Παλιά Αγορά Γιαννιτσών

Η Παλιά Αγορά () είναι μια ιστορική εμπορική συνοικία στα Γιαννιτσά. Βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα της πόλης, βόρεια της Εγνατίας Οδού και ανάμεσα στις κάποτε μουσουλμανικές συνοικίες Χατζή Ριζούλ, Χατζή Ογκουρλού, Λάλα Γιουσούφ Μπέη και Χιζιρσάχ Μπέη. Σήμερα αποτελεί μέρος της σύγχρονης εμπορικής περιοχής της Παλιάς Αγοράς. 

 Ιστορία 
Ο χώρος της Παλιάς Αγοράς είναι από τους αρχαιότερους της περιοχής, καθώς εκεί έχουν βρεθεί διάφορα ευρήματα, μέχρι και οικισμός, από τα προϊστορικά χρόνια (7η χιλιετία π.Χ.) μέχρι τη βυζαντινή εποχή. Από τους πρώτους χρόνους της Τουρκοκρατίας, εκεί αναπτύχθηκε η Οθωμανική αγορά, για την οποία δίνει πληροφορίες ο Εβλιγιά Τσελεμπή, όταν επισκέφτηκε τα Γιαννιτσά το 1668:Συνολικά υπάρχουν 740 καταστήματα στην αγορά, το παζάρι και το μπεζεστένι. Βρίσκει κανείς όλα τα πολύτιμα εμπορεύματα χωρίς δυσκολία. Ακόμα υπάρχει ένα γεροχτισμένο με πέτρα και ισχυρό μπεζεστένι, σκεπασμένο με έξι τρούλους μολυβένιους σαν πολύτιμους λίθους και τέσσερεις σιδερένιες πόρτες· τέτοιο ωραίο εργαστήρι δεν υπάρχει σε καμιά σχεδόν πόλη.
μικρογραφία|αριστερά|Υδατογραφία του Έντουαρτ Λίαρ το 1848 που απεικονίζει δρόμο της Οθωμανικής Αγοράς των Γιαννιτσών
Η συνοικία της Αγοράς ήταν η παλαιότερη (αναφέρεται πρώτη σε όλα τα Οθωμανικά φορολογικά βιβλία), καθώς και το σημαντικότερο εμπορικό κέντρο της περιοχής· σε αυτήν δεν υπήρχε καμία ιδιωτική οικία, παρά μόνο καταστήματα, περιουσίες και επιχειρήσεις. Τον 19ο αιώνα μεγαλύτερος ιδιοκτήτης της, κυρίως των παραπηγμάτων, αναφέρεται ο Οσμάν Εφέντης. Η Παλιά Αγορά καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της Μάχης των Γιαννιτσών τον Οκτώβριο του 1912, και μετέπειτα έπεσε σε παρακμή γιατί η εμπορική δραστηριότητα μεταφέρθηκε στο βόρειο τμήμα της πόλης, επί των οδών Θ. Κολοκοτρώνη, Ρούσση και Κύπρου, όπου διαμορφώθηκε η «Νέα Αγορά». Κατά τα μεταπολεμικά χρόνια άρχισε σταδιακά να ανακάμπτει και σήμερα συνεχίζει να επεκτείνεται και να αναπτύσσεται. 

 Περιγραφή 
μικρογραφία|αριστερά|Φωτογραφικό ντοκουμέντο της Παλιάς Αγοράς το 1916. Αριστερά διακρίνεται το χάνι και δεξιά διάφορα καταστήματα. Στο βάθος το Τέμενος του Ισκεντέρ Μπέη. Συλλογή Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας 
Η συνοικία της Αγοράς ήταν η πρώτη που συναντούσαν οι ταξιδιώτες που έρχονταν από την Θεσσαλονίκη. Βρισκόταν προς βορρά, δεξιά από τον κεντρικό δρόμο. Εκεί ήταν το εμπορικό κέντρο των Γιαννιτσών. Κατά μήκος της Λεωφόρου Μοναστηρίου, της σημερινής Εγνατίας, βρισκόταν η ψαραγορά και η λαχαναγορά, και πιο πέρα η κυρίως αγορά. Εκεί τα πιο φημισμένα προϊόντα που πωλούνταν ήταν μεταξωτά μαντήλια, υφάσματα, περίτεχνες ξύλινες κουτάλες και καπνοσύριγγες κατασκευασμένες στα τοπικά εργαστήρια. Νότια βρίσκονταν τα χάνια, τουλάχιστον τριάντα, στα οποία διανυκτέρευαν τα καραβάνια των εμπόρων. Ακόμη σώζεται η ονομασία της τοποθεσίας «Μπροστά στα χάνια», που την αναφέρει μέχρι και ο Εβλιγιά Τσελεμπή. Εκεί υπήρχε μια βρύση με πολλαπλούς κρουνούς, και μετά τα κέντρα διασκεδάσεως της πόλης. Νότια της Λεωφόρου και χαμηλότερα από τον δρόμο βρίσκονταν τα βυρσοδεψεία (tabaghane). Πιο κάτω, ανάμεσα στους κήπους, υπήρχε ένας ανοιχτός τόπος περιτριγυρισμένος με ψηλά δέντρα (namazgâh) όπου οι Μουσουλμάνοι συγκεντρώνονταν και προσεύχονταν σε έκτακτες περιστάσεις π.χ. σε λειψυδρία. 

Η συνοικία αποτελούνταν από τους εξής δρόμους: Dutlar Alti (Κάτω από τις μουριές), Manastir Caddes (Λεωφόρος Μοναστηρίου), Bacdar (εισπράκτορα τελών αγοράς), Bit-Pazar (παλιατζίδικα), Çinarli (με πλατάνια), Hanlar Önü (Μπροστά στα χάνια), Peramatar (Περαματάρη), Ali Efendi Çikmazi (αδιέξοδος Αλή Εφέντη), Tabaghane (Βυρσοδεψείων), Εμίν Μπάμπα, Εμίν Αγά, Dolasik (γυριστός), Haci Molla (αδιέξοδος), Χουσεΐν Εφέντη, Postahane (Ταχυδρομείου), Λεωφόρος Θεσσαλονίκης, Bostan Pazari (Λαχαναγοράς) και Balik Pazan (Ψαραγοράς).

 Σωζόμενα κτίρια 
μικρογραφία|αριστερά|Η πρόσοψη του κτιρίου της Εγνατίας με τις τρεις καμάρες
μικρογραφία|δεξιά|Το κτίριο της οδού Ισαύρων
Λίγα μέτρα από το Τέμενος του Ισκεντέρ Μπέη, στην Παλιά Αγορά, έχουν διατηρηθεί τρία μικρά κτήρια, που λειτούργησαν ως  καταστήματα λαχανικών και ψαρικών: στην Εγνατία Οδό, στην οδό Ισαύρων και ένα βορειότερα του Τεμένους. 

 Το ένα από αυτά, επί της οδού Εγνατίας, κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο και το 2010 πραγματοποιήθηκε η αποκατάστασή του, με δαπάνες του ιδιοκτήτη. Πρόκειται για ένα μονόχωρο κτίσμα με τραπέζια κάτοψη και ανήκει στις θολωτές κατασκευές. Περιλαμβάνει τρία επίπεδα: υπόγειο, ισόγειο και ανώγειο. Στεγάζεται με ημικυλινδρικό θόλο και εξωτερικά σχηματίζει δίκλινη στέγη και είναι ελεύθερο από τις τρεις του πλευρές, ενώ η ανατολική του ήταν σε επαφή με νεότερο χαμηλό κτίσμα που πρόσφατα κατεδαφίστηκε. Από την έρευνα που πραγματοποιήθηκε πριν την αποκατάσταση διαπιστώθηκε η αρχική του φάση, που είχε επιχρισμένη πρόσοψη και ήταν διαμορφωμένη στο ισόγειο με τρία τοξωτά ανοίγματα, τις μοναδικές προσβάσεις στο εσωτερικό. Διέθετε υπόγειο, η κάθοδος στο οποίο θα γινόταν με καταπακτή και ξύλινη σκάλα, καθώς και ανώγειο με ξύλινο πάτωμα. Παράθυρα ανοίγονταν μόνο στην πρόσοψη. Η κατασκευή του κτηρίου τοποθετείται χρονικά μεταξύ του τέλους του 18ου και των μέσων του 19ου αιώνα. Σε μια δεύτερη φάση το κτήριο άλλαξε ριζικά στην όψη του· οι τρεις καμάρες γκρεμίστηκαν. Ο υπόγειος χώρος απόκτησε ιδιαίτερη σημασία, τόσο λόγω της παρουσίας της σέσουλας στην πρόσοψη, όσο και λόγω του επενδυμένου με υδραυλικό κονίαμα έσω χώρου του υπογείου. Το κτήριο μετατράπηκε σε αποθήκη, ίσως μία από τις πολλές δημητριακών, όπως αναφέρει ο περιηγητής του 19ου αιώνα Ν. Σχινάς. Κατά την τρίτη φάση, στο α΄ μισό του 20ου αιώνα, το κτήριο μετατράπηκε σε κατοικία, σύμφωνα με μαρτυρίες των παλιών Γιαννιτσιωτών.

 Το δεύτερο κατάστημα που διατηρείται βρίσκεται λίγα μέτρα νοτιότερα, επί της οδού Ισαύρων. Έχει περίπου τις ίδιες διαστάσεις και πρόσοψη με δύο τοξωτά ανοίγματα στο ισόγειο. Παρότι η σκεπή του σήμερα έχει καταπέσει, φαίνεται ότι ήταν ξύλινη και δίρριχτη κεραμοσκεπής. Σύμφωνα με μαρτυρία διακρίνονταν γραπτά γράμματα, διακριτικά του εμπορικού οίκου που στέγαζε, όπως και η χρονολογία 1849. Όπως και το προηγούμενο κατάστημα, χρονολογείται τον 18ο αιώνα ή στο α΄ μισό του 19ου αιώνα.

 Το τρίτο παρόμοιο κτήριο ανακαλύφθηκε πρόσφατα, λίγα μέτρα βορειότερα από το Τέμενος του Ισκεντέρ Μπέη, δύσκολα αναγνωρίσιμο, με πολλές νεότερες προσθήκες, οι οποίες αλλοίωσαν την αρχική του μορφή που μοιάζει εξαιρετικά με το μαγαζί της Εγνατίας.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Συνοικίες και περιοχές πόλεων της Ελλάδας
Κατηγορία:Κτίρια και κατασκευές στα Γιαννιτσά
Κατηγορία:Διατηρητέα κτίρια στην Ελλάδα
Κατηγορία:Ιστορία της Πέλλας