Ένας άλλος κόσμος (βιβλίο)

Ένας άλλος κόσμος: Σοβιετικές σημειώσεις () είναι αυτοβιογραφικό βιβλίο του επιζώντα από εγκλεισμό σε γκουλάγκ Πολωνοεβραίου Γκούσταφ Χέρλινγκ-Γκρουντζίνσκι που δημοσιεύτηκε το 1950 σε συνέχειες σε εφημερίδα εξόριστων Πολωνών του Λονδίνου και στη συνέχεια το 1951 σε αγγλική μετάφραση με πρόλογο του Μπέρτραντ Ράσελ. Το έργο συνδυάζει διάφορα λογοτεχνικά είδη: μυθιστόρημα, δοκίμιο, ψυχολογικό πορτρέτο και κοινωνιολογική - πολιτική διατριβή. Στην πολωνική γλώσσα, εκδόθηκε για πρώτη φορά στο Λονδίνο το 1953, στη συνέχεια στην Πολωνία από τον παράνομο Ανεξάρτητο εκδοτικό οίκο NOWA το 1980 και επίσημα το 1988.

Ο τίτλος του βιβλίου εκφράζει την πεποίθηση του συγγραφέα ότι το περιβάλλον του γκουλάγκ δεν ανήκει στον κανονικό, ανθρώπινο κόσμο, αλλά είναι ένα είδος νοσηρού και ξεχωριστού πολιτισμού, αντίθετου με κάθε προηγούμενη ανθρώπινη εμπειρία. Ορισμένα στοιχεία της αφήγησης συνδέονται με το μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων, το οποίο κατά τον συγγραφέα, ήταν ο πνευματικός οδηγός του.  

«Εδώ υπάρχει ένας κόσμος ξεχωριστός, διαφορετικός από οτιδήποτε άλλο, με τους δικούς του νόμους, τα δικά του ήθη και έθιμα, εδώ στο σπίτι των ζωντανών νεκρών - η ζωή κυλά όπως πουθενά αλλού...». 

 Περιεχόμενο 
Το βιβλίο περιέχει τις αναμνήσεις του συγγραφέα, ξεκινώντας από τον ενάμιση χρόνο που πέρασε στο σταλινικό στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας (Γκουλάγκ) της ΕΣΣΔ στο Γιέρτσεβο στην περιφέρεια Αρχάγγελσκ και συνεχίζοντας με την περιγραφή του ταξιδιού που ακολούθησε μετά την απελευθέρωσή του το 1942 βάσει της Συμφωνίας Σικόρσκι-Μάισκι, η οποία προέβλεπε αμνηστία για όλους τους Πολωνούς εντός των τότε -μετά τις 17 Σεπτεμβρίου 1939- συνόρων της ΕΣΣΔ. Ωστόσο, δεν απελευθερώθηκε αμέσως αλλά έκανε απεργία πείνας μαζί με αρκετούς άλλους Πολωνούς κρατούμενους - η οποία αρχικά μόνο ενέτεινε τις κυρώσεις που ασκήθηκαν εναντίον τους. Τελικά κατάφερε να λάβει την κατάλληλη άδεια, που του επέτρεπε να εγκαταλείψει το στρατόπεδο και να κινηθεί κατά μήκος μιας αυστηρά οριοθετημένης διαδρομής εντός της Σοβιετικής Ένωσης για να ενταχθεί στον πολωνικό Στρατό του Άντερς, που αποτελούνταν κυρίως από απελευθερωμένους Πολωνούς αιχμαλώτους πολέμου και βρισκόταν στην Περσία, ενώ στο Γιέρτσεβο παρέμεναν άλλοι άτυχοι, κυρίως Ρώσοι αντιφρονούντες «εχθροί του λαού», αλλά και Εβραίοι, Ουκρανοί, Γερμανοί, Φινλανδοί και Αρμένιοι.  

Ο 21χρονος Χέρλινγκ-Γκρουντζίνσκι, ως εκπρόσωπος πολωνικής αντιστασιακής οργάνωσης, ταξίδεψε στο τότε σοβιετικά κατεχόμενο Γκρόντνο και τον Μάρτιο του 1940 συνελήφθη από την Νι-Κα-Βε-Ντε ενώ προσπαθούσε να διασχίσει παράνομα τα σοβιετολιθουανικά σύνορα. Καταδικάστηκε ως κατάσκοπος σε 5ετή ποινή σε γκουλάγκ στο Γιέρτσεβο. Αυτό, ωστόσο, δεν σήμαινε ότι η επιβληθείσα ποινή θα έληγε. Οι ποινές υπόκεινταν σε «αναθεώρηση» και, κατά κανόνα, παρατείνονταν, όπως στην περίπτωση του Ρώσου συγγραφέα Βαρλαάμ Σαλάμοφ που η αρχική 5ετής ποινή του παρατάθηκε και παρέμεινε στη Σιβηρία για 17 χρόνια, κατέγραψε τη μαρτυρία του στο έργο Οι ιστορίες από την Κολιμά. 

Γραμμένο 10 χρόνια πριν από το Μια μέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν και 22 χρόνια πριν από το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, έφερε διεθνή αναγνώριση στον συγγραφέα, αλλά και κριτική από υποστηρικτές της Σοβιετικής Ένωσης.

