Σόρβοι

Οι Σόρβοι (άνω σορβικά: Serbja, κάτω σορβικά: Serby, γερμανικά: Sorben, τσέχικα: Lužičtí Srbové, πολωνικά: Serbołużyczanie, επίσης γνωστοί ως Λουσατιανοί, Σέρβοι της Λουσατίας  και Βένεδοι) είναι μια δυτικοσλαβική εθνοτική ομάδα, η οποία κατοικεί κυρίως στα τμήματα της Λουσατίας, τα οποία βρίσκονται στα γερμανικά κρατίδια της Σαξονίας και του Βρανδεμβούργου. Οι Σόρβοι μιλούν παραδοσιακά τις σορβικές γλώσσες (γνωστές και ως "βενδικά" και "λουσατικά"), οι οποίες σχετίζονται στενά με τις τσεχικές και λεχιτικές γλώσσες. Τα άνω σορβικά και τα κάτω σορβικά είναι επίσημα αναγνωρισμένες μειονοτικές γλώσσες στη Γερμανία.

Στον Πρώιμο Μεσαίωνα, οι Σόρβοι σχημάτισαν το δικό τους πριγκιπάτο, το οποίο αργότερα έγινε μέρος της πρώιμης Δυτικής Σλαβικής Αυτοκρατορίας του Σάμο και της Μεγάλης Μοραβίας, όπως τελικά κατακτήθηκε από την Ανατολική Φραγκία και την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Από τον Μεσαίωνα, κυβερνήθηκαν σε διάφορες περιόδους από τους στενά συγγενείς Πολωνούς και Τσέχους, καθώς και από τους πιο απομακρυσμένους Γερμανούς και Ούγγρους. Λόγω της σταδιακής και αυξανόμενης αφομοίωσης μεταξύ του 17ου και του 20ού αιώνα, σχεδόν όλοι οι Σόρβοι μιλούσαν γερμανικά στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο νεοσύστατο γερμανικό εθνικό κράτος του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, εφαρμόστηκαν πολιτικές σε μια προσπάθεια γερμανοποίησης των Σόρβων. Αυτές οι πολιτικές έφτασαν στο αποκορύφωμά τους υπό το ναζιστικό καθεστώς, το οποίο αρνήθηκε την ύπαρξη των Σόρβων ως ξεχωριστού σλαβικού λαού αναφέροντάς τους ως «Σορβόφωνους Γερμανούς». 

Η κοινότητα διαιρείται θρησκευτικά μεταξύ του Ρωμαιοκαθολικισμού (η πλειοψηφία) και του Λουθηρανισμού . Ο πρώην υπουργός Πρόεδρος της Σαξονίας Στάνισλαβ Τίλλιχ είναι σορβικής καταγωγής.

 Ετυμολογία 
Το εθνώνυμο «Σόρβοι» (Serbja, Serby) προέρχεται από τις μεσαιωνικές εθνότητες, που ονομάζονταν Σόρβοι (Surbi, Sorabi). Το αρχικό εθνώνυμο Srbi διατηρήθηκε από τους Σόρβους και Σέρβους στα Βαλκάνια. Τον 6ο αιώνα, οι Σλάβοι κατέλαβαν την περιοχή δυτικά του Όντερ, η οποία κατοικούνταν παλαιότερα από γερμανικά φύλα. Οι Σόρβοι αναφέρονται για πρώτη φορά τον 6ο ή 7ο αιώνα. Στις γλώσσες τους, οι άλλοι Σλάβοι τους αποκαλούν «Λουσατιανούς Σέρβους», και οι Σόρβοι αποκαλούν τους Σέρβους «Σόρβους του Νότου». Το όνομα «Λουσατία» αρχικά χρησιμοποιήθηκε μόνο στην Κάτω Λουσατία. Θεωρείται γενικά ότι το εθνώνυμό τους *Sŕbъ (πληθ. *Sŕby) προέρχεται από τα πρωτοσλαβικά με επονομαστική σημασία της «οικογενειακής συγγένειας» και της «συμμαχίας», ωστόσο άλλοι υποστηρίζουν ότι προέρχεται από τις σκυθικές γλώσσες.    

 Ιστορία 

 Πρώιμος Μεσαίωνας 
δεξιά|μικρογραφία| Ένας χάρτης των σορβικών-λουσατικών φυλών μεταξύ 7ου και 11ου αιώνα, από τον Βίλχελμ Μπογκουσουάβσκι, 1861
Το όνομα των Σόρβων μπορεί να ανιχνευθεί στον 6ο αιώνα ή νωρίτερα, όταν ο Βίμπιους Σεκουέστερ κατέγραψε τους Cervetii να ζουν στην άλλη πλευρά του ποταμού Έλβα, που τους χώριζε από τους Σουάβους (Albis Germaniae Suevos a Cerveciis dividiit )    . Σύμφωνα με τον Λούμπορ Νιέντερλε, η σερβική περιοχή βρισκόταν κάπου μεταξύ Μαγδεμβούργου και Λουσατίας και αργότερα αναφερόταν από τους Οθωνίδες ως Ciervisti, Zerbisti και Kirvisti. Οι πληροφορίες είναι σύμφωνες με το Φράγκικο Χρονικό του 7ου αιώνα του Φρέντεγκαρ, σύμφωνα με το οποίο οι Σούρβοι ζούσαν στην κοιλάδα Ζάαλε - Έλβα, έχοντας εγκατασταθεί στο τμήμα της Θουριγγίας της Γαλλίας από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα ή στις αρχές του 7ου αιώνα και ήταν υποτελείς της δυναστείας των Μεροβίγγειων .   

Η γραμμή Ζάαλε-Έλβα σήμανε το κατά προσέγγιση όριο της σλαβικής μετανάστευσης προς τα δυτικά. Υπό την ηγεσία του dux (δούκα) Δερβανού ("Dervanus dux gente Surbiorum que ex genere Sclavinorum"), εντάχθηκαν στη σλαβική φυλετική ένωση του Σάμο, μετά την αποφασιστική νίκη του Σάμο εναντίον του Φράγκου βασιλιά Δαγοβέρτου Α' το 631 . Στη συνέχεια, αυτές οι σλαβικές φυλές έκαναν συνεχώς επιδρομές στη Θουριγγία. Η τύχη των φυλών μετά τον θάνατο του Σάμο και τη διάλυση της ένωσης το 658 είναι απροσδιόριστη, αλλά θεωρείται ότι στη συνέχεια επέστρεψαν υπό τη φραγκική υποτέλεια. 

Σύμφωνα με μια πηγή του 10ου αιώνα , ζούσαν «από την αρχή» στην περιοχή που την αποκαλούσαν Μπόικι, που ήταν γείτονας της Φραγκίας και, όταν δύο αδέρφια διαδέχθηκαν τον πατέρα τους, ο ένας μετανάστευσε με το μισό λαό στα Βαλκάνια επί Ηράκλειου στο πρώτο μισό του 7ου αιώνα . Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, ο Λευκός Σέρβος Άγνωστος Άρχων που τους οδήγησε στα Βαλκάνια ήταν πιθανότατα γιος, αδελφός ή άλλος συγγενής του Δερβανού.    
αριστερά|μικρογραφία| Σορβικό Δουκάτο του Δερβανού του 7ου αιώνα
αριστερά|μικρογραφία| Σαξονική Ανατολική Μοίρα γ. 1000 μ.Χ
Σορβικές φυλές, Sorbi/Surbi, σημειώνονται στο έργο του Βαυαρού Γεωγράφου στα μέσα του 9ου αιώνα  . Έχοντας εγκατασταθεί από τον Έλβα, το Σάλε, το Σπρέε και το Νάις τον 6ο και στις αρχές του 7ου αιώνα, οι σορβικές φυλές χωρίστηκαν σε δύο κύριες ομάδες, οι οποίες έχουν πάρει τα ονόματά τους από τα χαρακτηριστικά της περιοχής όπου είχαν εγκατασταθεί. Οι δύο ομάδες χωρίζονταν μεταξύ τους από μια μεγάλη και ακατοίκητη δασική σειρά, η μία γύρω από τον  Άνω Σπρέε και οι υπόλοιπες μεταξύ του Έλβα και του Ζάαλε. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι οι σύγχρονοι Σόρβοι είναι απόγονοι των δύο μεγαλύτερων σορβικών φυλών, των Μιλτσένων (Άνω) και των Λουσίκων (Κάτω), και οι αντίστοιχες διάλεκτοι αυτών των φυλών έχουν εξελιχθεί σε ξεχωριστές γλώσσες . Ωστόσο, άλλοι τονίζουν τις διαφορές μεταξύ αυτών των δύο διαλέκτων και ότι οι αντίστοιχες περιοχές τους αντιστοιχούν σε δύο διαφορετικούς σλαβικούς αρχαιολογικούς πολιτισμούς της ομάδας της Λειψίας (άνω σορβική γλώσσα) και της κεραμικής ομάδας Τορνόβ (κάτω Σορβική γλώσσα).
μικρογραφία| Το ανακατασκευασμένο λουσατικό γκορντ (οχύρωση) του Ραντούς κοντά στο Βέτσαου στην Κάτω Λουσατία
Τα Χρονιά Φράγκων Βασιλέων (Annales Regni Francorum) αναφέρουν ότι το 806 ο Σόρβος δούκας Μίλιντους πολέμησε κατά των Φράγκων και σκοτώθηκε. Το 840 σκοτώθηκε ο Σορβικός δούκας Τσίμισλαβ. Από τον 9ο αιώνα οργανώθηκε η Σορβική Μοίρα από την Ανατολική Φραγκία και από τον 10ο αιώνα η Σαξονική Ανατολική Μοίρα (Μαργραβάτο του Μάισεν) και η Μοίρα της Λουσατίας από την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Το 932, ο Γερμανός βασιλιάς Ερρίκος Α' κατέκτησε τη Λουσατία και το Μίλσκο. Ο Γέρων, Μαργράβος της Σαξονικής Ανατολικής Μοίρας, ανακατέλαβε τη Λουσατία τον επόμενο χρόνο και, το 939, δολοφόνησε 30 Σόρβους πρίγκιπες κατά τη διάρκεια μιας γιορτής. Ως αποτέλεσμα, υπήρξαν πολλές εξεγέρσεις των Σόρβων κατά της γερμανικής κυριαρχίας. Ένα ανακατασκευασμένο κάστρο, στο Ράντους στην Κάτω Λουσατία, είναι το μοναδικό φυσικό κατάλοιπο από αυτήν την πρώιμη περίοδο.

