιλαμβάνει επίσης τα Γάτα και ποντίκι (1961) και Σκυλίσια χρόνια (1963).  

Αφηγείται την ιστορία του Όσκαρ, ενός αγοριού που αποφασίζει στα τρίτα γενέθλιά του να σταματήσει να μεγαλώνει, σαν διαμαρτυρία ενάντια στην υποκρισία και τη σκληρότητα του κόσμου. Η μητέρα του, του χαρίζει ένα τενεκεδένιο ταμπούρλο το οποίο χρησιμοποιεί για να εκφράσει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του. Το βιβλίο είναι ένα μείγμα μαγικού ρεαλισμού και ιστορικής μυθοπλασίας, παρέχοντας μια μοναδική οπτική για την άνοδο της Ναζιστικής Γερμανίας, τις φρικαλεότητες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και τη μεταπολεμική εποχή στη Γερμανία. 

Το 1958 το βιβλίο κέρδισε το βραβείο της γερμανικής Ομάδας 47 και το 1962 το γαλλικό λογοτεχνικό βραβείο Βραβείο Καλύτερου Ξένου Βιβλίου στην κατηγορία μυθιστόρημα. Περιλαμβάνεται στα 100 καλύτερα βιβλία όλων των εποχών σύμφωνα με τη Νορβηγική Λέσχη Βιβλίου και στα καλύτερα γερμανικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Έχει μεταφραστεί σε περίπου 40 γλώσσες και θεωρείται αναγνωρισμένο κλασικό έργο της γερμανικής λογοτεχνίας, τόσο στη Γερμανία όσο και παγκόσμια. 

 Υπόθεση 
Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε τρία βιβλία που καλύπτουν την προπολεμική, την πολεμική και τη μεταπολεμική περίοδο. Η περίοδος γραφής διαρκεί περίπου από τον Σεπτέμβριο του 1952 έως τον Σεπτέμβριο του 1954. Η περίοδος αφήγησης, ωστόσο, εκτείνεται στα έτη 1899 έως 1954.

 Βιβλίο πρώτο 
Η ιστορία περιστρέφεται γύρω από τη ζωή του νάνου  Όσκαρ Μάτζερατ, όπως την αφηγείται ο ίδιος, έγκλειστος σε ψυχιατρικό άσυλο κατά τα έτη 1952-1954. Γεννημένος το 1924 στην Ελεύθερη Πόλη του Ντάντσιχ (τώρα Γκντανσκ, Πολωνία), με την ικανότητα σκέψης και αντίληψης ενός ενήλικα, αποφασίζει να μην μεγαλώσει ποτέ όταν ακούει τον πατέρα του να δηλώνει ότι τον προορίζει για διάδοχο στο μπακάλικό του. Προικισμένος με μια διαπεραστική κραυγή που μπορεί να θρυμματίσει γυαλί ή να χρησιμοποιηθεί ως όπλο, ο Όσκαρ διατηρεί το ανάστημα παιδιού ενώ ζει την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αρκετούς έρωτες και τον κόσμο της μεταπολεμικής Ευρώπης. Μέσα σε όλα αυτά, ένα τενεκεδένιο ταμπούρλο, το οποίο έλαβε για δώρο στα τρίτα γενέθλιά του, που το αντικαθιστά κάθε φορά που το χαλάει από υπερβολική χρήση, παραμένει το πολύτιμο απόκτημά του και αρνείται σθεναρά να το αποχωριστεί.  

