Ισλαμική επέκταση

Η ισλαμική επέκταση αναφέρεται στις αραβικές κατακτήσεις από τα μέσα της δεκαετίας του 630 και μετά και στην επακόλουθη επέκταση του Ισλάμ μέχρι τον 8ο αιώνα. Η αρχή της ισλαμικής επέκτασης συχνά θεωρείται και το τέλος της αρχαιότητας.

Τη δεκαετία του 630, οι Άραβες άρχισαν να επιτίθενται στην Ανατολική Ρωμαϊκή και Βυζαντινή Αυτοκρατορία και στην Νεοπερσική Αυτοκρατορία των Σασσανιδών, με τις δύο μεγάλες δυνάμεις της ύστερης αρχαιότητας να έχουν αποδυναμωθεί σοβαρά από έναν μακρύ πόλεμο μεταξύ τους. Οι Βυζαντινοί έχασαν την Παλαιστίνη και τη Συρία από τους Άραβες το 636, την Αίγυπτο το 640/42 και ολόκληρη τη Βόρεια Αφρική το 698. Ενώ οι Βυζαντινοί κατάφεραν να διατηρήσουν μια εναπομείνασα αυτοκρατορία με επίκεντρο τη Μικρά Ασία και τα Βαλκάνια, η Αυτοκρατορία των Σασσανιδών κατέρρευσε το 651. Τις επόμενες δεκαετίες, οι Άραβες εξαπέλυσαν και ναυτικές επιθέσεις. Στις αρχές του 8ου αιώνα, κατέκτησαν το Βασίλειο των Βησιγότθων στην Ιβηρική Χερσόνησο και προέλασαν ανατολικά στην Κεντρική Ασία.

Αρκετές πόλεις παραδόθηκαν στους νέους ηγεμόνες, συχνά χωρίς μάχη ή μετά από διαπραγματεύσεις. Στους Ζωροαστριστές και στους Χριστιανούς και Εβραίους που θεωρούνταν «Λαοί της Βίβλου» επιτρεπόταν να διατηρήσουν την πίστη τους, αλλά έπρεπε να πληρώνουν ειδικούς φόρους και να αποδέχονται περιορισμούς στην θρησκευτική πρακτική. Ο εξισλαμισμός των κατακτημένων εδαφών προχώρησε με διαφορετικούς ρυθμούς και αρχικά ήταν μάλλον αργός. Ακόμα και 300 χρόνια μετά τη στρατιωτική κατάκτηση, οι Μουσουλμάνοι δεν αποτελούσαν πλειοψηφία σε πολλά μέρη της αυτοκρατορίας.

Η αραβική προέλαση τελικά αναχαιτίστηκε στα ανατολικά από τους Βυζαντινούς, ενώ οι Άραβες στα δυτικά πραγματοποίησαν μόνο μικρές εισβολές στην Αυτοκρατορία των Φράγκων. Αυτό σηματοδότησε την έναρξη της συνεχιζόμενης διαίρεσης της Ευρώπης και της Μεσογείου σε ένα ισλαμικό και ένα χριστιανικό τμήμα στις αρχές του Μεσαίωνα, το οποίο με τη σειρά του χωρίστηκε σε ένα λατινικό δυτικό και ένα ελληνικό ανατολικό τμήμα, κυριαρχούμενο από το Βυζάντιο.μικρογραφία|Η ισλαμική επέκταση μέχρι το 750.|κέντρο|550x550εσ

 Αρχική κατάσταση 
Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ το 632 μ.Χ., η ισλαμική σφαίρα επιρροής επεκτάθηκε στην Αραβική Χερσόνησο,Siehe Lutz Berger: Die Entstehung des Islam. Die ersten hundert Jahre. München 2016, S. 112ff.; W. Montgomery Watt: Muhammad at Medina. Oxford 1962, S. 78–151; Elias Shoufani: Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia. Toronto 1973. S. 10–48. των οποίων οι περιφερειακές περιοχές βρίσκονταν σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Αυτοκρατορίας των Σασσανιδών.

