Γάιος Οστίλιος Μανκίνος

Ο Γάιος Οστίλιος Μανκίνος, λατιν.: Gaius Hostilius Mancinus (άκμασε 140–135 π.Χ.) ήταν πολιτικός και στρατηγός της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Είναι κυρίως γνωστός για την ήττα του εναντίον των Νουμαντινών ως ύπατος το 137 π.Χ. και την ταπεινωτική συνθήκη που υπέγραψε στη συνέχεια για να σώσει τον στρατό του.

Ο Mανκίνος γεννήθηκε το αργότερο το 179 π.Χ. ως μέλος του πληβείου γένους των Οστιλίων. Εξελέγη πραίτωρ γύρω στο 140 π.Χ., υπό την ιδιότητα του οποίου προήδρευσε σε ψηφοφορία συγκλητικού για μία διαμάχη μεταξύ του Ναρθακίου και της Μελιταίας, δύο πόλεων της Θεσσαλίας που συμμάχησαν με τη Ρώμη. Το 137 π.Χ., εξελέγη ύπατος και στάλθηκε να διοικήσει τις ρωμαϊκές δυνάμεις στον Νουμαντικό Πόλεμο ενάντια στον οικισμό της Νουμαντίας στην Ισπανία. Μετά από μία σειρά από ήττες, σύναψε μία συνθήκη ειρήνης με τους Νουμαντίνους, η οποία διατήρησε την ανεξαρτησία της Νουμαντίας, και παρέδωσε τα όπλα και τις αποσκευές του ρωμαϊκού στρατού στους Νουμαντίνους.

Στη Ρώμη, πολλοί συγκλητικοί εξοργίστηκαν από τη συνθήκη, ιδίως ο Σκιπίων Αιμιλιανός, ένας από τους πιο σημαντικούς πολιτικούς της περιόδου. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης που ακολούθησε, τόσο οι υποστηρικτές όσο και οι επικριτές της συνθήκης παρήγαγαν νομίσματα και διακήρυξαν αντιφατικά ιστορικά προηγούμενα ως προπαγάνδα. Η υπόθεση σηματοδότησε την αρχή της πολιτικής σταδιοδρομίας του Τιβέριου Γράκχου: ηγήθηκε των διαπραγματεύσεων με τους Nουμαντίνους ως μέλος του επιτελείου του Mανκίνου, και υποστήριξε τη συνθήκη στη Σύγκλητο. Ωστόσο η Σύγκλητος απέρριψε τελικά τη συνθήκη, και για να αποφύγει την παραβίαση των θρησκευτικών όρκων του Μανκίνου, τον παρέδωσε αλυσσοδεμένο στους Νουμαντίνους. Ο Μανκίνος κέρδισε την έγκριση στη Ρώμη κάνοντας μία ομιλία ενώπιον της Συγκλήτου, στην οποία αποδέχτηκε τη μοίρα του και επιβεβαίωσε τη δέσμευσή του στους όρκους που είχε ορκιστεί.

Ωστόσο, καθώς οι Νουμαντίνοι αρνήθηκαν να τον πάρουν, ο Μανκίνος επέστρεψε και πάλι στη Ρώμη, αλλά κηρύχθηκε ότι έχασε την υπηκοότητά του, και έτσι δεν ήταν κατάλληλος για να ξαναπάρει τη θέση του στη Σύγκλητο. Μόλις πήγε σπίτι του, διέταξε να φτιάξουν ένα άγαλμα γυμνό και δεμένο με αλυσίδες, ως υπενθύμιση της προθυμίας του να θυσιαστεί για το καλό της Δημοκρατίας.  Χάρη στη θαρραλέα συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια της σύλληψης, ανέκτησε κάποια δημοτικότητα, και μπόρεσε να εγκρίνει νομοθεσία για την αποκατάσταση της υπηκοότητάς του. Αργότερα κατάφερε να εξασφαλίσει μία δεύτερη πραιτορία, αποκαθιστώντας τη θέση του στη Σύγκλητο.

