Ορφέας και Ευρυδίκη (ταινία)

Το Ορφέας και Ερυδίκη (Γαλλικά: Orphée) είναι μια γαλλική ρομαντική δραματική ταινία φαντασίας του 1950 σε σκηνοθεσία Ζαν Κοκτώ με πρωταγωνιστή τον Ζαν Μαρέ. Αποτελεί το κεντρικό μέρος της Ορφικής Τριλογίας του Κοκτώ, μαζί με το Το Αίμα του Ποιητή (1930) και το Η Διαθήκη του Ορφέα (1960). Η ταινία, που διαδραματίζεται στο σύγχρονο Παρίσι, αποτελεί μια παραλλαγή του ελληνικού μύθου του Ορφέα και της Ευρυδίκης και βασίζεται εν μέρει στο ομότιτλο θεατρικό έργο του Κοκτώ του 1926. 

 Πλοκή 
Ο Ορφέας, ένας διάσημος ποιητής, επισκέπτεται το Café des Poètes (Καφετέρια των Ποιητών). Μια Πριγκίπισσα και ο Σεζέστ, ένας όμορφος νεαρός ποιητής που εκείνη υποστηρίζει, φτάνουν. Ο μεθυσμένος Σεζέστ ξεκινά έναν καβγά. Όταν η αστυνομία φτάνει και επιχειρεί να τον συλλάβει, εκείνος αντιστέκεται, ξεφεύγει και τρέπεται σε φυγή, μόνο και μόνο για να τον χτυπήσουν δύο μοτοσικλετιστές. Η πριγκίπισσα διατάζει την αστυνομία να βάλει τον Σεζέστ στο αυτοκίνητό της και διατάζει τον Ορφέα να έρθει μαζί της ως μάρτυρας. Μόλις μπαίνει στο αυτοκίνητο, ο Ορφέας ανακαλύπτει ότι ο Σεζέστ είναι νεκρός. Φτάνουν σε ένα κάστρο συνοδευόμενοι από τους δύο μοτοσικλετιστές, ενώ το ραδιόφωνο παίζει αφηρημένη ποίηση.

Στο ερειπωμένο κάστρο, η Πριγκίπισσα επαναφέρει τον Σεζέστ σε μια κατάσταση ζωντανού-νεκρού, και οι δυο τους μαζί με τους μοτοσικλετιστές (που είναι οι μπράβοι της Πριγκίπισσας) εξαφανίζονται μέσα από έναν καθρέφτη, αφήνοντας τον Ορφέα μόνο του. Ξυπνάει σε ένα έρημο τοπίο, όπου συναντά τον σοφέρ της Πριγκίπισσας, τον Ερτεμπίς, που περίμενε την άφιξη του Ορφέα. Ο Ερτεμπίς οδηγεί τον Ορφέα στο σπίτι, όπου η έγκυος σύζυγος του Ορφέα, Ευρυδίκη, ο επιθεωρητής της αστυνομίας, και η φίλη της Ευρυδίκης, Αγλαονίκη (επικεφαλής της «Κοινωνίας των Γυναικών», μια αναφορά στις Μαινάδες, και προφανώς ερωτευμένη με την Ευρυδίκη) συζητούν τη μυστηριώδη εξαφάνιση του Ορφέα. Ο Ορφέας αρνείται να εξηγήσει τις λεπτομέρειες της προηγούμενης νύχτας στη σύζυγό του και στον επιθεωρητή. Προσκαλεί τον Ερτεμπίς να ζήσει στο σπίτι του και να φυλάξει τη Rolls-Royce της Πριγκίπισσας στο γκαράζ του. Η Ευρυδίκη προσπαθεί να πει στον Ορφέα ότι είναι έγκυος, αλλά αυτός αρνείται να της μιλήσει.

Ενώ ο Ερτεμπίς ερωτεύεται την Ευρυδίκη, ο Ορφέας αποκτά εμμονή με την αφηρημένη ποίηση η οποία προέρχεται μόνο από το ραδιόφωνο της Rolls, και αποκαλύπτεται ότι η Πριγκίπισσα είναι μια ενσάρκωση του Θανάτου.

Όταν η Ευρυδίκη σκοτώνεται από τους μπράβους του Θανάτου, ο Ερτεμπίς προτείνει στον Ορφέα να τον οδηγήσει στον Κάτω Κόσμο για να την ανακτήσει. Ο Ορφέας αποκαλύπτει ότι είναι ερωτευμένος με τον Θάνατο, που τον έχει επισκεφτεί στα όνειρά του. Ο Ορφέας εισέρχεται στη μετά θάνατον ζωή φορώντας ένα ζευγάρι χειρουργικά γάντια και περπατώντας μέσα σε έναν καθρέφτη, και αυτός και ο Ερτεμπίς διασχίζουν τη Ζώνη, μια ερειπωμένη πόλη που κατοικείται από ανθρώπους που προφανώς δεν γνωρίζουν ότι είναι νεκροί.

