Τζον Ντος Πάσος

Ο Τζον Ντος Πάσος () (14 Ιανουαρίου 1896 στο Σικάγο - 28 Σεπτεμβρίου 1970 στη Βαλτιμόρη) ήταν Αμερικανός συγγραφέας. Μαζί με τους Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Γουίλιαμ Φόκνερ και Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ, θεωρείται ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του αμερικανικού μοντερνισμού και της μετά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο γενιάς, της αποκαλούμενης Χαμένης γενιάς.

 Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Ντος Πάσος γεννήθηκε το 1896 στο Σικάγο ως νόθος γιος του Τζον Ράντολφ Ντος Πάσος, πλούσιου δικηγόρου πορτογαλικής καταγωγής, και μεγάλωσε στη Βιρτζίνια υπό την φροντίδα της μητέρας του, Λούσι Άντισον Σπριγκ Μάντισον. Ο πατέρας του παντρεύτηκε τη Λούσι μετά τον θάνατο της πρώτης του συζύγου το 1910, όταν ο Τζον ήταν 14 ετών. Ενώ ήταν ακόμα φοιτητής, πραγματοποίησε ένα εξάμηνο εκπαιδευτικό ταξίδι με ιδιωτικό δάσκαλο στη Γαλλία, την Αγγλία, την Ιταλία, την Ελλάδα και τη Μέση Ανατολή για να μελετήσει αριστουργήματα της κλασικής τέχνης και αρχιτεκτονικής στο πρωτότυπο.

Το 1913 εγγράφηκε στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και, αφού αποφοίτησε το 1916, πήγε στην Ισπανία για να σπουδάσει τέχνη και αρχιτεκτονική. Εκείνη την εποχή, ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος μαινόταν στην Ευρώπη, αν και οι ΗΠΑ δεν είχαν ακόμη εμπλακεί. Τον Ιούλιο του 1917, κατατάχθηκε εθελοντικά ως οδηγός ασθενοφόρου, μαζί με τους φίλους του Ε.Ε. Κάμινγκς και Ρόμπερτ Χίλιερ. 

Μέχρι τα τέλη του καλοκαιριού του 1918, είχε ολοκληρώσει το προσχέδιο του πρώτου του μυθιστορήματος. Εκείνη την εποχή, επιστρατεύτηκε ως εθελοντής οδηγός ασθενοφόρου στον Αμερικανικό Ερυθρό Σταυρό. Στο τέλος του πολέμου, έμεινε στο Παρίσι, όπου σπούδασε ανθρωπολογία στη Σορβόννη. Στα μυθιστορήματά του παρουσιάζει χαρακτήρες που έχουν ουσιαστικά την ίδια στρατιωτική καριέρα με τη δική του και παραμένουν στο Παρίσι μετά τον πόλεμο. 

 Λογοτεχνική καριέρα 
Το πρώτο του μυθιστόρημα, Η μύηση ενός ανθρώπου: 1917, εκδόθηκε το 1920. Ακολούθησε το 1921 το αντιπολεμικό μυθιστόρημα Τρεις στρατιώτες, το οποίο του έφερε την αρχική αναγνώριση. Το 1925 εκδόθηκε το Πέρασμα για το Μανχάταν, το οποίο θεωρείται πλέον ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του λογοτεχνικού μοντερνισμού, μαζί με τα Πετρούπολη του Αντρέι Μπέλιι, Οδυσσέας του Τζέιμς Τζόις και Μπερλίν, Αλεξάντερπλατς του Άλφρεντ Ντέμπλιν. Εδώ, χρησιμοποίησε την αφηγηματική τεχνική της ροής της συνείδησης για πρώτη φορά. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα-χρονικό της Νέας Υόρκης στις αρχές του 20ού αιώνα που σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία και σε έρευνα της Παρισινής εφημερίδας Le Monde περιλαμβάνεται στα 100 βιβλία του Αιώνα.