Ο Όσκαρ θεωρεί ότι έχει δύο «υποτιθέμενους πατέρες» - τον σύζυγο της μητέρας του, Άλφρεντ Μάτζερατ, μέλος του Ναζιστικού Κόμματος, και τον ξάδερφο και πρώην εραστή της, Γιαν Μπρόνσκι, έναν Πολωνό από το Ντάντσιχ, ο οποίος εκτελέστηκε επειδή ήταν ένας από τους υπερασπιστές των Πολωνικών Ταχυδρομείων στο Ντάντσιχ κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Πολωνία. Μετά τον θάνατο της μητέρας του Όσκαρ, ο Άλφρεντ παντρεύεται τη Μαρία, μια γυναίκα που είναι κρυφά η πρώτη ερωμένη του Όσκαρ. Αφού παντρεύεται τον Άλφρεντ, η Μαρία γεννά τον Κουρτ, τον οποίο ο Όσκαρ στη συνέχεια αποκαλεί γιο του. Αλλά ο Όσκαρ απογοητεύεται όταν διαπιστώνει ότι το μωρό επιμένει να μεγαλώνει και δεν σταματά στην ηλικία των τριών ετών όπως ο ίδιος.

 Βιβλίο δεύτερο 
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο Όσκαρ εντάσσεται σε έναν θίασο νάνων που διασκεδάζουν τα γερμανικά στρατεύματα στην πρώτη γραμμή. Αλλά όταν η δεύτερη αγάπη του, η μικροσκοπική Ρόζβιθα, σκοτώνεται από τα συμμαχικά στρατεύματα κατά τη μάχη της Νορμανδίας, ο Όσκαρ επιστρέφει στην οικογένειά του στο Ντάντσιχ, όπου γίνεται αρχηγός μιας εγκληματικής συμμορίας νέων (παρόμοιας με τους Πειρατές του Εντελβάις). Η συμμορία συλλαμβάνεται. Στο δικαστήριο, ο Όσκαρ προσποιείται ότι είναι καθυστερημένο παιδί και αθωώνεται.

Ο Κόκκινος Στρατός σύντομα καταλαμβάνει το Ντάντσιχ. Ο Άλφρεντ Μάτζερατ προσπαθεί να ξεφορτωθεί το έμβλημα του Ναζιστικού Κόμματος. Αλλά ο Όσκαρ του το δίνει σκόπιμα πίσω και γίνεται συνένοχος στη δολοφονία του πατέρα του. (Ο Όσκαρ φέρει τώρα ευθύνη για τον θάνατο και των δύο υποτιθέμενων πατέρων του, του Γιαν Μπρόνσκι στα Πολωνικά Ταχυδρομεία και του Άλφρεντ Μάτζερατ ενώ τον ανέκριναν Σοβιετικοί στρατιώτες).   

 Βιβλίο τρίτο 
Μετά τον πόλεμο, ο Όσκαρ, η χήρα μητριά του και ο γιος της αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την πολωνική πλέον πόλη Ντάντσιχ και να μετακομίσουν στο Ντίσελντορφ, όπου ξεκινά μαθητεία ως λιθοξόος και γυμνό μοντέλο στην Ακαδημία Καλών Τεχνών. Όταν η Μαρία απορρίπτει την πρόταση γάμου του Όσκαρ, αυτός φεύγει να ζήσει μακριά από τη Μαρία και τον Κουρτ. Επιλέγει ένα διαμέρισμα δίπλα στο σπίτι της νοσοκόμας Δωροθέας Κένγκετερ, την οποία ερωτεύεται αλλά αποτυγχάνει να την αποπλανήσει. Γείτονας είναι ο μουσικός της τζαζ Κλεπ. Μαζί με τον κιθαρίστα Σόλε, ο Όσκαρ, παρά τον όρκο του να μην ξαναπαίξει ποτέ μετά τον θάνατο του Άλφρεντ, και ο Κλεπ σχηματίζουν μια τζαζ μπάντα και παίζουν σε ένα κλαμπ. Μετά από μια δεξιοτεχνική εμφάνιση, ένας αναζητητής ταλέντων σε δισκογραφική εταιρεία ανακαλύπτει τον Όσκαρ, ντράμερ της τζαζ, και του προσφέρει συμβόλαιο. Ο Όσκαρ σύντομα αποκτά φήμη και πλούτο. 

