Εντουάρντο Σκαρπέτα

«Η παρωδία υπάρχει στην τέχνη επειδή υπάρχει στη ζωή.» Δίπλα στο απείρως μεγάλο, υπάρχει το απείρως μικρό.» (Ο Benedetto Croce του Εντουάρντο Σκαρπέτα)Ο Εντουάρντο Σκαρπέτα (Eduardo Scarpetta), με πλήρες όνομα Odoardo Lucio FaustoIl terzo nome viene spesso erroneamente letto come "Facisso" invece di "Fausto", male interpretando la calligrafia del redattore dell'atto di nascita. Vincenzo Scarpetta (Νάπολη, 12 Μαρτίου 1853 - Νάπολη, 29 Νοεμβρίου 1925), ήταν Ιταλός ηθοποιός και θεατρικός συγγραφέας.

Ήταν ο σημαντικότερος ηθοποιός και δημιουργός του ναπολιτάνικου θεάτρου στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και στις αρχές του εικοστού αιώνα, ιδρυτής της θεατρικής δυναστείας Σκαρπέτα-Ντε Φιλίππο (Scarpetta-De Filippo) . Δημιούργησε το σύγχρονο διαλεκτικό θέατρο, το οποίο χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα, και ειδικεύτηκε στην προσαρμογή πολλών γαλλικών σκέτς (ποσάντ) στη ναπολιτάνικη γλώσσα . Μερικές από τις πιο διάσημες κωμωδίες του ρεπερτορίου του (όπως η Φτώχεια και η Ευγένεια / Miseria e nobiltà ) ήταν ωστόσο πρωτότυπες δημιουργίες του. Είχε μια πολύ μακρά καριέρα ως θεατρικός συγγραφέας (από το 1875), η οποία διακόπηκε απότομα από την περίφημη αγωγή που άσκησε εναντίον του ο Γκαμπριέλε Ντ'Ανούντσιο το 1904.

Ο Σκαρπέτα ήταν επίσης ηθοποιός κινηματογράφου στην αυγή της « έβδομης τέχνης ». Γύρισε μερικές ταινίες για μια μιλανέζικη εταιρεία παραγωγής, την «Musical Film» του Renzo Sonzogno, βασισμένη στις κωμωδίες του: Φτώχεια και Ευγένεια / Miseria e nobiltà (1914, σε σκηνοθεσία Ενρίκο Γκουατσόνι / Enrico Guazzoni), Η Παραμάνα / La nutrice (1914, σε σκηνοθεσία Αλεσάντρο Μπουτέ / Alessandro Boutet), Ένα παλιό ναπολιτάνικο καφέ / Un antico caffè napoletano (1914), Τρία άτακτα πρόβατα / Tre pecore viziose (1915) και Ο θερμαντήρας κρεβατιού / Lo scaldaletto (1915) σε σκηνοθεσία Τζίνο Ροσέτι (Gino Rossetti). Από αυτές τις ταινίες, έχουν απομείνει μόνο λίγες φωτογραφίες σκηνών του Σκαρπέτα και άλλων ηθοποιών.

Είχε εννέα παιδιά, τα οποία δεν αναγνώρισε όλα. Εκτός από τους Vincenzo, Domenico και Maria Scarpetta (τα αναγνωρισμένα παιδιά από τη σύζυγό του), είχε και τους διάσημους Eduardo, Peppino και Titina De Filippo, Ernesto Murolo, Eduardo De Filippo (γνωστός και ως Eduardo Passarelli) και τον αδελφό του Pasquale De Filippo .

 Βιογραφία 
Ήταν γιος του δημοσίου υπαλλήλου Ντομένικο Σκαρπέτα (Domenico Scarpetta), ο οποίος προσπάθησε αρκετές φορές να τον μυήσει στις σπουδές και την καριέρα του, και της Εμίλια Ρεντίνα.

Το 1868, σε ηλικία δεκαπέντε ετών, αποφάσισε να ενταχθεί σε έναν θεατρικό θίασο, αρχικά για να ακολουθήσει τη φιλοδοξία του, αλλά και για να μπορέσει να βοηθήσει την οικογένειά του, η οποία βρισκόταν σε δεινή οικονομική κατάσταση λόγω της κακής υγείας του πατέρα του. Έτσι, κατάφερε να τον συστήσει ο ηθοποιός Αντρέα Νατάλε (Andrea Natale) στον ιμπρεσάριο Αλφόνσο Βεντούρα (Alfonso Ventura), ο οποίος τον προσέλαβε ως γενικό στον θίασο του Antonio Petito, της οποίας έγινε επικεφαλής κωμικός το 1879.