Αυτές οι δύο μεγάλες δυνάμεις της ύστερης αρχαιότητας βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό σε αραβικές φυλές για την άμυνα των συνόρων τους. Ωστόσο, ο Σασσανίδης βασιλιάς Χοσρόης Β΄ είχε ήδη καταστρέψει την Αυτοκρατορία των Λαχμιδών, της οποίας η πρωτεύουσα ήταν η Αλ-Χίρα στο σημερινό νότιο Ιράκ, γύρω στο 602. Από τον 5ο αιώνα, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στους εν μέρει χριστιανούς Άραβες Γασσανίδες, οι οποίοι κυβερνούσαν νότια της Δαμασκού.

Όταν πέθανε ο Μωάμεθ, ξέσπασαν εμφύλιες συγκρούσεις (πόλεμοι της Αποστασίας) μεταξύ των Μουσουλμάνων Αράβων,Lutz Berger: Die Entstehung des Islam. Die ersten hundert Jahre. München 2016, S. 136 ff. αφού πολλές φυλές πίστευαν ότι έπρεπε να υποτάσσονται μόνο στον ίδιο τον Προφήτη. Ο πρώτος χαλίφης, Αμπού Μπακρ, αποφάσισε να συνεχίσει να διεκδικεί την ηγεσία όχι μόνο σε θρησκευτικό αλλά και σε πολιτικό επίπεδο, υποτάσσοντας τους αντιφρονούντες στρατιωτικά. Ταυτόχρονα, οι Άραβες αναζήτησαν νέους, κοινούς εχθρούς. Οι Άραβες είχαν ήδη πραγματοποιήσει επιδρομές και λεηλασίες πολύ πριν. Οι επακόλουθες κατακτήσεις κατά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Περσίας υποκινούνταν από θρησκευτικά, οικονομικά και εσωτερικά πολιτικά κίνητρα.

Η αραβική κατάκτηση ευνοήθηκε κυρίως από την ασυνήθιστη αδυναμία των αντιπάλων τους εκείνη την εποχή: τόσο η Βυζαντινή Αυτοκρατορία όσο και η Περσία είχαν εξαντληθεί πλήρως από έναν μακροχρόνιο πόλεμο που διήρκεσε από το 602/603 έως το 628/629 και είχε εξαντλήσει όλους τους πόρους τους,James Howard-Johnston: The Last Great War of Antiquity. Oxford 2021. ειδικά επειδή και οι δύο δυνάμεις είχαν προηγουμένως διεξάγει πόλεμο μεταξύ τους επανειλημμένα τον 6ο αιώνα (βλ. Ρωμαιοπερσικοί Πόλεμοι).Vgl. etwa Lutz Berger: Die Entstehung des Islam. Die ersten hundert Jahre. München 2016, S. 71 ff. Και οι δύο αυτοκρατορίες ήταν πλήρως επικεντρωμένες η μία στην άλλη και στρατιωτικά απροετοίμαστες για μια επίθεση από τους Άραβες. Λίγο πριν από τον θάνατο του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Ηράκλειου (610 έως 641), ο οποίος μόλις είχε νικήσει τους Σασσανίδες και έτσι είχε σώσει για άλλη μια φορά την αυτοκρατορία,Zum Perserkrieg und den Folgen vgl. Walter E. Kaegi: Heraclius. Cambridge 2003, S. 100 ff. η αραβο-ισλαμική επέκταση εισήλθε στην κύρια φάση της.Eine allgemeine und wichtige Gesamtdarstellung zur Lage des Oströmischen Reiches im 7. Jahrhundert hat Haldon vorgelegt: John Haldon: Byzantium in the Seventh Century. 2. Aufl. Cambridge 1997; zur Lage des Reichs siehe auch Theresia Raum: Szenen eines Überlebenskampfes. Akteure und Handlungsspielräume im Imperium Romanum 610–630. Stuttgart 2021. Zur Ausgangslage bei Beginn der Expansion vgl. zusammenfassend Robert G. Hoyland: In God’s Path. The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire. Oxford 2015, S. 8 ff.