Μια μέρα, ενώ περπατούσε σε ένα χωράφι, βρίσκει ένα κομμένο δάχτυλο: το δάχτυλο της αδελφής Δωροθέας, η οποία έχει δολοφονηθεί. Ο Όσκαρ το δείχνει στον Γκότφριντ φον Βίταρ, ο οποίος καταστρώνει ένα σχέδιο για να τον κατηγορήσει στην αστυνομία για τη δολοφονία. Το ίδιο βράδυ, ο Όσκαρ φεύγει στο Παρίσι, όπου τελικά συλλαμβάνεται. Μετά την άδικη καταδίκη του, μεταφέρεται σε ψυχιατρικό άσυλο στο Ντίσελντορφ το 1952, όπου γράφει τα απομνημονεύματά του. Στα 30ά γενέθλιά του το 1954, μαθαίνει ότι έχει αποδειχθεί η αθωότητά του και πρόκειται να αποφυλακιστεί σύντομα. Αλλά ο Όσκαρ θέλει να μείνει. Θέλει απλώς να ξαπλώνει στο λευκό κρεβάτι στο δωμάτιό του και να ζει με τις αναμνήσεις του.

 Χαρακτήρες 
 Βιβλίο πρώτο 

 Όσκαρ Μάτζερατ: γεννιέται το 1924. Παραμένει ασαφές ποιος είναι ο πατέρας του. Γράφει τα απομνημονεύματά του από το 1952 έως το 1954, σε ηλικία 28 έως 30 ετών. Είναι ο κύριος πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος και αναξιόπιστος αφηγητής. Θυμάται γεγονότα ακόμη και πριν από τη γέννησή του.
 Μπρούνο Μίνστερμπεργκ: Ο φύλακας του Όσκαρ, ο οποίος τον παρακολουθεί μέσα από ένα παραθυράκι. Φτιάχνει γλυπτά από κόμπους εμπνευσμένα από τις ιστορίες του Όσκαρ.
 Άννα Κολιάιτσεκ: Η γιαγιά του Όσκαρ, εργάζεται σε ένα χωράφι με πατάτες στην Κασουβία. Συλλαμβάνει την κόρη της Άγκνες το 1899, οπότε και ξεκινά η συγγραφή των απομνημονευμάτων του Όσκαρ. 
 Γιόζεφ Κολιάιτσεκ: Ο παππούς του Όσκαρ. Καταδιωκόμενος από την αστυνομία, η Άννα τον κρύβει κάτω από τη φούστα της μέχρι να φύγουν οι διώκτες χωροφύλακες. Ο Γιόζεφ εκμεταλλεύεται την κατάσταση οπότε η Άννα συλλαμβάνει την Άγκνες και σύντομα παντρεύονται. Αναγκάζεται να δραπετεύσει ξανά το 1913. Παραμένει ασαφές αν πνίγεται κατά τη φυγή ή αν δραπετεύει ζωντανός. Ο Όσκαρ αναφέρει και τρίτη παραλλαγή, ότι σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες («κουβέντες του αέρα που ακούς σε κάθε λιμάνι»), επιβίωσε και ζει στην Αμερική βαθύπλουτος και μόνος.
 Άγκνες Κολιάιτσεκ: μητέρα του Όσκαρ. Το 1923, παντρεύεται τον Άλφρεντ Μάτζερατ, αν και έχει ήδη μια σχέση με τον Γιαν Μπρόνσκι.
 Γιαν Μπρόνσκι: Ξάδερφος και εραστής της Άγκνες, πιθανός πατέρας του Όσκαρ. Πολιτικά τάχθηκε με το μέρος των Πολωνών. Συμμετέχει στην Υπεράσπιση των Πολωνικών Ταχυδρομείων ενάντια στους άνδρες των SS που τελικά καταφέρνουν να εισβάλουν. Για να σωθεί, ο Όσκαρ, που έχει στο ταχυδρομείο αναζητώντας ένα ταμπούρλο, προσποιείται ότι τον είχαν απαγάγει και συκοφαντεί τον Γιαν, τον οποίο δολοφονούν.
 Άλφρεντ Μάτζερατ: Ο σύζυγος της Άγκνες. Ο άλλος πιθανολογούμενος πατέρας του Όσκαρ. Πολιτικά προσκείμενος στο Ναζιστικό Κόμμα.
 Σίγκισμουντ Μάρκους: Εβραίος επιχειρηματίας στο Ντάντσιχ, ιδιοκτήτης του καταστήματος παιχνιδιών από όπου ο Όσκαρ αγοράζει ταμπούρλα. Το κατάστημα καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της Νύχτας των Κρυστάλλων στο Ντάντσιχ και ο Μάρκους αυτοκτόνησε.