Η προσωπική του επιτυχία ξεκίνησε το 1870 με την ερμηνεία του Φελίτσε Σκιοτσιαμόκα (Felice Sciosciammocca) . Ο Αντόνιο Πετίτο διαμόρφωσε τον χαρακτήρα του Φελίτσε Σκιοτσιαμόκα στον Σκαρπέτα, ο οποίος συνόδευσε τον Πουλτσινέλα στις φάρσες του. Ο Πέτιτο μάλιστα έγραψε μερικές φάρσες για τον Σκαρπέτα, οι πιο γνωστές από τις οποίες είναι: Feliciello mariuolo de 'na pizza και Felice Sciosciammocca credevano guaglione 'e n'anno, τις οποίες ο Σκαρπέτα ανέβασε μαζί με κάποια σενάρια που ο ίδιος, ειδικός πια, είχε ετοιμάσει. Μετά τον θάνατο του Πετίτο, ο οποίος αντικαταστάθηκε από τον Ντε Μαρτίνο, εγκατέλειψε το Σαν Καρλίνο (San Carlino).

Φιλόδοξος, στόχευε να αναδειχθεί πάση θυσία, προτιμώντας να πεινάσει παρά να ακολουθήσει τον Davide Petito, τον νέο επικεφαλής του θιάσου. Μετά από ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα που πέρασε στη Ρώμη με τον Ραφαέλε Βιτάλε (Raffaele Vitale, έναν από τους πιο διάσημους Πουλτσινέλλα της εποχής), νοίκιασε ένα πρόχειρο χώρο στο Molo, το Metastasio, με μερικούς κωμικούς από το Σαν Καρλίνο, όπου παρουσίασε μερικά από τα έργα του. Το 1878 συμφώνησε να επιστρέψει στο Σαν Καρλίνο, γνωρίζοντας ότι ο Πουλτσινέλα Cesare Teodoro θα έπαιζε υποστηρικτικό ρόλο στο πλευρό του. Εδώ πέτυχε μεγάλη επιτυχία με την κωμωδία Don Felice maestro di chiamarci (Don Felice, μαέστρος στην καλλιγραφία), περισσότερο γνωστός ως Lu curaggio de nu pompiere napulitano (το κουράγιο ενός Ναπολιτάνου πυροσβέστη ). Την επόμενη χρονιά έκλεισε συμφωνία για εθνική περιοδεία .

Το 1880 έλαβε δάνειο 5.000 λιρών από τον δικηγόρο Σεβέρο και, χάρη στην επιμονή του, κατάφερε να ανοίξει ξανά και να ανακαινίσει το παλιό και ένδοξο Θέατρο Σαν Καρλίνο, όπου έκανε το ντεμπούτο του την 1η Σεπτεμβρίου με την κωμωδία Presentazione di una Compagnia Comica : στα Απομνημονεύματά του αφηγείται ότι «Το κοινό, έκπληκτο και θαυμασμένο από την αρμονία του θιάσου, από τη φυσικότητα της υποκριτικής, από την άψογη ευπρέπεια των ενδυμάτων, γέλασε και χειροκρότησε βροντερά». Έτσι ξεκίνησε μια σεζόν μεγάλων επιτυχιών, που σύντομα τον οδήγησαν στο να γίνει είδωλο. Έχοντας γίνει ένας επιτυχημένος ηθοποιός, παρόλο που γεννήθηκε σε μια μέτρια οικογένεια, απέκτησε ένα κτίριο στη Via dei Mille, χτισμένο από τον αρχιτέκτονα Vincenzo Salvietti, καθώς και άμαξες και άλογα.
μικρογραφία| Βίλα Λα Σανταρέλα (Villa La Santarella)
Στις 15 Μαΐου 1889 σημείωσε αξιομνημόνευτη επιτυχία με το Na santarella στο Teatro Sannazaro στη via Chiaia . Όλη η Νάπολη, κομψή και κοσμική, συνέρρευσε στο μικρό θέατρο. Με τα έσοδα της κωμωδίας, η οποία του άνοιξε οριστικά τις πόρτες της πρωτεύουσας, έχτισε μια βίλα στον λόφο Βομέρο, που ονομαζόταν Βίλα Λα Σανταρέλα, όπου στην κύρια πρόσοψη βρισκόταν η επιγραφή «Qui rido io!» (Εδώ γελάω εγώ!) και το οποίο πούλησε το 1911 επειδή η γυναίκα του φοβόταν να ζήσει εκεί μόνη της όταν ο σύζυγός της ήταν σε περιοδεία.

