Σάντρο Αχμετέλι

Ο Αλέξανδρος Βασίλειος τζε Αχμετέλι () (13 Απριλίου 1886 – 27 Ιουνίου 1937), γνωστός επαγγελματικά ως Σάντρο Αχμετέλι, ήταν Γεωργιανός σκηνοθέτης θεάτρου, του οποίου οι καινοτόμες αντιλήψεις και η δεξιοτεχνία επηρέασαν βαθιά την εξέλιξη του γεωργιανού θεάτρου στη σοβιετική και μετασοβιετική περίοδο. Θεωρούμενος συνήθως ως ο σπουδαιότερος από όλους τους Γεωργιανούς θεατρικούς σκηνοθέτεςRayfield, Donald (2000), The Literature of Georgia: A History: 2nd edition, pp. 213-4. Routledge., σκηνοθέτησε, από το 1926 έως το 1935, το Θέατρο Ρουσταβελί στην Τιφλίδα της Γεωργίας και το μετέτρεψε σε έναν από τους πιο επιτυχημένους θιάσους στη Σοβιετική Ένωση. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εκκαθάρισης του Ιωσήφ Στάλιν, συνελήφθη με πλαστές κατηγορίες ότι ήταν ξένος πράκτορας, βασανίστηκε και εκτελέστηκε.

Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων στη Γεωργία 2024–2025, οι οποίες περιλάμβαναν πολλά θέατρα, που απεργούσαν για να αντιταχθούν στις αντιδημοκρατικές ενέργειες της κυβέρνησης, το έργο του Αχμετέλι «In Tyrannos» («Ενάντια στην Τυραννία») έγινε ένα από τα σύμβολα διαμαρτυρίας και παρουσιάστηκε μπροστά στο Θέατρο Ρουσταβελί.

 Πρώιμη σταδιοδρομία 
Ο Σάντρο Αχμετέλι γεννήθηκε στην οικογένεια ενός ιερέα στο ορεινό χωριό της Καχετίας (στην ανατολική Γεωργία, τότε μέρος της Αυτοκρατορικής Ρωσίας), της οποίας τα τοπία και ο πολιτισμός επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τις αισθητικές αξίες του μελλοντικού σκηνοθέτη. 

Έχοντας λάβει μόρφωση σε μια γραμματική σχολή από τον συγγραφέα Βασίλ Μπαρνόβι, ο Αχμετέλι απέκτησε βαθιά γνώση της γεωργιανής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ήταν ταυτόχρονα τέλειος πυγμάχος. Ένας ατυχής γάμος τον ανάγκασε να φύγει για την Αγία Πετρούπολη, όπου γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης για να σπουδάσει νομική (μέχρι το 1916). Ωστόσο, ο Αχμετέλι πέρασε τον περισσότερο χρόνο του γράφοντας θεατρική κριτική. Το 1915, δημιούργησε το πρώτο του μανιφέστο καταδικάζοντας το γεωργιανό θέατρο ως ένα θέατρο, που έπρεπε «να καταστραφεί, να γίνει πιο ήπιο, με περισσότερο ταμπεραμέντο, πιο φλογερό, συναισθηματικό, στεντόρειο, τολμηρό, ηρωικό». 