 Ισλαμική επέκταση 

 Αραβική κατάκτηση των βυζαντινών εδαφών 

 Η έναρξη των αραβικών επιθέσεων 
μικρογραφία|300x300εσ|Σόλιδος του Ηρακλείου με τους γιους του Κωνσταντίνο Γ΄ και Ηρακλεωνά.
Ήδη από το 629, ένας ισλαμο-αραβικόςZu beachten ist, dass es sich hierbei um eine Vereinfachung handelt: Weder waren die Angreifer ausschließlich Araber, noch handelte es sich ausschließlich um Anhänger Mohammeds; vgl. Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 5. στρατός εισέβαλε στην Παλαιστίνη, αλλά ηττήθηκε από τα στρατεύματα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη Μούτα (σημερινή Ιορδανία) τον Σεπτέμβριο.Walter E. Kaegi: Heraclius. Cambridge 2003, S. 231; Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 71–74. Δεδομένου ότι αυτή φαινόταν να είναι μια σχετικά μικρή προέλαση, δεν προκάλεσε ιδιαίτερη ανησυχία στους Βυζαντινούς. Πράγματι, ο αυτοκράτορας Ηράκλειος και οι σύμβουλοί του αρχικά φαίνεται να υποτίμησαν τον κίνδυνο.Walter E. Kaegi: Heraclius. Cambridge 2003, S. 233 ff. Ωστόσο, στα τέλη του 633/αρχές του 634, ένας αραβικός στρατός προέλασε στην Παλαιστίνη και στη Συρία (βλ. επίσης Ισλαμική κατάκτηση του Λεβάντε). Ο Ηράκλειος ανέθεσε την άμυνα (όπως και πριν) σε ορισμένους από τους στρατηγούς του και φαίνεται ότι αρχικά έπαιξε με τον χρόνο για να συγκεντρώσει περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους επιτιθέμενους και τη νέα θρησκεία. Η πιθανώς επιδεινούμενη υγεία του μπορεί να έπαιξε επίσης κάποιο ρόλο.Vgl. Walter E. Kaegi: Heraclius. Cambridge 2003, S. 237 f.

Τα γεγονότα που ακολουθούν μπορούν να αναπαρασταθούν από την μερικές φορές αρκετά πλούσια, αλλά συχνά προβληματική, ισλαμική ιστοριογραφία (αν και τα σχετικά σωζόμενα έργα δεν γράφτηκαν μέχρι τον 9ο αιώνα) και μεμονωμένες χριστιανικές πηγές. Το γεγονός είναι, ωστόσο, ότι η πρώιμη φάση της επέκτασης είναι ελάχιστα τεκμηριωμένη. Επιπλέον, η ακριβής χρονολόγηση, τα αριθμητικά δεδομένα και άλλα λεπτομερή ερωτήματα είναι συχνά μάλλον αβέβαια, και πρόσφατη έρευνα έχει αμφισβητήσει το κατά πόσον μπορεί κανείς να μιλήσει ήδη για το Ισλάμ ως ξεχωριστή θρησκεία σε αυτή την πρώιμη περίοδο.Zu den folgenden Ausführungen siehe allgemein: Lutz Berger: Die Entstehung des Islam. Die ersten hundert Jahre. München 2016, S. 141ff.; Fred Donner: Muhammad and the Believers. Cambridge MA u. a. 2010, S. 106ff.; Fred Donner: The Early Islamic Conquests. Princeton 1981, S. 91ff.; Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 31ff.; Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 66ff.; Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 66ff.; Ralph-Johannes Lilie: Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. München 1976, S. 40 ff.

Τον Φεβρουάριο του 634, οι αραβικές δυνάμεις νίκησαν τους Βυζαντινούς στη Γάζα,Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 42; Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 67 und S. 88 ff. αλλά κατάφεραν να αντέξουν μέχρι τα τέλη του καλοκαιριού του 637. Το 634, οι Βυζαντινοί υπέστησαν δύο ακόμη ήττες στο Ντάθιν και το Ατζνατάιν,Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 67 und S. 88 ff. έτσι ώστε οι αραβικές δυνάμεις να μπορέσουν να προελάσουν σχετικά βαθιά στην Παλαιστίνη και περαιτέρω στη Συρία. Το 635, οι Άραβες κατέκτησαν τη Δαμασκό. Μια συχνά υποτιθέμενη πολιορκία είναι αμφισβητήσιμη, αλλά σε αυτό το πλαίσιο έγινε μια συμβατική συμφωνία παράδοσης.Detailliert dazu Jens Scheiner: Die Eroberung von Damaskus. Quellenkritische Untersuchung zur Historiographie in klassisch-islamischer Zeit. Leiden/Boston 2010. Η συνθηκολόγηση της πόλης της Δαμασκού είχε σκοπό να χρησιμεύσει ως πρότυπο. Οι μεταγενέστεροι κανονισμοί όριζαν ότι ο μη μουσουλμανικός πληθυσμός έπρεπε να πληρώνει κεφαλικό φόρο (τζίζια), αλλά σε αντάλλαγμα απαλλάσσονταν από τους ισλαμικούς φόρους, το ζακάτ και τη σάντακα. Επιπλέον, στους Χριστιανούς και στους Εβραίους δόθηκε περιορισμένη ελευθερία να ασκούν τη θρησκεία τους.