 Υψηλός και Ύστερος Μεσαίωνας 
Το 1002, οι Σόρβοι περιήλθαν στην κυριαρχία των Σλάβων συγγενών τους, των Πολωνών, όταν ο Μπολέσλαφ Α' της Πολωνίας ανέλαβε τη Λουσατία. Μετά τον επόμενο γερμανοπολωνικό πόλεμο του 1003-1018, η Ειρήνη του Μπάουτζεν επιβεβαίωσε τη Λουσατία ως μέρος της Πολωνίας, αλλά επέστρεψε στη γερμανική κυριαρχία το 1031. Στη δεκαετία του 1070, η νότια Λουσατία πέρασε στα χέρια των άλλων Σλάβων συγγενών των Σορβών, των Τσέχων, μέσα στο Δουκάτο τους της Βοημίας. Υπήρχε ένα πυκνό δίκτυο δυναστικών και διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Γερμανών και Σλάβων φεουδαρχών.

Το Βασίλειο της Βοημίας έγινε τελικά μέλος της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με πολιτική επιρροή, αλλά βρισκόταν σε συνεχή μάχη εξουσίας με τη γειτονική Πολωνία. Τους επόμενους αιώνες, σε διάφορες εποχές, τμήματα της Λουσατίας πέρασαν στην κατακερματισμένη Πολωνία, που κυβερνούσε η δυναστεία Πιαστ. Στα μέρη που διοικούνταν από τη Γερμανία, οι Σόρβοι εκδιώχθηκαν από τις συντεχνίες, η σορβική γλώσσα απαγορεύτηκε και θεσπίστηκαν γερμανικές πολιτικές αποικισμού και γερμανοποίησης. 

Από τον 11ο έως τον 15ο αιώνα, η γεωργία στη Λουσατία αναπτύχθηκε και ο αποικισμός από Φράγκους, Φλαμανδούς και Σάξονες εποίκους εντάθηκε. Αυτό μπορεί να φανεί ακόμα σήμερα από τα ονόματα των τοπικών χωριών, που γεωγραφικά σχηματίζουν ένα συνονθύλευμα τυπικής γερμανικής (που τελειώνει σε -ντορφ, -ταλ κ.λπ.) και τυπικής σλαβικής προέλευσης (που τελειώνει σε -βιτς, -οβ κ.λπ.), υποδεικνύοντας τη γλώσσα που μιλούσαν αρχικά οι κάτοικοί τους, αν και μερικά από τα σημερινά γερμανικά ονόματα μπορεί να προέρχονται από την εποχή των προγραμματισμένων αλλαγών ονομασιών κατά τη δεκαετία του '30. Το 1327 εμφανίστηκαν οι πρώτες απαγορεύσεις χρήσης της σορβικής ενώπιον δικαστηρίων και διοικητικών υποθέσεων στις πόλεις Άλτενμπουργκ, Τσβίκαου και Λειψία. Ωστόσο, η ομιλία των σορβικών σε οικογενειακά και επιχειρηματικά πλαίσια δεν απαγορεύτηκε, καθώς δεν συνεπαγόταν τη λειτουργία της διοίκησης. Επίσης, οι κοινότητες του χωριού και η διοίκηση του χωριού συνήθως συνέχιζαν να λειτουργούν στα σορβικά.

 Πρώιμη σύγχρονη εποχή 
μικρογραφία| Σορβική εκκλησία στο  Σένφτενμπεργκ
Από το 1376 έως το 1469 και από το 1490 έως το 1635 η Λουσατία ήταν μέρος των Γαιών του Στέμματος της Βοημίας υπό την κυριαρχία των οίκων του Λουξεμβούργου, των Γιαγκελλόνων και των Αψβούργων και άλλων βασιλέων, ενώ από το 1469 έως το 1490 κυβερνήθηκε από τον βασιλιά Ματθίας Κορβίνο. Υπό την κυριαρχία της Βοημίας (Τσεχία), οι Σόρβοι είχαν τη δυνατότητα να επιστρέψουν σε πόλεις, γραφεία και βιοτεχνίες, η γερμανοποίηση μειώθηκε σημαντικά και η σορβική γλώσσα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί δημόσια. Από τις αρχές του 16ου αιώνα ολόκληρη η περιοχή, που κατοικούνταν από τους Σόρβους, με εξαίρεση τη Λουσατία, που διοικούνταν από τη Βοημία, υπέστη γερμανοποίηση.

Κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου, το 1635, η Λουσατία έγινε φέουδο Σάξωνων εκλογέων, αλλά διατήρησε μια σημαντική αυτονομία και σε μεγάλο βαθμό το δικό της νομικό σύστημα (βλ. Λουσατιανή Ένωση ). Ο Τριακονταετής Πόλεμος και η πανώλη του 17ου αιώνα προκάλεσαν τρομερές καταστροφές στη Λουσατία. Αυτό οδήγησε σε περαιτέρω γερμανικό αποικισμό και γερμανισμό.

Το 1667 ο πρίγκιπας του Βρανδεμβούργου, Φρειδερίκος Βίλχελμ, διέταξε την άμεση καταστροφή όλων των έντυπων υλικών της σορβικής γλώσσας και απαγόρευσε την χρήση της στις Θείες λειτουργίες. Ταυτόχρονα η Ευαγγελική Εκκλησία υποστήριξε την εκτύπωση της σορβικής θρησκευτικής λογοτεχνίας ως μέσο καταπολέμησης της Αντιμεταρρύθμισης. Με το σχηματισμό της Πολωνοσαξονικής Ένωσης το 1697, οι πολωνοσορβικές επαφές επανήλθαν και οι Πολωνοί επηρέασαν τις εθνικές και πολιτιστικές δραστηριότητες των Σόρβων. Με την Εποχή του Διαφωτισμού, ξεκίνησε η σορβική εθνική αναγέννηση και εμφανίστηκε η αντίσταση στον γερμανισμό. Το 1706 ιδρύθηκε στην Πράγα το Σορβικό Εκπαιδευτήριο, το κύριο κέντρο για την εκπαίδευση των Σόρβων Καθολικών ιερέων. Σορβικοί κηρυκτικοί σύλλογοι ιδρύθηκαν από Ευαγγελικούς φοιτητές στη Λειψία και τη Βιτεμβέργη το 1716 και το 1749, αντίστοιχα. 

 Ύστερη νεότερη περίοδος 
μικρογραφία| Πρώτο τεύχος της σορβικής εφημερίδας Bramborski Serbski Casnik, 1848
Το Συνέδριο της Βιέννης, το 1815, μοίρασε τη Λουσατία μεταξύ Πρωσίας και Σαξονίας. Όλο και περισσότερες απαγορεύσεις στη χρήση των σορβικών γλωσσών εμφανίστηκαν από τότε μέχρι το 1835 στην Πρωσία και τη Σαξονία. Η μετανάστευση των Σόρβων, κυρίως στην πόλη Σέρμπιν του Τέξας και στην Αυστραλία, αυξήθηκε. Το 1848, 5.000 Σόρβοι υπέγραψαν αίτηση προς τη Σαξονική Κυβέρνηση, με την οποία ζητούσαν ισότητα για τη σορβική γλώσσα με τη γερμανική σε εκκλησίες, δικαστήρια, σχολεία και κυβερνητικά τμήματα. Από το 1871 ολόκληρη η Λουσατία έγινε μέρος της ενωμένης Γερμανίας και χωρίστηκε σε δύο μέρη: Πρωσία (Σιλεσία και Βρανδεμβούργο) και Σαξονία.