 Καταγωγή 
Ο Mανκίνος ανήκε στο πληβείο γένος των ΟΣτιλίων, το οποίο εμφανίστηκε στα τέλη του 3ου αι. Πρώτος ύπατός του ήταν ο πατέρας τού Μανκίνου, Aύλος Οστίλιος Μανκίνος το 170.   Το 145, ο ανιψιός του Αύλου και εξάδελφος του Μανκίνου, Λεύκιος Οστίλιος Μανκίνος, ήταν ύπατος.   Ο Λεύκιος ισχυρίστηκε ότι ήταν ο πρώτος Ρωμαίος στρατιωτικός, που διέρρηξε τα τείχη της Καρχηδόνας κατά τη διάρκεια του Γ΄ Καρχηδονιακού Πολέμου και στήριξε την εκλογική του εκστρατεία στα στρατιωτικά του επιτεύγματα, κερδίζοντας για τον ίδιο και την οικογένειά του την εχθρότητα του Σκιπίωνα Αιμιλιανού, ενός κορυφαίου πολιτικού την περίοδο που είχε κερδίσει τον θρίαμβο ως ανθύπατος στη διοίκηση των νικηφόρων στρατών.    Ο Λεύκιος Μανκίνος είχε επίσης έναν μεγαλύτερο αδελφό, που ονομαζόταν Aύλος, ο οποίος πιθανότατα ήταν αγορανόμος (aedile) το 151.   

 Σταδιοδρομία 

 Πραιτορία (π. 140 π.Χ.) 
Μέχρι το 140,  ο Mανκίνος εξελέγη πραίτωρ: το αξίωμα απαιτούσε ελάχιστο όριο ηλικίας 39 ετών,  φέρνοντας τη γέννησή του το αργότερο στα 179. Πιθανότατα ήταν ο πραίτωρ της πόλης (), επειδή προήδρευσε της Συγκλήτου κατά την ψηφοφορία για το , που μεσολάβησε σε μία συνοριακή διαμάχη μεταξύ Ναρθακίου και Μελιταίας, δύο Θεσσαλικών πόλεων, που είχαν συμμαχήσει με τη Ρώμη.  Πράγματι, ο πραίτορας της πόλης ενεργούσε συχνά ως αρχηγός του κράτους, όταν οι ύπατοι απουσίαζαν (επειδή υπηρετούσαν στην επαρχία), κυρίως προεδρεύοντας της Συγκλήτου.  Τον 2ο αιώνα, όταν ασχολούνταν με τα εδάφη των συμμάχων, η Σύγκλητος επέστρεφε συνήθως στην κατάσταση κατά την ημερομηνία της αρχικής συνθήκης με τη Ρώμη, αλλά σε αυτή την υπόθεση, η συνοριακή διαμάχη είχε προκύψει μετά τη συμμαχία της Μελιταίας με τη Ρώμη, αλλά πριν από τη συμμαχία του Ναρκαθίου, οπότε και οι δύο είχαν έγκυρη αξίωση. Η Σύγκλητος λοιπόν επέλεξε να επανέλθει στην κατάσταση της εποχής του Τίτου Κουίνκτιου Φλαμινίνου, ο οποίος ως ανθύπατος είχε ιδρύσει τη Θεσσαλική Συμμαχία το 195, και τάχθηκε με το μέρος του Ναρθακίου.  

 Υπατεία και η υπόθεση των Νουμαντίνων (137–136 π.Χ.) 
μικρογραφία| Η Ισπανία και η Νουμαντία στα μέσα του 2ου αι. π.Χ.
Ο Mανκίνος εξελέγη ύπατος για το 137 με συνάδελφο τον Mάρκος Αιμίλιος Λέπιδος Πορκίνα.  Η πολιτική ζωή της περιόδου επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τον δύσκολο Νουμαντινό πόλεμο στην Ισπανία.  Προκειμένου να μειωθεί ο ανταγωνισμός για στρατιωτικές διοικήσεις στην Ισπανία, η Σύγκλητος υιοθέτησε ένα σύστημα σύζευξης ενός υπάτου με έναν ανθύπατο (που ήταν ύπατος το προηγούμενο έτος) στις δύο επαρχίες της περιοχής (που συνήθως απονέμονταν σε πραίτορες). Ως εκ τούτου, ο Δέκιμος Ιούνιος Βρούτος, ύπατος το 138, έλαβε την Πέραν Ισπανία, ενώ ο Mανκίνος έλαβε την Εγγύς Ισπανία. 

Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας κατά της Nουμαντίας, ο Mανκίνος υπέστη αρκετές ήττες, μέχρι που παγιδεύτηκε και περικυκλώθηκε από 4.000 στρατιώτες Nουμαντίνους, αν και ο στρατός του ήταν πενταπλάσιος. [ i ]   Το μέρος ήταν πιθανώς το χωριό Ρενίεμβλας, όπου ο ύπατος Κόιντος Φούλβιος Νοβίλιορ είχε επίσης παγιδευτεί το 153.  Ο Mανκίνος ένιωσε ότι δεν είχε άλλη επιλογή, από το να διαπραγματευτεί με τους Nουμαντίνους, και διέταξε τον ταμία του (quaestor, κατώτερο οικονομικό αξιωματούχο), Tιβέριο Σεμπρώνιο Γράκχο να τους αντιμετωπίσει.  Ο ομώνυμος πατέρας του Τιβέριου είχε επίσης πολεμήσει τους Νουμαντίνους μερικές δεκαετίες νωρίτερα, και τους άφησε ευνοϊκή εντύπωση.   Ο Τιβέριος διαπραγματεύτηκε μία ειρήνη, με την οποία οι 20.000 Ρωμαίοι στρατιώτες θα γλίτωναν, και τα όρια της ρωμαϊκής επικράτειας θα διατηρούνταν, με αντάλλαγμα τα όπλα και τις αποσκευές του στρατού.   Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 140, ο ανθύπατος Κόιντος Πομπήιος είχε επίσης διαπραγματευτεί μία συνθήκη με τους Νουμαντίνους, αλλά απορρίφθηκε από τη Σύγκλητο.  Αυτή τη φορά, οι Nουμαντίνοι απαίτησαν από τον Mανκίνο και το επιτελείο του να ορκιστούν θρησκευτικούς όρκους, για να τηρήσουν τη συνθήκη.  

Ωστόσο, στη Ρώμη θεωρήθηκε ότι η μόνη αποδεκτή έκβαση του πολέμου θα ήταν μία συνθηκολόγηση ().   Όταν τα νέα της συνθήκης έφθασαν στη Σύγκλητο της Ρώμης, προκάλεσε κατά συνέπεια μια «τεράστια πολιτική θύελλα».  Του Mανκίνου αφαιρέθηκε αμέσως η εντολή του και ανακλήθηκε: τον αντικατέστησε ο άλλος ύπατος Λέπιδος Πορκίνα. Εντούτοις, επετράπη σε μία αντιπροσωπεία των Νουμαντινών να έρθει στη Ρώμη, επειδή η συνθήκη του Μανκίνου ήταν ακόμη επίσημα σε ισχύ.  Η Σύγκλητος τότε πιθανότατα καθυστέρησε οποιαδήποτε συζήτηση για το θέμα, μέχρι να παρέλθει η υπατική θέση του Μανκίνου.  Οι νέοι ύπατοι για το 136 ήταν υποστηρικτές του Σκιπίωνα Αιμιλιανού, εχθρού του Μανκίνου.  Ο Μανκίνος και οι αξιωματικοί του, ιδιαίτερα ο Τιβέριος Γράκχος, υπερασπίστηκαν τους εαυτούς τους και τη συνθήκη που είχαν συνάψει για δύο λόγους: ότι τα στρατεύματα με τα οποία έπρεπε να πολεμήσει ήταν οκνηρά και λίγο εκπαιδευμένα, λόγω της ανικανότητας τού προκατόχου του –όπως αποδεικνύεται και από τον προκάτοχό του, είχε χάσει τις μάχες εναντίον του ίδιου εχθρού– και ότι ο πόλεμος ήταν ακραίος και παραβιασμένος. [ ii ]  Αυτές οι άμυνες ήταν γενικά συνεπείς με την αριστοκρατική σκέψη για την αιτιολογία της στρατιωτικής ήττας, η οποία έτεινε να κατηγορεί τους στρατιώτες και τις κακές σχέσεις με τους θεούς, και όχι τις ενέργειες των συγκλητικών διοικητών. 
μικρογραφία| Δηνάριο που κόπηκε από τον Τιβέριο Βετούριο το 137 π.Χ. προς υποστήριξη της συνθήκης του Μανκίνου με τους Νουμαντίνους. Το νόμισμα δείχνει έναν όρκο, που δόθηκε από Ρωμαίους και μη.
Μία σπάνια σύγχρονη πηγή της εκδήλωσης είναι ένα δηνάριο (αργυρό νόμισμα), που κόπηκε από τους τρεις άνδρες του νομισματοκοπείου () Tιβέριο Βετούριο Γράκχο το 137.  Αυτό το νόμισμα αποτέλεσε ορόσημο στη ρωμαϊκή νομισματοκοπία, καθώς ξεχώριζε από τα παραδοσιακά αστικά σύμβολα της Δημοκρατίας, και αντιθέτως παρουσίαζε προσωπικές και πολιτικές εικόνες.  Η πίσω όψη δείχνει μία σκηνή όρκου, με έναν Ρωμαίο εικονιζόμενο στα δεξιά, έναν μη Ρωμαίο στα αριστερά. Και οι δύο απεικονίζονται να αγγίζουν το σπαθί τους σε ένα γουρούνι, που πρόκειται να θυσιαστεί από μία τρίτη μορφή που γονατίζει.  Η σκηνή πιθανότατα απεικονίζει τις συνέπειες της καταστροφής των Καυδιανών δικράνων το 321, κατά την οποία ένας ρωμαϊκός στρατός παγιδεύτηκε από τους Σαμνίτες, και αναγκάστηκε να διαπραγματευτεί μία δυσμενή ειρήνη. Επικεφαλής του στρατού ήταν ο Τίτος Βετούριος Καλβίνος, ένας μακρινός πρόγονος του χρηματιστή, ο οποίος ήταν επίσης εξάδελφος του Τιβέριου Γράκχου (ταμία του Μανκίνου).  Αυτή τη στιγμή, η σκηνή μπορεί να ήταν μόνο μία αναφορά στη συνθήκη του Mανκίνου, επιμένοντας στην εμπιστοσύνη στη Ρώμη () και σεβασμό των όρκων. Φαίνεται ότι δύο εκδοχές της ιστορίας των Καυδιανών Δικράνων κυκλοφορούσαν εκείνη την εποχή: η μία στην οποία οι Ρωμαίοι κράτησαν τον όρκο τους, ενώ η άλλη έλεγε πώς οι Ρωμαίοι παραβίασαν τη συνθήκη, και νίκησαν τους Σαμνίτες το επόμενο έτος. Η τελευταία ιστορία είναι πλασματική, και εν μέρει βασίζεται στην εξέλιξη της υπόθεσης του Mανκίνου.  Η εκδοχή που υποστηρίζει τον Μανκίνο ωστόσο εγκαταλείφθηκε, και μόνο η επινοημένη εκδοχή επέζησε στην επακόλουθη ρωμαϊκή ιστοριογραφία, όπως στο Ab Urbe Condita του Τ. Λίβιου, που γράφτηκε έναν αιώνα αργότερα.  See  for extensive treatment of the matter. Oakley is a bit sceptical of Crawford's reasoning.
μικρογραφία| Δηνάριο που κόπηκε από τον Σέξτο Πομπήιο το 137 για να αντιταχθεί στη συνθήκη του Μανκίνου. Η πίσω όψη δείχνει την εύρεση από τον βοσκό Φαύστυλο της λύκαινας που θηλάζει τον Ρωμύλο και τον Ρώμο.
Ένας άλλος χρηματοδότης το 137, ο Σέξτος Πομπήιος, έκοψε ένα δηνάριο με οπισθότυπο που δείχνει τη λύκαινα να θηλάζει τους δίδυμους Ρωμύλο και Ρώμο. Αυτή η σκηνή ερμηνεύτηκε από τον νομισματολόγο Μάικλ Κρόφορντ, ότι αντανακλά τις αυτοκρατορικές αξιώσεις της Ρώμης, άρα αντίθετη στη συνθήκη του Μανκίνου με τους Νουμαντίνους. Ο Κρόφορντ προτείνει επίσης ότι αυτός ο Σέξτος Πομπήιος μπορεί να είχε σχέση με τον ύπατο του 141, ο οποίος μίλησε κατά της συνθήκης του Μανκίνου. 

Η κύρια δυσκολία για τη Σύγκλητο να αποκηρύξει τη συνθήκη του Mανκίνου ήταν ο θρησκευτικός όρκος, που ορκίστηκε ο ίδιος και το επιτελείο του για λογαριασμό του ρωμαϊκού λαού, καθώς η διακοπή του θα έβλαπτε τη σχέση μεταξύ του ρωμαϊκού λαού και των θεών του, γνωστής ως θεϊκής ειρήνης (pax deorum).   Η Σύγκλητος ανέθεσε στον ύπατο Λεύκιο Φούριο Φίλο να βρει μία λύση (: Ο Ρόζενσταϊν χρησιμοποιεί λανθασμένα το  Πόπλιος για τον Φούριο Φίλο, αντί του Λεύκιος).  Ο Φίλος ήταν καλός φίλος του Σκιπίωνα Αιμιλιανού και μέλος του Σκιπιωνικού Κύκλου γύρω του. Ο Σκιπίωνας και ένας άλλος φίλος του Λαίλιος ήταν επίσης μέλη του συμβουλίου του Φίλου.  Η λύση του Φίλου ήταν να θεωρήσει, ότι το άτομο που συνήψε την παράνομη συνθήκη, έπρεπε να απορριφθεί, και να επιστρέψει στο άλλο μέρος, πιθανώς παρερμηνεύοντας την ιστορία των Καυδιανών Δικράνων ως προηγούμενο.  Ο Φίλος συνέταξε τρία νομοσχέδια, για να τα θέσει ενώπιον μίας από τις Συνελεύσεις πολιτών. Ο πρώτος πρότεινε να σταλεί ο Μανκίνος στους Νουμαντίνους ως αιχμάλωτος, ο δεύτερος πρότεινε το ίδιο για το επιτελείο του Μανκίνου (συμπεριλαμβανομένου του Τιβέριου Γράκχου) και ο τρίτος για τον Πομπήιο, τον πρώην ύπατο του 141 και σκληρό εχθρό του Σκιπίωνα. Οι προτάσεις αυτές εγκρίθηκαν από τη Σύγκλητο για επικύρωση από τη Συνέλευση. Αφού η Σύγκλητος ψήφισε να τον παραδώσει, ο Mανκίνος αποδέχτηκε τη μοίρα του, και υποστήριξε ακόμη και τη δική του τιμωρία, μιλώντας γι' αυτό ενώπιον της Συνέλευσης, καθώς ήταν ο μόνος τρόπος για να σεβαστεί τον όρκο του.    Οι ψηφοφόροι ωστόσο απέρριψαν τα νομοσχέδια που εξόριζαν τον Τιβέριο Γράκχο και τον Πομπήιο, χάρη στη δημοτικότητα των δύο ανδρών.  Διαχωρίζοντας τον Μανκίνο από το επιτελείο του, φαίνεται ότι ο Σκιπίωνας ήθελε να γλιτώσει τον κουνιάδο του Τιβέριο Γράκχο.  Στη συνέχεια, ο ύπατος Φίλος πήγε στην Ισπανία συνοδευόμενος από τους fetial ιερείς, οι οποίοι επέβλεπαν την παράδοση του Mανκίνου στους Nουμαντίνους, σύμφωνα με ένα αρχαϊκό τελετουργικό.  Ο Mανκίνος τοποθετήθηκε γυμνός και δεμένος με αλυσίδες μπροστά στις πύλες της Nουμαντίας, όπου παρέμεινε μέχρι το βράδυ, αλλά οι Nουμαντίνοι αρνήθηκαν να τον πάρουν, και οι Ρωμαίοι τον έφεραν πίσω στη Ρώμη. [ iii ] [ iv ]  

Ο κλασικιστής Άλαν Άστιν θεωρεί ότι ο Σκιπίων Αιμιλιανός ήταν ο κύριος εμπνευστής και νικητής της συμπεριφοράς αυτής κατά του Mανκίνου. 

 Από τον υποβιβασμό στην αποκατάσταση (μετά το 135 π.Χ.) 
Μετά από όλο το περιστατικό, ο Mανκίνος επέστρεψε στη Ρώμη, και πήρε ξανά τη θέση του στη Σύγκλητο. Φαίνεται ότι επιβεβαιώθηκε από τους τιμητές, που έγραψαν τον κατάλογο των συγκλητικών (lectio Senatus) στο 136. Αυτοί οι τιμητές ήταν πράγματι συμπαθείς με τον Μανκίνο: ο Άππιος Κλαύδιος Πούλχερ ήταν ο πεθερός του Τιβέριου Γράκχου. Ο τιμητής συνάδελφός του, Κόιντος Φούλβιος Νοβίλιορ, είχε ηττηθεί παρομοίως από τους Nουμαντίνους το 153.  Ωστόσο, ο Πόπλιος Ρουτίλιος, ένας τριβούνος των πληβείων, αμφισβήτησε το , και υποστήριξε ότι ο Mανκίνος είχε χάσει την υπηκοότητά του μετά την τελετουργική παράδοσή του. Πραγματοποιήθηκε μία δίκη, και η κριτική επιτροπή υιοθέτησε τη γνώμη του Ρουτίλιου: ο διακεκριμένος νομικός και πραίτορας εκείνο το έτος Πόπλιος Μούκιος Σκαιβόλα μίλησε εναντίον τού Mανκίνου σε αυτή την περίσταση. [ v ]  Το κίνητρο του Ρουτίλιου ήταν πιθανώς να εκδικηθεί τον Πούλχερ και τον Tιβέριο Γράκχο, των οποίων οι πατέρες ως τιμητές είχαν αφαιρέσει τον θείο του από την ιππική του ιδιότητα στο lectio του 169 

Μετά τον υποβιβασμό του, ο Mανκίνιος ξεκίνησε μία εκστρατεία για να ανακτήσει την υπηκοότητά του, καθώς και την κοινωνική του θέση και τιμή. Όπως ο εξάδελφός του Λεύκιος, ο οποίος είχε φτιάξει έναν πίνακα με την πολιορκία της Καρχηδόνας για να δοξάσει τον ρόλο του κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο Mανκίνος χρησιμοποίησε τις εικαστικές τέχνες για την προσφορά του, και ανέθεσε ένα άγαλμα που τον αντιπροσώπευε, με την εμφάνιση που είχε όταν παραδόθηκε στους Nουμαντίνους, γυμνός και αλυσοδεμένος.   Αυτό το άγαλμα αναφέρεται από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο στη Φυσική Ιστορία του (που γράφτηκε τον 1ο αι. μ.Χ.). Είναι το παλαιότερο γνωστό άγαλμα που απεικονίζει έναν Ρωμαίο πολίτη γυμνό: τα πορτρέτα της εποχής έδειχναν γενικά άνδρες με τόγκα ή στρατιωτική στολή. [ vi ]  Η ιστορία του Mανκίνου για την εθελοντική του θυσία για να τηρήσει τον όρκο του και να διατηρήσει τη διπλωματική φήμη της Ρώμης, του προκάλεσε θαυμασμό μεταξύ των πολιτών. Ο Κικέρων και ο Πλούταρχος αργότερα τον ανέφεραν ευνοϊκά. [ vii ] [ viii ]  Ίσως λίγο μετά το 135 ψηφίστηκε νομοσχέδιο στη Συνέλευση, που του χορηγούσε εκ νέου την ιθαγένεια. [ ix ]  Ο Mανκίνος δεν σταμάτησε εκεί, και προσπάθησε να ανακτήσει τη θέση του στη συγκλητική τάξη, συνεχίζοντας την πολιτική του σταδιοδρομία. Κατάφερε να εκλεγεί σε δεύτερο πραιτορικό αξίωμα, το οποίο του εξασφάλισε μία θέση στη Σύγκλητο στην επόμενη . Οι δεύτερες πραιτορίες ήταν σπάνιες κατά τη διάρκεια της Δημοκρατίας, και μπορεί να ήταν ένας τρόπος αποκατάστασης ατιμασμένων πολιτικών.  

 Αναφορές 

 Αρχαίες πηγές 

 Σύγχρονες πηγές 

 Βιβλιογραφία 

 Αρχαίες πηγές 
 Appian, Roman History.
 Cicero, De re publica, De Oratore, Epistulae ad Atticum.
 The Digest.
 Pliny the Elder, Natural history.
 Plutarch, Parallel Lives (Life of Tiberius Gracchus on Wikisource).
 Velleius Paterculus, Historiae Romanae.

 Σύγχρονες πηγές 




















Κατηγορία:Ρωμαίοι πολιτικοί
Κατηγορία:Ρωμαίοι ύπατοι του 2ου αιώνα π.Χ.