Εκείνη την εποχή, ο Ντος Πάσος θεωρούσε τον εαυτό του κοινωνικό επαναστάτη και έβλεπε τις ΗΠΑ ως «δύο έθνη» - ένα των πλουσίων και προνομιούχων και ένα των φτωχών και ανίσχυρων. Έγραφε με θαυμασμό για το διεθνές εργατικό συνδικάτο που ιδρύθηκε στο Σικάγο το 1905 Βιομηχανικοί Εργάτες του Κόσμου και πίστευε ότι όλοι οι εργάτες θα πρέπει να ενωθούν ως κοινωνική τάξη για να αντικαταστήσουν τον καπιταλισμό και τη μισθωτή εργασία με τη βιομηχανική δημοκρατία. Μετά την καταδίκη των Σάκο και Βαντσέτι το 1927, με άλλες εξέχουσες προσωπικότητες συμμετείχε σε μια μάταιη εκστρατεία για την ανατροπή της θανατικής ποινής τους. Το 1928, ο Ντος Πάσος πέρασε αρκετούς μήνες στη Σοβιετική Ένωση για να μελετήσει το κοινωνικό και πολιτικό της πείραμα.
μικρογραφία|Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ με τον Τζον Ντος Πάσος και τον ζωγράφο Τζέραλντ Μέρφι (από αριστερά προς τα δεξιά) το 1925/1926 
Κατά τη διάρκεια της μακράς και επιτυχημένης καριέρας του, ο Ντος Πάσος έγραψε 42 μυθιστορήματα, καθώς και ποιήματα, δοκίμια και θεατρικά έργα και κινηματογραφικά σενάρια. Η εντυπωσιακή τριλογία, ΗΠΑ, που αποτελείται από τα βιβλία Ο 42ος Παράλληλος, 1919 και Τα πολλά λεφτά, εκδόθηκε μεταξύ 1930 και 1936. Παρουσιάζει ένα πορτρέτο της αμερικανικής κοινωνίας από το 1890 έως το 1930. Ο συγγραφέας χρησιμοποίησε διάφορες πειραματικές τεχνικές κολάζ με αποκόμματα εφημερίδων και τίτλους, ποιήματα, βιογραφικά στοιχεία και μυθοπλασία. Αν και κάθε μυθιστόρημα είναι αυτόνομο, η τριλογία έχει σχεδιαστεί για να διαβάζεται ως σύνολο. Οι σκέψεις του για την πολιτική και οικονομική κατεύθυνση των ΗΠΑ είναι γεμάτες απαισιοδοξία, και μόνο λίγοι από τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος καταφέρνουν να διασώσουν τα ιδανικά τους. 

Το 1935 έγραψε το σενάριο για την ταινία Ο Διάβολος είναι γυναίκα, με πρωταγωνίστρια τη Μάρλεν Ντίτριχ και σκηνοθεσία Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ, και οι δύο εξόριστοι από τη ναζιστική Γερμανία.

Από τη δεκαετία του 1920, ο Ντος Πάσος είχε ταχθεί υπέρ της νεοϊδρυθείσης Σοβιετικής Ένωσης. Κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου (1936–1939) τάχθηκε με τους Δημοκράτες και ταξίδεψε στην Ισπανία με τον φίλο του Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Ωστόσο, όταν είδε στην Ισπανία πώς η σοβιετική ομάδα εκεί χρησιμοποιούσε τρομοκρατικές τακτικές για να επιβληθεί κατά Τροτσκιστών και αναρχικών - ιδιαίτερα μετά τη δολοφονία του μεταφραστή και φίλου του Ντος Πάσος, Χοσέ Ρόμπλες το 1937- αποστασιοποιήθηκε από τη σταλινική αριστερά και έγραψε μια σειρά από επικριτικά άρθρα. Διέκοψε τις σχέσεις του με τον Χέμινγουεϊ, ο οποίος ενέκρινε τη δολοφονία, ως «απαραίτητη σε καιρό πολέμου». Στο βιβλίο του Τα πολλά λεφτά δημιούργησε τη μορφή ενός ιδεαλιστή κομμουνιστή που καταστρέφεται από εσωκομματικές ίντριγκες. 

Σχετικά, ο Ντος Πάσος έγραψε αργότερα: «Έχω καταλήξει να πιστεύω, ειδικά από τότε που ταξίδεψα στην Ισπανία, ότι οι πολιτικές ελευθερίες πρέπει να προστατεύονται σε κάθε στάδιο. Στην Ισπανία, είμαι βέβαιος ότι η εισαγωγή μεθόδων της GPU (μυστική αστυνομία, πρόδρομος της KGB) από τους κομμουνιστές έκανε τόσο κακό όσο έκαναν καλό τα τανκς, οι πιλότοι και οι έμπειροι στρατιωτικοί τους. Το πρόβλημα με μια παντοδύναμη μυστική αστυνομία στα χέρια φανατικών ή οποιουδήποτε άλλου είναι ότι μόλις ξεκινήσει, δεν μπορεί να σταματήσει μέχρι να διαφθείρει ολόκληρο το πολιτικό σώμα. Φοβάμαι ότι αυτό συμβαίνει στη Ρωσία».Diggins, John Patrick, "'Organization is Death': John Dos Passos", and "Visions of Order: Dos Passos", in Up From Communism, 1975, Columbia University Press, then Harper & Row, pages 74–117, 233–268.

