Ντέμιαν

Ντέμιαν - Η ιστορία ενός νέου () είναι μυθιστόρημα του Έρμαν Έσσε που εκδόθηκε το 1919 με το ψευδώνυμο Εμίλ Σίνκλερ, το οποίο είναι και το όνομα του αφηγητή της ιστορίας. Η δέκατη έκδοση ήταν η πρώτη που έφερε το όνομα του Έσσε. 

Το έργο είναι το ψυχολογικό προφίλ ενός εφήβου πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιστορία ενός αγοριού που, υπό την επήρεια του φίλου του Ντέμιαν, μαθαίνει να αποδέχεται τις σκοτεινές του πλευρές του εαυτού του και βρίσκει τον δρόμο του. 

 Είδος 
Το Ντέμιαν παραδοσιακά ταξινομείται ως μυθιστόρημα μαθητείας και ενηλικίωσης, είδος που επικεντρώνεται στην περιγραφή της ηθικής και κοινωνικής ανάπτυξης της προσωπικότητας του ήρωα. Το είδος διαδόθηκε ευρέως στη γερμανική λογοτεχνία του Διαφωτισμού και αναπτύχθηκε τον 19ο αιώνα: κλασικά παραδείγματα είναι η Έμμα της Τζέιν Όστεν, ο Ντέιβιντ Κόπερφιλντ του Τσαρλς Ντίκενς, Ο έφηβος του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Οι περιπέτειες του Χάκλμπερι Φιν του Μαρκ Τουέιν. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, το είδος γνώρισε ένα νέο κύμα δημοτικότητας με τη συγγραφή νέων έργων όπως Ο φύλακας στη σίκαλη (1951) του Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια της Χάρπερ Λι και πολλών άλλων.

 Υπόθεση 
Η πλοκή του μυθιστορήματος βασίζεται στην περιγραφή της ενηλικίωσης του Εμίλ Σίνκλερ, που από 10χρονο αγόρι εξελίσσεται σε ενήλικο, ώριμο άτομο. Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε οκτώ κεφάλαια. Η ιστορία είναι δομημένη χρονολογικά και παρουσιάζεται από την οπτική γωνία ενός ώριμου πρωτοπρόσωπου αφηγητή, που ανατρέχει στην ανάπτυξή του και παρεμβαίνει επανειλημμένα με εξηγήσεις, έχοντας δηλώσει ότι γράφει την προσωπική του ιστορία. Το σκηνικό και ο χρόνος υπονοούνται μόνο αόριστα, δίνοντας μια αίσθηση διαχρονικότητας. Μόνο στο τέλος ο αναγνώστης μαθαίνει ότι η ιστορία διαδραματίζεται αμέσως πριν από το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.  

 Δύο κόσμοι 
Από την παιδική του ηλικία, ο 10χρονος Εμίλ Σίνκλερ διαισθάνθηκε την ύπαρξη δύο κόσμων στη ζωή του. Ο ένας, ο «φωτεινός κόσμος», τον συνδέει με το σπίτι, τους γονείς, τις γιορτές, την καθαριότητα, τις καλές προθέσεις, την τάξη και τη θρησκεία. Ο δεύτερος, ο «σκοτεινός κόσμος», τον συνδέει με τον δρόμο, τις υπηρέτριες, τους εγκληματίες, τις φήμες, τα σκάνδαλα και τη σκληρότητα: τον συναντά στην κουζίνα ή στον στάβλο, όπου οι υπηρέτριες λένε τρομακτικές ιστορίες. Ο Εμίλ βρίσκει τον «σκοτεινό κόσμο» πιο ενδιαφέροντα, οι ιστορίες για το μυστηριώδες και το απαγορευμένο τον ελκύουν.

Αρχίζει να κάνει παρέα με παιδιά της γειτονιάς και τον λίγο μεγαλύτερό του Φραντς Κρόμερ. Όταν αυτοί καυχιούνται για τις σχολικές τους φάρσες, ο Εμίλ νιώθει ξένος ανάμεσά τους και για να κερδίσει την έγκρισή τους, τους λέει ότι έκλεψε ένα ολόκληρο σακί μήλα. Γι' αυτό το ψέμα, ο Κρόμερ αρχίζει να τον εκβιάζει και να του αποσπά χρήματα. Ο Εμίλ του δίνει όλες τις οικονομίες του, αλλά αυτό δεν είναι αρκετό, και το αγόρι αρχίζει να κλέβει χρήματα από τους γονείς του. Νιώθει ότι ο «σκοτεινός κόσμος» τον κυρίευσε, για πάντα αποκομμένος από τον αγνό κόσμο της οικογένειάς του δεν αισθάνεται πλέον μέρος του «φωτεινού κόσμου» και βασανίζεται από εφιάλτες και τύψεις.

