Σκύφος του Ακεσάνδρου

Ο σκύφος του Ακεσάνδρου είναι ευβοϊκό συμποτικό αγγείο του ύστερου 8ου αιώνα π.Χ., στο οποίο υπάρχει μία από τις αρχαιότερες γνωστές ελληνικές επιγραφές. Φέρει επιγραφή σε αλφαβητικό σύστημα, που συνδυάζει δήλωση ιδιοκτησίας και στίχο με έμμετρη δομή, πιθανότατα ποιητικού χαρακτήρα.

Η ανακάλυψή του στη Μεθώνη της Πιερίας, την αρχαιότερη αποικία των Ερετριέων στον βορρά, ανέτρεψε την εικόνα για την έκταση και τη χρήση της γραφής στον βόρειο ελλαδικό χώρο κατά την αρχαϊκή περίοδο. Το αγγείο χρονολογείται γύρω στο 730–720 π.Χ. και εντοπίστηκε σε αποθέτη μαζί με δεκάδες άλλα επιγραφικά τεκμήρια που μαρτυρούν έντονη εμπορική και κοινωνική δραστηριότητα.

Η επιγραφή: γλώσσα, ύφος και δομή
Η χάραξη των γραμμάτων είναι βαθιά και ιδιαίτερα επιμελημένη με φορά από τα δεξιά στα αριστερά (επί τα λαιά):

ΗΑΚΕΣΑΝΔΡΟΕΜ[..........c.22..........]ΕΙ̣ΤΕΤΟ[..c.6..]ΜΕΚ[..c.6..]ΑΤΟΝΣΤΕΡΕ
Σ[ΕΤ]ΑΙ

hΑκεσάνδρο εμ[ὶ ..........c.22..........]ει̣τετο[..c.6..]μεκ[..c.6..]ατον στερε-σ[ετ]α̣ι.

Φαίνεται πως οι μόνες βέβαιες συμπληρώσεις της αποσπασματικής επιγραφής είναι:

Στ. 1: ε̄̓μ[ὶ ποτερ̄́ιον].

Στ. 1–2: [κℎρεμ- ή ὀμμ]άτον στερεσ̄́[ετα]ι («θα στερηθεί/χάσει χρήματα ή τα μάτια του»)».

Η απόδοση του νοήματος θα μπορούσε να είναι η εξής: Είμαι ο σκύφος / το ποτήριο τού Ακεσάνδρου και όποιος το κλέψει να χάσει τα μάτια του (ή τα χρήματά του).

Το πρώτο μέρος δηλώνει την ιδιοκτησία, ενώ το δεύτερο, σε έμμετρο ρυθμό, περιλαμβάνει απειλή στέρησης για όποιον αφαιρέσει το αγγείο, πιθανότατα στέρηση «ὀμμάτων» ή «χρημάτων». Η γλωσσική μορφή και το ύφος παραπέμπουν σε παιγνιώδη διάθεση, χαρακτηριστική των συμποσίων.

Το γεγονός ότι η επιγραφή είναι γραμμένη σε ιαμβικό μέτρο –χωρίς να είναι έπος– την καθιστά πρώιμο παράδειγμα έμμετρης ποιητικής δημιουργίας. Ο σκύφος εντάσσεται έτσι στην κατηγορία των πρώιμων ελληνικών επιγραμμάτων, μαζί με την οινοχόη του Διπύλου, το Κύπελλο του Νέστορος και τη λήκυθο της Ταταίας («Της Ταταίης είμαι η λήκυθος· όποιος με κλέψει θα τυφλωθεί»).

Η πολιτισμική σημασία του ευρήματος 
Η γραφή ανήκει στο ευβοϊκό σύστημα, όπως και το αγγείο, γεγονός που συνδέεται με τον ερετριακό αποικισμό της Μεθώνης. Ωστόσο, η ποικιλία γραφικών τύπων που εντοπίζονται στην περιοχή μαρτυρεί ευρύτερες πολιτισμικές επαφές και ανταλλαγές, ενδεικτικές ενός εμπορικού κόμβου με πολύγλωσσο και πολυσύνθετο πληθυσμό.

Η επιγραφή δεν είναι απλώς δηλωτική ιδιοκτησίας· φανερώνει και την παρουσία εγγράμματων ιδιωτών που χρησιμοποιούσαν τη γραφή όχι μόνο για πρακτικούς σκοπούς, αλλά και ως μέσο έκφρασης, επίδειξης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης σε ημι-δημόσια συμφραζόμενα όπως το συμπόσιο.

Ο σκύφος του Ακεσάνδρου, ως υλικό τεκμήριο λόγου και ταυτόχρονα καθημερινό αντικείμενο, βρίσκεται στη μεθόριο μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου, του χρηστικού και του καλλιτεχνικού. Είναι πιθανό να χαράχτηκε από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη ή από κάποιον τεχνίτη για λογαριασμό του, γεγονός που υποδηλώνει διαδεδομένη γνώση του αλφαβήτου σε εμπόρους ή συμποσιαστές.

Η επιγραφή, συνδυάζοντας πρακτική λειτουργία, προσωπική ταυτότητα και λογοτεχνική πρόθεση, αποτελεί σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα της μετάβασης από τον προφορικό στον γραπτό λόγο και από την παραδοσιακή ποίηση στη γραμματεία. Ως τέτοια, παραμένει ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της πρώιμης ελληνικής γραφής και ποίησης.

Βιβλιογραφία
 Yiannis Tzifopoulos, «Inscriptions, Graffiti/Dipinti, and (Trade)Marks at Methone (ca.700 BC)», στο Ancient Methone, 2003–2013: Excavations by Matthaios Bessios, Athena Athanassiadou, and Konstantinos Noulas, εκδ. Cotsen Institute of Archaeology Press, ISBN 9781950446339, σελ. xxxvii + 1444:487–498
 Χριστίνα Παγώνη, Γραπτές και εγχάρακτες επιγραφές και σύμβολα σε αγγεία στους οικισμούς της Μακεδονίας κατά την αρχαϊκή και κλασική περίοδο, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Θεσσαλονίκη 2017, σελ. 146 + 224 εικόνες.
 «Σπάνια ενεπίγραφα αντικείμενα σε ανασκαφές στη βόρεια Πιερία», www.archaiologia.gr, 25.06.2012.
 «Το αρχαιότερο συμποτικό επίγραμμα βρέθηκε στη Μεθώνη Πιερίας», www.archaiologia.gr, 31.10.2012.
 https://ancdialects.greek-language.gr
 https://th-ink.gr

Κατηγορία:Αρχαία ελληνικά αγγεία
Κατηγορία:Ελληνική επιγραφική
Κατηγορία:Ελληνικό αλφάβητο