Το 1871 άρχισε η εκβιομηχάνιση της περιοχής και η γερμανική μετανάστευση. Η επίσημη γερμανοποίηση εντάθηκε. Οι διώξεις των Σόρβων υπό τη γερμανική κυριαρχία έγιναν όλο και πιο σκληρές καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Οι Σλάβοι χαρακτηρίστηκαν κατώτεροι από τους γερμανικούς λαούς και το 1875 η χρήση της σορβικής γλώσσας απαγορεύτηκε στα γερμανικά σχολεία. Ως αποτέλεσμα, σχεδόν ολόκληρος ο σορβικός πληθυσμός ήταν δίγλωσσος μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα.
μικρογραφία| Το μέρος όπου ιδρύθηκε η Ντομόβινα το 1912

 Μεσοπόλεμος και Β' Παγκόσμιος Πόλεμος 
Αν και η Δημοκρατία της Βαϊμάρης εγγυήθηκε τα συνταγματικά δικαιώματα των μειονοτήτων, δεν τα εφάρμοσε. 

Υπό τη Ναζιστική Γερμανία, οι Σόρβοι περιγράφονταν ως μια γερμανική φυλή, που μιλούσε μια σλαβική γλώσσα. Η σορβική ενδυμασία, ο πολιτισμός, τα έθιμα και η γλώσσα λεγόταν ότι δεν αποτελούσαν ένδειξη μη γερμανικής καταγωγής. Το Ράιχ δήλωσε ότι δεν υπήρχαν πραγματικά «Σόρβοι» ή «Λουσατιανοί», παρά μόνο Γερμανοί που μιλούσαν τη βενδική γλώσσα. Ως εκ τούτου, ενώ οι Σόρβοι ήταν σε μεγάλο βαθμό ασφαλείς από τις πολιτικές εθνοκάθαρσης του Ράιχ, η καλλιέργεια των «βενδικών» εθίμων και παραδόσεων έπρεπε να ενθαρρυνθεί με ελεγχόμενο τρόπο και αναμενόταν ότι η σλαβική γλώσσα θα παρακμάσει λόγω φυσικών αιτιών. Νεαροί Σόρβοι στρατεύτηκαν στη Βέρμαχτ και στάλθηκαν στο μέτωπο. Οι αναμεμειγμένες ζωές των Σόρβων κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου φαίνονται ως παράδειγμα από τις ιστορίες ζωής των Μίνα Βίτκοτζ, Μίερτσιν Νόβακ-Νιεχόρνσκι και Γιαν Σκάλα.

Οι διώξεις των Σόρβων έφθασαν στο αποκορύφωμά τους υπό τους Ναζί, οι οποίοι προσπάθησαν να τους αφομοιώσουν και να γερμανοποιήσουν πλήρως. Τους στέρησαν την ξεχωριστή ταυτότητα, τον πολιτισμό και τη σλαβική καταγωγή τους με την αναφορά τους ως «Γερμανούς που μιλούν βενδικά». Υπό τη ναζιστική κυριαρχία, η σορβική γλώσσα και η πρακτική του σορβικού πολιτισμού απαγορεύτηκαν, τα σορβικά και σλαβικά τοπωνύμια άλλαξαν σε γερμανικά, σορβικά βιβλία και τυπογραφεία καταστράφηκαν, σορβικές οργανώσεις και εφημερίδες απαγορεύτηκαν, σορβικές βιβλιοθήκες και αρχεία έκλεισαν και Σόρβοι εκπαιδευτικοί και κληρικοί αντικαταστάθηκαν με γερμανόφωνους κληρικούς και εκπαιδευτικούς. Ηγετικές προσωπικότητες της σορβικής κοινότητας απομονώθηκαν βίαια από την κοινότητά τους ή απλώς συνελήφθησαν. Ο σορβικός εθνικός ύμνος και η σορβική σημαία απαγορεύτηκαν. Ιδρύθηκε συγκεκριμένος θεσμός για να παρακολουθεί την αφομοίωση των Σόρβων.

Προς το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ναζί εξέτασαν την απέλαση ολόκληρου του σορβικού πληθυσμού στις συνοικίες των ορυχείων της Αλσατίας-Λωρραίνης. 

 Ανατολική Γερμανία 
μικρογραφία| Μια παράσταση σορβικού χορού στο Παλάτι της Δημοκρατίας, Βερολίνο (κοινοβούλιο της Ανατολικής Γερμανίας), 1976
Οι πρώτες πόλεις της Λουσατίας καταλήφθηκαν τον Απρίλιο του 1945, όταν ο Κόκκινος Στρατός και η Πολωνική Δεύτερη Στρατιά διέσχισαν τον ποταμό Κβίσα. Η ήττα της ναζιστικής Γερμανίας άλλαξε σημαντικά την κατάσταση των Σόρβων. Οι περιοχές στην Ανατολική Γερμανία (Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας) αντιμετώπισαν βαριά εκβιομηχάνιση και μεγάλη εισροή εκδιωγμένων Γερμανών. Οι Αρχές της Ανατολικής Γερμανίας προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν αυτήν την εξέλιξη δημιουργώντας ένα ευρύ φάσμα σορβικών θεσμών. Οι Σόρβοι αναγνωρίστηκαν επίσημα ως εθνική μειονότητα, περισσότερα από 100 σορβικά σχολεία και πολλά ακαδημαϊκά ιδρύματα ιδρύθηκαν, η Ντομόβινα και οι κοινότητές της επανιδρύθηκαν και δημιουργήθηκε ένα σορβικό θέατρο. Λόγω της καταστολής της εκκλησίας και της αναγκαστικής κολεκτιβοποίησης, ωστόσο, αυτές οι προσπάθειες επηρεάστηκαν σοβαρά και κατά συνέπεια με την πάροδο του χρόνου ο αριθμός των ανθρώπων που μιλούσαν τις σορβικές γλώσσες μειώθηκε στο μισό.

Η σχέση μεταξύ των Σόρβων και της κυβέρνησης της Ανατολικής Γερμανίας δεν ήταν χωρίς περιστασιακές δυσκολίες, κυρίως λόγω των υψηλών επιπέδων θρησκευτικών εορτών και αντίστασης στην εθνικοποίηση της γεωργίας. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας αναγκαστικής κολεκτιβοποίησης, αναφέρθηκαν πάρα πολλά πρωτοφανή περιστατικά. Έτσι, καθ' όλη τη διάρκεια της Εξέγερσης του 1953 στην Ανατολική Γερμανία, αναφέρθηκαν βίαιες συγκρούσεις με την αστυνομία στη Λουσατία. Μια μικρή εξέγερση έλαβε χώρα σε τρεις ανώτερες κοινότητες του Μπουότ. Υπήρξαν επίσης εντάσεις μεταξύ Γερμανών και Σόρβων γονέων στη δεκαετία του '50 και στις αρχές της δεκαετίας του '60, καθώς πολλές γερμανικές οικογένειες διαμαρτυρήθηκαν για την κρατική πολιτική της υποχρεωτικής διδασκαλίας της σορβικής γλώσσας σε σχολεία, που βρίσκονταν σε δίγλωσσες περιοχές. Ως συνέπεια των εντάσεων, τα μαθήματα της σορβικής γλώσσας δεν ήταν πλέον υποχρεωτικά μετά το 1964 και αμέσως μετά σημειώθηκε μια προσωρινή, αλλά απότομη μείωση του αριθμού των μαθητών. Ο αριθμός των μαθητών αυξήθηκε ξανά μετά το 1968, όταν εγκρίθηκαν νέοι κανονισμοί δίνοντας στην Ντομοβίνα μεγαλύτερο ρόλο στη διαβούλευση με τους γονείς των μαθητών. Ο αριθμός των μαθητών δεν μειώθηκε ξανά παρά μόνο μετά την επανένωση της Γερμανίας. 

Οι Σόρβοι είχαν μεγαλύτερη εκπροσώπηση στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας από οποιαδήποτε άλλη γερμανική κυβέρνηση. Η Ντομοβίνα είχε καθεστώς ως συστατικό μέλος οργάνωσης του Εθνικού Μετώπου και ένας αριθμός Σορβών ήταν μέλη του Φολκσκάμμερ και του Κρατικού Συμβουλίου της Ανατολικής Γερμανίας. Σημαντικές σορβικές προσωπικότητες της περιόδου περιλαμβάνουν τους Προέδρους της Ντομοβίνα Γιούρι Γκρος και Κουρτ Κριέντς, το μέλος του Κρατικού Συμβουλίου Μαρία Σνάιντερ και τον συγγραφέα και τρεις φορές αποδέκτη του Εθνικού Βραβείου της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας Γιούρι Μπρέζαν.

Το 1973, η Ντομόβινα ανέφερε ότι 2.130 δημοτικοί σύμβουλοι, 119 δήμαρχοι και περισσότερα από 3.500 μέλη επιτροπών και τοπικών φορέων στην Ανατολική Γερμανία ήταν Σόρβοι εγγεγραμμένοι στην οργάνωση. Επιπλέον, υπήρχε μια θέση που προοριζόταν για έναν Σόρβο εκπρόσωπο στο Κεντρικό Συμβούλιο της Ελεύθερης Γερμανικής Νεολαίας, τη μαζική οργάνωση για νέους στην Ανατολική Γερμανία. Από το 1989, υπήρχαν εννέα σχολεία με αποκλειστικά διδασκαλία της σορβικής γλώσσας, ογδόντα πέντε σχολεία, που πρόσφεραν διδασκαλία στη σορβική γλώσσα, δέκα περιοδικά στη σορβική γλώσσα και μία καθημερινή εφημερίδα. 