 Το Γιαρμούκ και η κατάκτηση της Συρίας 

Οι Βυζαντινοί, ωστόσο, δεν έμειναν άπραγοι και οργάνωσαν αντεπίθεση. Τον Αύγουστο του 636, οι Άραβες αναγκάστηκαν να εκκενώσουν προσωρινά τη Δαμασκό και τη Χομς (αρχαία Έμεσα).Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 67. Επίσης, τον Αύγουστο του 636, έλαβε χώρα η Μάχη του Γιαρμούκ στη σημερινή Ιορδανία.Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 45f.; Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 112ff.; Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 83–85. Ο μουσουλμανικός στρατός διοικούνταν από δύο σημαντικούς διοικητές: τον Χαλίντ ιμπν αλ-Ουαλίντ και τον Αμπού Ουμπαϊντά ιμπν αλ-Τζαρράχ. Οι λεπτομέρειες των ακόλουθων γεγονότων είναι δύσκολο να επιβεβαιωθούν. Τα βυζαντινά στρατεύματα -ίσως 40.000 άνδρες, αλλά πιθανώς σημαντικά λιγότεροι- ​​υπό τη διοίκηση του Αρμένιου στρατηγού Βαχάν αρχικά αποτελούσαν την πλειοψηφία, αλλά ήταν εξαντλημένοι από την πορεία. Πριν από την πραγματική μάχη, μικρότερες αψιμαχίες πιθανότατα έλαβαν χώρα από τον Ιούλιο του 636. Πιθανολογείται ότι υπήρξε ρήξη μεταξύ του πατρικίου Θεόδωρου και του Βαχάν, ο οποίος στη συνέχεια ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τους Αρμένιους στρατιώτες του στρατού. Σε αυτή τη στιγμή σύγχυσης, οι Μουσουλμάνοι επιτέθηκαν και, παρόλο που οι έκπληκτοι Βυζαντινοί προσπάθησαν να αμυνθούν, ηττήθηκαν μετά από μια σφοδρή μάχη, αφού οι Άραβες είχαν αποκόψει την οδό υποχώρησής τους.Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 46.

Αυτό ουσιαστικά σφράγισε την τύχη της Συρίας και της Παλαιστίνης, η οποία προηγουμένως είχε καθοριστεί από τους Βυζαντινούς Χριστιανούς, αν και οι Βυζαντινοί δεν σταμάτησαν τις μάχες. Προσπάθησαν να εξασφαλίσουν τουλάχιστον τη βόρεια Συρία και τη ρωμαϊκή Μεσοποταμία, αλλά απέτυχαν.Vgl. Walter E. Kaegi: Byzantium and the Early Islamic Conquests. Cambridge 1992, S. 147 ff. Ο αυτοκρατορικός κυβερνήτης της βόρειας Μεσοποταμίας συνειδητοποίησε ότι δεν διέθετε αρκετά στρατεύματα για άμυνα και αρχικά κατάφερε να διαπραγματευτεί ειρήνη φόρου υποτέλειας με τους Άραβες. Ωστόσο, καθαιρέθηκε λόγω μιας δολοπλοκίας του Ηράκλειου, με αποτέλεσμα οι Μουσουλμάνοι να επιτεθούν ξανά το 639 και να καταλάβουν την περιοχή παρά την ελάχιστη αντίσταση.

Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, ο οποίος μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα είχε αγωνιστεί για να αποκρούσει τους Πέρσες, είδε το έργο της ζωής του να καταρρέει και εγκατέλειψε την Αντιόχεια προτού η πόλη πέσει στα χέρια των Αράβων. Τα αυτοκρατορικά στρατεύματα υποχώρησαν στη Μικρά Ασία. Αν και ορισμένες από τις πόλεις της Συρίας αντιστάθηκαν από μόνες τους, τελικά όλες έπεσαν στα χέρια των κατακτητών. Το αργότερο μέχρι το 638, η απομονωμένη Ιερουσαλήμ συνθηκολόγησε υπό ευνοϊκές συνθήκες, ενώ η σημαντική πόλη-λιμάνι Παράλιος Καισάρεια μπόρεσε να αντέξει μέχρι το 640/41 χάρη στον αυτοκρατορικό στόλο. Μετά την κατάκτηση, τα εναπομείναντα αυτοκρατορικά στρατεύματα που στάθμευσαν εκεί (φέρεται να ήταν 7.000 άνδρες) προφανώς σφαγιάστηκαν από τους Άραβες.Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 48 f.