Η μεγαλύτερη επιτυχία του, Miseria e nobiltà, γράφτηκε αποκλειστικά για να επιτρέψει στον δωδεκάχρονο γιο του, Βιντσέντζο, να συμμετάσχει στην κωμωδία, παίζοντας τον ρόλο του Πεπινιέλο στην πρώτη παράσταση. Η Miseria e nobiltà, είχε τρεις κινηματογραφικές μεταφορές από τις οποίες η ταινία του 1954 με τον Τοτό ήταν η πιο σημαντική.

Η ίδρυση του Teatro Salone Margherita, του πρώτου μεγάλου ναπολιτάνικου θεάτρου βαριετέ, που χτίστηκε στο υπόγειο της νέας Galleria Umberto I, άρχισε να υπονομεύει την τύχη του θεατρικού συγγραφέα. Ανταποκρινόμενος στη νέα μόδα, επανεμφανίστηκε στο κοινό με ένα Café-chantant, αλλά η χαριστική βολή ήρθε το 1904, όταν ήταν πρωταγωνίστησε άθελά του, σε ένα από τα πιο θορυβώδη θεατρικά γεγονότα της εποχής, που αφορούσε το Il figlio di Iorio (Ο γιος του Ιόριο), μια παρωδία του έργου του Gabriele D'Annunzio, La figlia di Iorio (Η κόρη του Ιόριο). Το έργο του έφερε μια πικρή αποτυχία: ο D'Annunzio τον έσυρε ακόμη και στο δικαστήριο. Η δίκη διήρκεσε τρία χρόνια, από το 1906 έως το 1908. Αν και ο Σκαρπέλλα κέρδισε, έφερε πολλές πικρίες. Υπήρξαν πολλές αρνητικές κριτικές εκείνα τα χρόνια, ειδικά από τον Salvatore Di Giacomo και τον Roberto Bracco . Ο μόνος που τον υπερασπιζόταν ήταν ο Μπενεντέτο Κρότσε.

 Τα τελευταία χρόνια και ο θάνατος 
Το 1909, απογοητευμένος και πικραμένος, αποσύρθηκε από τη σκηνή, αφού είχε συμμετάσχει στην παρωδία La Regina del Mare, που συνέθεσε ο γιος του Βιντσέντσο, στον οποίο ανέθεσε το καθήκον να συνεχίσει την καριέρα του στον ρόλο του Σιοσκιαμόκα. Το 1920 έγραψε ένα δοκίμιο σχετικά με τα καινοτόμα χαρακτηριστικά της τέχνης του Raffaele Viviani .

Πέθανε το 1925, σε ηλικία 72 ετών, και η κηδεία του είχε μεγάλη προσέλευση. αριχεύτηκε και τοποθετήθηκε σε γυάλινο φέρετρο. Σήμερα αναπαύεται στο παρεκκλήσι των οικογενειών De Filippo, Scarpetta και Viviani στο νεκροταφείο της Santa Maria del Pianto στη Νάπολη.

 Σχέσεις και παιδιά 
Στις 16 Μαρτίου 1876, ο Σκαρπέτα παντρεύτηκε την κόρη ενός Ναπολιτάνου εμπόρου, την δεκαοκτάχρονη Ρόζα Ντε Φιλίππο, με την οποία απέκτησε δύο γιους, τον Ντομένικο και τον Βιντσέντζο . Ο Ντομένικο, αν και αναγνωρίστηκε από τον Σκαρπέτα, ήταν πιθανώς γιος προγαμιαίας σχέσης μεταξύ της Ρόζας και του βασιλιά Βιτόριο Εμανουέλε Β'  .

Από τη σχέση του με τη δασκάλα μουσικής Φραντσέσκα Τζανέτι απέκτησε τη Μαρία, την οποία αργότερα υιοθέτησε.

Από τη σχέση του με τη Λουίζα Ντε Φιλίππο, ανιψιά της συζύγου του Ρόζα, απέκτησε την Ανουντσιάτα (Τιτίνα), τον Εντουάρντο και τον Τζουζέπε (Πεπίνο) .