 Παρουσίαση 
Το βιβλίο περιέχει λεπτομερείς, συχνά κυνικές απεικονίσεις από τη ζωή των κρατουμένων του γκουλάγκ. Μεγάλο μέρος αφιερώνεται στην ανάλυση και ερμηνεία των στάσεων, της συμπεριφοράς και των συναισθημάτων συγκεκριμένων κρατουμένων, καθώς και στους εσωτερικούς μηχανισμούς καταστολής και τους ιδιαίτερους νόμους συμπεριφοράς στα στρατόπεδα.

Έχει τη μορφή απομνημονευμάτων. Η ιστορία παρουσιάζεται σε πρώτο πρόσωπο, ο αφηγητής ανήκει στον κόσμο που περιγράφει, είναι μάρτυρας ή συμμετέχων στα γεγονότα και μερικές φορές αναφέρει αυτά που άκουσε από άλλους. Το έργο χαρακτηρίζεται από την αντικειμενικότητα της αφήγησης, τα συναισθήματα παραμένουν στο παρασκήνιο. Τα γεγονότα που περιγράφονται διαδραματίζονται με χρονολογική σειρά, όπως τα παρατηρεί ή τα βιώνει ο συγγραφέας. 
μικρογραφία|Ανακατασκευή ενός στρατώνα γκουλάγκ στο Μουσείο Κατοχής της Λετονίας στη Ρίγα 
Η δομή του έργου είναι παρόμοια με το μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων – και τα δύο χωρίζονται σε δύο μέρη και έχουν παρόμοιο αριθμό κεφαλαίων (22 στην περίπτωση του Ντοστογιέφσκι, 23 με επίλογο στην περίπτωση του Χέρλινγκ-Γκρουντζίνσκι). Ορισμένα μοτίβα επαναλαμβάνονται - η σκηνή στο νοσοκομείο, μια θεατρική παράσταση που δίνουν κρατούμενοι για συγκρατούμενους, μια ανεπιτυχής απόδραση, μια ημέρα αργίας από τη σκληρή καταναγκαστική εργασία. Η τεχνική δημιουργίας εκτεταμένων πορτρέτων συγκρατουμένων είναι επίσης παρόμοια. Η κύρια συνθετική διαφορά είναι το πρόσωπο του αφηγητή και του πρωταγωνιστή: Το έργο του Ντοστογιέφσκι βασίζεται στο μοτίβο του ανακαλυφθέντος χειρογράφου - ο αφηγητής διαβάζει τις σημειώσεις ενός αποθανόντος κατάδικου. Στον Άλλο κόσμο ο αφηγητής ταυτίζεται με τον πρωταγωνιστή. 

Το έργο παρουσιάζει την εξαθλίωση των ανθρώπων, την πείνα, τον τρόμο που βίωσαν, τις επιδημίες που αποδεκάτισαν τους κρατούμενους του Γιέρτσεβο και τις ασθένειες που προκλήθηκαν από τον υποσιτισμό ως μέσο καταστολής («Ένας πεινασμένος άνθρωπος σπάνια διαφωνούσε, επειδή ήταν απορροφημένος σε σκέψεις για τρόπους να εξασφαλίσει μια επιπλέον κουταλιά τροφής»), τον αυξανόμενο αριθμό κρουσμάτων αυτοτραυματισμού που επέτρεπαν λίγες μέρες ανάπαυλας σε κρεβάτι νοσοκομείου, τους αδίστακτους εγκληματίες οι οποίοι απολάμβαναν προνόμια που ανέχονταν οι φρουροί του στρατοπέδου όπως ομαδικούς βιασμούς γυναικών κρατουμένων, ακόμη και την προδοσία και τις καταγγελίες από συγκρατούμενους (κάτι που βίωσε ο ίδιος ο συγγραφέας, και αυτό από έναν άνθρωπο με τον οποίο είχε αναπτύξει φιλική σχέση). Αλλά και το αδάμαστο πνεύμα και τη θέληση που τους επέτρεψε να επιβιώσουν.

 Υποδοχή 
Το βιβλίο έτυχε θερμής υποδοχής στην Αγγλία, η πρώτη έκδοση το 1951 με πρόλογο του Μπέρτραντ Ράσελ και επόμενη έκδοση με πρόλογο της Αν Άπλμπαουμ, και έφερε στον συγγραφέα διεθνή αναγνώριση. Ωστόσο, στη Γαλλία δεν εκδόθηκε μέχρι το 1985 και στην Ιταλία το 1995. Σύμφωνα με τον Χέρλινγκ-Γκρουντζίνσκι, αυτό οφειλόταν στην απροθυμία των τοπικών φιλοσοβιετικών υποστηρικτών να συζητήσουν τα σοβιετικά εγκλήματα: όπως σημείωσε ο συγγραφέας σε έναν πρόλογο της ρωσικής έκδοσης  του βιβλίου του (1986), το πολιτιστικό κατεστημένο σχεδόν πάντα ακολουθούσε τη συμβουλή του Σαρτρ: «ακόμα κι αν είναι αλήθεια, μην το λες». 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αυτοβιογραφίες
Κατηγορία:Απομνημονεύματα
Κατηγορία:Πολωνική λογοτεχνία