 Κατάκτηση της Αιγύπτου 

μικρογραφία|250px|Αραβική εισβολή στην Κάτω Αίγυπτο.
μικρογραφία|Χριστιανική Νουβία.
Οι Άραβες δεν αντιμετώπιζαν πλέον κάποιο βυζαντινό στρατό πεδίου, οπότε προέλασαν προς την Αίγυπτο, τον σιτοβολώνα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.Lutz Berger: Die Entstehung des Islam. Die ersten hundert Jahre. München 2016, S. 196ff.; Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 68ff.; Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 139 ff. Οι Άραβες φαίνεται να είχαν παρακάμψει ορισμένα οχυρωμένα σημεία, αλλά οι πηγές για την αραβική κατάκτηση της Αιγύπτου είναι συγκριτικά φτωχές. Η αραβική προέλαση πιθανότατα ξεκίνησε στα τέλη του 639, με το Πηλούσιο να είναι το πρώτο θύμα πριν οι Άραβες προελάσουν στην ίδια την κοιλάδα του Νείλου. Ο κύριος στόχος ήταν το στρατηγικά σημαντικό φρούριο της Βαβυλώνας (τώρα μέρος του Καΐρου). Τον Ιούλιο του 640, οι Άραβες διέλυσαν τον αυτοκρατορικό στρατό υπό τη διοίκηση του κυβερνήτη Θεόδωρου στη Μάχη της Ηλιούπολης.Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 151. Η ίδια η Βαβυλώνα έπεσε μόλις τον Απρίλιο του 641.Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 152 f.

Το καλοκαίρι του 641, ο Κύρος, πρώην Πατριάρχης Αλεξανδρείας, στάλθηκε στους Άραβες για να διαπραγματευτεί μια συνθήκη. Κατάφερε να καταλήξει σε συμφωνία με τον Άραβα διοικητή μπροστά στη Βαβυλώνα, σύμφωνα με την οποία οι Βυζαντινοί θα πλήρωναν φόρο υποτέλειας και σε αντάλλαγμα οι Άραβες υποσχέθηκαν να σταματήσουν τις μάχες στην Αίγυπτο για έντεκα μήνες και να επιτρέψουν στους Βυζαντινούς να αποσυρθούν από την Αλεξάνδρεια. Η Αλεξάνδρεια, η παγκόσμια πρωτεύουσα του Ελληνισμού, έπεσε τελικά σε αραβικά χέρια τον Σεπτέμβριο του 642.Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 74 f. Μετά τη συντριβή της οργανωμένης στρατιωτικής αντίστασης των αυτοκρατορικών στρατευμάτων, η πλειοψηφία του άμαχου πληθυσμού στη Συρία και στην Αίγυπτο ήρθε σε συμβιβασμό με τους Άραβες - ίσως ακόμη περισσότερο επειδή οι Χριστιανοί εκεί ήταν ως επί το πλείστον «μονοφυσίτες» και βρίσκονταν σε συνεχή σύγκρουση με τους «ορθόδοξους» αυτοκράτορες. Ο βαθμός στον οποίο οι διαμάχες εντός της Χριστιανικής Εκκλησίας συνέβαλαν στην επιτυχία των Αράβων είναι αμφιλεγόμενος με βάση την έρευνα.John Moorhead: The monophysite response to the Arab invasions. In: Byzantion 51 (1981), S. 579–591; Harald Suermann: Copts and the Islam of the Seventh Century. In: Emmanouela Grypeou, Mark Swanson, David Thomas (Hrsg.): The Encounter of eastern Christianity with early Islam (The History of Christian-Muslim Relations 5). Leiden/Boston 2006, S. 95–109. Μεγαλύτερης σημασίας μπορεί να ήταν το γεγονός ότι η Συρία και η Αίγυπτος ήταν προηγουμένως για χρόνια Σασσανιδικές και μόλις πριν από λίγα χρόνια είχαν επανέλθει στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η αυτοκρατορική διοίκηση μόλις που είχε αποκτήσει κάποιο έρεισμα εκεί όταν οι Άραβες επιτέθηκαν. Η πίστη στην Κωνσταντινούπολη φαίνεται να προερχόταν μόνο από την εξελληνισμένη ελίτ. Έτσι, οι Άραβες τις κατέκτησαν εύκολα όταν ο τακτικός στρατός του αυτοκράτορα ηττήθηκε. Ανεξαρτήτως των αιτιών, τον 8ο αιώνα σημειώθηκαν αρκετές εξεγέρσεις Χριστιανών Κοπτών εναντίον των Αράβων ηγεμόνων.

