Ειδησεογραφικός Γραμματισμός

Ο ειδησεογραφικός γραμματισμός αποτελεί την ικανότητα του ατόμου να εντοπίζει, να αναλύει, να αξιολογεί και να κατανοεί κριτικά τις ειδήσεις και τις πληροφορίες που διακινούνται από τα μέσα ενημέρωσης. Η ανάπτυξή του αναγνωρίζεται ως θεμελιώδης για την ενίσχυση της πολιτειότητας, την προστασία από την παραπληροφόρηση και την ενεργό δημοκρατική συμμετοχή. Ως βασικός πυλώνας του ψηφιακού γραμματισμού και του γραμματισμού στα μέσα, προωθείται διεθνώς από οργανισμούς όπως η UNESCO και η Ευρωπαϊκή Ένωση.

 Ορισμός και Περιεχόμενο 

 Γενικός Ορισμός 
Η έννοια των «ειδήσεων» παρουσιάζει πολυσημία, καθώς ερμηνεύεται διαφορετικά ανάλογα με το άτομο και το πλαίσιο. Οι ειδήσεις δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τη δημοσιογραφία· η τελευταία ορίζεται ως ένα σύνολο επαγγελματικών πρακτικών συλλογής, επαλήθευσης και παρουσίασης πληροφοριών με στόχο την αναπαράσταση της πραγματικότητας προς όφελος του κοινού. Ωστόσο, ο ορισμός των «ειδήσεων» είναι ευρύτερος της δημοσιογραφίας, και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διευρύνουν περαιτέρω αυτόν τον ορισμό, συμπεριλαμβάνοντας ποικίλους ισχυρισμούς, ιστορίες και πληροφορίες σχετικά με τα δημόσια πράγματα. Σε αυτό το υβριδικό περιβάλλον των μέσων ενημέρωσης, η έμφαση στους ορισμούς των «ειδήσεων» από την πλευρά του κοινού, έναντι των ορισμών που βασίζονται σε επαγγελματικές δημοσιογραφικές νόρμες, κερδίζει έδαφος στην επιστημονική κοινότητα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ειδησεογραφικός γραμματισμός αναφέρεται στην ικανότητα πρόσβασης, ανάλυσης, αξιολόγησης και επικοινωνίας μηνυμάτων σε μια ευρεία ποικιλία μορφών, ενώ αποτελεί μια βασική δεξιότητα "επιβίωσης" στον 21οαιώναPartnership for 21st Century Skills. Learning for the 21st Century: A Report and Mile Guide for21st Century Skills. Washington, D.C.: 21st Century Skills, 2003. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED480035.pdf. Αποτελεί επιμέρους μορφή του πληροφοριακού και ψηφιακού γραμματισμού και επικεντρώνεται στην ανάπτυξη δεξιοτήτων κατανόησης και αξιολόγησης του ειδησεογραφικού περιεχομένου. Η έννοια διαμορφώθηκε κυρίως κατά τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, σε ένα περιβάλλον αυξημένης διάχυσης πληροφορίας μέσω διαδικτύου και μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αφορμή αποτέλεσαν φαινόμενα όπως η παραπληροφόρηση, οι ψευδείς ειδήσεις (fake news) και η μείωση της εμπιστοσύνης στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Εκτός από την κριτική αξιολόγηση του περιεχομένου, ο ειδησεογραφικός γραμματισμός προϋποθέτει και κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η δημοσιογραφία, και πώς συγκεντρώνονται, επαληθεύονται και δημοσιοποιούνται οι πληροφορίες.

 Κριτική Σκέψη και Διάκριση Γεγονότων - Απόψεων 
Κεντρικά στοιχεία του ειδησεογραφικού γραμματισμού είναι η ικανότητα διάκρισης μεταξύ γεγονότων και απόψεων, η αναγνώριση του είδους και της αξιοπιστίας των πηγών, καθώς και η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο μπορεί να διαμορφωθεί ή να παραποιηθεί η είδηση. Ο γραμματισμός αυτός δεν στοχεύει μόνο στη δεξιότητα κατανάλωσης ειδήσεων, αλλά και στην ενδυνάμωση της κριτικής σκέψης, έτσι ώστε οι πολίτες να μπορούν να εντοπίζουν μεθόδους χειραγώγησης, προκαταλήψεις ή ψευδή στοιχεία στο περιεχόμενο που διακινούν τα μέσα.

Επομένως, ο ειδησεογραφικός γραμματισμός αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο για τη διαμόρφωση ενεργών και ενημερωμένων πολιτών, ικανών να αντιλαμβάνονται το πλαίσιο και τις προθέσεις πίσω από κάθε είδηση, να αξιολογούν την εγκυρότητα των πληροφοριών και να αναγνωρίζουν τις επιδράσεις της ενημέρωσης στη δημοκρατική διαδικασία.