Στον Κάτω Κόσμο, ο Ορφέας βρίσκεται ως ενάγων ενώπιον ενός δικαστηρίου το οποίο ανακρίνει όλα τα μέλη που συμμετείχαν στον θάνατο της Ευρυδίκης. Το δικαστήριο δηλώνει ότι ο Θάνατος έχει παράνομα καταλάβει την Ευρυδίκη και την επιστρέφει στη ζωή με έναν όρο. Αυτός είναι ότι, ο Ορφέας δεν επιτρέπεται να την ξαναδεί, αλλιώς εκείνη θα επιστρέψει στον Κάτω Κόσμο. Ο Ορφέας συμφωνεί και επιστρέφει σπίτι με την Ευρυδίκη και τον Ερτεμπίς, που έχει οριστεί από το δικαστήριο για να τους βοηθήσει.

Η Ευρυδίκη πηγαίνει στο γκαράζ μέσα στο οποίο ο Ορφέας ακούει το ραδιόφωνο του αυτοκινήτου και κάθεται στο πίσω κάθισμα. Όταν ο Ορφέας την κοιτάζει στον καθρέφτη, εξαφανίζεται. Ένα πλήθος από το Café des Poètes φτάνει στοχεύοντας τον Ορφέα, τον οποίο κατηγορούν για τη δολοφονία του Σεζέστ. Ο Ορφέας τους αντιμετωπίζει, οπλισμένος με ένα πιστόλι το οποίο του έδωσε ο Ερτεμπίς, αλλά αφοπλίζεται και πυροβολείται. Ο Ορφέας πεθαίνει και βρίσκεται στον Κάτω Κόσμο. Δηλώνει τον έρωτά του στον Θάνατο, που έχει αποφασίσει να πεθάνει η ίδια, με σκοπό αυτός να γίνει ένας «αθάνατος ποιητής». Το δικαστήριο στέλνει τον Ορφέα και την Ευρυδίκη πίσω στον κόσμο των ζωντανών χωρίς αναμνήσεις από τα προηγούμενα γεγονότα. Ο Ορφέας μαθαίνει ότι πρόκειται να γίνει πατέρας και η ζωή του ξεκινά από την αρχή. Ο Θάνατος και ο Ερτεμπίς περπατούν μέσα στα ερείπια του Κάτω Κόσμου, περιμένοντας την κρίση του δικαστηρίου.

 Κύριοι ηθοποιοί 


 Ζαν Μαρέ ως Ορφέας
 Φρανσουά Περιέ ως Έρτεμπις
 Μαρία Κασαρέ ως Η Πριγκίπισσα / Θάνατος
 Μαρί Ντέα ως Ευρυδίκη
 Χένρι Κρεμιέ ως Ο Συντάκτης
 Ζυλιέτ Γκρεκό ως Αγλαονίκη
 Ρότζερ Μπλιν ως Ο Ποιητής
 Έντουαρντ Ντερμί ως Ζακ Σεζέστ
 Ρενέ Βορμς ως Δικαστής
 Ζαν-Πιέρ Μελβίλ ως ο διευθυντής του ξενοδοχείου (δεν πιστώθηκε)
 Ζαν Πιέρ Μόκι ως ο διευθυντής της μπάντας (δεν πιστώθηκε)

 Παραγωγή 
μικρογραφία|228x228εσ|Ο Έντουαρντ Ντερμί και η Μαρί Ντέα στην πρεμιέρα του Ορφέας και Ευριδίκη, στοΆμστερνταμ
Στο πλαίσιο της αυτοβιογραφίας του, ο ηθοποιός Ζαν-Πιερ Ομόν, ισχυρίζεται πως ο Κοκτώ είχε αρχικά γράψει την ταινία για αυτόν και την τότε σύζυγό του Μαρία Μοντέζ, αποφασίζοντας τελικά να χρησιμοποιήσει άλλους ηθοποιούς. 

 Γυρίσματα 
Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν από τις 12 Σεπτεμβρίου έως τις 16 Νοεμβρίου 1949, Carole Weisweiller et Patrick Renaudot, Jean Marais, le bien-aimé, Éditions de La Maule, 2013, σελίδα 126 στο Παρίσι, στο Porte des Lilas, για την εναρκτήρια σκηνή στο Café des Poètes (που ονομάστηκε ειδικά για την ταινία), που είχε ως στόχο να θυμίσει το Café de Flore της περιοχής Σαιν-Ζερμαίν-ντε-Πρε και την Πλατεία των Βοσγίων, όταν ο Ορφέας προσπαθεί να προλάβει την Πριγκίπισσα η οποία εμφανίζεται και εξαφανίζεται μέσα στην αγορά. Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν επίσης στην Vallée de Chevreuse και ιδιαίτερα στα ερείπια της στρατιωτικής ακαδημίας Saint-Cyr, που βομβαρδίστηκε κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Στα ερείπια, η ηχογράφηση συχνά παρεμβαλλόταν από τα σφυρίγματα των ατμομηχανών οι οποίες περνούσαν κοντά. Ενώ γίνονταν το μοντάζ, ο Κοκτώ δεν έσβησε αυτά τα απρόβλεπτα ηχητικά εφέ, αλλά μάλλον τα διατήρησε ως μια «φυσική ηχώ του σύγχρονου κόσμου». Gilles Durieux, Jean Marais : Biographie, Paris, Éditions Flammarion, 2005, , . Σε ένα σκηνικό 1.500 τετραγωνικών μέτρων στα στούντιο Pathé Cinémas στην οδό Φρανσέρ στο Παρίσι, ο Κοκτώ έχτισε ένα επικλινές σοκάκι, που κατέβαιναν οι Ζαν Μαρέ και Φρανσουά Περιέ. Marc Lemonier, Paris des films cultes, éditions-bonneton, 2008,  . Ο σκηνοθέτης Ζαν-Πιέρ Μελβίλ εμφανίζεται ως διευθυντής ξενοδοχείου  και ο Ζαν-Πιέρ Μόκι ως βοηθός, καθισμένος δίπλα στον αρχηγό της συμμορίας που στέκεται στη βεράντα του μπαρ.

 Εφέ 
Η ταινία είναι γνωστή για το ευρύ φάσμα πρακτικών εφέ, και εφέ που εφαρμόσθηκαν στην μετά-παραγωγή της,  κυρίως «υγρούς» καθρέφτες (οι οποίοι αναπαρίστανται από κοντινά πλάνα μιας δεξαμενής με υδράργυρο), Christian Soleil, Jean Marais, la voix brisée, Éditions Arts graphiques, 2000, page 149  τοπία γυρισμένα σε αρνητικό, σεκάνς γυρισμένες ανάποδα, ένα κάθετο πλάνο ενός οροπεδίου στο έδαφος (όταν ο Ορφέας και ο Έρτεμπις επιστρέφουν για δεύτερη φορά στον Κάτω Κόσμο), υπέρθεση (χαρακτήρες που εμφανίζονται ή εξαφανίζονται, με τον Έρτεμπις να μπορεί να κινείται ενώ φαινομενικά στέκεται ακίνητος) και καθρέφτες που σπάνε αυθόρμητα και φυσικά.

Ο Μαρέ είχε γράψει ότι: «ο Κοκτώ είχε χτίσει συγκεκριμένα σκηνικά έτσι ώστε οι τοίχοι των σπιτιών να γίνονται το πάτωμα και το έδαφος να γίνεται ο τοίχος: οπότε η δική μας κίνηση έγινε πιο δύσκολη και περιορίστηκε από τη βαρύτητα. Εκείνη την ημέρα, είδα ότι η τεχνική ομάδα ήταν σκεπτική, αλλά την επόμενη μέρα, στην προβολή, εκείνοι ούρλιαζαν από ενθουσιασμό». Jean Marais, Histoires de ma vie, Éditions Albin Michel, 1975, page 189 

 Θέματα και ερμηνείες 
Ο Κοκτώ έγραψε στο The Art of Cinema:«Τα τρία βασικά θέματα του Ορφέας και Ευρυδίκη είναι:

 Οι διαδοχικοί θάνατοι μέσα από τους οποίους πρέπει να περάσει ένας ποιητής προτού, με αυτόν τον αξιοθαύμαστο στίχο του Μαλλαρμέ, tel qu'en lui-même enfin l'eternité le change — μεταμορφωθεί στον εαυτό του επιτέλους μέχρι την αιωνιότητα.
 Το θέμα της αθανασίας: το πρόσωπο το οποίο αναπαριστά τον Θάνατο του Ορφέα θυσιάζει τον εαυτό της και καταργεί τον εαυτό της για να κάνει τον ποιητή αθάνατο.
 Καθρέφτες: παρακολουθούμε τους εαυτούς μας να γερνάμε μέσα από τους καθρέφτες. Μας φέρνουν πιο κοντά στον θάνατο.

