Ο νομοταγής πολίτης

Ο νομοταγής πολίτης () είναι ένα από τα πιο διάσημα μυθιστορήματα του Γερμανού συγγραφέα Χάινριχ Μαν, το οποίο ολοκληρώθηκε το 1914, λίγο πριν από το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Από το 1912 και μετά, αποσπάσματα δημοσιεύθηκαν στο σατιρικό περιοδικό Simplicissimus προκαλώντας μεγάλη διαμάχη. Το 1914, άρχισε η έκδοση του μυθιστορήματος, αλλά διακόπηκε με το ξέσπασμα του πολέμου για λόγους λογοκρισίας. Το 1915, μια μετάφραση δημοσιεύτηκε στη Ρωσία. Το πλήρες κείμενο εκδόθηκε στα γερμανικά το 1918 στη Λειψία.

Με έντονη οξύτητα, ο Μαν αφηγείται την ιστορία της ζωής του φανταστικού καιροσκόπου και καριερίστα Ντίντεριχ Χέσλινγκ, από την παιδική του ηλικία έως την εξασφάλιση της θέσης του στην κοινωνία στις αρχές του 20ού αιώνα. Η σάτιρα είναι μια κραυγαλέα κριτική της Γερμανικής Αυτοκρατορίας υπό την κυριαρχία του Γουλιέλμου Β', μια πολιτική κριτική της αστικής τάξης που ήταν φανατική του αυτοκράτορα. Ο συγγραφέας απεικονίζει τον εθνικισμό και τον μιλιταρισμό, την υποκρισία και την απληστία, και παρουσιάζει τον αντιήρωα υποδειγματικό υπήκοο Χέσλινγκ ως εκπρόσωπο της εποχής του μέσα σε μια ηθικά διεφθαρμένη κοινωνία. Ως ψυχολογική μελέτη, το μυθιστόρημα υπερβαίνει την εποχή του: άνθρωποι σαν τον Χέσλινγκ υπάρχουν παντού και ανά πάσα εποχή.

Περιλαμβάνεται στη Βιβλιοθήκη των 100 βιβλίων της γερμανικής εφημερίδας Die Zeit.

 Υπόθεση 
Με τη μορφή μυθιστορήματος μαθητείας, η ιστορία επικεντρώνεται στη ζωή του Ντίντεριχ Χέσλινγκ (Hessling  - από το γερμανικό hässlich άσχημος, δυσάρεστος). Από την παιδική του ηλικία, η ζωή του χαρακτηρίζεται από τη δουλική υποταγή στους ανωτέρους και την τυραννία των κατωτέρων του. Ο Χέσλινγκ είναι απερίσκεπτα υπάκουος στην εξουσία και διατηρεί μια άκαμπτη αφοσίωση στους εθνικιστικούς στόχους της νεοσύστατης Γερμανικής Αυτοκρατορίας. Σε μια αλυσίδα επεισοδίων, με ενδιάμεσα αποσπάσματα από λόγους του Αυτοκράτορα, απεικονίζεται η άνοδός του στην επιρροή και την εξουσία, με την προσωπικότητά του να εκφράζεται αφενός ως τύραννος κατά των ασθενέστερων και αφετέρου ως νομοταγής υπήκοος που υποτάσσεται ευχαρίστως στην ανώτερη πολιτική εξουσία.

Ο Χέσλινγκ είναι ένας φανατικός, δουλοπρεπής θαυμαστής του Γερμανού Αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄, σε όλη του τη ζωή υποστηρίζει δημόσια τις ιδέες που προβάλλει το καθεστώς: τη σημασία του θάρρους, του πατριωτισμού, του μιλιταρισμού και της χριστιανικής ηθικής. Στην πραγματικότητα είναι ένας υποκριτής κομφορμιστής, ένας οπορτουνιστής, έτοιμος να βοηθήσει τους αντιπάλους. Ο ήρωας μιλάει συχνά για θάρρος, αλλά ο ίδιος παραμένει δειλός. Υποστηρίζει αποφασιστικά τον γερμανικό στρατό, αλλά προσπαθεί να αποφύγει τη στρατιωτική θητεία με κάθε κόστος. Οι μεγαλύτεροι πολιτικοί αντίπαλοι της κυβέρνησης και δικοί του είναι οι επαναστάτες του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμανίας (SPD), ωστόσο χρησιμοποιεί την επιρροή του για να βοηθήσει τον υποψήφιο του SPD στην πόλη του, προκειμένου να νικήσει τους φιλελεύθερους επιχειρηματίες ανταγωνιστές του. Διαδίδει άσχημες φήμες εναντίον των τελευταίων και στη συνέχεια αποστασιοποιείται από αυτές. Κηρύττει και επιβάλλει την χριστιανική ηθική εναντίον των άλλων, αλλά λέει ψέματα, εξαπατά και διαπράττει τακτικά μοιχεία.

 Υποδοχή και κριτική 
Όταν το μυθιστόρημα εκδόθηκε πλήρως στα γερμανικά το 1918, πούλησε αμέσως σχεδόν 100.000 αντίτυπα - μοναδική περίπτωση τόσο μεγάλης επιτυχίας του Χάινριχ Μαν στη συγγραφική του καριέρα, ενώ ο συγγραφέας καταγγέλθηκε ως προδότης της χώρας του για την «αντιπατριωτική» στάση του. Ο Τόμας Μαν, ο διάσημος μικρότερος αδελφός του Χάινριχ, ο οποίος υποστήριξε τη Γερμανία στον πόλεμο, απέρριψε το έργο ως ανεύθυνη κοινωνική σάτιρα άσχετη με την πραγματικότητα, «καθαρή ανοησία» και έγραψε ότι «και αν άξιζε έναν πιο ευγενικό χαρακτηρισμό από αυτόν της διεθνούς δυσφήμισης και της εθνικής συκοφαντίας, θα ήταν: αδίστακτος αισθητισμός». Ως εκτεταμένη κριτική έγραψε το βιβλίο Στοχασμοί ενός απολιτικού ανθρώπου, που εκδόθηκε λίγο πριν την ήττα της Γερμανίας το 1918, όπου ο Τόμας Μαν υπερασπίστηκε τον πόλεμο του «γερμανικού πολιτισμού» κατά του «δυτικού πολιτισμού» και χαρακτήρισε τον Χάινριχ ως έναν από τους συγγραφείς που υπηρέτησαν τη Δύση στον αγώνα της ενάντια στον γερμανικό πολιτισμό. Από την άλλη πλευρά, το μυθιστόρημα έγινε δεκτό με ικανοποίηση από τους Εξπρεσιονιστές, που ο Τόμας Μαν επίσης επέκρινε στο βιβλίο του, οι οποίοι το εκθείασαν. Το μυθιστόρημα μετέτρεψε τον Χάινριχ Μαν - επίσης γνωστό για τη συμμετοχή του στην Επανάσταση του Νοεμβρίου 1918/19 και συνεργασία με τον σοσιαλιστή Κουρτ Άισνερ - σε δημόσιο διανοούμενο και τα γραπτά του βρέθηκαν στο επίκεντρο των πνευματικών και πολιτικών συζητήσεων της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.

Κατά τη διάρκεια του εμπρησμού βιβλίων της 10ης Μαΐου 1933, οι Ναζί έκαψαν το βιβλίο, μεταξύ άλλων του Χάινριχ Μαν, ως «αντίθετα στο γερμανικό πνεύμα».

Μετά την επανέκδοση του μυθιστορήματος στο τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, απορρίφθηκε από τους κριτικούς, οι οποίοι ισχυρίστηκαν ότι η σάτιρα ήταν εξ ορισμού κατώτερη μορφή τέχνης. Κάποιοι το απέρριψαν ως «ιστορικά ανακριβές» λέγοντας ότι ο Χέσλινγκ ήταν «πολύ κακός» για να είναι «αληθινός». Από την άλλη, το μυθιστόρημα έγινε ξανά μπεστ σέλερ, και οι κριτικοί που το υποστήριξαν το περιέγραψαν ως σπουδαίο έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, αξιοσημείωτο για την «προφητική» απεικόνιση του μέσου Γερμανού και των ψυχολογικών του προδιαθέσεων που θεμελίωσαν την αυταρχικότητα της δεκαετίας του 1930 και οδήγησαν στην άνοδο του Ναζισμού. 

Το μυθιστόρημα έφτασε στο αποκορύφωμα της δημοτικότητάς του στην Ανατολική Γερμανία και τη Σοβιετική Ένωση, όπου θεωρήθηκε «το πρώτο αντιφασιστικό μυθιστόρημα» και «αριστούργημα της αστικής-ρεαλιστικής λογοτεχνίας». Στη Δυτική Γερμανία, ωστόσο, ο συγγραφέας καταγγέλθηκε ως συμπαθών των κομμουνιστών και το μυθιστόρημα δεν εκδόθηκε μέχρι το 1964. Πλέον, θεωρείται «ένα από τα σπουδαία πολιτικά μυθιστορήματα της γερμανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα» για την απεικόνιση της σύγκρουσης μεταξύ της εξουσίας και των δημοκρατικών αρχών και περιλαμβάνεται στη διδακτέα ύλη στα γερμανικά σχολεία μέχρι σήμερα. 

 Διασκευές 

 Στην Ανατολική Γερμανία, το 1951 το βιβλίο διασκευάστηκε σε ομώνυμη ταινία σε σκηνοθεσία Βόλφγκανγκ Στάουντε. 
 Το BBC διασκεύασε το βιβλίο για μια μίνι τηλεοπτική σειρά έξι επεισοδίων με τίτλο Άνθρωπος από άχυρο, η οποία προβλήθηκε το 1972, με τον Ντέρεκ Τζάκομπι ως Χέσλινγκ.

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Ο νομοταγής πολίτης, μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί, εκδόσεις Οδυσσέας, 1988 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες
Κατηγορία:Σάτιρα