 Βιβλίο δεύτερο 

 Μαρία Τρουτσίνσκι: Η κοπέλα που προσέλαβε ο Άλφρεντ για να τον βοηθήσει να λειτουργήσει το μπακάλικό του μετά τον θάνατο της Άγκνες και με την οποία ο Όσκαρ έχει την πρώτη του σεξουαλική εμπειρία. Μένει έγκυος και παντρεύεται τον Άλφρεντ, αλλά όπως ο Άλφρεντ, έτσι και ο Όσκαρ πιστεύει ότι είναι ο πατέρας του παιδιού της Μαρίας. Παραμένει η οικογένεια του Όσκαρ σε όλη τη διάρκεια των μεταπολεμικών χρόνων.
 Μπέμπρα: Διευθύνει τον θεατρικό θίασο των νάνων στον οποίο εντάσσεται ο Όσκαρ για να φύγει από το Ντάντσιχ. Είναι μουσικός κλόουν, δια βίου μέντορας και πρότυπο του Όσκαρ.
 Ροσβίθα Ραγκούνα: Η ερωμένη του Μπέμπρα και μετά του Όσκαρ. Είναι μια όμορφη Ιταλίδα νάνος, η πιο διάσημη υπνοβάτισσα σε όλη την Ιταλία.
 Η συμμορία των παιδιών του δρόμου στο Ντάντσιγκ, με τον Όσκαρ αρχηγό, αφού αποδεικνύει το σθένος του σπάζοντας όλα τα παράθυρα με τη φωνή του στο εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο σοκολάτας της Βαλτικής.

 Βιβλίο τρίτο 

 Αδελφή Δωροθέα: Μια νοσοκόμα από το Ντίσελντορφ και ο έρωτας του Όσκαρ μετά την απόρριψή του από τη Μαρία.
 Έγκον Μύνζερ (Κλεπ): Ο φίλος του Όσκαρ. Αυτοαποκαλούμενος κομμουνιστής και φλαουτίστας της τζαζ.
 Γκότφριντ Βίταρ: Γίνεται φίλος με τον Όσκαρ και στη συνέχεια καταθέτει εναντίον του στην υπόθεση της δολοφονίας.

 Ύφος 
Ο Όσκαρ Μάτζερατ είναι ένας αναξιόπιστος αφηγητής, καθώς το αν είναι λογικός ή τρελός δεν γίνεται ποτέ σαφές. Άλλοτε με παιδική αφέλεια και άλλοτε με τη διορατικότητα και κρίση ενήλικα, καταγράφει την ιστορία της οικογένειάς του και της ζωής του. Αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο, αν και περιστασιακά μεταβαίνει στο τρίτο, μερικές φορές μέσα στην ίδια πρόταση. Ως αναξιόπιστος αφηγητής, μπορεί να αντιφάσκει στην αυτοβιογραφία του, παρουσιάζοντας ποικίλες παραλλαγές για πολλά προσωπικά γεγονότα, όπως την τύχη του παππού του Κολιάιτσεκ, την πατρότητα του Κουρτ, τις σχέσεις του με γυναίκες και άλλα. Αναφέρεται επίσης σε πολιτικά θέματα όπως την Υπεράσπιση των Πολωνικών Ταχυδρομείων, τα πογκρόμ κατά των Εβραίων, τα εγκλήματα πολέμου της Βέρμαχτ κατά τον Β'ΠΠ, τις ειδήσεις από το μέτωπο, την αποκατάσταση σε σημαντικές θέσεις συνεργών του ναζιστικού καθεστώτος στην κοινωνία της εποχής Αντενάουερ και πολλά άλλα γεγονότα της τραγικής εκείνης εποχής, τα οποία εκφράζει με γκροτέσκο, σατιρικό και άκρως ανατρεπτικό τόνο, υπονομεύοντας τη σοβαρότητα των καταστάσεων. 