Από τη σχέση του με την Άννα Ντε Φιλίππο, ετεροθαλή αδελφή της συζύγου του Ρόζα , απέκτησε τον Ερνέστο Μουρόλο (αναγνωρισμένο από τον Βιντσέντσο Μουρόλο και τη Μαρία Παλούμπο και πατέρα του μουσικού Ρομπέρτο Μουρόλο ), τον Εντουάρντο (σκηνικό όνομα Εντουάρντο Πασαρέλι ) και τον Πασκουάλε.

 Καλλιτεχνική κληρονομιά 
Οι κωμωδίες του έχουν αναβιώσει πολλές φορές και συχνά βρίσκονται στο προσκήνιο. Εκτός από τον γιο του Βιντσέντζο, άλλοι διάσημοι Ναπολιτάνοι ηθοποιοί, όπως οι De Filippo, ο Τότο και οι αδελφοί Άλντο και Κάρλο Τζιουφρέ, έπαιξαν επίσης τις λαμπρές κωμωδίες του. Αρκετές ταινίες με τα θεατρικά του έργα γυρίστηκαν στη μεγάλη οθόνη, καθώς και τρεις εκδοχές του αριστουργήματός του Φτώχεια και Ευγένεια (Miseria e nobiltà).

Ορισμένα επεισόδια της ζωής του εξιστορούνται σε δύο ταινίες του 2021, το Qui rido io, σε σκηνοθεσία Mario Martone, και το I fratelli De Filippo, σε σκηνοθεσία Sergio Rubini .

 Έργα 

 1875 - Gelusia ovvero Ammore spusalizio e gelusia
 1876 - Ov'è mammà?
 1876 - Na commedia 'e tre atte
 1876 - Quinnice solde so' cchiù assaie de seimilalire
 1876 - È buscia o verità?
 1877 - Felice maestro di callegrafia ovvero Lu curaggio de nu pompiere napulitano
 1879 - Feliciello e Feliciella
 1879 - Lo testamento de Parasacco
 1879 - La collana d'oro
 1880 - L'Accademia disturbata
 1880 - Le treccia dell'Imperatore
 1880 - La Presentazione de 'na compagnia ovvero Felice direttore di compagnia
 1880 - Tetillo (da Bébé di Alfred Hennequin)
 1880 - Mettiteve a fa l'ammore cu me! (da Fatemi la corte di Salvestri)
 1880 - Li Piscivinnole napulitane
 1880 - Tric Trac (da  Tric Trac di Guarino)
 1880 - Lu pescecane
 1880 - Nu zio ciuccio e 'nu nepote scemo (da Il finto medico di F. Cerlone)
 1880 - Duje marite 'mbrugliune (da Les dominos roses di A. Hennequin e A. Delacour)
 1880 - Bazzicotto
 1880 - Il non plus ultra della disperazione ovvero La Battaglia del Rigoletto.
 1881 - O Scarfalietto (da La Boule di Meilhac e Halévy)
 1881 - Vi' che m'ha fatto frateme
 1881 - Tetillo 'nzurato
 1881 - Le Bravure di Don Felice
 1881 - La posta in quarta pagina
 1881 - Tre pecore viziose
 1881 - L'amico 'e papà
 1881 - No pasticcio
 1881 - La casa numero sette
 1882 - Il romanzo di un farmacista povero
 1882 - A fortuna 'e Feliciello
 1882 - Nun la trovo a mmaretà
 1882 - La nutriccia
 1882 - Fifì
 1882 - No quartino a lu quinto piano
 1882 - Na commedia a vapore
 1883 - Nu frongillo cecato 1883 - Amore e polenta 1883 - Na paglia 'e Firenze 1883 - Na Jurnata de paura 1883 - Na tombola 'e duemila lire 1883 - Nu buono giuvinotto 1883 - S'ha da dì o no? 1883 - La signorina Piripipì 1883 - Nu casino sotto a lu Vesuvio 1884 - Na capa sciacquata 1884 - La calamita 1884 - Nu brutto difetto 1884 - Na matassa 'mbrugliata 1885 - Na società 'e marite 1885 - Un'agenzia di matrimoni 1885 - Li nepute de lu sinneco (da Le Droit d'un aîné di Paul Burani)
 1885 - Lu marito de Nannina (da 115, rue Pigalle di Alexandre Bisson)
 1886 - O viaggio 'e nozze 1887 - Nu bastone 'e fuoco 1888 - Miseria e nobiltà 1888 - Nu turco napulitano (da Le Parisien di A. Hennequin)
 1889 - Lu miedeco de li femmene ovvero Il dottor Suricillo 1889 - 'Na Santarella (da Mam'zelle Nitouche, di Henri Meilhac e Albert Millaud)
 1889 - Girolino e Pirolé 1890 - Pazzie di Carnevale (da Le Metamorfosi di Pulcinella (Scenario dell'Arte) di Antonio Petito)
 1890 - Il Matrimonio di stella 1890 - Casà Bignè 1890 - Na stampa e doje figure 1891 - Il capitano Saetta 1892 - Guerra agli uomini 1892 - Cocò 1893 - Na mugliera scurnosa 1893 - Lu Cafè Chantant 1893 - Li cafune a Napule 1893 - Lily e Mimì 1894 - Nu ministro mmiezzo a li guaie (da I fastidi d'un grand om commedia in lingua piemontese di Eraldo Baretti)
 1894 - Li mariuole ovvero La Contessa tre cape 1894 - Farfariello 1894 - Tre cazune furtunate 1895 - Na bona guagliona 1895 - La casa vecchia 1896 - La Bohème 1896 - I tre soci 1896 - L'albergo del silenzio 1897 - Le due stelle 1897 - Casa Pipiton 1897 - La belle sciantose 1897 - Zetiallo, vidovo e nzurato 1897 - '''Na mascatura inglese
 1898 - Nina Boné
 1898 - Nu cane bastardo
 1899 - Madama Ficcarelli
 1899 - Na creatura sperduta 1899 - La pupa mobile 1899 - '''A cammerera nova
 1899 - Duje chiapparielle
 1899 - Na figliola romantica
 1900 - A figlia 'e don Gennaro
 1900 - A nanassa
 1901 - Cane e gatte
 1901 - Tutti in viaggio
 1901 - Il debutto di Gemma
 1902 - Carcere e matrimonio
 1902 - A Mosca
 1902 - Madama Rollé
 1902 - Madama Sangenella
 1902 - O balcone 'e Rusinella
 1903 - Na mugliera africana
 1903 - Nu figlio a pusticcio
 1903 - Il processo fiaschella
 1903 - Li mmale lengue
 1904 - 'Nu core d'angelo
 1904 - Il figlio di Iorio
 1905 - La geisha
 1907 - Na mugliera zetella
 1907 - Na brutta pazzia
 1908 - O miedeco d'e pazze
 1909 - La coda del diavolo
 1915 - Tre epoche
 1923 - Nu disastro ferroviario
 1924 - Woronoff
Με την ευκαιρία της εκατοστής επετείου από τον θάνατο του Σκαρπέτα, έχει προγραμματιστεί η έκδοση 60 αδημοσίευτων κωμωδιών.