 Επίπεδα επάρκειας στον Ειδησεογραφικό Γραμματισμό 
Η σημασία της αξιολόγησης και της μέτρησης του ειδησεογραφικού γραμματισμού είναι κρίσιμη για την κατανόηση του επιπέδου ετοιμότητας των πολιτών στην ψηφιακή εποχή. Η αξιολόγηση αυτή επιτρέπει τον εντοπισμό αδυναμιών και κενών στις δεξιότητες των πολιτών, καθώς και τον σχεδιασμό στοχευμένων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων. Μέσω της παρακολούθησης της προόδου, μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι προσπάθειες για την ανάπτυξη του ειδησεογραφικού γραμματισμού είναι αποτελεσματικές και ανταποκρίνονται στις ανάγκες της κοινωνίας. Η μέτρηση του ειδησεογραφικού γραμματισμού παρέχει επίσης τη δυνατότητα για συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών ομάδων πληθυσμού και χωρών, επιτρέποντας την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και την προώθηση της συνεργασίας σε διεθνές επίπεδο.

Για να κατανοηθεί καλύτερα το εύρος και η πολυπλοκότητα του ειδησεογραφικού γραμματισμού, χρήσιμο είναι να εξεταστεί η έννοια της «δεξιότητας», όπως χρησιμοποιείται στο πλαίσιο του προτύπου δεξιοτήτων για τον Γραμματισμό στα Μέσα και την Πληροφορία (MIL). Ο παρακάτω πίνακας που δημοσιεύθηκε από την UNESCO αποτυπώνει τις βασικές διαβαθμίσεις επάρκειας στον ειδησεογραφικό, πληροφοριακό και ψηφιακό γραμματισμό, παρουσιάζοντας τις γνώσεις και δεξιότητες που αντιστοιχούν σε κάθε στάδιο. Η κατηγοριοποίηση αυτή επιτρέπει την αξιολόγηση των δεξιοτήτων, αλλά και τον σχεδιασμό στοχευμένων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων.
ΘέμαΘεματική ΕνότηταΈνα άτομο με γραμματισμό στα μέσα και την πληροφορία είναι σε θέση να:1. Αναγνώριση της ανάγκης, αναζήτηση, πρόσβαση και ανάκτηση πληροφορίας και περιεχομένου μέσων1.1 Ορισμός και διατύπωση της ανάγκης για πληροφορία1. Καθορίζει και διατυπώνει τη φύση, τον ρόλο και την έκταση της πληροφορίας και του περιεχομένου μέσων αξιοποιώντας ποικιλία πηγών.1.2 Αναζήτηση και εντοπισμός πληροφορίας και περιεχομένου μέσων2. Αναζητά και εντοπίζει πληροφορίες και περιεχόμενο μέσων.1.3 Πρόσβαση σε πληροφορίες, περιεχόμενο μέσων και παρόχους3. Αποκτά πρόσβαση στις απαραίτητες πληροφορίες και στο περιεχόμενο μέσων με αποτελεσματικό, αποδοτικό και ηθικό τρόπο, καθώς και στους αντίστοιχους παρόχους.1.4 Ανάκτηση και προσωρινή αποθήκευση πληροφοριών και περιεχομένου μέσων4. Ανακτά και διατηρεί προσωρινά πληροφορίες και περιεχόμενο μέσων χρησιμοποιώντας ποικίλες μεθόδους και εργαλεία.2. Κατανόηση, αξιολόγηση και εκτίμηση της πληροφορίας και των μέσων2.1 Κατανόηση της πληροφορίας και των μέσων5. Κατανοεί τη σημασία των παρόχων πληροφορίας και μέσων στη λειτουργία της κοινωνίας.2.2 Αξιολόγηση της πληροφορίας, του περιεχομένου μέσων και των παρόχων6. Αξιολογεί, αναλύει, συγκρίνει και εφαρμόζει βασικά κριτήρια για την εκτίμηση της αντληθείσας πληροφορίας και των πηγών της, καθώς και για τους παρόχους.2.3 Εκτίμηση και αυθεντικοποίηση πληροφορίας και μέσων7. Εκτιμά και πιστοποιεί την αυθεντικότητα της πληροφορίας και του περιεχομένου μέσων, καθώς και των πηγών τους.2.4 Οργάνωση της πληροφορίας και του περιεχομένου μέσων8. Συνθέτει και οργανώνει τις συγκεντρωθείσες πληροφορίες και το περιεχόμενο μέσων.3. Δημιουργία, αξιοποίηση και παρακολούθηση πληροφορίας και περιεχομένου μέσων3.1 Δημιουργία γνώσης και δημιουργικής έκφρασης9. Παράγει νέα πληροφορία, περιεχόμενο μέσων ή γνώση για συγκεκριμένο σκοπό με καινοτόμο, δημιουργικό και ηθικό τρόπο.3.2 Επικοινωνία πληροφορίας, περιεχομένου μέσων και γνώσης με ηθικό και αποτελεσματικό τρόπο10. Επικοινωνεί πληροφορίες, περιεχόμενο μέσων και γνώση με νόμιμο, ηθικό και αποτελεσματικό τρόπο μέσω κατάλληλων διαύλων και εργαλείων.3.3 Συμμετοχή σε κοινωνικές και δημόσιες δραστηριότητες ως ενεργός πολίτης11. Εμπλέκεται με παρόχους πληροφορίας και μέσων για προσωπική έκφραση, διαπολιτισμικό διάλογο και δημοκρατική συμμετοχή με ηθικό, αποτελεσματικό και αποδοτικό τρόπο.3.4 Παρακολούθηση της επίδρασης της πληροφορίας, του περιεχομένου και των παρόχων12. Παρακολουθεί την επίδραση των παραγόμενων και διανεμόμενων πληροφοριών, του περιεχομένου μέσων και της γνώσης, καθώς και τη χρήση υπαρχόντων παρόχων πληροφορίας και μέσων.
Η ανάπτυξη δεξιοτήτων στα διάφορα επίπεδα του ειδησεογραφικού γραμματισμού συνδέεται άμεσα με την ικανότητα αναγνώρισης και αντιμετώπισης του παραπλανητικού περιεχομένου. Τα υψηλότερα επίπεδα επάρκειας, όπως αυτά που περιγράφονται στον προηγούμενο πίνακα, προϋποθέτουν την ικανότητα κριτικής ανάλυσης και αξιολόγησης των πηγών και των πληροφοριών. Καθώς αναπτύσσονται αυτές τις δεξιότητες, αναπτύσσεται παράλληλα η ικανότητα αναγνώρισης και αμφισβήτησης διαφόρων μορφών παραπλανητικού περιεχομένου, όπως οι ψευδείς ειδήσεις, η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα. Η κατανόηση των διαφόρων μορφών παραπλανητικού περιεχομένου αποτελεί, επομένως, ένα βασικό στοιχείο του ειδησεογραφικού γραμματισμού, καθώς επιτρέπει στους πολίτες να προστατεύονται από την χειραγώγηση και να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις

 Αναγνώριση παραπλανητικού περιεχομένου 
Με βάση τον ορισμό του, ο ειδησεογραφικός γραμματισμός δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση της αξιοπιστίας μιας είδησης, αλλά περιλαμβάνει ένα σύνολο γνώσεων, δεξιοτήτων και στάσεων που επιτρέπουν την αναγνώριση των ποικίλων μορφών παραπλανητικού περιεχομένου που κυκλοφορούν στο δημόσιο πεδίο. Πέρα από τις ψευδείς ειδήσεις, έχουν εντοπιστεί τουλάχιστον δέκα διακριτές κατηγορίες παραπλανητικής πληροφόρησης, καθεμία με διαφορετικά χαρακτηριστικά, προθέσεις και πιθανές επιπτώσεις. Σύμφωνα με το EAVI – the European Association for Viewers Interests, αυτές περιλαμβάνουν:

 Λάθη, τα οποία προέρχονται από αξιόπιστους οργανισμούς που αναγνωρίζουν και διορθώνουν τις παραλείψεις τους.
 Παραπλανητικό περιεχόμενο, όπου ο τίτλος, οι λεζάντες ή οι εικόνες δεν αντιστοιχούν με την πληροφορία.
 Παραποιημένο ή πλαστό περιεχόμενο, όπως αλλοιωμένα στατιστικά, φωτογραφίες ή βίντεο.
 Σατιρικό περιεχόμενο ή hoaxes, που μπορεί να εκληφθούν ως αληθινές ειδήσεις.
 Θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες απορρίπτουν τις καθιερωμένες επιστημονικές ή δημοσιογραφικές αρχές.
 Οπαδικό περιεχόμενο, που παρουσιάζει τα γεγονότα με τρόπο που ενισχύει ένα συγκεκριμένο αφήγημα.
 Ψευδοεπιστημονικά αφηγήματα, τα οποία διαστρεβλώνουν επιστημονικά δεδομένα για να υποστηρίξουν ανυπόστατους ισχυρισμούς.
 Προπαγανδιστικό υλικό, που προωθεί απόψεις μέσα από συγκινησιακά φορτισμένο περιεχόμενο.
 Πληρωμένο περιεχόμενο, όπως άρθρα που μοιάζουν με ειδήσεις αλλά αποτελούν διαφήμιση.
 Clickbait, δηλαδή εντυπωσιακοί τίτλοι που στόχο έχουν την προσέλκυση επισκεψιμότητας χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο.

Η κατανόηση αυτών των τύπων περιεχομένου αποτελεί βασικό στόχο του ειδησεογραφικού γραμματισμού, καθώς ενισχύει την ικανότητα αναγνώρισης, αμφισβήτησης και απόρριψης περιεχομένου που μπορεί να έχει σημαντικό κοινωνικό, πολιτικό ή οικονομικό αντίκτυπο.

 Παραπομπές