Το μυθιστόρημα έχει έντονα πολιτικό χαρακτήρα, αν και ξεπερνά τα όρια του πολιτικού μυθιστορήματος όσον αφορά τον στυλιστικό πλουραλισμό της γραφής. Ανάμεσα στο μυθιστόρημα ενηλικίωσης και το πικαρέσκο, χρησιμοποιεί στοιχεία αλληγορίας, μύθου και θρύλου, γεγονός που το κατατάσσει στο είδος του μαγικού ρεαλισμού.

 Υποδοχή 
Το μυθιστόρημα σημείωσε άμεση επιτυχία, ακόμη και διεθνώς, αμέσως μόλις εκδόθηκε. Μέχρι το 1963, είχε μεταφραστεί σε 24 γλώσσες και πλέον είναι διαθέσιμο σε περίπου 40 γλώσσες. Η παγκόσμια κυκλοφορία του σηματοδότησε μια διεθνή αναγνώριση της μεταπολεμικής γερμανικής λογοτεχνίας στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ωστόσο, δεν έλειψαν οι διαμαρτυρίες: κατηγορήθηκε για έλλειψη ηθικής και βλασφημία. Αυτό είχε συνέπειες: Το 1959, η Γερουσία της Βρέμης αρνήθηκε στον Γκρας το αξιόλογο λογοτεχνικό βραβείο της πόλης. Όταν το 1968 ο αρθρογράφος Κόνραντ Ζίσελ χαρακτήρισε δημόσια τον Γκρας ως τον «συγγραφέα της πιο άθλιας πορνογραφικής ακολασίας», ένα δικαστήριο τελικά αποφάνθηκε υπέρ του Ζίσελ. Η έντονη διαμάχη μεταξύ των δύο αντιπάλων παρέχει μια ζωντανή απεικόνιση της κατάστασης στη μεταπολεμική Γερμανία, στην οποία συγκρούστηκαν οι υποστηρικτές της αναμέτρησης με την ενοχή και την ευθύνη της Γερμανίας για τον πόλεμο και το Ολοκαύτωμα και όσοι επιδίωκαν να συμφιλιωθούν με το παρελθόν. 

 Διασκευές 
Το 1979 εμφανίστηκε μια κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου σε σκηνοθεσία Φόλκερ Σλέντορφ. Καλύπτει μόνο το πρώτο και το δεύτερο βιβλίο, καταλήγοντας στο τέλος του πολέμου. Μοιράστηκε τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών το 1979 με το Αποκάλυψη, Τώρα!. Κέρδισε επίσης το Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας του 1979 στα Βραβεία Όσκαρ του 1980.

Το μυθιστόρημα έχει διασκευαστεί για το ραδιόφωνο και για το θέατρο.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Το τενεκεδένιο ταμπούρλο, μτφ. Θ. Δ. Φραγκόπουλος, εκδ. Εστία, 1985
 Το τενεκεδένιο ταμπούρλο, μτφ. Τούλα Σιετή, εκδ. Οδυσσέας, 2001 και εκδ. Πατάκης, 2023  

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες
Κατηγορία:Έργα σχετικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Μαγικός ρεαλισμός