Στο νότο, οι Άραβες προχώρησαν προς την αρχαία Νουβία, στα χριστιανικά βασίλεια της Νοβαδίας και της Μακουρίας, όπου οι ντόπιοι υπερασπιστές πρόβαλαν σθεναρή αντίσταση και η αραβική προέλαση αναγκάστηκε να εγκαταλειφθεί.Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 76–78. Zur Geschichte dieses Raums siehe Derek A. Welsby: The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims on the Middle Nile. London 2002. Η σχέση μεταξύ των χριστιανικών βασιλείων της Νουβίας και της Αιγύπτου ρυθμίστηκε στη συνέχεια το 652 με μια συνθήκη (Baqt), η οποία επέτρεπε την αμοιβαία ανταλλαγή αγαθών.

 Περαιτέρω αραβικές προελάσεις στην βυζαντινή επικράτεια 
μικρογραφία|350x350εσ|Χάρτης της αραβο-βυζαντινής συνοριακής ζώνης από τα τέλη του 7ου έως τον 10ο αιώνα, με τους κύριους οικισμούς και τα φρούρια (τα αραβικά ονόματα με πλάγια γράμματα).
Οι Άραβες ήταν επίσης πρόθυμοι να αποκτήσουν εδάφη στην περιοχή του Καυκάσου.Vgl. dazu Christoph Baumer: History of the Caucasus (Volume One): At the Crossroads of Empires. London 2021, S. 238 ff. Η χριστιανική Αρμενία δέχτηκε επανειλημμένως επιθέσεις από αραβικά στρατεύματα και υποτάχθηκε στην αραβική κυριαρχία το 652/53 με ευνοϊκές συνθήκες, για τις οποίες ο Θεόδωρος Ρεστουνί (Πασαγνάθης)  επικρίθηκε έντονα σε αρμενικές πηγές.Vgl. Christoph Baumer: History of the Caucasus (Volume One): At the Crossroads of Empires. London 2021, S. 238f.; Robert G. Hoyland: In God’s Path. Oxford 2015, S. 89 f. Το 655, η αραβική προέλαση στον Καύκασο αναχαιτίστηκε από τους Χαζάρους, οι οποίοι επιτέθηκαν σε μια αραβική δύναμη κοντά στο Ντερμπέντ, αναγκάζοντας τους Άραβες να υποχωρήσουν βιαστικά.Robert W. Thomson, James Howard-Johnston: The Armenian History Attributed to Sebeos. Liverpool 1999, Kapitel 50, S. 147–149.

