Παράδοξο της ανεκτικότητας

Το παράδοξο της ανεκτικότητας ή της ανοχής είναι μία φιλοσοφική έννοια που υποδηλώνει ότι αν μια κοινωνία δείχνει ανεκτικότητα σε όσους είναι αδιάλλακτοι, διακινδυνεύει να επιτρέψει την τελική κυριαρχία της αδιαλλαξίας, υπονομεύοντας έτσι την ίδια την αρχή της ανεκτικότητας. Αυτό το παράδοξο διατυπώθηκε από τον φιλόσοφο Καρλ Πόπερ στο έργο του «Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της» (1945), όπου υποστήριξε ότι μια πραγματικά ανεκτική κοινωνία πρέπει να διατηρεί το δικαίωμα να αρνείται την ανεκτικότητα σε όσους προωθούν την αδιαλλαξία. Ο Πόπερ υποστήριξε ότι αν οι αδιάλλακτες ιδεολογίες επιτρέπονται να εκφραστούν χωρίς περιορισμούς, μπορούν να εκμεταλλευτούν τις αξίες της ανοικτής κοινωνίας για να υπονομεύσουν ή να καταστρέψουν την ίδια την ανεκτικότητα μέσω αυταρχικών ή καταπιεστικών πρακτικών.

Το παράδοξο έχει συζητηθεί εκτενώς στην ηθική και την πολιτική φιλοσοφία, με διαφορετικές απόψεις για το πώς οι ανεκτικές κοινωνίες θα πρέπει να ανταποκρίνονται στις μη ανεκτικές δυνάμεις. Ο Τζον Ρωλς, για παράδειγμα, υποστήριξε ότι μια δίκαιη κοινωνία θα πρέπει να ανεχτεί γενικά τους μη ανεκτικούς, επιφυλάσσοντας ενέργειες αυτοσυντήρησης μόνο όταν η μη ανοχή αποτελεί συγκεκριμένη απειλή για την ελευθερία και την σταθερότητα. Άλλοι στοχαστές, όπως ο Μάικλ Γουόλτζερ, εξέτασαν πώς οι μειονότητες, οι οποίες μπορεί να έχουν ανοικτά μισαλλόδοξες πεποιθήσεις, επωφελούνται από την ανεκτικότητα στις πολυπολιτισμικές κοινωνίες.

Αυτό το παράδοξο εγείρει σύνθετα ζητήματα σχετικά με τα όρια της ελευθερίας, ιδίως όσον αφορά την ελευθερία του λόγου και την προστασία των φιλελεύθερων δημοκρατικών αξιών. Έχει επιπτώσεις στις σύγχρονες συζητήσεις σχετικά με τη διαχείριση της ρητορικής μίσους, του πολιτικού εξτρεμισμού και των κοινωνικών πολιτικών που αποσκοπούν στην προώθηση της ενσωμάτωσης χωρίς να θίγεται η ακεραιότητα της δημοκρατικής ανεκτικότητας.

 Ιστορία 
εναλλ.=A photograph of Karl Popper|αριστερά|μικρογραφία|184x184εσ|Ο Καρλ Πόπερ έγραψε για την ανοχή της μισαλλοδοξίας στο Βόλ. 1 του βιβλίου "Η Ανοικτή Κοινωνία και οι Εχθροί της", που δημοσιεύθηκε το 1945.
Μια από τις πρώτες διατυπώσεις του παραδόξου της ανεκτικότητας βρίσκεται στις σημειώσεις του έργου του Καρλ Πόπερ «Η ανοικτή κοινωνία και οι εχθροί της» το 1945. Ο Πόπερ θέτει το παράδοξο στις σημειώσεις του κεφαλαίου σχετικά με «Το Πνεύμα της Ηγεσίας», συνδέοντάς το με την απόρριψή του της υπεράσπισης του «φιλάνθρωπου δεσποτισμού» από τον Πλάτωνα. Στο κυρίως κείμενο, ο Πόπερ ασχολείται με το παρόμοιο «παράδοξο της ελευθερίας» του Πλάτωνα: Ο Πλάτων επισημαίνει την αντίφαση που ενυπάρχει στην ανεξέλεγκτη ελευθερία, καθώς συνεπάγεται την ελευθερία να ενεργεί κανείς με τρόπο που περιορίζει την ελευθερία των άλλων. Ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η αληθινή δημοκρατία οδηγεί αναπόφευκτα στην τυραννία και προτείνει ότι η διακυβέρνηση ενός φωτισμένου «φιλόσοφου βασιλιά» είναι προτιμότερη από την τυραννία της πλειοψηφίας. 