 Ο Κάιν και ο Άβελ 
Ο Εμίλ συναντά τον Μαξ Ντέμιαν, έναν νέο μαθητή που έφτασε πρόσφατα στο σχολείο. Ο Ντέμιαν είναι μερικά χρόνια μεγαλύτερος και ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους, δείχνοντας πιο έξυπνος και πιο ώριμος. Μια μέρα, κατά τη διάρκεια μιας βόλτας, ο Μαξ λέει στον Εμίλ τη δική του εκδοχή της ιστορίας του Κάιν και του Άβελ:  ο Κάιν και οι απόγονοί του είχαν μια «σφραγίδα», κάτι στο πρόσωπο και τον χαρακτήρα τους, κάποια εσωτερική δύναμη που τρόμαζε τους άλλους και τους ενέπνεε σεβασμό. Ο Μαξ ισχυρίζεται ότι ακριβώς για να εξηγήσουν τον παράλογο φόβο τους, οι άνθρωποι επινόησαν τον θρύλο: στην πραγματικότητα, το σημάδι του δεν ήταν ελάττωμα, αλλά μια διάκριση. Του λέει ακόμη ότι κι αυτοί φέρουν ένα τέτοιο σημάδι, το οποίο τους διακρίνει ως εκλεκτούς του Θεού. Αυτό αφήνει τον Εμίλ πολύ εντυπωσιασμένο.

Κατά τη διάρκεια των επόμενων συναντήσεων, ο Ντέμιαν, ο οποίος έχει έντονη αντίληψη, μαντεύει τα προβλήματα του αγοριού με τον Φραντς Κρόμερ και τον βοηθά να απαλλαγεί από τον εκβιασμό. Ο Εμίλ νιώθει ανακούφιση, αλλά ο φόβος και η σκέψη ότι και ο Ντέμιαν ανήκει στον «σκοτεινό κόσμο» τον κάνουν να απομακρυνθεί από τον Ντέμιαν και να κρυφτεί στον «φωτεινό κόσμο» του - ομολογεί τα πάντα στους γονείς του, οι οποίοι καλωσορίζουν τον άσωτο γιο του με ανοιχτές αγκάλες. Μόνο χρόνια αργότερα, ο «σκοτεινός κόσμος» επανέρχεται, αυτή τη φορά όχι ως εξωτερική απειλή, αλλά με τη μορφή απαγορευμένων επιθυμιών και ονείρων.

Αρκετά χρόνια αργότερα, ο Εμίλ επανασυνδέεται με τον Ντέμιαν. Κάνουν πολλές συζητήσεις, μεταξύ άλλων για τη θρησκεία και τις βιβλικές παραδόσεις. Ο Εμίλ νιώθει ότι περνάει μια εσωτερική αλλαγή.

 Βεατρίκη 
Οι γονείς του Εμίλ τον στέλνουν σε ένα οικοτροφείο για αγόρια. Στην αρχή, δεν καταφέρνει να κάνει φιλίες. Οι συμμαθητές του τον θεωρούν αντικοινωνικό και παράξενο. Ο Εμίλ αδιαφορεί για όλα όσα συμβαίνουν γύρω του, μέχρι που συναντά τον Άλφονς Μπεκ. Ο Μπεκ, αρκετά χρόνια μεγαλύτερος, τον πηγαίνει σε μια παμπ για πρώτη φορά, τον κερνάει κρασί και του μιλάει για γυναίκες. Μετά από λίγο καιρό, ο Εμίλ αρχίζει να πίνει και να παίζει τυχερά παιχνίδια τακτικά: αποκτά κακή φήμη και απειλούν να τον αποβάλουν από το οικοτροφείο. Οι νουθεσίες των γονιών του δεν βοηθούν. Ωστόσο, βαθιά μέσα του, ο Εμίλ λαχταρά τον «φωτεινό κόσμο» και τα ξεστρατίσματά του είναι ένας τρόπος για να ξεφύγει από τη μελαγχολία και τη μοναξιά που τον στοιχειώνουν. Ο Ντέμιαν δεν απαντά στις επιστολές του.