Στη Μικρά Ασία, η οροσειρά του Ταύρου εμπόδισε μια γρήγορη προέλαση· αυτό έσωσε το υπόλοιπο της αυτοκρατορίας από την κατάρρευση. Οι Βυζαντινοί χρησιμοποίησαν με μεγάλη επιτυχία την τακτική της καμένης γης, αποκεντρώνοντας την άμυνά τους και αποφεύγοντας μια ακόμη μεγάλη μάχη πεδίου, έτσι ώστε τελικά να μπορέσουν να κρατήσουν τη Μικρά Ασία παρά τις συχνές αραβικές επιδρομές.Vgl. Ralph-Johannes Lilie: Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. München 1976, S. 97 ff. Οι Βυζαντινοί απέδειξαν έτσι ότι μπορούσαν να αντιδράσουν ευέλικτα σε στρατιωτικές προκλήσεις, εάν ήταν απαραίτητο. Τα αρκετά χρόνια ενδοαραβικού εμφυλίου πολέμου από το 656 και μετά τους έδωσαν επίσης μια αποφασιστική ανάπαυλα, με τον Μωαβία Α΄ να συνάπτει περιορισμένη εκεχειρία το 659.Ralph-Johannes Lilie: Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. München 1976, S. 68 f. Οι Βυζαντινοί, των οποίων η αντίσταση είχε σχεδόν περιοριστεί μετά τη Ναυμαχία του Φοίνικος το 655, μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν αυτή τη φάση για να αναδιοργανώσουν την άμυνά τους [βλ. θέμα (Βυζάντιο)]. Ο Κώνστας Β΄, εγγονός του Ηράκλειου, κατάφερε να σταθεροποιήσει τη θέση του Βυζαντίου στην περιοχή του Καυκάσου και στη συνέχεια, μετά από μια εκστρατεία εναντίον των Λομβαρδών στην Ιταλία, μετέφερε την αυτοκρατορική κατοικία στη Σικελία για μερικά χρόνια για να προετοιμάσει μια αντεπίθεση, η οποία, ωστόσο, δεν συνέβη. Δύο μεγάλης κλίμακας αραβικές επιθέσεις στην πρωτεύουσα Κωνσταντινούπολη αποκρούστηκαν στη συνέχεια, αλλά οι δυνάμεις της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, εξαντλημένες μετά τους μακρείς Ρωμαιοπερσικούς πολέμους, δεν ήταν πλέον αρκετά ισχυροί για μια μεγάλη αντεπίθεση.

Στη Βόρεια Αφρική, οι Άραβες πολέμησαν και εισέβαλαν στο σημερινό Μαρόκο και τερμάτισαν τη βυζαντινή κυριαρχία εκεί.Walter E. Kaegi: Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa. Cambridge 2010; Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 200 ff. Λίγο μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου, προέλασαν στην περιοχή της σημερινής Λιβύης, όπου η Τρίπολη έπεσε στα χέρια τους το 643. Μια αντεπίθεση του Βυζαντίου το 647 υπό τον Γρηγόριο τον Πατρίκιο, τον πρώην έξαρχο της Καρχηδόνας, ο οποίος είχε επαναστατήσει εναντίον του Αυτοκράτορα Κώνστα Β΄, απέτυχε και του κόστισε τη ζωή του. Το 670, οι Άραβες τελικά προχώρησαν περαιτέρω στην Αφρική (από την οποία προέρχεται το αραβικό όνομα Ifrīqiya/Ιφρικίγια). Η βυζαντινή Καρχηδόνα μπόρεσε να αντέξει μέχρι το 697/698, επειδή οι Βέρβεροι πολέμησαν αρχικά τους Άραβες, όπως ακριβώς είχαν πολεμήσει και προηγουμένως τους Ρωμαίους. Η αποτελεσματική αντίσταση εναντίον των Αράβων στη Βόρεια Αφρική κάμφθηκε, αν και οι εξεγέρσεις των Βερβέρων συνεχίστηκαν αργότερα, μέχρι το 740.

 Συνέπειες της αραβικής επέκτασης 
αριστερά|μικρογραφία|350x350εσ|Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 650 - μέχρι το έτος αυτό είχε χάσει όλες τις νότιες επαρχίες της εκτός από το Εξαρχάτο της Αφρικής (με κέντρο την Καρχηδόνα της Τυνησίας).
Με τις απώλειες στην Εγγύς Ανατολή, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έχασε τα δύο τρίτα της επικράτειάς της και των φορολογικών εσόδων της, καθώς και περισσότερο από το μισό του πληθυσμού της. Η απώλεια της Αιγύπτου ήταν ιδιαίτερα οδυνηρή λόγω της τεράστιας οικονομικής της δύναμης και των πολύ υψηλών φορολογικών εσόδων. Επιπλέον, τα αιγυπτιακά σιτηρά είχαν μεγάλη σημασία για την Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο, οι εξελίξεις κατά τη διάρκεια των Ρωμαιοπερσικών πολέμων, οι οποίοι έληξαν το 628 και κατά τη διάρκεια των οποίων η Αίγυπτος και η Συρία είχαν καταληφθεί από τους Πέρσες για χρόνια, έδειξαν ότι το Βυζάντιο ήταν ουσιαστικά ικανό να επιβιώσει ακόμη και χωρίς τη δύναμη των ανατολικών επαρχιών.