Ο Πόππερ απορρίπτει το επιχείρημα του Πλάτωνα, εν μέρει επειδή υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν άμεσα διαθέσιμοι «φωτισμένοι φιλόσοφοι-βασιλείς» που να είναι έτοιμοι να αναλάβουν αυτόν τον ρόλο και προτείνει ως εναλλακτική λύση τις θεσμούς των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Στο αντίστοιχο σημείωμα του κεφαλαίου, ο Πόππερ ορίζει το παράδοξο της ανεκτικότητας και διατυπώνει ένα παρόμοιο επιχείρημα. Ο Πόπερ υποστηρίζει ότι τόσο η ανεκτικότητα όσο και η ελευθερία απαιτούν τον περιορισμό της ανεξέλεγκτης ελευθερίας και της ανοχής, προκειμένου να προληφθεί η δεσποτική διακυβέρνηση και όχι να υιοθετηθεί.

Υπάρχουν προηγούμενα παραδείγματα του λόγου για την ανοχή και τα όριά της. Το 1801, ο Τόμας Τζέφερσον μίλησε για την έννοια της ανεκτικότητας στην κοινωνία στην πρώτη του ομιλία ως Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Όσον αφορά αυτούς που θα μπορούσαν να αποσταθεροποιήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες και την ενότητά τους, ο Τζέφερσον δήλωσε: «αφήστε τους να στέκονται αδιάσπαστα ως μνημεία της ασφάλειας με την οποία μπορεί να ανεχτεί το λάθος της γνώμης όπου η λογική αφήνεται ελεύθερη να την πολεμήσει». Reprint from: 
μικρογραφία|Ο Γκετάνο Μόσκα, ο κύριος υποστηρικτής της πρώιμης θεωρίας της ελίτ.
Ο πολιτικός θεωρητικός Γκετάνο Μόσκα είναι επίσης γνωστός για την παρατήρησή του πολύ πριν τον Πόπερ: «[η] ανοχή φτάνει στο σημείο να ανέχεται την καταστροφή των ίδιων αρχών που κατέστησαν την ανοχή δυνατή από την αρχή, και τότε γίνεται απαράδεκτη».

Ο φιλόσοφος Τζον Ρωλς καταλήγει διαφορετικά στο έργο του του 1971 Η Θεωρία της Δικαιοσύνης, δηλώνοντας ότι μια δίκαιη κοινωνία πρέπει να ανεχτεί τους μη ανεκτικούς, γιατί αλλιώς η ίδια η κοινωνία θα ήταν μη ανεκτική και συνεπώς άδικη. Ωστόσο, ο Ρωλς απορρίπτει αυτή την άποψη, παραδεχόμενος ότι σε εξαιρετικές περιστάσεις, εάν οι συνταγματικές εγγυήσεις δεν επαρκούν για να διασφαλίσουν την ασφάλεια των ανεκτικών και των θεσμών της ελευθερίας, μια ανεκτική κοινωνία έχει το εύλογο δικαίωμα αυτοσυντήρησης να δράσει κατά της μισαλλοδοξίας, εάν αυτή θα περιόριζε την ελευθερία των άλλων υπό μια δίκαιη συνταγματική διάταξη. Ο Ρωλς τονίζει ότι οι ελευθερίες των μη ανεκτικών ατόμων πρέπει να περιορίζονται μόνο στο βαθμό που επηρεάζουν τις ελευθερίες των άλλων: «Ενώ μια μισαλλόδοξη αίρεση δεν έχει το δικαίωμα να παραπονιέται για μισαλλοδοξία, η ελευθερία της θα πρέπει να περιορίζεται μόνο όταν οι ανεκτικοί πιστεύουν ειλικρινά και με λόγο ότι η δική τους ασφάλεια και η ασφάλεια των θεσμών της ελευθερίας βρίσκονται σε κίνδυνο.»

Στο έργο του «Περί ανεκτικότητας» (1997), ο Μάικλ Βάλτζερ ρωτά: «Πρέπει να ανεχόμαστε τους μη ανεκτικούς;» Υποστηρίζει ότι οι περισσότερες θρησκευτικές μειονότητες που επωφελούνται από την ανεκτικότητα είναι οι ίδιες αδιάλλακτες, τουλάχιστον σε ορισμένα θέματα. Σε ένα ανεκτικό καθεστώς, τέτοιοι (αδυνατούν να ανεχτούν) άνθρωποι μπορεί να μάθουν να ανεχτούν, ή τουλάχιστον να συμπεριφέρονται «σαν να διέθεταν αυτή την αρετή».

 Ακριβείς διατυπώσεις 
Ο Πρέστον Κινγκ περιγράφει την ανεκτικότητα ως την κατάσταση κατά την οποία κάποιος αντιτίθεται αλλά ανεχόμενος εκούσια ορισμένες πράξεις, ιδέες, οργανώσεις και ταυτότητες. Αυτό περιλαμβάνει δύο στοιχεία:

 Ένα στοιχείο αντιρρήτου, στο οποίο ένας πράκτορας αντιτίθεται σε ένα στοιχείο. Για παράδειγμα, ένας οπαδός μιας πίστης μπορεί να ισχυριστεί ότι οι πεποιθήσεις μιας άλλης πίστης είναι λάθος. Εάν αυτό το στοιχείο αντιρρήσεις λείπει, ο παράγοντας δεν είναι ανεκτικός αλλά απλά αδιάφορος.
 Ένα στοιχείο αποδοχής, το οποίο δεν επιλύει την ένσταση, αλλά παράλληλα προσφέρει θετικούς λόγους για να την παραβλέψει, π.χ. κοινωνική αρμονία. Η αποδοχή αυτή πρέπει να είναι εθελοντική - η υπομονή σε μια καταπιεστική κυβέρνηση, για παράδειγμα, δεν είναι ένα παράδειγμα ανεκτικότητας επειδή δεν είναι εθελητική, καθώς ο άνθρωπος που υπομένει μια τέτοια κυβέρνηση δεν έχει άλλη επιλογή παρά να αποδεχθεί αυτή την κατάσταση των πραγμάτων.

Η απόφαση για την ανεκτικότητα ενός θέματος συνεπάγεται μια εξισορρόπηση των λόγων, για παράδειγμα όταν ζυγίζουμε τους λόγους για την απόρριψη μιας ιδέας που θεωρούμε προβληματική έναντι του οφέλους της αποδοχής της για χάρη της κοινωνικής αρμονίας, και είναι σε αυτή την εξισορρόπηση των λόγων που προκύπτει το παράδοξο της ανεκτικότητας. Οι περισσότερες διατυπώσεις της ανεκτικότητας ισχυρίζονται ότι η ανεκτικότητα είναι μια αμοιβαία πράξη και ότι δεν χρειάζεται να ανεχόμαστε τους αδιάλλακτους. Αυτό απαιτεί να τεθεί ένα όριο ανάμεσα στο ανεκτικό και το μη ανεκτικό σε κάθε εφαρμογή ανεκτικότητας, πράγμα που υποδηλώνει ότι κάθε πράξη ανεκτικότητας απαιτεί μια πράξη μη ανεκτικότητας.