Μια μέρα στο πάρκο, ο Εμίλ συναντά ένα κορίτσι το οποίο ερωτεύεται αμέσως. Την ονομάζει Βεατρίκη, από την αγαπημένη του Δάντη, και αν και δεν ανταλλάσσουν κουβέντα, αυτός ο έρωτας τον αλλάζει εντελώς: σταματά να πίνει, αρχίζει να μελετά πάλι πολύ, περπατά μόνος του, αρχίζει να ζωγραφίζει και αφιερώνεται ολοκληρωτικά στη λατρεία του κοριτσιού. Προσπαθεί να τη ζωγραφίσει αλλά στο χαρτί εμφανίζεται ένα πρόσωπο με ανδρικά και γυναικεία χαρακτηριστικά: του Ντέμιαν. Τον κατακλύζει ξανά η λαχτάρα για τον φίλο του. Σχεδιάζει ένα σπουργίτι που είδε σε όνειρο και του το στέλνει. Οι ζωγραφιές του, τα όνειρά του και η σκέψη του Ντέμιαν τον γεμίζουν απόλυτα - ξεχνάει ακόμη και τη Βεατρίκη.

 Το πουλί βγαίνει από το αυγό 
Μια μέρα, ο Εμίλ βρίσκει ένα σημείωμα σε ένα σχολικό του βιβλίο με το ακόλουθο κείμενο: «Ένα πουλί βγαίνει από ένα αυγό. Το αυγό είναι ο κόσμος. Όποιος θέλει να γεννηθεί πρέπει να καταστρέψει τον κόσμο. Το πουλί πετάει προς τον Θεό. Το όνομα του Θεού είναι Αβράξας». Καταλαβαίνει ότι είναι η ιδιόμορφη αντίδραση του Ντέμιαν στο σχέδιό του. Ο Εμίλ στοιχειώνεται από ένα επαναλαμβανόμενο όνειρο: Μπαίνει στο σπίτι των γονιών του, πάνω από την είσοδο του οποίου είναι ζωγραφισμένο το οικόσημο με ένα πουλί, και θέλει να αγκαλιάσει τη μητέρα του, αλλά ξαφνικά εμφανίζεται μια άλλη φιγούρα. Μοιάζει με τον Ντέμιαν και είναι ταυτόχρονα εικόνα θηλυκή και επιθυμητή. Στην αγαπημένη αγκαλιά, ο Εμίλ νιώθει βαθιά ευτυχία, αλλά και ενοχές. Καταλαβαίνει ότι ο θεός Αβράξας επιλύει αυτή την αντίφαση: η αγάπη δεν είναι μια σκοτεινή παρόρμηση, ούτε μια πνευματικοποιημένη λατρεία, αλλά ενώνει και τα δύο: είναι αρσενικό και θηλυκό, ανθρώπινο και ζωώδες, θεϊκό και δαιμονικό, μητέρα, ερωμένη και πόρνη. 

Είναι καιρός να πάει στο πανεπιστήμιο, αλλά δεν ξέρει τι θέλει, περιμένει την αγάπη, αλλά δεν τη βρίσκει. Αρχίζει να επισκέπτεται τακτικά τη μικρή εκκλησία στην άκρη της πόλης και να ακούει τον οργανίστα Πιστόριους να παίζει εκεί. Σύντομα τον συναντά προσωπικά. Ο Πιστόριους του λέει περισσότερα για τον Αβράξα, του μιλάει για τη θρησκεία, ερμηνεύει τα όνειρά του και συμβουλεύει τον 18χρονο Εμίλ ότι το μοναδικό καθήκον κάθε ανθρώπου είναι να βρει και να ζήσει το πεπρωμένο του.

Ωστόσο, κάποια στιγμή, ο Εμίλ νιώθει ότι η επικοινωνία με τον Πιστόριους αρχίζει να τον βαραίνει και μια μέρα τον προσβάλλει κατά λάθος σε μια συζήτηση. Παραμένουν φίλοι, αλλά η σχέση τους αλλάζει. Ο Εμίλ νιώθει πάλι μόνος.