Επειδή η Σοβιετική Ένωση, παρά τις Δίκες της Μόσχας (1936-38), θεωρούνταν η σημαντικότερη αντιφασιστική δύναμη στην Ευρώπη - εκείνη την εποχή της ανόδου του φασισμού και του ναζισμού - υπήρξε μια απότομη πτώση στις πωλήσεις των βιβλίων του. Στην Ευρώπη, η αναγνώριση για τη σημαντική συμβολή του στη λογοτεχνία ήρθε 30 χρόνια αργότερα, όταν το 1967, προσκλήθηκε στη Ρώμη για να παραλάβει το έγκριτο βραβείο Αντόνιο Φελτρινέλι σε αναγνώριση των λογοτεχνικών του επιτευγμάτων. 
μικρογραφία|Η κατοικία του Ντος Πάσος στη  Βιρτζίνια 
Από το 1942 έως το 1945 κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ντος Πάσος εργάστηκε ως δημοσιογράφος και πολεμικός ανταποκριτής, καλύπτοντας τις αμερικανικές επιχειρήσεις στον Ειρηνικό και την κατάσταση μετά τον πόλεμο στη Φρανκφούρτη, το Βερολίνο, το Μόναχο και τη Βιέννη.

Ήταν μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Γραμμάτων από το 1937. Το 1947, εξελέγη στην Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών. Την ίδια χρονιά, συνέβη μια τραγωδία, όταν σε ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα σκοτώθηκε η σύζυγός του Κάθριν Φόστερ Σμιθ, με την οποία ήταν παντρεμένος για 18 χρόνια, και ο ίδιος έχασε την όραση από το ένα μάτι. Το ζευγάρι δεν είχε αποκτήσει παιδιά. Το 1949, ο Ντος Πάσος παντρεύτηκε την Ελίζαμπεθ Χάμλιν Χόλντριτζ (1909–1998), με την οποία απέκτησε μία κόρη, τη Λούσι Χάμλιν Ντος Πάσος (γεν. 1950).

Τη δεκαετία του 1950, οι πολιτικές του απόψεις είχαν αλλάξει δραματικά και έγινε πιο συντηρητικός. Τη δεκαετία του 1960, έκανε εκστρατεία υπέρ του υποψήφιου για την προεδρία Ρίτσαρντ Νίξον.

Συνέχισε να γράφει μέχρι τον θάνατό του στη Βαλτιμόρη το 1970. Το 1971, η έπαυλή του στην κομητεία Γουέστμορλαντ της Βιρτζίνια όπου έζησε τα τελευταία 25 χρόνια της ζωής του ανακηρύχθηκε Εθνικό Ιστορικό Ορόσημο. Το Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια απονέμει το Βραβείο Ντος Πάσος κάθε χρόνο από το 1980.

 Ζωγράφος 
Πέρα από τη συγγραφική του δραστηριότητα, ο Ντος Πάσος σχεδίαζε και ζωγράφιζε και δημιούργησε περισσότερα από 400 έργα ζωγραφικής. Πολλά από τα βιβλία του είχαν εξώφυλλα και εικονογραφήσεις δικές του. Επηρεασμένος από διάφορα καλλιτεχνικά κινήματα, όπως ο ιμπρεσιονισμός, ο εξπρεσιονισμός και ο κυβισμός , ανέπτυξε το δικό του στυλ. Η ζωγραφική ήταν κάτι περισσότερο από ένα απλό χόμπι γι αυτόν, το 1922 συμμετείχε σε έκθεση στο Εθνικό Κέντρο Τεχνών της Νέας Υόρκης και την επόμενη χρονιά στο Studio Club της Γκέρτρουντ Βάντερμπιλτ στη Νέα Υόρκη. 

Αν και δεν αναγνωρίστηκε ποτέ ως σπουδαίος ζωγράφος, ζωγράφιζε σε όλη του τη ζωή. Τα θέματά του επηρεάστηκαν από τα ταξίδια του στην Ισπανία, το Μεξικό και τη Βόρεια Αφρική, καθώς και από τους δρόμους και τα καφέ της περιοχής Μονπαρνάς του Παρισιού, στην οποία περιπλανιόταν με τους φίλους του Φερνάν Λεζέ, Έρνεστ Χέμινγουεϊ και Μπλεζ Σαντράρ. Στα τελευταία του χρόνια, ζωγράφιζε τοπία γύρω από τα σπίτια του στο Μέιν και τη Βιρτζίνια.

Το 2001, έργα του παρουσιάστηκαν σε έκθεση με τίτλο «Η τέχνη του Τζον Ντος Πάσος» στη Βιβλιοθήκη Queens Borough στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια σε περιοδεία σε διάφορες τοποθεσίες στις ΗΠΑ. 

 Έργα (επιλογή) 

 1919: Η σκηνή της μάχης (The Scene of Battle)
 1920: Η μύηση ενός ανθρώπου: 1917 (One Man's Initiation: 1917)
 1921: Τρεις στρατιώτες (Three Soldiers)
 1922: Ένα καρότσι στο πεζοδρόμιο (A Pushcart at the Curb)
 1923: Δρόμοι της νύχτας (Streets of Night)
 1925: Πέρασμα για το Μανχάταν (Manhattan Transfer)
 1927: Μπροστά στην ηλεκτρική καρέκλα (Facing the Chair), αναφέρεται στην ιστορία των Σάκο και Βαντσέτι
 ΗΠΑ (U.S.A., τρεις τόμοι)
 1930: Ο 42ος Παράλληλος (The 42nd Parallel)
 1932: 1999 (Nineteen Nineteen)
 1936: Τα πολλά λεφτά (The Big Money)
 1949: Το έδαφος στο οποίο στεκόμαστε (The Ground we Stand On)
 Περιφέρεια της Κολούμπια (District of Columbia), τρεις τόμοι
 1939: Περιπέτειες ενός νεαρού άντρα (Adventures of a Young Man)
 1943: Νούμερο Ένα (Number One)
 1949: Το Μεγάλο Σχέδιο (The Grand Design)
 1951: Εκλεκτή Χώρα (Chosen Country)
 1954: Πιθανότατα θα πετύχει (Most Likely to Succeed)
 1954: Το κεφάλι και η καρδιά του Τόμας Τζέφερσον (The Head and Heart of Thomas Jefferson)
 1957: Οι άνδρες που δημιούργησαν το Έθνος (The Men Who Made the Nation) Πορτρέτα Αμερικανών εφευρετών, προέδρων, επαναστατών.
 1958: Οι Μεγάλες Μέρες (The Great Days)
 1959: Προοπτικές μιας Χρυσής Εποχής (Prospects of a Golden Age)
 1963: Στα μισά του αιώνα (Midcentury)
 1963: Ο πόλεμος του κυρίου Γουίλσον (Mr. Wilson's War)
 1963: Βραζιλία εν κινήσει (Brazil on the Move)
 1966: Οι καλύτερες στιγμές: Άτυπα απομνημονεύματα (The Best Times: An Informal Memoir) απομνημονεύματα
 1966: Τα δεσμά της εξουσίας (The Shackles of Power)
 1969: Η ιστορία της Πορτογαλίας (The Portugal Story)
 1970: Η άμπωτη του αιώνα: Το δέκατο τρίτο χρονικό (Century's Ebb: The Thirteenth Chronicle)
 1970: Νησί του Πάσχα: Το νησί των αινιγμάτων (Easter Island: Island of Enigmas)

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 USA 1919, μτφ. Τάσος Δενέγρης, εκδ. Οδυσσέας, 1999
 USA Τα πολλά λεφτά, μτφ. Τρισεύγενη Παπαϊωάννου, εκδ. Οδυσσέας, 1999
 USA Ο 42ος παράλληλος, μτφ. Νίκος Λαμπρόπουλος, εκδ. Οδυσσέας, 2007
 Μπροστά στην ηλεκτρική καρέκλα, μτφ. Νότης Πάτσαλος, εκδ. Ελεύθερος τύπος, 2024
 Manhattan Transfer, μτφ. Τρισεύγενη Παπαϊωάννου, εκδ. Μεταίχμιο, 2020
 Περιπέτειες ενός νεαρού άνδρα, μτφ. Γιάννης Λειβαδάς, εκδ. Ηριδανός, 2024 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αμερικανοί μυθιστοριογράφοι
Κατηγορία:Αμερικανοί δημοσιογράφοι
Κατηγορία:Αμερικανοί ζωγράφοι