 Τα άλλα θέματα είναι ένα μείγμα Ορφικού και σύγχρονου μύθου: για παράδειγμα, αυτοκίνητα τα οποία μιλάνε (οι ραδιοφωνικοί δέκτες στα αυτοκίνητα).

 Το Ορφέας και Ευριδίκη είναι μια ρεαλιστική ταινία· ή, για να είμαι πιο ακριβής, παρατηρώντας τη διάκριση του Γκαίτε μεταξύ πραγματικότητας και αλήθειας, μια ταινία στην οποία εκφράζω μια αλήθεια ιδιαίτερη για εμένα. Αν αυτή η αλήθεια δεν είναι του θεατή, και αν η προσωπικότητά του αντικρούεται με τη δική μου και την απορρίπτει, με κατηγορεί πως ψεύδομαι. Με εκπλήσσει ακόμη και ότι τόσοι πολλοί άνθρωποι μπορούν ακόμα να διαπεραστούν από τις ιδέες κάποιου άλλου, σε μια χώρα γνωστή για τον ατομικισμό της.

 Ενώ το Ορφέας και Ευρυδίκη συναντά μερικά άψυχα ακροατήρια, συναντά και άλλα που είναι ανοιχτά στο όνειρό μου και συμφωνούν να κοιμηθούν και να το ονειρευτούν μαζί μου (αποδεχόμενοι τη λογική με την οποία λειτουργούν τα όνειρα, που είναι αδυσώπητη, αν και δεν διέπεται από τη δική μας λογική).

 Μιλάω μόνο για τους μηχανισμούς, αφού το Ορφέας και Ευρυδίκη δεν είναι καθόλου όνειρο από μόνο του: μέσα από έναν πλούτο λεπτομερειών παρόμοιων με αυτές τις οποίες βρίσκουμε στα όνειρα, συνοψίζει τον τρόπο ζωής μου και την αντίληψή μου για τη ζωή». 

 Υποδοχή 
Το Ορφέας και Ευρυδίκη είναι το πιο αναγνωρισμένο κινηματογραφικό έργο του Ζαν Κοκτώ. Στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας το 1950, απέσπασε το Διεθνές Βραβείο Κριτικών Κινηματογράφου. 

Η Εγκυκλοπαίδεια του Διεθνούς Κινηματογράφου (Lexikon des Internationalen Films) αναφέρει: «Όσον αφορά το περιεχόμενο και τη μορφή, ο Κοκτώ βασίζεται στα μοτίβα της πρώτης του ταινίας (Το Αίμα του Ποιητή) και παρασύρει τον θεατή σε έναν αριστοτεχνικά φτιαγμένο λαβύρινθο από ποιητικά σύμβολα, μυθολογικές νύξεις και ειρωνικές επιθέσεις στην κατάσταση του μοντέρνου καλλιτέχνη. Τα εκπληκτικά κινηματογραφικά κόλπα, μερικά από τα οποία προέκυψαν από την παιχνιδιάρικη χρήση της τεχνολογίας και της σύμπτωσης, έχουν διατηρήσει τη γοητεία τους στο πέρασμα των δεκαετιών». Klaus Brüne (Red.): Das Lexikon des Internationalen Films, Band 6, Σ. 2855, Reinbek bei Hamburg 1987

Ο Οδηγός Κινηματογράφου του Reclam δηλώνει ότι: «Ο Κοκτώ παίζει με μύθους και εικόνες με έναν συναρπαστικό τρόπο. Δημιουργεί έναν κόσμο από μεταίχμια, από γρίφους, που οι καθρέφτες γίνονται πόρτες στη μετά θάνατον ζωή, και οι μαυροφορεμένοι μοτοσικλετιστές γίνονται αγγελιοφόροι του θανάτου. Οι αναμφισβήτητα καθημερινές, ρεαλιστικές εικόνες γίνονται όχημα για μυστηριώδεις νύξεις: Ο Θάνατος έχει το ίδιο πρόσωπο με αυτό της αγάπης, και ο ποιητής είναι ο αγαπημένος του Θανάτου. Το εξωπραγματικό εισβάλλει στην πραγματικότητα -- ο θάνατος περιφέρεται στους δρόμους του Παρισιού· και η μετά θάνατον ζωή, με την τελετουργία των ανακρίσεων και των διαπραγματεύσεων, εμφανίζεται εμφατικά αυτού του κόσμου. Ο Κοκτώ πέτυχε αυτή την κατάσταση αναστολής της πραγματικότητας χρησιμοποιώντας εξ ολοκλήρου κινηματογραφικά μέσα.» Reclams Filmführer, von Dieter Krusche, Mitarbeit: Jürgen Labenski.  

