Μονή Αγίου Ελευθερίου Μουρνιών

Η Μονή Αγίου Ελευθερίου βρίσκεται στη δυτική πλευρά του Νοσοκομείου Χανίων, στην περιοχή Μουρνιές, λίγο έξω από την πόλη των Χανίων στην Κρήτη. Είναι αφιερωμένη στον Άγιο Ελευθέριο, του οποίου η μνήμη τιμάται στις 15 Δεκεμβρίου. Αποτελεί έναν από τους ιστορικούς θρησκευτικούς τόπους της περιοχής και διατηρεί στενούς δεσμούς με την τοπική εκκλησιαστική κοινότητα. Από το 1982 η μονή έχει κριθεί διατηρητέα

 Περιγραφή 
Η αρχιτεκτονική του συγκροτήματος εντάσσεται στη γενικότερη παράδοση των κρητικών μονών της ύστερης βενετοκρατίας και της πρώιμης τουρκοκρατίας, όπου κυριαρχεί η απλότητα και η λειτουργικότητα έναντι της μνημειακότητας. Αυτό αντανακλάται τόσο στα υλικά κατασκευής (ντόπια πέτρα, ξύλο, κεραμίδια) όσο και στην έλλειψη πολυτελών διακοσμητικών στοιχείων. Η είσοδος κοσμείται με τοξωτό άνοιγμα, ενώ τα παράθυρα είναι μικρά και στενά, ώστε να εξασφαλίζουν φυσικό φωτισμό χωρίς να αλλοιώνουν την αυστηρότητα της κατασκευής. Το εσωτερικό του ναού χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ξυλόγλυπτου τέμπλου, πιθανότατα του 18ου ή 19ου αιώνα, στο οποίο απεικονίζονται σκηνές από τη ζωή του Χριστού και του Αγίου Ελευθερίου. Οι φορητές εικόνες που σώζονται αποδίδονται σε τοπικά εργαστήρια αγιογράφων και παρουσιάζουν στοιχεία της κρητικής σχολής. Το καθολικό της Μονής Αγίου Ελευθερίου ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του τρίκογχου με τρούλο, με τρεις ημικυκλικές κόγχες και έναν κυλινδρικό θόλο που δεσπόζει στο κέντρο του ναού. Η κάτοψη του καθολικού ακολουθεί το σχήμα λατινικού σταυρού, με το κάθετο σκέλος μεγαλύτερο του οριζόντιου. Αρχιτεκτονικά, το μνημείο παρουσιάζει επιρροές τόσο από τις μονές του Αγίου Όρους όσο και από τον βενετσιάνικο μανιερισμό, κάτι που το καθιστά ιδιαίτερο για τα δεδομένα της κρητικής μοναστηριακής αρχιτεκτονικής. Στο εσωτερικό δεν έχουν εντοπιστεί τοιχογραφίες. Η πρόσοψη του ναού θεωρείται παλαιότερη, με ορισμένοι ερευνητές να τη χρονολογούν ήδη από τον 10ο–11ο αιώνα, ενώ το κυρίως σώμα της εκκλησίας ανάγεται στον 16ο–17ο αιώνα. Το καθολικό ανακαινίστηκε τον 19ο αιώνα, με σημαντικές προσθήκες να γίνονται το 1850 . Γύρω από το καθολικό αναπτύσσονται τα κελιά των μοναχών και διάφορα βοηθητικά κτίσματα, τα περισσότερα από τα οποία σήμερα βρίσκονται σε ερειπωμένη κατάσταση. Σημαντικό είναι το ελαιοτριβείο της μονής που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά κατασκευάστηκε το 1674 και ανακαινίστηκε το 1804, διασώζεται σχεδόν ακέραιο με δύο ελαιόμυλους (τρεις μυλόπετρες ο καθένας) και δύο πιεστήρια, αποδεικνύοντας την οικονομική αυτάρκεια και τη σημασία της μονής στην αγροτική ζωή της περιοχής.

 Ιστορία 
Η Μονή Αγίου Ελευθερίου στις Μουρνιές θεωρείται ότι ιδρύθηκε στα τέλη του 16ου ή στις αρχές του 17ου αιώνα, σε μια περίοδο που στην Κρήτη συνυπήρχαν ακόμη τα κατάλοιπα της ενετικής κυριαρχίας με τις πρώτες πιέσεις από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το 1669, αμέσως μετά την πτώση του Χάνδακα και την πλήρη κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς, ο Μητροπολίτης Κρήτης Νικηφόρος Σκωτάκης (1669–1683), με συμφωνία των μοναχών, προχώρησε στη συγχώνευση της Μονής Χρυσοπηγής με τη Μονή Αγίου Ελευθερίου. Παρά το σταυροπηγιακό προνόμιο, και οι δύο μονές υπέστησαν καταπιέσεις, καταστροφές και ταπεινώσεις κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Στις 19 Ιουνίου 1821 οι Οθωμανοί πυρπόλησαν τον Άγιο Ελευθέριο και τον Απρίλιο του 1822 ακολούθησαν νέες καταστροφές στην περιουσία της μονής. Κατά τον 19ο αιώνα, η μονή συνδέθηκε με προσωπικότητες που διαδραμάτισαν εθνικό ρόλο. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο ηγούμενος Ιερόθεος Καλογριδάκης, ο οποίος ήταν ο ανάδοχος του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1864. Διετέλεσε εφημέριος στα Χανιά κατά την επανάσταση του 1866 και, με το ψευδώνυμο «Γέρω-Σταύρος», αποτέλεσε μυστικό σύνδεσμο με τους επαναστάτες. Κατά τη Γερμανική Κατοχή, αλλά και στα μετέπειτα ακόμα πιο δύσκολα χρόνια που βίωσε ο τόπος, η μονή λειτούργησε ως Δημοτικό Σχολείο.

 Ανακάλυψη και βελτίωση 
Το 1850 υπέστη σημαντική ανακαίνιση, με αποτέλεσμα την ενίσχυση του καθολικού και την επέκταση ορισμένων βοηθητικών χώρων. Ωστόσο, στον 20ό αιώνα γνώρισε περίοδο παρακμής, με τα περισσότερα κελιά και βοηθητικά κτίσματα να εγκαταλείπονται και να περιέρχονται σε ερειπιώδη κατάσταση. Παρά ταύτα, το καθολικό διατηρήθηκε σε καλή κατάσταση και εξακολουθεί να αποτελεί τον βασικό πυρήνα λατρείας για τους κατοίκους της περιοχής. Από το 1982 η μονή έχει κριθεί διατηρητέα.

 Διαχείριση 
Σήμερα, ο Άγιος Ελευθέριος τελεί πανηγυρικά στις 15 Δεκεμβρίου, προσελκύοντας πλήθος πιστών, ενώ η ιστορική μνήμη της μονής συνδέεται στενά με τον τόπο γέννησης και βάπτισης του Ελευθερίου Βενιζέλου στις Μουρνιές.

 Γκαλερί 
(επεξεργαστείτε την γκαλερί για αλλαγή των εικόνων)

 Παραπομπές