 Η κυρία Εύα και η Αρχή του τέλους 
Ο Εμίλ μπαίνει στο πανεπιστήμιο. Είναι απογοητευμένος από τις σπουδές του, αλλά δεν ανησυχεί ιδιαίτερα γι' αυτό. Στην πόλη, συναντά απροσδόκητα τον Ντέμιαν. Αρχίζουν να μιλάνε ξανά και ο Μαξ τον συστήνει στη μητέρα του, την κυρία Εύα. Ο Εμίλ την αναγνωρίζει ως τη γυναίκα που έβλεπε στα όνειρά του και καταλαβαίνει ότι είναι αυτή που αγαπάει όλο αυτό το διάστημα.

Ο Εμίλ νιώθει ότι κι αυτός φέρει το σημάδι του Κάιν, όπως ο Ντέμιαν και η μητέρα του. Τον φέρνουν στον κύκλο τους, τον συστήνουν σε ανθρώπους σαν κι αυτούς. Όλοι νιώθουν ότι η Ευρώπη κινδυνεύει και ότι ο κόσμος πρόκειται να αλλάξει.

Οι φόβοι τους δικαιώνονται: ξεσπά ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος. Πρώτα ο Ντέμιαν και μετά ο Εμίλ καλούνται στο μέτωπο. Συναντιούνται για τελευταία φορά στο νοσοκομείο, όπου και οι δύο κείτονται σοβαρά τραυματισμένοι ο ένας δίπλα στον άλλον. Ο Ντέμιαν του λέει ότι «πρέπει να φύγει», αλλά θα είναι πάντα δίπλα του όταν τον χρειάζεται και του δίνει ένα φιλί από τη μητέρα του. Όταν ο Εμίλ ξυπνάει το επόμενο πρωί, κάποιος άλλος είναι ξαπλωμένος στο διπλανό κρεβάτι.

 Χαρακτήρες 

 Ο Εμίλ Σίνκλερ είναι ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος. Αναζητά τον εαυτό του, προσπαθώντας να βρει απαντήσεις στα ερωτήματα που τον απασχολούν, και απευθύνεται σε ανθρώπους τους οποίους βλέπει ως ένα είδος μέντορα (Ντέμιαν, Πιστόριους, κυρία Εύα).
 Οι γονείς του Εμίλ είναι τα σύμβολα ασφάλειας στα οποία βρίσκει αρχικά καταφύγιο, αλλά εναντίον των οποίων τελικά επαναστατεί.
 Ο Φραντς Κρόμερ είναι ένας έφηβος που εκβιάζει τον Εμίλ. Ο Ντέμιαν τον σώζει, αλλά αντί να ευχαριστήσει τον σωτήρα του, ο Εμίλ τον αποφεύγει.
 Ο Μαξ Ντέμιαν είναι ο παιδικός φίλος και μέντορας του Σίνκλερ. Ζει με τη μητέρα του και τον περιβάλλουν πολλές φήμες. Άλλοτε λέγεται ότι είναι Εβραίος, άλλοτε ότι είναι ειδωλολάτρης ή άθεος, άλλοτε ότι έχει αιμομικτική σχέση με τη μητέρα του.
 Η κυρία Εύα είναι η μητέρα του Ντέμιαν, που ο Εμίλ την έβλεπε στα όνειρά του πριν τη γνωρίσει, ένα είδος προσωποποίησης της ιδανικής γυναίκας για αυτόν.
 Ο Άλφονς Μπεκ είναι ο επικεφαλής του οικοτροφείου και «μέντορας» του Σινκλέρ σε θέματα αλκοόλ και νυχτερινής ζωής.
 Ο Πιστόριους είναι ένας εκκλησιαστικός οργανίστας που διδάσκει στον Σίνκλερ να αναλύει τα όνειρά του και να «κοιτάζει μέσα του».
 Η Βεατρίκη είναι μια κοπέλα που ερωτεύεται ο Σίνκλερ όσο φοιτά στο οικοτροφείο.

 Ερμηνευτική προσέγγιση 

 Το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Χέρμαν Έσσε ακολουθεί την παράδοση του μυθιστορήματος μαθητείας και ενηλικίωσης. Σε αυτό το λογοτεχνικό είδος, στο οποίο είχαν διαπρέψει προηγουμένως μεταξύ άλλων ο Βίλαντ (Ιστορία του Αγάθωνα, 1766) και ο Γκαίτε (Τα χρόνια της μαθητείας του Βίλχελμ Μάιστερ, 1795), ο νεαρός ήρωας ωριμάζει μέσα από αντιξοότητες και τελικά βρίσκει τον εαυτό του.
 Ο Έσσε ενσωμάτωσε τις ψυχολογικές θεωρίες του Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, σύμφωνα με τις οποίες η ανθρώπινη αυτοπραγμάτωση επέρχεται μέσω της σταδιακής ενσωμάτωσης του ασυνειδήτου στη συνείδηση. Η μορφή του Κρόμερ συμβολίζει τις σκοτεινές, καταπιεσμένες πλευρές του Εμίλ Σίνκλερ. Είναι η σκιά που, σύμφωνα με τον Γιουνγκ, κάθε άνθρωπος κουβαλάει μέσα του και την οποία πρέπει να γνωρίσει για να βρει την αυτοπραγμάτωση. Ο ανδρόγυνος Ντέμιαν αντιπροσωπεύει, κατά την έννοια του Γιουνγκ, τον εαυτό που ενώνει όλα τα αντίθετα.
 Σύμφωνα με τον Γιουνγκ, τα σύμβολα που προέρχονται από το ασυνείδητο είναι εκφράσεις που αρχικά μόνο υποψιαζόταν κανείς, οι οποίες σταδιακά διεισδύουν στη συνείδηση μέσω των ονείρων. Έτσι, ο Εμίλ συναντά για πρώτη φορά το σύμβολο του γερακιού σε ένα όνειρο. Το σχεδιάζει, το συνειδητοποιεί και εσωτερικεύει το νόημά του.
 Η διάκριση του Γιουνγκ μεταξύ ατομικού και συλλογικού εαυτού αντηχεί επίσης στο έργο: ενώ ο πρώτος περιλαμβάνει τις βιωμένες αλλά καταπιεσμένες εμπειρίες ενός ατόμου, ο δεύτερος, με τη μορφή αρχετύπων-εντυπώσεων στο υποσυνείδητο, αντιπροσωπεύει την έμφυτη ψυχολογική βάση όλων των ανθρώπων, η οποία βρίσκει έκφραση στους μύθους και τα όνειρα.
 Η επανερμηνεία της βιβλικής ιστορίας του Κάιν και του Άβελ από τον Ντέμιαν αναφέρεται στην ηθική της δύναμης του Νίτσε. Τα χλευαστικά σχόλια του Ντέμιαν για τη ζωή και την ανθρωπότητα ως μάζα είναι επίσης επηρεασμένα από τον Νίτσε.
 Η κοσμοθεωρία του Έσσε στο έργο του Ντέμιαν είναι έντονα επηρεασμένη από πνευματικά κινήματα του τέλους του 19ου αιώνα, όπως η θεοσοφία και η φιλοσοφία του Εμανυέλ Λεβινάς. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στη θεωρία του Πιστόριους ότι όλα τα όντα, από τα ορυκτά μέχρι τα φυτά και από τα ζώα μέχρι τους ανθρώπους, αναγεννώνται συνεχώς προκειμένου να επιτύχουν την τελειότητα.

 Ελληνικές μεταφράσεις 
Ντέμιαν 

 μτφ. Μένης Κουμανταρέας (Γαλαξίας, 1961)
 μτφ. Κώστας Προκοπίου (Εγνατία, 1975)
 μτφ. Μαίρη Κιτσικοπούλου (Καστανιώτης, 1985)
 μτφ. Κατερίνα Λιάπτση (Εκδοτική Θεσσαλονίκης, 1986)
 μτφ. Ελένη Σιάφκα (Κάκτος, 1989)
 μτφ. Κατερίνα Χατζή (Αποσπερίτης, 1989)
 μτφ. Μαρία Χατζηγιάννη (Ζαχαρόπουλος, 1990 και 1994)

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Φιλοσοφικά μυθιστορήματα