Το 1918, η Γεωργία ανεξαρτητοποιήθηκε από τη Ρωσία και η νέα κυβέρνηση ξεκίνησε ένα πρόγραμμα με στόχο την αναβίωση του εθνικού θεάτρου. Ο Αχμετέλι επέστρεψε στη Γεωργία για να οδηγήσει τους νεότερους ηθοποιούς σε πραξικόπημα κατά του κατεστημένου. Το 1922, ο διάσημος γεωργιανός θεατρικός σκηνοθέτης Κότε Μαριανισβίλι, με έδρα τη Ρωσία, επέστρεψε επίσης στη Γεωργία και οι δύο άνδρες άρχισαν τη μεταρρύθμιση του Θεάτρου Ρουσταβελί της Τιφλίδας. Η συνεργασία τους ήταν παραγωγική, αλλά ανήσυχη. Ο περιορισμένος και κάπως κομφορμιστής Μαριανισβίλι βρήκε την αυταρχική διακυβέρνηση και τον ταραχώδη χαρακτήρα του Αχμετέλι πολύ βίαιο και εγκατέλειψε το Θέατρο Ρουσταβελί  το 1926 αφήνοντας στον Αχμετέλι τον αποκλειστικό έλεγχο του θιάσου. Ο Αχμετέλι δημιούργησε τη δική του καλλιτεχνική εταιρεία Duruji (η ονομασία είναι από ένα ποτάμι στη γενέτειρά του, Καχετία) και ζήτησε από όλα τα μέλη της να υπογράψουν ειδική υπόσχεση «να θυσιάσουν τη ζωή και το μέλλον τους στη θέληση της εταιρείας και του θεάτρου». 

 Θρίαμβος και πτώση 
μικρογραφία| Λογότυπο του θεάτρου Ρουσταβελί υπό τη σκηνοθεσία του Αχμετέλι.
Οι σχέσεις του Αχμετέλι με την πρόσφατα συσταθείσα σοβιετική κυβέρνηση στη Γεωργία ήταν δύσκολες. Αν και επαναστατικός και αριστερός, ο πειραματισμός και ο εξπρεσιονισμός του δεν συμβάδιζαν ιδιαίτερα με τα μπολσεβικιστικά δόγματα. Κατά τη διάρκεια της αντισοβιετικής εξέγερσης το 1924, συνελήφθη για σύντομο χρονικό διάστημα και ανακρίθηκε σχετικά με την εταιρεία του, η οποία θεωρήθηκε από τη μυστική αστυνομία ως συνωμοσία. Έπρεπε να διαλύσει την Duruji υπό την πίεση του Λαβρέντι Μπέρια το 1927, αλλά οι ηχηρές επιτυχίες του Αχμετέλι του δώρισαν προστασία στη Μόσχα. Οι δεξιότητές του σε εντυπωσιακά μαζικά καστ και η χορογραφία του απέσπασαν διεθνή αναγνώριση. Αφού το αριστούργημά του, Λαμάρα, έργο του Γκριγκόλ Ρομπακίτζε, κέρδισε βραβείο στη Δραματική Ολυμπιάδα της Μόσχας το 1930, ο Αχμετέλι και ο θίασός του προσκλήθηκαν να περιοδεύσουν στις Ηνωμένες Πολιτείες ανησυχώντας τις σοβιετικές Αρχές. Μετά τη σκανδαλώδη αποστασία του Ρομπακίτζε στη Γερμανία αργότερα εκείνο το έτος, ο Μπέρια εξαπέλυσε μια νέα επίθεση εναντίον του Αχμετέλι. Παραδόξως, το έργο Lamara συνέχισε να ανεβαίνει για να αποδείξει τα επιτεύγματα της σοβιετικής θεατρικής τέχνης, αν και χωρίς το όνομα του θεατρικού συγγραφέα στις αφίσες. Ο Αχμετέλι παρήγαγε το τελευταίο του σημαντικό έργο το 1933 βασισμένο στο θεατρικό έργο Οι Ληστές του Φρίντριχ Σίλερ (το έργο είναι γνωστό στη Γεωργία με το όνομα «Ενάντια στην Τυραννία») και ακολούθησε η θριαμβευτική περιοδεία στη Μόσχα. 

Ο Αχμετέλι δεν κατάφερε ποτέ να ξεφύγει από την επίβλεψη του Μπέρια. Κατηγορούμενος για «αντισοβιετικές δραστηριότητες» και έχοντας απαγόρευση περιοδείας στο εξωτερικό, απομακρύνθηκε τελικά από τη σκηνή το 1935. Κατέφυγε ανάμεσα στους θαυμαστές του στη Μόσχα, αλλά, το 1937, εκδόθηκε στην Τιφλίδα και φυλακίστηκε μαζί με αρκετούς συναδέλφους του με πλαστές κατηγορίες για κατασκοπεία υπέρ των Βρετανών και σχέδιο δολοφονίας του Μπέρια και του Ιωσήφ Στάλιν. 