 Μετά την επανένωση 
Μετά την επανένωση της Γερμανίας στις 3 Οκτωβρίου 1990, οι Λουσατιανοί κατέβαλαν προσπάθειες να δημιουργήσουν μια αυτόνομη διοικητική μονάδα. Ωστόσο, η κυβέρνηση του Χέλμουτ Κολ δεν συμφώνησε με αυτό. Μετά το 1989, το σορβικό κίνημα αναβίωσε, ωστόσο, εξακολουθεί να συναντά πολλά εμπόδια. Αν και η Γερμανία υποστηρίζει τις εθνικές μειονότητες, οι Σόρβοι ισχυρίζονται ότι οι φιλοδοξίες τους δεν εκπληρώνονται επαρκώς. Η επιθυμία να ενωθεί η Λουσατία σε ένα ομοσπονδιακό κράτος δεν έχει ληφθεί υπόψη. Η Άνω Λουσατία εξακολουθεί να ανήκει στη Σαξονία και η Κάτω Λουσατία στο Βραδεμβούργο. Εκκαθαρίσεις σορβικών σχολείων, ακόμη και σε περιοχές που κατοικούνται κυρίως από Σόρβους, εξακολουθούν να συμβαίνουν, με το πρόσχημα της οικονομικής δυσχέρειας ή κατεδάφισης ολόκληρων χωριών για τη δημιουργία λατομείων λιγνίτη. 

Αντιμέτωπη με την αυξανόμενη απειλή πολιτιστικής εξαφάνισης, η Ντομόβινα εξέδωσε υπόμνημα τον Μάρτιο του 2008  και ζήτησε «βοήθεια και προστασία από την αυξανόμενη απειλή της πολιτιστικής τους εξαφάνισης, καθώς μια συνεχιζόμενη σύγκρουση μεταξύ της γερμανικής κυβέρνησης, της Σαξονίας και του Βρανδεμβούργου για την οικονομική διανομή βοήθειας εμποδίζει τη χρηματοδότηση σχεδόν όλων των σορβικών ιδρυμάτων». Το μνημόνιο απαιτεί επίσης μια αναδιοργάνωση των αρμοδιοτήτων με την εκχώρηση της ευθύνης από τα ομόσπονδα κρατίδια στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και ένα διευρυμένο νομικό καθεστώς. Το κάλεσμα απευθύνθηκε σε όλες τις κυβερνήσεις και τους αρχηγούς κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 

Ο Ντάβιντ Στάτνικ, πρόεδρος της Ντομόβινα, της ένωσης-ομπρέλα των Σορβών στη Γερμανία, δήλωσε σε συνέντευξή του στο Tagesspiegel ότι θεωρεί επικίνδυνο το γεγονός ότι το AfD ορίζει το ζήτημα των Γερμανών πολιτών μέσω μιας εθνοτικής πτυχής. Πιστεύει ότι υπάρχει συγκεκριμένος κίνδυνος για τους Σορβικούς εάν το AfD εισέλθει στις κυβερνήσεις των ομοσπονδιακών κρατιδίων του Βραδεμβούργου και της Σαξονίας στις εκλογές του φθινοπώρου. 

 Γενετική πληθυσμού 
Σύμφωνα με μελέτες του 2013 και του 2015, η πιο κοινή απλοομάδα Y-DNA μεταξύ των Σόρβων, που μιλούν τα άνω σορβικά στη Λουσατία (n=123) είναι η R1a με 65%, κυρίως η υποκατηγορία R-M458 (57%). Ακολουθούν σε συχνότητα τα I1 (9,8%), R1b (9,8%), E1b1b (4,9%), I2 (4,1%), J (3,3%) και G (2,4%). Άλλες απλοομάδες είναι λιγότερο από 1%.   

Μια μελέτη από το 2003 ανέφερε παρόμοια συχνότητα 63,4% της απλοομάδας R1a μεταξύ των Σόρβων αρσενικών (n=112). Άλλες μελέτες, που κάλυψαν πτυχές του Υ-DNA της Σορβίας, περιλαμβάνουν τους Immel et al. 2006,  Rodig et al. 2007,  και Krawczak et al. 2008.  Σημαντικό ποσοστό του R1a (25,7-38,3%), αλλά έντονα μειωμένο σε αξία λόγω του υψηλού R1b (33,5-21,7%), και του χαμηλού I2 (5,8-5,1%) βρίσκεται επίσης σε ολόκληρη την περιοχή της Σαξονίας και της Σλαβικής Γερμανίας. 

Μια εργασία του 2011 για το αυτοσωμικό DNA των Σόρβων ανέφερε ότι οι ομιλητές της άνω σορβικής (n=289) έδειξαν τη μεγαλύτερη αυτοσωματική γενετική ομοιότητα με τους Πολωνούς, ακολουθούμενοι από τους Τσέχους και τους Σλοβάκους, σύμφωνα με τη γλωσσική εγγύτητα της σορβικής με άλλες δυτικοσλαβικές γλώσσες. Σε μια άλλη δημοσίευση σε όλο το γονιδίωμα από την ίδια χρονιά για τα άνω σορβικά (n=977), η οποία έδειξε τη γενετική τους απομόνωση, «η οποία δεν μπορεί να εξηγηθεί με υπερβολική δειγματοληψία συγγενών», και μια πιο κοντινή εγγύτητα με Πολωνούς και Τσέχους παρά με Γερμανούς. Ωστόσο, οι ερευνητές αμφισβητούν αυτή την εγγύτητα, καθώς ο γερμανικός πληθυσμός αναφοράς ήταν σχεδόν αποκλειστικά Δυτικογερμανός και ο πληθυσμός αναφοράς της Πολωνίας και της Τσεχίας είχε πολλούς που ήταν μέρος μιας γερμανικής μειονότητας. Σε μια εργασία του 2016, οι Σόρβοι συγκεντρώνονται ξανά αυτοσωματικά με τους Πολωνούς (από το Πόζναν ). 

 Γλώσσα και πολιτισμός 
μικρογραφία| Μπάουτζεν, γερμανο-σορβικό λαϊκό θέατρο
Το παλαιότερο γνωστό δείγμα της σορβικής λογοτεχνίας προήλθε περίπου το 1530 - ο όρκος των κατοίκων του Μπάουτζεν. Το 1548, ο Μικολάι Γιακούμπιτσα, Σόρβος εφημέριος από το χωριό Λουμπάνιτσε, έγραψε την πρώτη άτυπη μετάφραση της Καινής Διαθήκης στα κάτω σορβικά. Το 1574 τυπώθηκε το πρώτο σορβικό βιβλίο: το βιβλίο τραγουδιών του Άλμπιν Μόλερς. Το 1688 ο Γιούρι Χάβστιν Σβέτλικ μετέφρασε τη Βίβλο για τους Καθολικούς Σόρβους. Από το 1706 έως το 1709 η Καινή Διαθήκη τυπώθηκε στα άνω σορβικά: η μετάφραση έγινε από τον Μιχάου Φρέντσελ και στα κάτω σορβικά από τον Γιαν Μπόγουμιλ Φαμπρίτσιους (1681–1741). Ο Γιαν Μπιέντριχ Φρίκο (γνωστός και ως Γιόχαν Φρίντριχ Φρίτζε) (1747–1819) μετέφρασε την Παλαιά Διαθήκη για πρώτη φορά στα κάτω σορβικά, που δημοσιεύτηκε το 1790.

Άλλοι μεταφραστές της Σορβικής Βίβλου είναι οι Γιάκουμπ Μπουκ (1825–1895), Μιχάου Χόρνικ (1833–1894), Γιούρι Γουσκάνσκι (1839–1905). Το 1809 για σύντομο χρονικό διάστημα, υπήρχε η πρώτη έντυπη σορβική εφημερίδα. Το 1767, ο Γιούρι Μιέν εκδίδει το πρώτο κοσμικό σορβικό βιβλίο. Μεταξύ 1841 και 1843, ο Γιαν Άρνοστ Σμόλερ και ο Λέοπολντ Χάουπτ εξέδωσαν δίτομη συλλογή ουενδικών λαϊκών τραγουδιών στην Άνω και Κάτω Λουσατία. Από το 1842, άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες σορβικές εκδοτικές εταιρείες: ο ποιητής Χάντριζ Ζέιλερ δημιούργησε ένα εβδομαδιαίο περιοδικό, τον πρόδρομο των σημερινών Σορβικών Ειδήσεων. Το 1845 στο Μπάουτζεν έγινε το πρώτο φεστιβάλ σορβικών τραγουδιών. Το 1875, ο Γιάκουμπ Μπαρτ-Τσισίνσκι, ποιητής και κλασικιστής της άνω σορβικής λογοτεχνίας, και ο Κάρολ Άρνοστ Μούκα δημιούργησαν ένα κίνημα νεαρών Σόρβων, που επηρέασαν τη Λουσατική τέχνη, την επιστήμη και τη λογοτεχνία για τα επόμενα 50 χρόνια. Ένα παρόμοιο κίνημα στην Κάτω Λουσατία οργανώθηκε γύρω από τους πιο εξέχοντες ποιητές της Κάτω Λουσατίας Μάτο Κόσυκ και Μπόγουμιλ Σβιέλα.