 Προτεινόμενες λύσεις 
Ο φιλόσοφος Ράινερ Φόρστ επιλύει την αντίφαση με φιλοσοφικούς όρους, περιγράφοντας την ανεκτικότητα ως κοινωνική αρχή και διακρίνοντας δύο έννοιες της ανοχής: την άρνηση της ανεκτικότητας ως κοινωνικής αρχής και την απόρριψη αυτής της άρνησης.

Ένα άλλο σχήμα είναι να τοποθετήσουμε την ανοχή στο πλαίσιο της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου: δηλαδή, η ανοχή δεν θα πρέπει να θεωρείται αρετή ή ηθικό αξίωμα, αλλά μάλλον μια άγραφη συμφωνία εντός της κοινωνίας να ανεχόμαστε τις διαφορές των άλλων, εφόσον δεν προκύπτει καμία βλάβη για τους άλλους. Στη συγκεκριμένη διατύπωση, κάποιος που επιδεικνύει μισαλλοδοξία παραβιάζει τη συμφωνία και, συνεπώς, δεν προστατεύεται πλέον από αυτήν έναντι του υπόλοιπου κοινωνικού συνόλου. Οι προσεγγίσεις σε μια δημοκρατία που υπερασπίζεται, οι οποίες απαγορεύουν την ανοχή ή την εξτρεμιστική συμπεριφορά, συχνά αποδεικνύονται αναποτελεσματικές έναντι μιας στρατηγικής που παρουσιάζει μια φαιά όψη, η οποία δεν πληροί τα νομικά κριτήρια απαγόρευσης.

 Παράδοξο της ελευθερίας και παράδοξο της δημοκρατίας 
Στο ίδιο έργο στο οποίο ο Πόπερ διευκρινίζει το παράδοξο της ανοχής, αναφέρει δύο στενά συνδεδεμένες έννοιες, το παραδόξο της δημοκρατίας και το παράδοξο της ελευθερίας. Στο παράδοξο της δημοκρατίας, επισημαίνει τη δυνατότητα μια δημοκρατική πλειοψηφία να ψηφίσει έναν τύραννο για να κυβερνήσει, τερματίζοντας έτσι τη δημοκρατία. Στο παράδοξο της ελευθερίας, επισημαίνει αντίθετα ότι η απεριόριστη ελευθερία θα ελευθερώσει τον κακοποιό να σκλαβώνει τους πραούς, μειώνοντας έτσι την ελευθερία.(Autumn 2012). "Popper's Paradox of Democracy", Think, Vol. 11, No. 32, pp. 93 - 96. DOI: https://doi.org/10.1017/S147717561200019X. Retrieved 28 Nov. 2024.

Στο βιβλίο τους του 2022, Το Παράδοξο της Δημοκρατίας, οι Zac Gershberg και Sean Illing υποστηρίζουν ότι η προσβασιμότητα των μέσων επικοινωνίας εντείνει την αντινομία της δημοκρατίας. Γράφουν ότι «η ουσιαστική δημοκρατική ελευθερία — η ελευθερία της έκφρασης — είναι ταυτόχρονα βαθιά ριζωμένη στη δημοκρατία και δυνητικά επιβλαβής για αυτήν». Συγκεντρώνουν ιστορικά παραδείγματα όπως την ισηγορία (ισότιμη πρόσβαση στον δημόσιο λόγο) στην αρχαία Αθήνα και η ανάπτυξη της έκδοσης βιβλίων στην Ευρώπη.

Παραπομπές

 Περαιτέρω ανάγνωση 





 Ο Ο' Τουλ, Φ., & Μπέκετ, Λ. (1997). Τα όρια της ανοχής. Μελέτες: Ιρλανδική Τρίμημηνη Επισκόπηση, 86 (344), 346-359. http://www.jstor.org/stable/30091841


Κατηγορία:Ελευθερία του λόγου
Κατηγορία:Δυτικός πολιτισμός
Κατηγορία:Παράδοξα