Ο Αχμετέλι υποβλήθηκε, παρουσία του Μπέρια, σε εκτεταμένα βασανιστήρια, μέχρι που έμεινε βουβός και παράλυτος. Αναγκάστηκε να ομολογήσει, αλλά αρνήθηκε να κατονομάσει άλλους και εκτελέστηκε στις 27 Ιουνίου 1937. Οι ξένοι επισκέπτες του θεάτρου του ενημερώθηκαν ότι είχε αποσυρθεί. 

Ο Αχμετέλι αποκαταστάθηκε για πρώτη φορά από τη Γεωργιανή ιστορικό θεάτρου Νατέλα ΟυρουσάτζεSenelick, Laurence (2007), Historical Dictionary of Russian Theater, p. 8. Scarecrow Press, .

 Κληρονομιά 
Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων στη Γεωργία 2024–2025, οι οποίες περιλάμβαναν πολλά θέατρα που απεργούσαν για να αντιταχθούν στις αντιδημοκρατικές ενέργειες της κυβέρνησης, το έργο του Αχμετέλι «Ενάντια στην Τυραννία» έγινε ένα από τα σύμβολα διαμαρτυρίας και παρουσιάστηκε μπροστά στο Θέατρο Ρουσταβελί. Οι συμμετέχοντες στη διαμαρτυρία εμπνεύστηκαν από το γεγονός ότι ο Αχμετέλι προγραμμάτισε την παράσταση και εξέθεσε το πανό της μπροστά από το Θέατρο Ρουσταβελί σε πείσμα των σοβιετικών Αρχών και των σχεδίων τους να πραγματοποιήσουν εορταστικές εκδηλώσεις σε αυτήν την τοποθεσία. Οι απεργοί ηθοποιοί υποσχέθηκαν να το θέσουν αυτό ως ετήσια παράδοση στις 14 Ιανουαρίου, που είναι γνωστή στη Γεωργία ως Ημέρα Γεωργιανού Θεάτρου„In Tyrannos ტირანიის წინააღმდეგ - სანდრო ახმეტელი (1886-1937)“,- რუსთაველის თეატრის ფასადზე ბანერი გადმოკიდეს, Publika, 24 January 2025. Quote: ,,სანდრო ახმეტელმა, მაშინ როდესაც რუსთაველის პროსპექტზე უნდა ჩაევლო აღლუმს და სწორედ ამ ფასადზე ეკიდა ბელადების ფოტოები, დანიშნა სპექტაკლი ,,In Tyrannos ტირანიის წინააღმდეგ" და ბელადების ფოტოებს ზედ გადმოაკიდა ეს წარწერა. სწორედ ეს გახდა მისი დახვრეტის მიზეზი. მას აწამებდნენ, დაახლოებით, 200 დღე, შემდეგ ის ჩამოატარეს ამ პროესპექტზე ნაწამები, რომ ყველას ენახა ტანჯული ქართული თეატრის ფუძემდებელი სანდრო ახმეტელი და შემდეგ დახვრიტეს. ჩვენ ამ ბანერს დავკიდებთ რუსთაველის თეატრის იმ ფასადზე, სადაც ადრე ეკიდა. აღვადგენთ ტრადიციას და ვდებთ პირობას, რომ ეს მოხდება ყოველ 14 იანვარს, ქართული თეატრის დღეს" - თქვა რეჟისორმა მიშა ჩარკვიანმა..

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
  Mikaberidze, Alexander (ed., 2007), Akhmeteli, Sandro.  Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine Dictionary of Georgian National Biography.
  Юдина, Екатерина. Ахметели, Александр (Сандро) Васильевич. Энциклопедия Кругосвет.

Κατηγορία:Σοβιετικοί σκηνοθέτες
Κατηγορία:Σοβιετικοί θεατρικοί σκηνοθέτες
Κατηγορία:Γεωργιανοί σκηνοθέτες
Κατηγορία:Εκτελεσθέντες