Το 1904, κυρίως χάρη στη συνεισφορά των Σόρβων, χτίστηκε στο Μπάουτζεν το σημαντικότερο πολιτιστικό κέντρο της Σορβίας (το Σορβικό Σπίτι). Το 1912, δημιουργήθηκε ο κοινωνικός και πολιτιστικός οργανισμός των Σόρβων της Λουσατίας, το Ίδρυμα Ντομόβινα, η ένωση των Σορβικών οργανώσεων. Το 1919 είχε 180.000 μέλη. Το 1920, ο Γιαν Σκάλα ίδρυσε ένα σορβικό κόμμα και το 1925 στο Βερολίνο ξεκίνησε την εφημερίδα Kulturwille, την εφημερίδα για την προστασία των εθνικών μειονοτήτων στη Γερμανία. Το 1920 ιδρύθηκε το Κίνημα Σοκόλ (κίνημα νεολαίας και γυμναστική). Από το 1933 το ναζιστικό κόμμα άρχισε να καταπιέζει τους Σόρβους. Εκείνη την εποχή οι Ναζί διέλυσαν επίσης το Κίνημα Σοκόλ και άρχισαν να πολεμούν κάθε σημάδι της σορβικής κουλτούρας. Το 1937, οι δραστηριότητες του Ινστιτούτου Ντομόβινα και άλλων οργανώσεων απαγορεύτηκαν ως αντεθνικές. Σόρβοι κληρικοί και δάσκαλοι εκτοπίστηκαν αναγκαστικά από τη Λουσατία. Οι ναζιστικές γερμανικές Αρχές κατέσχεσαν το Σορβικό Σπίτι, άλλα κτίρια και καλλιέργειες.

Στις 10 Μαΐου 1945, στο Κρόστβιτζ, μετά την εισβολή του Κόκκινου Στρατού, το Ίδρυμα Ντομόβινα ανανέωσε τη δράση του. Το 1948, το Λάνταγκ της Σαξονίας ψήφισε νόμο, που εγγυάται την προστασία των Σόρβων Λουσατιανών. το 1949, το Βρανδεμβούργο αποφάσισε έναν παρόμοιο νόμο. Το άρθρο 40 του συντάγματος της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, που εγκρίθηκε στις 7 Οκτωβρίου 1949, προέβλεπε ρητά την προστασία της γλώσσας και του πολιτισμού των Σόρβων. Στην εποχή της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, οι σορβικές οργανώσεις υποστηρίχθηκαν οικονομικά από τη χώρα, αλλά ταυτόχρονα οι Αρχές ενθάρρυναν τη γερμανοποίηση της σορβικής νεολαίας ως μέσο ενσωμάτωσής τους στο σύστημα «οικοδόμησης του Σοσιαλισμού». Η σορβική γλώσσα και κουλτούρα θα μπορούσαν να παρουσιαστούν δημόσια μόνο εφόσον προωθούσαν τη σοσιαλιστική ιδεολογία. 

Για περισσότερα από 1000 χρόνια, οι Σόρβοι ήταν σε θέση να διατηρήσουν και ακόμη και να αναπτύξουν τον εθνικό τους πολιτισμό, παρά την κλιμάκωση του γερμανισμού και της Πολωνοποίησης, κυρίως λόγω του υψηλού επιπέδου θρησκευτικής παρακολούθησης, της καλλιέργειας της παράδοσής τους και των ισχυρών οικογενειών τους (οι σορβικές οικογένειες εξακολουθούν να έχουν συχνά πέντε παιδιά). Στα μέσα του 20ού αιώνα, η αναβίωση των εθνών της Κεντρικής Ευρώπης περιελάμβανε ορισμένους Σόρβους, οι οποίοι έγιναν αρκετά ισχυροί ώστε να προσπαθήσουν δύο φορές να ανακτήσουν την ανεξαρτησία τους. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Εθνική Επιτροπή της Λουσατίας στην Πράγα διεκδίκησε το δικαίωμα στην αυτοδιοίκηση και τον διαχωρισμό από τη Γερμανία και τη δημιουργία ενός ελεύθερου κράτους της Λουσατίας ή προσάρτησης στην Τσεχοσλοβακία. Ωστόσο, η πλειονότητα των Σορβών ήταν οργανωμένη στην Ντομοβίνα και δεν επιθυμούσαν να χωριστούν από τη Γερμανία. Οι ισχυρισμοί που επιβεβαιώθηκαν από το Εθνικό κίνημα της Λουζατίας ήταν αξιώματα της ένωσης της Λουσατίας με την Πολωνία ή την Τσεχοσλοβακία. Μεταξύ 1945 και 1947 υπέβαλαν περίπου δέκα αναφορές  προς τα Ηνωμένα Έθνη, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Σοβιετική Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία, την Πολωνία και την Τσεχοσλοβακία, ωστόσο, δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Στις 30 Απριλίου 1946, η Εθνική Επιτροπή της Λουζατίας υπέβαλε επίσης μια αναφορά προς την Πολωνική Κυβέρνηση, υπογεγραμμένη από τον Πάβοου Τσιζ, υπουργό και επίσημο εκπρόσωπο της Σορβίας στην Πολωνία. Υπήρχε επίσης ένα σχέδιο ανακήρυξης ενός Ελεύθερου Κράτους της Λουσατίας, του οποίου ο πρωθυπουργός υποτίθεται ότι ήταν ένας Πολωνός αρχαιολόγος λουσατικής καταγωγής, ο Βόιτσιεχ Κότσκα. Τα πιο ριζοσπαστικά αξιώματα σε αυτόν τον τομέα («Na swobodu so ńečeka, swobodu so beŕe!»)  εκφράστηκαν από την οργάνωση νεολαίας της Λουσατίας. Ομοίως, στην Τσεχοσλοβακία, όπου πριν από τη Διάσκεψη του Πότσνταμ στην Πράγα, 300.000 άνθρωποι διαδήλωσαν για την ανεξαρτησία της Λουζατίας. Οι προσπάθειες διαχωρισμού της Λουσατίας από τη Γερμανία δεν ευοδώθηκαν λόγω διαφόρων ατομικών και γεωπολιτικών συμφερόντων.
μικρογραφία| Δίγλωσσα ονόματα δρόμων στο Κότμπους
Τα ακόλουθα στατιστικά στοιχεία δείχνουν την πρόοδο της πολιτιστικής αλλαγής μεταξύ των Σόρβων: μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, περίπου 150.000 άνθρωποι μιλούσαν σορβικές γλώσσες. Μέχρι το 1920, σχεδόν όλοι οι Σόρβοι είχαν μάθει σορβικά και γερμανικά στον ίδιο βαθμό. Σήμερα, ο αριθμός των ανθρώπων που χρησιμοποιούν τις σορβικές γλώσσες έχει υπολογιστεί ότι δεν ξεπερνά τους 40.000.

Ο Ισραηλινός Σλάβος γλωσσολόγος Πολ Βέξλερ έχει υποστηρίξει ότι η δομή της γλώσσας γίντις παρέχει «ισχυρή απόδειξη μιας στενής εβραϊκής επαφής με τους Σλάβους στη γερμανική και τη βοημική γη ήδη από τον 9ο αιώνα» και έχει αναπτύξει την υπόθεση ότι οι Σόρβοι μπορεί να συνέβαλαν στον εβραϊκό πληθυσμό των Ασκεναζιτών στην Ευρώπη από την ίδια περίοδο.  

 Παραδόσεις 
Το φεστιβάλ της Τρίτης μετά την Καθαρά Δευτέρα Ζάπουστ είναι η πιο δημοφιλής παράδοση των Σορβών, βαθιά συνδεδεμένη με την επαγγελματική ζωή της κοινότητας. Παραδοσιακά, οι γιορτές διαρκούσαν μία εβδομάδα πριν από την ανοιξιάτικη σπορά των χωραφιών και περιλάμβαναν παραδοσιακή ενδυμασία, παρέλαση και χορό. 

Η διακόσμηση αυγών (pisanici) είναι μια σλαβική πασχαλινή παράδοση, που διατηρήθηκε από τους Σόρβους από τον 17ο αιώνα. 

 Θρησκεία 
μικρογραφία| Μετάφραση της Καινής Διαθήκης στα σορβικά, 1717
Οι περισσότεροι σημερινοί ομιλητές της άνω σορβικής είναι Ρωμαιοκαθολικοί. Αρχικά, η πλειονότητα των Σόρβων ήταν Λουθηρανοί Προτεστάντες και αυτό συνέβαινε ακόμα μέχρι τον 20ό αιώνα (με προτεσταντικό πληθυσμό 86,9% που καταγράφηκε το 1900). Μόνο οι Σόρβοι της περιοχής Κάμενζ ξέφυγαν από τον κανόνα, με καθολικό πληθυσμό 88,4%. Διαφορετικά, το ποσοστό των Καθολικών παρέμεινε κάτω από το 1% σε όλη την περιοχή της Κάτω Λουσατίας. Λόγω της ραγδαίας παρακμής της γλώσσας και της πολιτιστικής ταυτότητας μεταξύ των Προτεσταντών Σορβών –ιδιαίτερα κατά τα χρόνια της ΛΔΓ– η θρησκευτική σύνθεση του σορβόφωνου πληθυσμού της περιοχής έχει πλέον αντιστραφεί.

 Εθνικά σύμβολα 
μικρογραφία| Χειρόγραφο της Rjana Łužica από τον Χάντρι Ζέιλερ
Η σημαία των Σορβών της Λουσατίας έχει μπλε, κόκκινες και λευκές οριζόντιες ρίγες. Χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ως εθνικό σύμβολο το 1842. Η σημαία αναγνωρίστηκε πλήρως στους Σόρβους μετά τη διακήρυξη των πανσλαβικών χρωμάτων στο Σλαβικό Συνέδριο της Πράγας το 1848. Το τμήμα 25 του Συντάγματος του Βρανδεμβούργου περιέχει μια διάταξη για τη σημαία της Λουσατίας. Το τμήμα 2 του Συντάγματος της Σαξονίας περιέχει μια διάταξη σχετικά με τη χρήση του θυρεού και των παραδοσιακών εθνικών χρωμάτων των Σορβών της Λουσατίας. Οι νόμοι για τα δικαιώματα των Λουσατών Σόρβων του Βραδεμβούργου και της Σαξονίας περιέχουν διατάξεις για τη χρήση των εθνικών συμβόλων της Λουζατίας (οικόσημο και εθνικά χρώματα). 

Ο εθνικός ύμνος των Σορβών της Λουσατίας από τον 20ό αιώνα είναι το τραγούδι Rjana Łužica (Όμορφη Λουσατία).  

 Περιφέρειες της Λουσατίας 
Υπάρχουν τρεις κύριες περιοχές της Λουσατίας, που διαφέρουν ως προς τη γλώσσα, τη θρησκεία και τα έθιμα.

 Περιφέρεια Άνω Λουσατίας 

Η Καθολική Λουσατία περιλαμβάνει 85 πόλεις στις περιοχές Μπάουτζεν, Κάμενζ και Χοϊερσβέρντα, όπου η γλώσσα, τα έθιμα και η παράδοση της Άνω Σορβίας εξακολουθούν να ευδοκιμούν. Σε ορισμένα από αυτά τα μέρη ( π.χ. Ράντιμπορ ή Ράντβορ στα σορβικά, Κρόστβιτζ ή Χροσίτσι και Ρόζενταλ ή Ρόζαντ), οι Σόρβοι αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού και τα παιδιά μεγαλώνουν μιλώντας σορβικά.

Τις Κυριακές, στις γιορτές και στους γάμους, οι άνθρωποι φορούν τοπικές ενδυμασίες, πλούσιες σε διακόσμηση και κεντήματα, στολισμένες με μαργαριτάρια.

Μερικά από τα έθιμα και παραδόσεις είναι ο Γάμος των Πουλιών (25 Ιανουαρίου), οι Καβαλάρηδες το Πάσχα, το Κάψιμο της Μάγισσας (30 Απριλίου), το Mάικ, τραγούδισμα την ημέρα του Αγίου Μαρτίνου (Νικολάι) και τους εορτασμούς της Ημέρας της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Νικολάου.

 Περιφέρεια Χοϊερσβέρντα (Βοϊερέτσι) και Σλάιφε (Σλέπο) 
Στην περιοχή αυτή, ομιλείται μια διάλεκτος της σορβικής, που συνδυάζει χαρακτηριστικά γνωρίσματα τόσο της άνω όσο και της κάτω σορβικής. Η περιοχή είναι κατά κύριο λόγο προτεσταντική, καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό από τη βιομηχανία εξόρυξης καφέ άνθρακα, αραιοκατοικημένη και σε μεγάλο βαθμό γερμανοποιημένη. Οι περισσότεροι ομιλητές της σορβικής είναι άνω των 60 ετών.

Η περιοχή διακρίνεται από πολλά παραδείγματα μνημείων σλαβικής ξύλινης αρχιτεκτονικής, όπως εκκλησίες και κανονικά σπίτια, μια ποικιλία από τοπικές φορεσιές (κυρίως που φοριούνται από ηλικιωμένες γυναίκες) που χαρακτηρίζονται από λευκό πλέξιμο με μαύρα, σταυροειδή κεντήματα και μια παράδοση στο παίξιμο γκάιντας. Σε πολλά χωριά, οι κάτοικοι υποστηρίζουν τις παραδοσιακές γιορτές, όπως η αποβολή του χειμώνα, το Μάικ, το Πάσχα και η Μεγάλη Παρασκευή και ο εορτασμός του τζέτσετκο (μεταμφιεσμένο παιδί ή νεαρό κορίτσι που δίνει χριστουγεννιάτικα δώρα).

 Περιφέρεια της Κάτω Λουσατίας 

Υπάρχουν 60 πόλεις από την περιοχή του Κότμπους που ανήκουν σε αυτήν την περιοχή, όπου οι περισσότεροι ηλικιωμένοι άνω των 60 ετών, αλλά λίγοι νέοι και παιδιά μπορούν να μιλούν την κάτω σορβική γλώσσα. Η τοπική παραλλαγή συχνά ενσωματώνει πολλές λέξεις, που προέρχονται από τη γερμανική γλώσσα, και στις συνομιλίες με τη νεότερη γενιά, τα γερμανικά προτιμώνται γενικά. Ορισμένα δημοτικά σχολεία στην περιοχή διδάσκουν δίγλωσσα και στο Κότμπους υπάρχει ένα σημαντικό Γυμνάσιο, του οποίου το κύριο μέσο διδασκαλίας είναι τα κάτω σορβικά. Η περιοχή είναι κατεξοχήν προτεσταντική και πάλι πολύ κατεστραμμένη από τη βιομηχανία εξόρυξης καφέ άνθρακα. Το μεγαλύτερο τουριστικό αξιοθέατο της περιοχής και ολόκληρης της Λουσατίας είναι οι ελώδεις περιοχές, με πολλά κανάλια στον Σπρέε.

Σε χρήση κυρίως από μεγαλύτερες γυναίκες, αλλά σε γιορτές και από νεαρές γυναίκες, οι τοπικές στολές είναι πολύχρωμες, συμπεριλαμβανομένης μιας μεγάλης μαντίλας που ονομάζεται «λάπα», πλούσια σε χρυσοκέντημα και διαφέρει από χωριό σε χωριό.

 Σχέσεις με άλλα σλαβικά έθνη 

 Σχέσεις με την Πολωνία 

 Μεσαιωνική περίοδος 
μικρογραφία| Η Λουσατία ήταν μέρος του πολωνικού κράτους μεταξύ 1002 και 1031 υπό την κυριαρχία του Μπολέσλαφ Α'.
Ο Μπολέσλαφ Α' ο Γενναίος είχε αναλάβει τον έλεγχο των εδαφών της Λουσατίας (Λούζιτσε), του σορβικού Μάισσεν (Μίσνια) και των πόλεων Μπουτζίσιν (Μπάουτζεν) και Μίσνια το 1002 και αρνήθηκε να πληρώσει φόρο τιμής στην Αυτοκρατορία από τις κατακτημένες περιοχές. Οι Σόρβοι τάχθηκαν στο πλευρό των Πολωνών και άνοιξαν τις πύλες της πόλης και επέτρεψαν στον Μπολέσλαφ Α' να εισέλθει στη Μίσνια το 1002. Ο Μπόλεσλαφ, μετά τον Πολωνο-Γερμανικό Πόλεμο (1002–1018), υπέγραψε την Ειρήνη του Μπάουτζεν στις 30 Ιανουαρίου 1018, η οποία τον έκανε ξεκάθαρο νικητή. Ο Πολωνός ηγεμόνας μπόρεσε να διατηρήσει τις επίμαχες πορείες της Λουσατίας και του Μίλσκο όχι ως φέουδα, αλλά ως μέρος της πολωνικής επικράτειαςJasienica, Pawel (2007) (in Polish). Polska Piastow. Proszynski Media.  Bernhardt, John W (1993). Itinerant Kingship and Royal Monasteries in Early Medieval Germany, c. 936–1075. Cambridge University Press. . Ο Πολωνός πρίγκιπας Μιέσκο κατέστρεψε περίπου 100 σορβικά χωριά το 1030 και έδιωξε τους Σόρβους από τις αστικές περιοχές, με εξαίρεση τους ψαράδες και τους ξυλουργούς, που είχαν τη δυνατότητα να ζουν στα περίχωρα. Το 1075–1076, ο Πολωνός βασιλιάς Μπολέσλαφ Β' ο Τολμηρός επεδίωξε την αποκατάσταση της Λουσατίας από τη Βοημία στην Πολωνία. Στους επόμενους αιώνες, σε διάφορες εποχές, τμήματα της Λουσατίας αποτελούσαν μέρος της κατακερματισμένης Πολωνίας, που κυβερνούσαν οι Πιάστ.

