Καραγκιόζ και Χατζιβάτ

Ο Καραγκιόζ (τουρκ: Karagöz, δηλ. «Μαυρομάτης») και ο Χατζιβάτ (τουρκ: Hacivat, σύντμηση του ονόματος Hacı İvaz, δηλ. «Ιβάζ ο Χατζής») αποτελούν τις κεντρικές φιγούρες του τουρκικού λαϊκού θεάτρου σκιών. Το είδος αυτό θεάτρου αναπτύχθηκε και διαδόθηκε ευρέως κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καλύπτοντας γεωγραφικά περιοχές της σημερινής νοτιοανατολικής Ευρώπης, της βόρειας Αφρικής και της δυτικής Ασίας. Υπηρέτησε ως μορφή λαϊκής ψυχαγωγίας και δημιουργικής έκφρασης, προσφέροντας σχολιασμό της καθημερινότητας μέσω κωμωδίας και σάτιρας. 

Στη σύγχρονη εποχή, το οθωμανικό θέατρο σκιών επιβιώνει πολιτισμικά σε διάφορες χώρες, όπως η Τουρκία, η Ελλάδα, η Συρία, η Αίγυπτος, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, καθώς και η Ατζαρία. Στην ελληνική εκδοχή, οι αντίστοιχοι χαρακτήρες είναι γνωστοί ως Καραγκιόζης και Χατζηαβάτης, ενώ στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, ο πρωταγωνιστής φέρει το όνομα Karađoz.

Τον Οκτώβριο του 2009, έπειτα από σχετική εισήγηση του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, οι φιγούρες του Καραγκιόζ και του Χατζιβάτ εντάχθηκαν στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε αντιδράσεις και έντονο προβληματισμό στην ελληνική πλευρά, ιδίως μεταξύ των καραγκιοζοπαικτών και των μελετητών του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, καθώς οι δύο αυτοί χαρακτήρες θεωρούνται αναπόσπαστο στοιχείο της εγχώριας λαογραφικής παράδοσης. 

 Η παράσταση 
μικρογραφία|Τα παρασκήνια πίσω από μια παράσταση ΚαραγκιόζΗ δομή μιας τυπικής παράστασης Καραγκιόζ και Χατζιβάτ περιλαμβάνει τα εξής στοιχεία:

 Η σκηνή: Πρόκειται για έναν ορθογώνιο πίνακα διαστάσεων 180Χ100 εκ. (γνωστός ως «berdesi»), ο οποίος κατασκευάζεται από λευκό, λεπτό ύφασμα. Η σκηνή φωτίζεται από πίσω για να δημιουργηθεί η απαραίτητη σκιά, ενώ παραδοσιακά χρησιμοποιούνταν κεριά ή «shem'a» (λάδι σε λυχνάρι), ενώ σήμερα έχει επικρατήσει η χρήση ηλεκτρικών λαμπτήρων.
 Τα παραδοσιακά όργανα: Στη διάρκεια της παράστασης, κυρίως στην εισαγωγή, συνοδεύονται τα τεκταινόμενα από παραδοσιακά μουσικά όργανα, όπως το «Nâreke» (πνευστό όργανο κατασκευασμένο από καλάμι), το ντέφι (γνωστό στο θέατρο σκιών ως «dayren») και το «Zil» (ένα είδος κουδουνιού που συνοδεύει το ντέφι).
 Οι φιγούρες των χαρακτήρων: Οι φιγούρες, οι οποίες έχουν ύψος 32-40 εκ., κατασκευάζονται κυρίως από δέρμα καμήλας ή βοδιού. Στηρίζονται με ξύλινες ράβδους μήκους 50-60 εκ., και αναπαριστούν τους διάφορους χαρακτήρες του έργου.
 Τα σκηνικά: Πρόκειται για εικονικά αντικείμενα, τα οποία συνήθως τοποθετούνται είτε στο κέντρο είτε στην άκρη της σκηνής. Τα σκηνικά είναι ακίνητα και έχουν ως σκοπό να τραβήξουν την προσοχή του κοινού, εισάγοντας το άμεσα στο κλίμα της παράστασης. Συνήθως, τα σκηνικά αυτά αναπαριστούν αντικείμενα όπως μια γλάστρα λεμονιάς, ένα μπουκέτο λουλουδιών, ένα πλοίο, μια γοργόνα ή μια γάτα.
 Ο «Hayâli»: Ο «Hayâli» είναι ο κεντρικός ηθοποιός της παράστασης, ο οποίος υποδύεται και μιμείται τους χαρακτήρες, τραγουδάει τα τραγούδια τους και καθοδηγεί όλη την εξέλιξη της παράστασης.
 Ο «Yardak»: Ο «Yardak» είναι ο βοηθός του Hayâli, ο οποίος εργάζεται πίσω από τη σκηνή. Διαχειρίζεται τη μουσική (παίζοντας ντέφι) και εναλλάσσει τα σκηνικά και τις φιγούρες καθ' όλη τη διάρκεια της παράστασης.
 Πλοκή 
μικρογραφία|Σατιρικό άρθρο στην εφημερίδα Hayâl το 1877 από τον Θεόδωρο Κασάπη, ο οποίος ήθελε να προβάλλει την λογοκρισία του Τύπου:

- Τι είναι αυτές οι αλυσίδες;- Λέγεται ελευθερία εντός των ορίων του νόμου Χατζιβάτ.
Η βασική πλοκή κάθε παράστασης Καραγκιόζ επικεντρώνεται στην αντιθετική αλληλεπίδραση των κεντρικών χαρακτήρων. Ο Καραγκιόζ εκπροσωπεί τον αγράμματο, αλλά «πονηρό» Οθωμανό πολίτη, ο οποίος χαρακτηρίζεται από την επινοητικότητα και τη διάθεση να επιτύχει μέσω αμφίβολων μεθόδων. Αντίθετα, ο Χατζιβάτ ενσαρκώνει τον μορφωμένο αστό, ο οποίος επικοινωνεί χρησιμοποιώντας τα οθωμανικά τουρκικά με μια ποιητική και λογοτεχνική γλώσσα, η οποία υπογραμμίζει την κοινωνική του θέση. Παρά τις εμφανείς διαφορές τους, με τον Καραγκιόζ να είναι παρορμητικός, άσεμνος και μερικές φορές βίαιος, ενώ ο Χατζιβάτ να είναι ψύχραιμος, ήρεμος και διακριτικός, ο Καραγκιόζ συχνά ξεπερνά τις κοινωνικές και μορφωτικές αναστολές του Χατζιβάτ, αξιοποιώντας το «έμφυτο πνεύμα» του για να βγει νικητής. 

Η θεματολογία των παραστάσεων περιστρέφεται γύρω από τις προσπάθειες του Καραγκιόζ να κερδίσει εύκολο χρήμα μέσω διάφορων αμφιλεγόμενων δραστηριοτήτων, αν και αυτές καταλήγουν πάντα σε αποτυχία, προσφέροντας έτσι μια συνεχιζόμενη πηγή κωμικών καταστάσεων. Κατά τη διάρκεια της παράστασης, συχνά εισάγονται πλήθος δευτερευόντων χαρακτήρων, οι οποίοι είναι στερεότυποι και ανήκουν σε ποικιλία κοινωνικών και οικονομικών τάξεων. Αυτοί οι χαρακτήρες ενσαρκώνουν τα διάφορα εθνολογικά και κοινωνικά στρώματα που συνυπήρχαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αποτυπώνοντας με τρόπο διαχρονικό την πολυπολιτισμική φύση της αυτοκρατορίας. Κάθε χαρακτήρας αναγνωρίζεται μέσω της εξωτερικής του ενδυμασίας, της ιδιαίτερης φωνής του και των παραδοσιακών τραγουδιών ή εκφράσεων που χρησιμοποιεί κατά την είσοδό του στη σκηνή, προσθέτοντας έτσι στην ποικιλία των χαρακτήρων και στην κοινωνική διάσταση της παράστασης.

Η κοινωνική και πολιτισμική πολυμορφία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αντικατοπτρίζεται στη σύνθεση αυτών των δευτερευόντων χαρακτήρων, οι οποίοι συνθέτουν το κοινωνικό σκηνικό της παράστασης, αναδεικνύοντας τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διαφορετικών ομάδων. Αυτή η αναπαράσταση, αν και κωμική και συχνά γεμάτη από ειρωνεία, προσφέρει επίσης μια μορφή κοινωνικής κριτικής, μέσω της οποίας θίγονται ζητήματα κοινωνικής τάξης, εθνικότητας και πολιτισμικής ταυτότητας στην Οθωμανική, και συχνά στην σύγχρονη κοινωνία.

 Χαρακτήρες 

 Κύρια πρόσωπα 
 Καραγκιόζ: Βασικό χαρακτηριστικό το κόκκινο καπέλο που φοράει στο φαλακρό κεφάλι του. Είναι ο κεντρικός ήρωας του τουρκικού θεάτρου σκιών. Ένας αμόρφωτος και αδαής άνθρωπος του λαού, με «χοντροκομμένο» τρόπο ομιλίας και συμπεριφοράς, που αντιπροσωπεύει την κοινή λογική της κοινωνίας. Εργάζεται σε προσωρινές δουλειές που του βρίσκει ο συμπρωταγωνιστής, αλλά πάντα μπλέκει σε μπελάδες, λόγω του αυθορμητισμού και της γενναιότητάς του, και των τεχνασμάτων που επινοεί για να εξαπατήσει τους συμπολίτες του. Τσακώνεται συνεχώς με την γυναίκα του.
 Χατζιβάτ: Βασικό χαρακτηριστικό η μυτερή γενειάδα του που «γέρνει» προς τα πάνω. Ένας μορφωμένος τύπος με καλές ή κακές γνώσεις πάνω σε ένα θέμα που μιλάει μια «φανταχτερή» γλώσσα, προσθέτοντάς της συχνά αραβικές και περσικές λέξεις, οι οποίες μπερδεύουν τον συμπρωταγωνιστή του με αποτέλεσμα η συζήτηση να καταλήξει ακατανόητη. Μιλάει με κολακεία ανάλογα με τον άνθρωπο που θα συναντήσει για να πετύχει έτσι με πονηρό τρόπο τους σκοπούς του.

 Άλλοι χαρακτήρες 
μικρογραφία|Διάφοροι χαρακτήρες του τουρκικού θεάτρου σκιών, στο Μουσείο Καραγκιόζη της Προύσας
 Τσελεμπής (Çelebi): Ένας επιπόλαιος νέος με αδυναμία στο γυναικείο φύλο, ως αποτέλεσμα να μπλέκει σε ερωτικές περιπέτειες. Είναι πλούσιος δανδής, γόνος παλιάς Κωνσταντινουπολίτικης οικογένειας, που ντύνεται πάντα με την τελευταία λέξη της μόδας, έχει καλούς τρόπους και μιλάει με μια ποιητική γλώσσα.
 Θεριακλής (Tiryaki). Ο γέρος μπερμπάντης της συνοικίας. Ένας άνεργος που κάθεται πάντα για ώρες στο καφενείο και είτε κοιμάται βαθιά, λόγω της μεγάλης δόσης οπίου που καπνίζει, είτε απολαμβάνει άλλες ψυχαγωγικές ουσίες, όπως ο καφές και ο ναργιλές.
 Μπεμπερουής (Beberuhi): Ένας εκκεντρικός και κυκλοθυμικός "νάνος" με περίεργες γκριμάτσες, ύψος, εμφάνιση και φωνή.
 Κασταμονίτης (Kastamonulu): Το πραγματικό του όνομα είναι «Μπαμπά Χιμμέτ». Περιφέρεται συνεχώς με ένα τσεκούρι στον ώμο, γιατί είναι ξυλοκόπος. Αν και φαινομενικά μεγαλόσωμος και άγριος, είναι πράος και καλοκάγαθος. Μοναδικό του ελάττωμα η απρεπής και πρόστυχη γλώσσα του. 
 Λαζός (Laz): Βασικό χαρακτηριστικό η λύρα που κρατάει και η ενδυμασία του, που είναι η παραδοσιακή των Λαζών. Μιλάει τόσο γρήγορα που δεν δίνει την ευκαιρία σε κάποιον άλλο να μιλήσει. Θυμώνει εύκολα και ηρεμεί γρήγορα.
 Τουζούζ Ντελή Μπεκήρ (Tuzsuz Deli Bekir): Ο πάντα οπλισμένος και μόνιμα μεθυσμένος φύλακας της συνοικίας. Κρατάει στο ένα χέρι ένα μπουκάλι κρασί και στο άλλο ένα σπαθί ή ένα πιστόλι. Εμφανίζεται στο τέλος για να δώσει την λύση, να τιμωρήσει τους ενόχους και να αποκαταστήσει την απειλούμενη ηθική τάξη. Βασισμένος στην ωμή δύναμή του, του αρέσει να τρομοκρατεί τους γύρω του, ιδιαίτερα τον Καραγκιόζ.
 Καισαρείτης (Kayserili): Το πραγματικό του όνομα είναι Μαΐσογλου. Εμφανίζεται στην σκηνή ως μπακάλης ή παστουρματζής, μιλώντας με την τοπική προφορά του. Βασικό χαρακτηριστικό το καλάθι με τα αβγά που κρατάει στο χέρι του. 
 Κούρδος (Kürt): Συνήθως εργάζεται ως αχθοφόρος ή φύλακας, και μιλάει με προφορά.
 Πέρσης (Acem): Στην πραγματικότητα είναι Τούρκος από το Αζερμπαϊτζάν. Παρουσιάζεται σαν πλούσιος έμπορος χαλιών, υπερηφανευόμενος για τα χρήματά του, την αρχοντική καταγωγή και τους πολλούς υπηρέτες του, σε σημείο που καταντάει εκνευριστικός. Άλλες φορές δουλεύει ως τοκογλύφος, με την ίδια αλαζονική συμπεριφορά. 
 Άραβας (Ara): Μπαίνοντας στην σκηνή με το εθνικό κάλυμμα του κεφαλιού του, ο Άραβας, ή «Χατζή Καντίλ», «Χατζή Φιντίλ» και «Χατζή Σαμαντούρα», όπως συνήθως είναι το όνομά του, πουλάει μπακλαβά ή κλέβει καφενεία ή ζητιανεύει. Χαρακτηριστική είναι η αραβική προφορά του όταν μιλάει τα τουρκικά. Εκμεταλλευόμενος τον τίτλο του Χατζή, ο Άραβας δεν πληρώνει όποτε χρωστάει, και προσπαθεί να γλιτώσει από τις άτυχες καταστάσεις. 
 Aλβανός (Arnavut): Το όνομα του, μεταξύ άλλων, είναι Μπαϊράμ Αγάς. Δουλεύει άλλοτε ως κηπουρός, άλλοτε ως πραματευτής, άλλοτε ως αγροφύλακας. Ένα κωμικό χαρακτηριστικό του είναι η «κακή» ομιλία του, αφού μπερδεύει τα τουρκικά με την Αρβανίτικη προφορά του, προκαλώντας έτσι γέλιο, παρότι προσπαθεί να ακουστεί όσο κομψός γίνεται. Παρά τη βαρβαρική του εμφάνιση, είναι καλοσυνάτος και κοινωνικός άνθρωπος, μέχρι όμως να θυμώσει και να πυροβολήσει με το πιστόλι του. Μετά ξαναγυρίζει στον ήρεμο εαυτό του. 
 Ρουμελιώτης (Rumelili): Το όνομα του είναι Χουσμέν Αγάς. Μιλάει με την προφορά της Θράκης. Εμφανίζεται στην σκηνή ως παλαιστής ή αμαξάς. Όταν χάνει στην πάλη, αρχίζει τις φασαρίες και να παίζει άσχημα. 
 Εβραίος (Yahudi): Δειλός, φωνακλάς, πονηρός και διαπραγματευτής. Εμφανίζεται στην σκηνή σαν έμπορος μεταχειρισμένων ειδών, ενεχυροδανειστής ή τοκογλύφος.
 Φράγκος (Frenk): Βασικό χαρακτηριστικό το κοστούμι ευρωπαϊκού τύπου που φοράει, και το μικρό γενάκι στο πηγούνι του. Είναι Έλληνας που παρουσιάζεται άλλοτε ως ιατρός, άλλοτε ως ράφτης, επιχειρηματίας και ταβερνιάρης. Όταν μιλάει, διανθίζει την γλώσσα με διάφορες ελληνικές λέξεις. 
 Αρμένιος (Ermeni): Το όνομα του είναι «Καραμπέτ». Εργάζεται ως κοσμηματοπώλης του Μεγάλου Παζαριού. Βασικό χαρακτηριστικό του η προσπάθειά του να αποκτήσει εκλεπτυσμένους τρόπους και να μιμηθεί την εξεζητημένη φρασεολογία της υψηλής κοινωνίας, στην οποία θα ήθελε πολύ να εισχωρήσει. Παρ' όλες τις αξιέπαινες προσπάθειές του, μπερδεύει τις έννοιες των λέξεων και την φρασεολογία, για να υποστεί κοροϊδία από τον Καραγκιόζ. 
 Ζεϊμπέκης (Zeybek): Ένας ένοπλος ήρωας του λαού που επαναστάτησε για να προστατεύσει όλους όσους έχουν υποστεί βία, αδικία και καταπίεση.
 Ζενέ (Zenneler): Αυτό το όνομα αντιπροσωπεύει όλες τις γυναίκες του τουρκικού θεάτρου σκιών. Λόγω της ομορφιάς της, στο σπίτι της Ζενέ συγκεντρώνεται μια μεγάλη σειρά από μνηστήρες που ζητούν το χέρι της, οι οποίοι όμως φεύγουν όταν εμφανίζεται ο Τουζούζ, ο οποίος αποτελεί τον φύλακα-προστάτη της.  

 Έργα 
Οι ιστορίες του Καραγκιόζ, που δεν βασίζονται σε γραπτό κείμενο, αλλά στον αυτοσχεδιασμό και σε λαϊκούς θρύλους, μετράνε σήμερα τριάντα παραστάσεις. Αν και χωρίζονται σε δύο κατηγορίες, τις παλιές και τις νέες, όλα τα έργα χρονολογούνται την ίδια χρονική περίοδο, μετά το Τανζιμάτ. Τα κύρια έργα είναι:
 Ο χαζός φύλακας (Aptal Bekçi)
 Ο κήπος (Bahçe)
 Το ψάρι (Balık)
 Η Λεϊλά από την Προύσα (Bursalı Leyla)
 Ο μεγάλος γάμος (Büyük Evlenme)
 Οι ακροβάτες (Cambazlar)
 Οι μάγισσες (Cazular)
 Το τζίνι (Cincilik)
 Το φαρμακείο (Eczane)
 Ο Φερχάτ και η Σιρίν (Ferhat ile Şirin)
 Ο προδότης επιστάτης (Hain Kahya)
 Το χαμάμ (Hamam)
 Η ιατρική (Hekimlik)
 Η εκδρομή στα Γλυκά Νερά (Kağıthane safası)
 Η ματωμένη λεύκα (Kanlı Kavak)
 Νιγκάρ η Αιμοβόρα (Kanlı Nigar)
 Η αρχοντιά (Ağalık)
 Το μαγείρεμα (Aşçılık)
 Το μπακάλικο (Bakkallık)
 Ο ανάποδος γάμος (Ters Evlenme)
 Η ποίηση (Şairlik)
 Οι προστριβές (Kırgınlar)
 Η πηγή της Κιουτάχειας (Kütahya Çeşmesi)
 Η Λεϊλά και ο Μετζνούν (Leyla ile Mecnun)
 Το ξερίζωμα της παπαρούνας (Mak Çıkarma)
 Η εκδρομή στη φάρμα (Mandıra safası)
 Το καπηλειό (Meyhane)
 Το δάσος (Orman)
 Οι συνέταιροι (Ortaklar)
 Το βραβευμένο (Ödüllü)
 Ο ψεύτικος δουλέμπορος (Sahte Esirci)
 Το παιχνίδι με την κούνια (Salıncak Oyunu)
 Το παιχνίδι της περιτομής (Sünnet oyunu)
 Ο Ταχίρ και η Ζουχρέ (Tahir ile Zühre)
 Το καφεκοπτείο (Tahmis)
 Η στιχουργική (Tımarhane)
 Η εκδρομή στη Γιάλοβα (Yalova safası)
 Ο γραφέας (Yazıcı)

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Θέατρο σκιών
Κατηγορία:Τουρκικός πολιτισμός
Κατηγορία:Λαογραφία
Κατηγορία:Κουκλοθέατρο
Κατηγορία:Τουρκικές λέξεις και φράσεις
Κατηγορία:Φανταστικοί χαρακτήρες
Κατηγορία:Ιστορία της Τουρκίας
Κατηγορία:Οθωμανική Αυτοκρατορία

Κατηγορία:Ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Κατηγορία:Πολιτισμός της Δυτικής Ασίας