 Φιλμογραφία 

 Ταινίες βασισμένες στα θεατρικά του έργα 

 Tutto per mio fratello! Τα πάντα για τον αδερφό μου! (1911), βασισμένο στην κωμωδία Vi' che m'ha fatto Frateme (1881)
 Miseria e nobiltà,Φτώχεια και Ευγένεια, σκηνοθεσία Ενρίκο Γκουαζόνι (1914), βασισμένο στην ομώνυμη κωμωδία (1888)
 La nutrice Η Τροφός, σε σκηνοθεσία Αλεσάντρο Μπουτέ (1914), βασισμένη στην κωμωδία Η Νοσοκόμα (1882)
 Un antico caffè napoletano Ένα παλιό ναπολιτάνικο καφέ, σκηνοθεσία Τζίνο Ροσέτι (1914), βασισμένο στην κωμωδία Il non plus ultra della disperazione (1880)
 Tre pecore vizioseΤρία Βιτσιόζικα Πρόβατα, σκηνοθεσία Τζίνο Ροσέτι (1915), βασισμένο στην ομώνυμη κωμωδία (1881)
 Lo scaldaletto Ο Θερμαντήρας Κρεβατιού, σκηνοθεσία Τζίνο Ροσέτι (1915), βασισμένο στην κωμωδία Λο Σκαρφαλιέτο (1881)
 Miseria e nobiltà Φτώχεια και Ευγένεια, σκηνοθεσία Κοράντο Ντ'Ερίκο (1940), βασισμένη στην ομώνυμη κωμωδία (1888)
 Ti conosco, mascherina! Σε ξέρω, Μασκαρά! , σε σκηνοθεσία Εντουάρντο Ντε Φιλίππο (1943), βασισμένο στην κωμωδία Το μυθιστόρημα ενός φτωχού φαρμακοποιού Il romanzo di un farmacista povero (1882)
 Sette ore di guai, Επτά Ώρες Ταλαιπωρίας, σκηνοθεσία Βιτόριο Μετς και Μαρτσέλο Μαρκέζι (1951), βασισμένη στην κωμωδία « Na criatura sperduta» (1899)
 Agenzia matrimoniale (film 1952) Πρακτορείο Γνωριμιών, σκηνοθεσία Τζόρτζιο Παστίνα (1952), βασισμένο στην κωμωδία « N agenzia 'e matrimonie» (1885)
 Un turco napoletano Ένας Ναπολιτάνος Τούρκος, σε σκηνοθεσία Μάριο Ματόλι (1953), βασισμένο στην κωμωδία « Nu turco napulitano» (1888)
 Miseria e nobiltà Φτώχεια και Ευγένεια, σκηνοθεσία Μάριο Ματόλι (1954), βασισμένο στην ομώνυμη κωμωδία (1888)
 Il medico dei pazzi Ο Γιατρός των Τρελών, σκηνοθεσία Μάριο Ματόλι (1954), βασισμένη στην κωμωδία « O Miedeco d'e pazze» (1908)