 18ος αιώνας 
Ο 18ος αιώνας είδε αυξημένες πολωνοσορβικές επαφές κατά τη διάρκεια της βασιλείας των Βασιλέων Αυγούστου Β' του Ισχυρού και Αυγούστου Γ' της Πολωνίας στην Πολωνία και τη Λουσατία. Ο Σόρβος πάστορας Μιχάου Φρέντσελ και ο γιος του πολυμαθής Αμπραάμ Φρέντσελ εμπνεόταν από πολωνικά κείμενα στις μεταφράσεις της σορβικής Βίβλου και τα φιλολογικά τους έργα, αντίστοιχα. Επίσης, ο γεννημένος στην Πολωνία Γιαν Μπόγουμιλ Φαμπρίτσιους ίδρυσε σορβικό τυπογραφείο και μετέφρασε την κατήχηση και την Καινή Διαθήκη στα σορβικά. Πολωνοί και Σορβοί φοιτητές δημιούργησαν επαφές στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας. Πολωνοί αξιωματούχοι ταξίδεψαν μέσω της Λουσατίας σε πολλές περιπτώσεις στο δρόμο τους μεταξύ Δρέσδης και Βαρσοβίας, συναντώντας Σόρβους, Μερικοί Πολωνοί ευγενείς είχαν κτήματα στη Λουσατία. 

Η πρώτη μετάφραση από τα σορβικά σε άλλη γλώσσα ήταν μια μετάφραση του ποιήματος Wottendzenje wot Liepska teho derje dostoineho wulze wuczeneho Knesa Jana Friedricha Mitschka του Χάντρι Ρούσκα στα πολωνικά, που έγινε από τον Στάνισουαβ Νάουετς Μοζίνσκι, Πολωνό λέκτορα στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, και δημοσιεύτηκε από τον διάσημο Πολωνό περιηγητή Γιαν Ποτότσκι. 

Ένα ξεχωριστό κατάλοιπο των δεσμών της περιοχής με την Πολωνία είναι οι σταθμοί του 18ου αιώνα που είναι διακοσμημένοι με το οικόσημο της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας που βρίσκονται σε διάφορες πόλεις της περιοχής.

 19ος αιώνας 
Οι πολωνοσορβικές επαφές συνεχίστηκαν τον 19ο αιώνα. Ο γνωστός υπέρμαχος για τη διατήρηση του πολωνικού πολιτισμού και γλώσσας στη Μασουρία, ο Γκούσταβ Γκισέβιους, κατά τη διάρκεια των επισκέψεών του στο Μπούντισιν και τη Λειψία, ήρθε σε στενή επαφή με τον Σόρβο εκδότη Γιαν Πιέτρ Τζόρνταν και στη συνέχεια αυτός δημοσίευσε μια μελέτη για την κατάσταση των Πολωνών στη Μασουρία, συμπεριλαμβανομένης μιας συλλογής εγγράφων και άρθρων σε περιοδικά από το 1834–1842. Στη δεκαετία του 1840, ο Πολωνός ρομαντικός ποιητής Ρόμαν Ζμόρσκι έγινε φίλος με τον Σόρβο συγγραφέα Γιαν Άρνοστ Σμόλερ στο Βρότσλαβ και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Λουσατία, όπου γνώρισε άλλες κορυφαίες προσωπικότητες της εθνικής αναγέννησης. Στη συνέχεια, ο Ζμόρσκι εξέδωσε την πολωνική εφημερίδα Stadło στο Μπουντίσιν, μετέφρασε τέσσερα ποιήματα του Σμόλερ στα πολωνικά και δημοσίευσε άρθρα για τους Σόρβους. Ο Μιχάου Χόρνικ δήλωσε τη συμπάθεια και τον θαυμασμό του για τους Πολωνούς, κοινοποίησε τις απόψεις του Νικόλαου Κοπέρνικου και του Ταντέους Κοστσιούσκο μέσω του σορβικού Τύπου, ανέφερε τα γεγονότα της πολωνικής εξέγερσης του Ιανουαρίου του 1863–1864 και έκανε επαφές με Πολωνούς κατά τη διάρκεια επισκέψεων στη Βαρσοβία, την Κρακοβία και το Πόζναν . Ο Πολωνός ιστορικός Βίλχελμ Μπογκουσουάβσκι έγραψε το πρώτο βιβλίο για τη σορβική ιστορία Rys dziejów serbołużyckich, που εκδόθηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1861. Το βιβλίο επεκτάθηκε και εκδόθηκε ξανά σε συνεργασία με τον Μιχάου Χόρνικ το 1884 με νέο τίτλο Historije serbskeho naroda. Ο Πολωνός ιστορικός και ακτιβιστής Άλφονς Παρτσέβσκι ήταν ένας άλλος φίλος των Σορβών, ο οποίος από το 1875 συμμετείχε στην προστασία των δικαιωμάτων των Σορβών, συμμετέχοντας σε συναντήσεις στο Μπάουτζεν. Χάρη σε αυτόν, μεταξύ άλλων, ιδρύθηκε υποτροφία για Σόρβους φοιτητές. Η αδερφή του, Μελάνια, έγραψε άρθρα για τους Σόρβους στον πολωνικό Τύπο και μετέφρασε σορβικά ποιήματα στα πολωνικά. 

 Αρχές 20ού αιώνα 
αριστερά|μικρογραφία| Εκκλησία της Ιερής Καρδιάς στο Κλέτβιτς, που χτίστηκε από Πολωνούς Καθολικούς το 1900 
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Πολωνός σλαβιστής και καθηγητής Χένρικ Ουλάσιν συνάντησε αρκετούς εξέχοντες Σόρβους, συμπεριλαμβανομένων των Γιαν Σκάλα, Γιάκουμπ Μπαρτ-Τσισίνσκι και Άρνοστ Μούκα. 

Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και την αποκατάσταση της ανεξάρτητης Πολωνίας, υποστηρίχθηκε το δικαίωμα των Σόρβων στην αυτοδιάθεση και ζητήθηκε από την Κοινωνία των Εθνών να αναλάβει την προστασία τους. Στον μεσοπόλεμο, οι Πολωνοί και οι Σόρβοι στη Γερμανία συνεργάστηκαν στενά ως μέρος της Ένωσης Εθνικών Μειονοτήτων στη Γερμανία, που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία της Ένωσης Πολωνών στη Γερμανία το 1924. Ο Σόρβος δημοσιογράφος, ποιητής και ακτιβιστής Γιαν Σκάλα ήταν μέλος των κεντρικών γραφείων Τύπου της Ένωσης Πολωνών στη Γερμανία και ήταν ένας από τους συγγραφείς του Leksykon Polactwa w Niemczech («Λεξικό των Πολωνών στη Γερμανία»). Το 1935–1936, ο Σορβός Γιούρι Τσιζ εργάστηκε ως νομικός σύμβουλος της Πρώτης Περιφέρειας της Ένωσης Πολωνών στη Γερμανία, προτού φύγει για την Πολωνία υπό την πίεση των ναζιστικών αρχών της Γερμανίας. 
μικρογραφία| Μνημείο του Γιαν Σκάλα στο Νάμισουοφ, Πολωνία
Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι Πολωνοί υπέθεσαν ότι μετά την ήττα της Γερμανίας, οι Σόρβοι θα έπρεπε να έχουν ελεύθερη εθνική ανάπτυξη είτε εντός των συνόρων της Πολωνίας ή της Τσεχοσλοβακίας, είτε ως ανεξάρτητο Σορβικό κράτος σε συμμαχία με την Πολωνία. Στις 22 Ιανουαρίου 1945, ο Γιαν Σκάλα δολοφονήθηκε από έναν Σοβιετικό στρατιώτη και ο τάφος του στο τοπικό νεκροταφείο είναι τώρα ένα προστατευόμενο μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς της Πολωνίας. Το 1945, τα πολωνικά στρατεύματα πολέμησαν ενάντια στις γερμανικές δυνάμεις σε πολλές μάχες στη Λουσατία, συμπεριλαμβανομένης της μεγαλύτερης Μάχης του Μπάουτζεν. 

Μετά το 1945, οι Σόρβοι που ζούσαν ιστορικά στο ανατολικό τμήμα της Λουσατίας (τώρα πάλι μέρος της Πολωνίας) εκδιώχθηκαν, καθώς ήταν Γερμανοί πολίτες. Η Ανατολική Λουσατία επανεγκαταστάθηκε από Πολωνούς, που εκδιώχθηκαν από την πρώην ανατολική Πολωνία, που προσαρτήθηκε από τη Σοβιετική Ένωση, και έχει χάσει πλέον τη σορβική της ταυτότητα. 

 Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο 
Η Προλούζ ιδρύθηκε στο Κροτόσιν και επεκτάθηκε σε όλη την Πολωνία (3.000 μέλη). Ήταν η μεγαλύτερη μη κομμουνιστική οργάνωση, που ασχολούνταν με τις εξωτερικές υποθέσεις. Αυτή η οργάνωση νεολαίας δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της σοβιετικής κατοχής και το σύνθημά της ήταν «Πολωνική φρουρά πάνω από τη Λουσατία» (Πολωνικά: Nad Łużycami polska straż ). Η υψηλότερη δραστηριότητά της ήταν στην περιοχή της Μεγάλης Πολωνίας. Μετά τη δημιουργία της Ανατολικής Γερμανίας, διαλύθηκε και ο πρόεδρός της, ιστορικός από το Πόζναν Αλοίζι Στάνισουαφ Ματίνιακ, συνελήφθη. "Prołuż Akademicki Związek Przyjaciół Łużyc" Jakub Brodacki. Polska Grupa Marketingowa 2006 

Το 1946, ξεκίνησε η ίδρυση ενός γυμνασίου για τους Σορβικούς στο Ζγκόζελετς της Πολωνίας και η εγγραφή Σόρβων φοιτητών στα πολωνικά πανεπιστήμια ξεκίνησε ξανά. Παρά την ετοιμότητα να δεχτεί τη σορβική νεολαία το 1946, το γυμνάσιο δεν άνοιξε, καθώς οι Σόρβοι δεν είχαν λάβει ακόμη συνοριακές κάρτες προς την Πολωνία. Η έναρξη του γυμνασίου αναβλήθηκε κατά ένα χρόνο και προετοιμάστηκαν δωρεάν επιβίβαση και υποτροφίες για τους Σόρβους, αλλά λόγω της συνεχιζόμενης έλλειψης συνοριακών εισόδων προς την Πολωνία και της ίδρυσης ενός σορβικού γυμνασίου στο Μπάουτζεν, η ιδέα εγκαταλείφθηκε. 

Ένα από τα κύρια κέντρα φιλοσορβικών πρωτοβουλιών στη μεταπολεμική Πολωνία ήταν το Βρότσλαβ, με παράρτημα της οργάνωσης Πρόλουζ, και αρκετά άρθρα στον τοπικό Τύπο.  Το 1946 ιδρύθηκαν Σύλλογοι Φίλων της Λουζατίας στο Οπόλε και στο Προύντνικ. Το 1947, οκτώ Σόρβοι φοιτητές ίδρυσαν τον Σύλλογο Σορβίων Φοιτητών Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης «Lusatia» του Βρότσλαβ, ενώ άλλοι οκτώ προσχώρησαν το επόμενο έτος.  Επίσης, ο τοπικός Τύπος στο Κατοβίτσε, στο Οπόλε και στο Προύντνικ δημοσίευσε άρθρα για τους Σόρβους και τη Λουσατία. 

Μετά την εμφάνιση μιας πρότασης για την ανοικοδόμηση ενός προπολεμικού αγάλματος του Όττο φον Μπίσμαρκ στο Μπάουτζεν το 2021, οι Σόρβοι αντιτάχθηκαν και το Σερβικό Ινστιτούτο, σε ανοιχτή επιστολή, αιτιολόγησε την αντίρρηση με τις καταστολές της κυβέρνησης του Μπίσμαρκ κατά των Σόρβων, Πολωνών, καθώς και των Δανών και Γάλλων και των αιτημάτων του Μπίσμαρκ για αφανισμό των Πολωνών. 

 Σχέσεις με την Τσεχία 
μικρογραφία| Χρυσό τσεχικό λιοντάρι στην κορυφή της εκκλησίας της Αγίας Μαρίας στο Κάμενετς
Η Λουσατία ήταν εν μέρει ή εξ ολοκλήρου μέρος του Τσεχικού Δουκάτου ή Βασιλείου (γνωστό και ως Βοημία στα δυτικά) σε διάφορες χρονικές περιόδους μεταξύ 1075 και 1635, και πολλά υπολείμματα τσεχικής κυριαρχίας μπορούν να βρεθούν στην περιοχή. Όταν η Λουσατία επέστρεψε από τη γερμανική στην κυριαρχία της Βοημίας (Τσεχία), οι Σόρβοι είχαν τη δυνατότητα να επιστρέψουν σε πόλεις, γραφεία και εργασίες και η σορβική γλώσσα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί δημόσια. Ως αποτέλεσμα, στα εδάφη υπό την τσεχική κυριαρχία ο σορβικός πολιτισμός και η γλώσσα παρέμειναν, ενώ η πιο δυτική αρχική σορβική επικράτεια υπέκυψε στις πολιτικές γερμανοποίησης. Ένα από τα απομεινάρια της τσεχικής κυριαρχίας στην περιοχή είναι τα πολλά οικόσημα των πόλεων, που περιλαμβάνουν το τσεχικό λιοντάρι.

Εκκλήσεις για την ενσωμάτωση της Λουσατίας στην Τσεχοσλοβακία έγιναν μετά τις ήττες της Γερμανίας και στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Το 1945, οι Τσέχοι ίδρυσαν ένα γυμνάσιο για τους Σόρβους στην Τσέσκα Λίπα, στη συνέχεια μετεγκαταστάθηκαν στο Βάρνσντορφ το 1946 και στο Λίμπερετς το 1949, ωστόσο, οι Σόρβοι έπαιρναν το απολυτήριο του γυμνασίου τους στο Μπάουτζεν αφού ιδρύθηκε εκεί ένα σορβικό λύκειο.

 Σχέσεις με τη Γιουγκοσλαβία 
Οι πρώτες μόνιμες πολιτιστικές και πολιτικές επαφές μεταξύ Σόρβων και Νοτίων Σλάβων δημιουργήθηκαν στα μέσα του 19ου αιώνα και οι επαφές έφθασαν στο αποκορύφωμά τους στις αρχές του 20ού αιώνα.  Το 1934, το πρώτο και μοναδικό τεύχος της εφημερίδας Srbska Lužica εκδόθηκε από την κοινοπραξία Srbska Lužica στη Γιουγκοσλαβία . 

Τον Νοέμβριο του 1945, η Γιουγκοσλαβία δήλωσε ότι υποστηρίζει τις φιλοδοξίες ελευθερίας των Σόρβων.  Την 1η Ιανουαρίου 1946, το Εθνικό Συμβούλιο της Σορβίας διόρισε τον Γιούρι Ριέντς ως πληρεξούσιο αντιπρόσωπό του στο Βελιγράδι, κάτι που σύντομα επιβεβαιώθηκε από τις γιουγκοσλαβικές Αρχές μετά την άφιξή του και συναντήσεις με αρκετούς γιουγκοσλάβους αξιωματούχους.  Η Στρατιωτική Αποστολή της Γιουγκοσλαβίας (VMJ) στο Συμμαχικό Συμβούλιο Ελέγχου δημιούργησε επαφές με Σορβικούς εθνικούς ακτιβιστές και κήρυξε επιτακτική ανάγκη να εγγυηθούν νομικά τα πολιτιστικά και εθνικά δικαιώματα των Σορβών, να συγχωνευθεί η Άνω και η Κάτω Λουσατία σε μια διοικητική περιφέρεια και να σταματήσει η εγκατάσταση Γερμανών εκτοπισμένων σε χωριά της Σορβίας. Η Στρατιωτική Αποστολή της Γιουγκοσλαβίας βοήθησε Σορβούς ακτιβιστές στο Βερολίνο με καταλύματα και τροφοδοσία. 

 Δημογραφικά στοιχεία 
Εκτιμήσεις της δημογραφικής ιστορίας του πληθυσμού των Σόρβων από το 1450:    
Ετος 1450 1700 1750 1790 1858 1861 1880 1900 1905 1945 2006 2020 Πληθυσμός 160.000 250.000 200.000 250.000 164.000 165.000 166.000 146.000 157.000 145.700 40.000-50.000 40.000
μικρογραφία| Σορβικός πληθυσμός στη Γερμανική Αυτοκρατορία τα έτη 1843-1861
Οι Σόρβοι χωρίζονται σε δύο εθνογραφικές ομάδες:

 Άνω Σόρβοι (περίπου 40.000 άτομα). 
 Κάτω Σόρβοι, που μιλούν Κάτω Σορβικά (περίπου 15–20.000 άτομα).  

Οι διάλεκτοι που ομιλούνται ποικίλλουν ως προς την κατανόηση σε διάφορες περιοχές.

 Διασπορά 
Κατά τη δεκαετία του 1840, πολλοί Σορβοί μετανάστες ταξίδεψαν στην Αυστραλία, μαζί με πολλούς Γερμανούς. Ο πρώτος ήταν ο Γιαν Ρίχταρ, ένας ιεραπόστολος που εγκαταστάθηκε στο Σύδνεϋ το 1844. Nielsen. Georg, R. In Search of a Home,(1977); Birmingham Slavonic Monographs. . Υπήρξαν δύο μεγάλες μεταναστεύσεις των Άνω Σορβών και των Κάτω Σορβών στην Αυστραλία, το 1848 και το 1850 αντίστοιχα. Η διασπορά εγκαταστάθηκε κυρίως στη Νότια Αυστραλία, καθώς και στη Βικτώρια και τη Νέα Νότια Ουαλία .

Πολλοί Βένεδοι μετανάστευσαν επίσης από τη Λουσατία στις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικά στο Τέξας . 

 Δείτε επίσης 

 Λουσατία
 Πολάβιοι Σλάβοι
 Σέρβοι
 Βένεδοι
 Μιλτσένοι

 Παραπομπές 

 Πηγές 













 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


 The Domowina Institution
 Sorbian emigration into Australia
 Texas Wendish Heritage Society
 Wendish Heritage Society of Australia

Κατηγορία:Σλαβικές πληθυσμιακές ομάδες
Κατηγορία:Πληθυσμιακές ομάδες στην Πολωνία
Κατηγορία:Πληθυσμιακές ομάδες στη Γερμανία
Κατηγορία:Δυτικοί Σλάβοι
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Κροατικά (hr)
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Πολωνικά (pl)
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις