Πλεονασμός

Πλεονασμός (από το αρχαίο ελληνικό πλεονασμός, που προήλθε από τη λέξη πλέον) είναι μια υπερβολή στη γλωσσική έκφραση, όπως στις φράσεις «μαύρο σκοτάδι», «πάλι ξαναήρθε» ή «τον είδα με τα μάτια μου». Είναι μια μορφή ταυτολογίας με βάση παραδοσιακά ρητορικά κριτήρια. Ο πλεονασμός μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για έμφαση ή επειδή η φράση έχει καθιερωθεί σε μια συγκεκριμένη μορφή. Η ταυτολογία και ο πλεονασμός δεν διαφοροποιούνται σταθερά στη λογοτεχνία.

 Χρήση 
Τις περισσότερες φορές, ο πλεονασμός είναι μια λέξη ή φράση που είναι άχρηστη, κλισέ ή επαναλαμβανόμενη, αλλά μπορεί επίσης να είναι απλώς μια ασυνήθιστη χρήση της γλώσσας. Ο πλεονασμός μπορεί να βοηθά στην επίτευξη ενός συγκεκριμένου γλωσσικού αποτελέσματος, είτε είναι κοινωνικό, ποιητικό είτε λογοτεχνικό. Ενίοτε εξυπηρετεί την ίδια λειτουργία με τη ρητορική επανάληψη - μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει μια ιδέα, μια διαμάχη ή μια ερώτηση, καθιστώντας τη γραφή πιο ξεκάθαρη και πιο κατανοητή. Ίσως η πιο συνηθισμένη χρήση του πλεονασμού είναι η επιθυμία να δοθεί σε κάτι έμφαση. Ένα τέτοιο παράδειγμα φαίνεται στον χαιρετισμό της πρώην Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου σε εκδήλωση για την Ημέρα Μνήμης Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων στις 27.01.2022, όπου χαρκατηρίζει το Ολοκαύτωμα το "πλέον οδυνηρό τραύμα στο σώμα της Ευρώπης". Ο πλεονασμός έγκειται στο ότι κάθε τραύμα είνα εξ οριμού οδυνηρό.

Ο πλεονασμός μπορεί να χρησιμεύσει στην ανίχνευση και διόρθωση σφαλμάτων. Εάν μια λέξη είναι άγνωστη, παρεξηγημένη, κακή ή αν το μέσο επικοινωνίας είναι φτωχό—μια ραδιοφωνική μετάδοση γεμάτη παράσιτα ή ένα μουντζουρωμένο χειρόγραφο— οι πλεοναστικές φράσεις μπορούν να βοηθήσουν στη διασφάλιση της μετάδοσης του νοήματος, ακόμα κι αν κάποιες λέξεις έχουν χαθεί.

 Παγιωμένες εκφράσεις 
Ορισμένες πλεοναστικές φράσεις αποτελούν μέρος του ιδιώματος μιας γλώσσας, όπως η ευχή «καλό Παράδεισο». Είναι τόσο κοινά που η χρήση τους δεν είναι αξιοσημείωτη για τους φυσικούς ομιλητές, αν και σε πολλές περιπτώσεις ο πλεονασμός μπορεί να απορριφθεί χωρίς απώλεια νοήματος.

Όταν εκφράζουν τη δυνατότητα, ορισμένοι ομιλητές της χρησιμοποιούν συχνά δυνητικά πλεοναστικές εκφράσεις όπως θα μπορούσε να είναι πιθανό, όπου και οι δύο όροι (θα μπορούσε και πιθανό) έχουν την ίδια σημασία. Ορισμένες πλεοναστικές εκφράσεις που θεωρούνται λάθη με τη στενή σημασιολογική έννοια χρησιμοποιούνται τόσο συχνά, που έχουν εισχωρήσει στο λεξιλόγιο της γλώσσας.

Ένα παράδειγμα στην ελληνική γλώσσα είναι οι τύποι αποανέκαθεν και απανέκαθεν που είναι πλεοναστικοί (αφού το ανέκαθεν σημαίνει από μόνο του "από πάντα"), αλλά αναφέρονται ως λαϊκοί τύποι σε έγκριτα λεξικά όπως το Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας του Εμμανουήλ Κριαρά.

Ένας ακόμη πλεονασμός που ακούγεται συχνά τα τελευταία χρόνια είναι η αδόκιμη κατασκευή "καλυτερότερος" που σχηματίστηκε ως έμφαση στον τύπο του συγκριτικού βαθμού "καλύτερος", ίσως επειδή ο ορθός τύπος του υπερθετικού "κάλλιστος" είναι σήμερα σπάνιος.

 Επαγγελματική και επιστημονική χρήση 
Ορισμένες πλεοναστικές φράσεις, όταν χρησιμοποιούνται σε επαγγελματικό ή επιστημονικό γραπτό λόγο, ενδέχεται να αντικατοπτρίζουν μια τυποποιημένη χρήση που έχει εξελιχθεί ή ένα νόημα οικείο στους ειδικούς αλλά όχι απαραίτητα σε εκείνους που βρίσκονται εκτός αυτού του κλάδου.

Αρκετά τέτοια παραδείγματα υπάρχουν σε νομικά έγγραφα. Ένα κλασικό παράδειγμα τέτοιας χρήσης στα αγγλικά είναι η αναφορά από τον λόρδο Γουέστμπερι (1864) σε έναν νόμο ως "περιττό και πλεοναστικό".Ex p Gorely, (1864) 4 De G L & S 477. Ένα παράδειγμα πλεοναστικής χρήσης της ελληνικής γλώσσας υπάρχει στις αγωγές (2008) του εισαγγελέα Πρωτοδικών Ρόδου με τις οποίες ζητά να κηρυχθούν οι γάμοι ομοφύλων που τελέστηκαν στο δημαρχείο της Τήλου ""ανυπόστατοι και ανύπαρκτοι".

Αυτό το είδος χρήσης πλεονασμών μπορεί να ευνοείται σε ορισμένα πλαίσια, όπως το νομικό. Ωστόσο, μπορεί να μην ευνοείται όταν χρησιμοποιείται αδικαιολόγητα, ειδικά σε κλάδους όπου η ανακρίβεια μπορεί να προκαλέσει ασάφειες (όπως οι φυσικές επιστήμες).

 Λογοτεχνικές χρήσεις 
Παραδείγματα πλεονασμών από τη λογοτεχνία:

 «σειρὴν χρυσείην ἐξ οὐρανόθεν κρεμάσαντες» (Χρυσήν κρεμάσετ᾽ άλυσον απ᾽ τ᾽ ουρανού την άκρην) — Ιλιάδα (8ος αιώνας π.Χ.), Όμηρος, μετάφραση Ιακώβου Πολυλά
 «Ἦσαν δὲ καὶ γυναῖκες ἀπὸ μακρόθεν θεωροῦσαι» — Κατά Μάρκον Ευαγγέλιον 15,40
 «θα 'μαι συντομολόγος. Ο ευγενής υιός σας    είναι τρελλός· τρελλόν τον λέγω εγώ, διότι,    αν θέλης την πραγματικήν τρέλλαν να ορίσης,    άλλο να ειπής δεν έχεις παρ' ότ' είναι τρέλλα». — Άμλετ (1602, Πράξη 2, Σκηνή 2, Ουίλιαμ Σαίξπηρ, μετάφραση Ιακώβου Πολυλά)
 «Αστροπελέκι μου καλό, για ξαναφέξε πάλι» — Ο Κρητικός (1833-1834), Διονύσιος Σολωμός

 Είδη πλεονασμού 
Υπάρχουν διάφορα είδη πλεονασμού. Κάποια από αυτά είναι τα παρακάτω.

 Δίγλωσσες ταυτολογικές εκφράσεις 
Δίγλωσση ταυτολογική έκφραση είναι μια φράση που συνδυάζει λέξεις που έχουν το ίδιο νόημα σε δύο διαφορετικές γλώσσες.Zuckermann, Ghil'ad (2003), Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew. Palgrave Macmillan. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι "η έρημος Σαχάρα" (από το αραβικό لصحراء, "έρημος"), που στην ουσία της σημαίνει "η έρημος έρημος". Βεβαίως, η χρήση αυτή δεν αποτελεί τυπικά πλεονασμό, αφού στα ελληνικά το "Σαχάρα" δεν έχει αυτή τη σημασία.

Αντίστοιχα, η αρχαία ελληνική φράση "οἱ πολλοί" που χρησιμοποιείται και σήμερα με την έννοια του πλήθους υπάρχει στο αγγλικό λεξιλόγιο ως μεταγραφή με τη μορδή "the hoi polloi", είναι ένα παράδειγμα δίγλωσσης ταυτολογικής έκφρασης, εφόσον τα the και hoi (οἱ) είναι το οριστικό άρθρο σε δύο διαφορετικές γλώσσες.

 Συντακτικός πλεονασμός 
Συντακτικός πλεονασμός εμφανίζεται όταν η γραμματική μιας γλώσσας καθιστά ορισμένες λειτουργικές λέξεις προαιρετικές, αλλά αυτές δεν παραλείπονται. Για παράδειγμα, στην πρόταση "Εγώ σ' αγαπώ", η χρήση της προσωπικής αντωνυμίας "εγώ" δεν υποχρεωτική από συντακτικής πλευράς, καθώς το πρώτο πρόσωπο δηλώνεται από τον κλιτικό τύπο του ρήματος "αγαπώ". Αυτή η αντωνυμία είναι γνωστή με τον γλωσσολογικό όρο πλεονακτική αντωνυμία.

Ο συντακτικός πλεονασμός αποτελεί σημαντικό φαινόμενο για  τη θεωρητική γλωσσολογία.

 Σημασιολογικός πλεονασμός 
Ο σημασιολογικός πλεονασμός είναι ένα ζήτημα περισσότερο ύφους και χρήσης παρά γραμματικής.Evans, Bergen, Evans, Cor Nelia, and others, (1957), A dictionary of contemporary American usage, Random House Αποτελεί το πιο συχνό είδος πλεονασμού. Ακολουθούν κάποια παραδείγματα:

 "Δωρεάν δώρο" (το δώρο είναι εξ ορισμού δωρεάν).
 O μεγάλος φιλικός γίγαντας, τίτλος ταινίας του Στίβεν Σπίλμπεργκ που βασίκζεται το ομότιτλο μυθιστόρημα του Ρόαλντ Νταλ (οι γίγαντες είναι εξ ορισμού μεγάλοι).
 "Επιστρέφω πίσω"
 "Σηκώνομαι πάνω"
 "Αυτός ο συγκεκριμένος"
 "Μελλοντικά σχέδια"

 Ακρωνύμια 
Τα ακρωνύμια ενδέχεται επίσης να αποτελέσουν τη βάση για πλεονασμούς. Στα παραδείγματα που ακολουθούν, η λέξη μετά το ακρωνύμιο επαναλαμβάνει μια λέξη που περιέχεται στο ακρωνύμιο αυτό. Στα παρακάτω παραδείγματα, μέσα σε παρένθεση παρατίθεται η ανεπτυγμένη μορφή του ακρωνυμίου:

 "μηχανή ΑΤΜ" (Αυτόματη Ταμειακή Μηχανή)
 "αριθμός ΑΜΚΑ" (Αριθμός Μητρώου Κοινωνικής Ασφάλισης)
 "αριθμός ΑΦΜ" (Αριθμός Φορολογικού Μητρώου)
 "εταιρεία ΕΠΕ", "εταιρεία ΙΚΕ" (Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης, Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία)
 "ανώτατα ΑΕΙ" (Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα)
 "άτομα ΑμεΑ (Άτομα με Αναπηρία)
 "πανεπιστήμιο του ΟΠΑ" (Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών)
 "συνομοσπονδία της ΓΣΕΕ" (Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας)
 "έκθεση της ΔΕΘ" (Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης)

 Δείτε επίσης 

 Αμφισημία
 Αναδίπλωση

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 


 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Γλωσσολογία
Κατηγορία:Σημασιολογία
Κατηγορία:Συντακτικό
Κατηγορία:Ρητορική
Κατηγορία:Τρόπος του λέγειν