Οι αραβικές επιδρομές οδήγησαν στην πτώση των περισσότερων πόλεων στη Μικρά Ασία, οι οποίες στη συνέχεια εγκαταλείφθηκαν ή αντικαταστάθηκαν από μικρούς, οχυρωμένους οικισμούς - κάστρα. Πολυάριθμοι πρόσφυγες συνέρρευσαν στα εναπομείναντα βυζαντινά εδάφη και έτσι ενίσχυσαν την αυτοκρατορία μακροπρόθεσμα, η οποία έχασε τον λατινικό της χαρακτήρα σε σημαντικό βαθμό τον 7ο αιώνα και πλέον είχε εξελληνιστεί σε μεγάλο βαθμό στον κρατικό τομέα (πολιτισμικά, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν ήδη κυρίως ελληνική).Zu diesem Transformationsprozess vgl. einführend John Haldon: Byzantium in the Seventh Century. 2. Aufl. Cambridge 1997. Το Βυζάντιο χρειάστηκε πολύ χρόνο για να ανακάμψει και να επιστρέψει σε μια (περιορισμένη) επίθεση, αν και κάποιες βυζαντινές αντεπιθέσεις εξακολουθούσαν να πραγματοποιούνται τη δεκαετία του 670. Σε απάντηση στην εξωτερική απειλή, ιδρύθηκαν στρατιωτικές περιφέρειες, τα λεγόμενα θέματα, τον 7ο αιώνα. Αυτό οδήγησε σε σταθεροποίηση της κατάστασης, αλλά η απώλεια εδαφών της Βόρειας Αφρικής, καθώς και μεγάλων τμημάτων της Συρίας και της Παλαιστίνης, παρέμεινε οριστική· σφράγισε το τέλος της φάσης της ύστερης αρχαιότητας της αυτοκρατορίας, η οποία στη συνέχεια υπέστη μαζικές διοικητικές, στρατιωτικές και διαρθρωτικές αλλαγές. Η παλιά συγκλητική αριστοκρατία εξαφανίστηκε σχεδόν εντελώς, μαζί με τον αρχαίο τρόπο ζωής και το μεγαλύτερο μέρος της κλασικής εκπαίδευσης. Αντικαταστάθηκαν από μια νέα ελίτ στρατιωτικών. Δεν είναι τυχαίο ότι η αυτοκρατορία σταθεροποιήθηκε υπό τους αυτοκράτορες της συριακής δυναστείας, οι οποίοι σημείωσαν και πάλι στρατιωτική επιτυχία.

Η κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού στα κατακτημένα εδάφη πρέπει να αξιολογηθεί με διαφοροποιημένο τρόπο. Παρά τη γενικά ανεκτική στάση των Αράβων κατακτητών, αρκετές πηγές αναφέρουν ότι αυτές οι κατακτήσεις δεν πραγματοποιήθηκαν χωρίς πράξεις βίας κατά του πληθυσμού. Ο Αιγύπτιος Χριστιανός Ιωάννης Νικίου αναφέρει στο χρονικό του, πιθανώς γραμμένο γύρω στο 660, επιθέσεις των Αράβων εις βάρος του τοπικού πληθυσμού κατά την κατάκτηση της περιοχής του Νείλου, αν και άλλες πηγές δίνουν μια πιο θετική εικόνα.Zu diesen unterschiedlichen Berichten vgl. Hugh Kennedy: The Great Arab Conquests. Philadelphia 2007, S. 350 ff. Οι αραβικές κατακτήσεις προφανώς δεν ήταν απαλλαγμένες από καταστροφές και λεηλασίες και (όπως δείχνει το προαναφερθέν παράδειγμα της Καισάρειας) τουλάχιστον από μερικές μεμονωμένες φρικαλεότητες. Αν και οι Χριστιανοί, οι οποίοι παρέμειναν η πλειοψηφία για κάποιο χρονικό διάστημα, ήταν αρχικά σε θέση να ασκούν την πίστη τους σε περιορισμένο βαθμό, τα κατασταλτικά μέτρα και οι (κρατικά χρηματοδοτούμενες) επιθέσεις εναντίον μη Μουσουλμάνων αυξήθηκαν ήδη από τα τέλη του 7ου/αρχές του 8ου αιώνα.

 Παραπομπές 

 Σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Ισλάμ