 Ταινίες στις οποίες εμφανίζεται ως χαρακτήρας 

 Qui rido io Εδώ γελάω (2021) του Μάριο Μαρτόνε (τον υποδύεται ο Τόνι Σερβίγιο )
 I fratelli De Filippo Οι Αδελφοί Ντε Φιλίππο (2021) του Σέρτζιο Ρουμπίνι (τον οποίο υποδύεται ο Τζανκάρλο Τζιανίνι )

 Στην τηλεόραση Rai 

 Un figlio a pusticcio, σε σκηνοθεσία Μάριο Μανγκίνι και Πιέτρο Τουρκέτι, που προβλήθηκε στις 7 Ιουλίου 1959 στο Εθνικό Πρόγραμμα . Πρωταγωνιστούν: Elsa Valentini (Bettina); Νέλο Άσκολι (Κάρλο); Τέκλα Σκαράνο (Κοντσέτα); Τζουζέπε Ανατρέλι (Ερρίκος); Ούγκο Ντ'Αλέσιο (Χάπι); Φράνκο Σπορτέλι (Γκαετάνο); Τζίτζι Ρέντερ (Τζορτζ); Μπενίτο Αρτέσι (Οι Σερβιτόροι); Αντόνιο Αλόκα (2ος σερβιτόρος) Salvatore Fabbri (3ος σερβιτόρος); Έλενα Τιλένα (Λουκία); Ροζαλία Μέι (Ροσίνα); Annamaria Ackermann (Teresina); Τζουλιάνα Γκαρτζίουλο (Ζόζο).

 Σημειώσεις 

 Βιβλιογραφία 

 Maria Scarpetta, Felice Sciosciammocca ο πατέρας μου, Νάπολη, Morano, 1950;
 Mario Mangini, Eduardo Scarpetta και η εποχή του ; πρόλογος Eduardo De Filippo, Naples, Montanino, 1961;
 Eduardo De Filippo, Τέσσερις κωμωδίες των Eduardo και Vincenzo Scarpetta, Τορίνο, Einaudi, 1974.
 Εντουάρντο Σκαρπέτα, Πενήντα Χρόνια στη Σκηνή: Αναμνήσεις ; εισαγωγή Renato Carpentieri ; πρόλογος Benedetto Croce, Ρώμη, Savelli, 1982;
 Eduardo Scarpetta, Theatre of Scarpetta, Νάπολη, Bellini, 1990;

 Tiziana Paladini, Scarpetta in a jacket and tie, Naples, Luca Torre, 2000;
 Salvatore Tolino, Μόνιμη ιστορική έκθεση ναπολιτάνικης ποίησης, θεάτρου και τραγουδιού, Istituto Grafico Editoriale Italiano, 1999
 Antonio Pizzo, Scarpetta και Sciosciammocca. Η γέννηση ενός γελωτοποιού, Ρώμη, Μπουλτσόνι, 2009;
 Mariano d'Amora, Ιστορία του Ναπολιτάνικου Δράματος στον Εικοστό Αιώνα, New Castle, Cambridge Publishing Scholars, 2016

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Ιταλοί ηθοποιοί θεάτρου
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις