Οι τελευταίες μέρες της ανθρωπότητας

Οι τελευταίες μέρες της ανθρωπότητας () είναι σατιρικό αντιπολεμικό θεατρικό έργο του Καρλ Κράους, τραγωδία σε πέντε πράξεις με πρόλογο και επίλογο. Γράφτηκε κυρίως τα έτη 1915-1917 κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, μια πρώτη εκδοχή ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο του 1917, ο Κράους το αναθεώρησε στη συνέχεια και το δημοσίευσε σε τεύχη στο περιοδικό του Πυρσός μεταξύ Δεκεμβρίου 1918 και Αυγούστου 1919. Δημοσιεύθηκε το 1922, μετά την άρση της λογοκρισίας. 

Η φρίκη και ο παραλογισμός του πολέμου καταδεικνύονται σε 220 χαλαρά συνδεδεμένες σκηνές, πολλές από τις οποίες βασίζονται σε αυθεντικές σύγχρονες πηγές: άρθρα εφημερίδων, επίσημες δημοσιεύσεις και ιδιωτικές συνομιλίες.

Το έργο δεν προοριζόταν αρχικά για το θέατρο και δεν ανέβηκε ποτέ ολόκληρο. Μια πλήρης δραματική παράσταση θα διαρκούσε περίπου δέκα βράδια και οι εξαιρετικά περίπλοκες σκηνικές οδηγίες περιλαμβάνουν εκατοντάδες ηθοποιούς και ζώα, κάτι που στην πράξη δεν ήταν εφικτό. Ο Κράους το θεωρούσε θεατρικό έργο για ανάγνωση και απήγγειλε σκηνές με συνοδεία πιάνου κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920. Μέχρι τον θάνατό του το 1936 αρνήθηκε επανειλημμένα κάθε προσπάθεια παρουσίασης του τεράστιου δράματος στη σκηνή. Στον πρόλογό του το περιγράφει ως έργο για ένα θέατρο στον Άρη, αφού «οι θεατρόφιλοι αυτού του κόσμου δεν θα μπορούσαν να το αντέξουν». Ο επίλογος παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1923. Μια πρώτη ολοκληρωμένη θεατρική εκδοχή ανέβηκε στη Βιέννη το 1964.

Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ αποκάλεσε το έργο αριστούργημα του βιεννέζικου μοντερνισμού. Είναι το πιο γνωστό έργο του Κράους και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

 Περιεχόμενο 
Περισσότερο από το ένα τρίτο του κειμένου - οκτακόσιες τυπωμένες σελίδες - αποτελείται από αποκόμματα από εφημερίδες και αποσπάσματα από στρατιωτικές εκθέσεις, διατάγματα και εντολές πολιτικών αρχών, δικαστικές αποφάσεις, επιστολές του συγγραφέα και άλλων, στρατιωτικές ομιλίες, συνομιλίες που ακούστηκαν τυχαία, ενημερωτικά δελτία, πολιτικά ανακοινωθέντα, καθώς και ποιήματα και τραγούδια, καρτ ποστάλ, φωτογραφίες, αφίσες κ.λπ. Ο Κράους έγραψε σχετικά στον πρόλογο: Οι πιο απίστευτες ενέργειες που αναφέρονται εδώ συνέβησαν στην πραγματικότητα, απεικόνισα μόνο αυτό που έκαναν. Οι πιο απίστευτες συνομιλίες που λαμβάνουν χώρα εδώ επαναλαμβάνονται κατά λέξη.Το έργο δεν έχει συνεχή πλοκή, αλλά αποτελείται από 220 σκηνές διαφορετικού μήκους, στις οποίες ένας μεγάλος αριθμός πραγματικών και φανταστικών χαρακτήρων συμμετέχει σε διάφορες καταστάσεις της καθημερινής ζωής εν καιρώ πολέμου. Ο μνημειώδης κατάλογος των χαρακτήρων περιλαμβάνει από τον Πάπα Βενέδικτο ΙΕ΄ και τους αυτοκράτορες Φραγκίσκο Ιωσήφ Α΄ της Αυστρίας και Γουλιέλμο Β' της Γερμανίας, στρατηγούς πριν από τη μάχη ή άγνωστους στρατιώτες τη στιγμή του θανάτου τους, φιλισταίους που απαγγέλλουν Γκαίτε στα σαλόνια τους, πολεμικούς ανταποκριτές, καιροσκόπους ηθοποιούς, φανατικούς ιερείς, μεθυσμένους από τον πόλεμο διάσημους λογοτέχνες, μέχρι μια πόρνη του δρόμου και τους πρώτους ανάπηρους πολέμου οι οποίοι ζητιανεύουν ελεημοσύνη, συνολικά 1.114 χαρακτήρες σε ομιλούντες ή σιωπηλούς ρόλους και ομάδες. Ωστόσο, ο κεντρικός χαρακτήρας απουσιάζει από το έργο. Είναι δομημένο με χρονολογική σειρά από το καλοκαίρι του 1914 (πρόλογος) έως το τέλος του πολέμου (τεσσεράμισι χρόνια πολέμου περιέχονται σε πέντε πράξεις). Η δράση του εξπρεσιονιστικού επιλόγου διαδραματίζεται εξ ολοκλήρου στο πεδίο της μάχης.

Εκτός από τον επίλογο, λίγες μόνο σκηνές διαδραματίζονται στον πόλεμο. Ο συγγραφέας βλέπει την αληθινή φρίκη του πολέμου στη συμπεριφορά ανθρώπων που, στην επιπολαιότητά τους, δεν θέλουν ή δεν μπορούν να αντιληφθούν τη σοβαρότητα και τη φρίκη του πολέμου, αλλά πλουτίζουν μακριά από το μέτωπο: δημοσιογράφοι, κερδοσκόποι, υψηλόβαθμοι στρατιωτικοί που δεν πλησιάζουν στο πεδίο της μάχης. Η σκηνή είναι ο κόσμος σε έναν πόλεμο που δεν γίνεται πλέον μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στα μέσα ενημέρωσης με τις πολεμοχαρείς ειδήσεις που τα τροφοδοτούν, σε έναν εικονικό χώρο, και μαίνεται τόσο δυνατά όσο και στα πεδία των μαχών.

Οι 220 σκηνές διαδραματίζονται σε συνολικά 137 διαφορετικές τοποθεσίες, καλύπτοντας ολόκληρη την κατεστραμμένη από τον πόλεμο έδαφος, από τη Σερβία, τη Βοσνία και τη Γαλικία μέχρι τη Γαλλία, την Ιταλία και τη Ρωσία. Περισσότερες από τις μισές σκηνές διαδραματίζονται στη Βιέννη, οι υπόλοιπες στο Βερολίνο, το Βελιγράδι, την Κωνσταντινούπολη, τη Σόφια, τα Καρπάθια, το Ζέμερινγκ, δημοφιλής προορισμός διακοπών της βιεννέζικης αριστοκρατίας, και το Βατικανό.

Η τραγωδία τελειώνει με μια αποκαλυπτική σκηνή στην οποία το Σύμπαν καταστρέφει την ανθρωπότητα . «Δεν το ήθελα αυτό» - η τελευταία φράση του Θεού στο δράμα - είναι μια νύξη στη δήλωση του τελευταίου Γερμανού Αυτοκράτορα  Γουλιέλμου Β΄.

 Θέμα και ύφος 
μικρογραφία|250x250εσ|Ο Αυστριακός ηθοποιός Γιούστους Νόιμαν διαβάζει αποσπάσματα από τις Τελευταίες μέρες της ανθρωπότητας (Βιέννη, καφέ Λέοπολντ, 23.10.2010).Το έργο έχει περιγραφεί ως ένα αποκαλυπτικό και σατιρικό πανόραμα της Βιέννης και της Αυστροουγγαρίας στο ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Η τεχνική της σάτιρας του Κράους συνίσταται σε μεγάλο βαθμό στην παράθεση αυθεντικών αποσπασμάτων που αντιπαραβάλλονται με τα πραγματικά γεγονότα με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνονται εμφανείς η απερισκεψία, η βλακεία και η απάτη. Για παράδειγμα, προβλήματα όπως τα ζεστά ρούχα των στρατιωτών λύνονταν άμεσα: η ιστορία εκατομμυρίων μάλλινων κουβερτών που παραγγέλθηκαν στη Γερμανία για τους στρατιώτες στα Καρπάθια χρησιμεύει ως απόδειξη. Ωστόσο, ήταν γνωστό ότι όταν το Υπουργείο Οικονομικών και το Υπουργείο Πολέμου μπόρεσαν να συμφωνήσουν για τις τελωνειακές διατυπώσεις, είχαν περάσει έξι μήνες, οι κουβέρτες είχαν χαλάσει, πολλοί στρατιώτες είχαν παγώσει μέχρι θανάτου και ο χειμώνας είχε τελειώσει.  

Γλωσσολογικά, οι διάλογοι περιέχουν εβραϊκά, βιεννέζικα και βερολινέζικα της καθομιλουμένης, εκφράσεις διαλέκτων, ρητά, γνωστές φράσεις, και υπαινιγμούς και αναφορές σε λογοτεχνικά και μουσικά έργα, επίσης στίχους και ποιήματα, που συχνά είναι παρωδίες γνωστών πρωτοτύπων. 

Το κύριο θέμα του έργου είναι η ανθρώπινη τραγωδία και η αυτοκαταστροφή του ανθρώπου στον ολοκληρωτικό πόλεμο μέσω των μεθόδων του σύγχρονου πολέμου και με την υποστήριξη ξεπερασμένων στρατιωτικών ηρωικών ιδεωδών και ιδεών εθνικής υπερηφάνειας. Αναφέρονται επίσης η – σύμφωνα με τον συγγραφέα – εξαπατημένη αυστριακή διπλωματία, η σχέση Γερμανίας και Αυστρίας, ο επιθετικός γερμανικός επεκτατισμός, η απληστία των κερδοσκόπων του πολέμου, οι αδικίες του στρατιωτικού νόμου, η βάναυση στρατιωτική ηγεσία, η συνενοχή μεγάλων οικονομικών συμφερόντων και η ευπιστία των ακροατών ειδήσεων. Η ενημέρωση του κοινού συνδέεται με ένα άλλο κεντρικό θέμα του έργου, τον ρόλο των εφημερίδων που με συγκλονιστικά ρεπορτάζ από τους πολεμικούς ανταποκριτές και πολεμοχαρή άρθρα φανάτιζαν το κοινό. Είναι μια κριτική που επαναλαμβάνεται και σε άλλα έργα του συγγραφέα, σχετικά με τη συμμετοχή του Τύπου στην πολεμική προπαγάνδα.

 Ο αισιόδοξος πατριώτης και ο αρνητής 
μικρογραφία|250x250εσ|Σκηνή από παράσταση του 2014.Επαναλαμβανόμενα, σχεδόν σαν χορός αρχαίου ελληνικού δράματος, εμφανίζονται οι συζητήσεις μεταξύ ενός πατριώτη «αισιόδοξου» και ενός «καταγγέλλοντος» αρνητή του πολέμου, οι οποίοι λειτουργούν σαν σατιρικοί σχολιαστές και χρησιμοποιούν στοιχεία από την ψυχαγωγική παράδοση του κωμικού ζευγαριού, συνηθισμένο νούμερο καμπαρέ με διάλογο μεταξύ δύο ηθοποιών, ο ένας από τους οποίους αναλαμβάνει τον ρόλο του έξυπνου και μορφωμένου συνομιλητή, ενώ ο άλλος υποδύεται τον βραδύνου ανόητο. Οι συζητήσεις τους περιστρέφονται γύρω από φλέγοντα θέματα όπως τους λόγους του πολέμου, τη σχέση μεταξύ Γερμανίας και Αυστρίας και τον εθνικισμό. Εικάζεται ότι ο αισιόδοξος βασίστηκε στον φίλο του συγγραφέα, Άντολφ Λος. 

Ο «καταγγέλλων» αρνητής του πολέμου είναι το alter ego του Κράους, που τον χρησιμοποίησε για να παρουσιάσει τις δικές του απόψεις, γνωστές άλλωστε στην εποχή από τα αντιπολεμικά άρθρα του στο περιοδικό του Πυρσός. Αυτό γίνεται σαφές, μεταξύ άλλων, από την υπόδειξη που κάνει ο αισιόδοξος σε μια από τις (μεγάλες) συνομιλίες στο τέλος της πρώτης πράξης, ότι ο καταγγέλλων έχει γράψει ένα συκοφαντικό άρθρο για τον Χάινριχ Χάινε, κάτι που είχε κάνει ο Κράους. Στην τρίτη πράξη, ο αρνητής δηλώνει ότι γράφει ένα πολεμικό δράμα, προφανώς αναφέρεται στο παρόν έργο, και στην 36η σκηνή της πέμπτης πράξης, ο πατριώτης αναφέρει τους τίτλους δύο ποιημάτων που υποτίθεται ότι έγραψε ο καταγγέλλων – ποιήματα που μόλις είχε δημοσιεύσει ο Κράους.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αυστριακά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Αντιπολεμικά έργα
Κατηγορία:Αυστριακή λογοτεχνία