Το 2000, ο κριτικός Ρότζερ Ίμπερτ πρόσθεσε το Ορφέας και Ευρυδίκη στη λίστα του με τις «Σπουδαίες Ταινίες», επαινώντας τα απλά αλλά ευρηματικά ειδικά εφέ λέγοντας ότι: «Το να βλέπεις το Ορφέας και Ευρυδίκη σήμερα είναι σαν να ρίχνεις μια ματιά σε ένα κινηματογραφικό βασίλειο που έχει εξαφανιστεί εντελώς από τη σκηνή. Οι ταινίες σπάνια γυρίζονται για καθαρά καλλιτεχνικούς λόγους, πειράματα αποθαρρύνονται και αστέρια τόσο μεγάλα όσο ο Μαρέ δεν συμμετέχουν σε εκκεντρικές διασκευές ελληνικών μύθων. Η ιστορία στα χέρια του Κοκτώ γίνεται απροσδόκητα περίπλοκη. Βλέπουμε ότι δεν πρόκειται απλώς για την αγάπη, τον θάνατο και τη ζήλια, αλλά επίσης σχετικά με το πώς η τέχνη μπορεί να αποπλανήσει τον καλλιτέχνη μακριά από τις συνηθισμένες ανθρώπινες ανησυχίες». 

Ο Αντρέι Ταρκόφσκι θεώρησε την ταινία ένα αριστούργημα και την ονόμασε ένα από τα 77 σπουδαιότερα έργα του κινηματογράφου.  Ο Ιάπωνας σκηνοθέτης Ακίρα Κουροσάβα ανέφερε επίσης το Ορφέας και Ευρυδίκη ως μία από τις 100 αγαπημένες του ταινίες.  

Το Λεξικό Morandini της δίνει χαμηλή βαθμολογία, αποκαλώντας την «περίεργη, τεχνητή ταινία, παιγμένη με αποτρόπαια θεατρικότητα και απαίσια παρωχημένη». 

Μια εικόνα του Ζαν Μαρέ από την ταινία η οποία αντανακλάται σε μια λίμνη νερού χρησιμοποιήθηκε στο εξώφυλλο του δίσκου για το "This Charming Man" των Smiths. 

 Διασκευή όπερας 
Το 1993, ο Φίλιπ Γκλας διασκεύασε την ταινία ως θεατρική όπερα, με το όνομα Orphée, με ένα λιμπρέτο από τον συνθέτη, απευθείας από το σενάριο του Κοκτώ. Παραγγελία του έργου από κοινού από το Αμερικανικό Θέατρο Ρεπερτορίου και την Ακαδημία Μουσικής του Μπρούκλιν, έκανε την πρεμιέρα του στις 14 Μαΐου 1993 στο Αμερικανικό Θέατρο Ρεπερτορίου. Η Φραντσέσκα Ζαμπέλο σκηνοθέτησε την πρεμιέρα και η παραγωγή, η οποία βσίστηκε σε μεγάλο βαθμό στις εικόνες της ταινίας, έγινε από τον συχνό συνεργάτη του Γκλας, Ρόμπερτ Ίζραελ. Ο βαρύτονος Γιουτζίν Πέρι ανέλαβε τον ρόλο του Ορφέα, με την Γουέντι Χιλ ως Πριγκίπισσα, τον Ρίτσαρντ Φράκερ ως Έρτεμπις και την Ελίζαμπεθ Φούτραλ ως Ευρυδίκη. 

Το 2007, η όπερα αναβιώθηκε στο Glimmerglass υπό τη διεύθυνση της Αν Μάνσον. Η Μάνσον διηύθυνε επίσης μια ηχογράφηση με την Όπερα του Πόρτλαντ το 2010. 

 Βραβεία 

 Βραβείο Διεθνών Κριτικών (FIPRESCI) και υποψηφιότητα για τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας το 1950 
 Υποψηφιότητα για το βραβείο Καλύτερης Ταινίας από Οποιαδήποτε Πηγή στα Βραβεία BAFTA του 1951 

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


 Orpheus at AllMovie

 Orpheus μια εργασία από τον Ζαν Κοκτώ στην Criterion Collection
 Orpheus: Through a Glass, Amorously μια εργασία από τον Ζαν Κοκτώ στην Criterion Collection

Κατηγορία:Γαλλικές ταινίες φαντασίας
Κατηγορία:Ταινίες τοποθετημένες στο Παρίσι
Κατηγορία:Γαλλικές ασπρόμαυρες ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες του 1950
Κατηγορία:Γαλλόφωνες ταινίες