Ιφιγένεια Φωτάκη

Η Ιφιγένεια Φωτάκη (1921-1983), επίσης γνωστή ως Ιφιγένεια Βουρβίδου-Φωτάκη, ήταν Ελληνίδα οργανική χημικός που έμεινε στην ιστορία για τη συμβολή της στη χημική σύνθεση των πεπτιδίων, ιδιαίτερα στη σύνθεση των βιολογικά και ενζυμικά ενεργών πεπτιδίων.http://jupiter.chem.uoa.gr/thanost/teax1957-2009.htmlhttps://web.archive.org/web/20210412220201/http://jupiter.chem.uoa.gr/thanost/fotaki/Fotaki_cv_1976.pdfhttps://web.archive.org/web/20210412220140/http://jupiter.chem.uoa.gr/thanost/fotaki/Fotaki_cv_1968.pdf

Το 1965 η Φωτάκη έγινε η τέταρτη γυναίκα που βραβεύτηκε σε επιστημονικό κλάδο στην Ελλάδα και η δεύτερη γυναίκα στον τομέα της χημείας. Εξειδικεύτηκε στη σύνθεση των πεπτιδίων, επηρεασμένη από τον μέντορα και διδακτορικό επιβλέποντά της Λεωνίδα Ζέρβα, παγκόσμια αυθεντία στο θέμα. Μετά από διακεκριμένη έρευνα στην Αθήνα, τη Βασιλεία και το Κορνέλ, η Φωτάκη έγινε καθηγήτρια οργανικής χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθύντρια στο Εργαστήριο Οργανικής Χημείας στο ίδιο ίδρυμα.

 Βιογραφία 
 Πρώτα χρόνια, σταδιοδρομία και Βασιλεία 
Η Φωτάκη γεννήθηκε στη Κόρινθο το 1921 και ολοκλήρωσε τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στο 2ο Γυμνάσιο Θηλέων στην Αθήνα το 1938. Την ίδια χρονιά γράφτηκε στο Τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου ειδικεύτηκε στην οργανική χημεία υπό την καθοδήγηση του Λεωνίδα Ζέρβα. Οι σπουδές της διακόπηκαν κατά τη διάρκεια της κατοχής της Ελλάδας από τον Άξονα, όταν το Εργαστήριο Οργανικής Χημείας καταστράφηκε και ο Ζέρβας φυλακίστηκε ως μέλος της ελληνικής αντίστασης. Η Φωτάκη πήρε το πτυχίο της με άριστα το 1946 και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές υπό τον Ζέρβα, λαμβάνοντας το διδακτορικό της το 1950 με μια διατριβή που αφορούσε τη γλυκοζαμίνη. Παράλληλα εργαζόταν ως βοηθός καθηγήτρια στο εργαστήριο οργανικής χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1943, συνεχίζοντας ως βοηθός έρευνας μέχρι το 1953.

Το 1953 η Φωτάκη έλαβε υποτροφία για έρευνα στη Βασιλεία από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών. Στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας εργάστηκε στο Εργαστήριο Οργανικής Χημείας, του οποίου προΐστατο τότε ο νομπελίστας Ταντέους Ράιχσταϊν. Τα δύο πρώτα χρόνια της παραμονής της εκεί (1953-1955) ήταν μέλος της ερευνητικής ομάδας του Max Brenner ενώ αργότερα έγινε ανεξάρτητη επισστημονική συνεργάτιδα του Hans Erlenmeyer. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, εργάστηκε αρχικά στο βιοχημικό εργαστήριο του νοσοκομείου Ευαγγελισμός, πριν προσκληθεί από τον Ζέρβα στο νεοιδρυθέν Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, στου οποίου την ίδρυση συνέβαλε ο ίδιος.

 Κορνέλ και σταδιοδρομία στην Αθήνα 
Το 1962 η Φωτάκη επελέγη από το Υπουργείο Υγείας, Παιδείας και Πρόνοιας των ΗΠΑ μέσα από μια διεθνή ομάδα υποψηφίων για να διεξάγει έρευνα στο πλευρό του νομπελίστα Vincent du Vigneaud στο Πανεπιστήμιο του Κορνέλ. Όσο βρισκόταν στη Νέα Υόρκη, έδωσε μια σειρά διαλέξεων τόσο στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ όσο και στα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των ΗΠΑ.

Επιστρέφοντας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών μετά το Κορνέλ, η Φωτάκη συνέχισε την έρευνά της και το 1965 βραβεύτηκε μετά από μια εργασία της για την ωκυτοκίνη, αξιοποιώντας την έρευνα που είχε ξεκινήσει υπό τον du Vigneaud. Παρά την διεθνώς διακεκριμένη έρευνά της και τις σημαντικές επιχορηγήσεις που έλαβε από τις ΗΠΑ, δεν της επιτράπηκε να διδάξει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών εξαιτίας της στρατιωτικής χούντας που επιβλήθηκε στην Ελλάδα μέχρι το 1969 ενώ ανακρίθηκε εντατικά από την Διεύθυνση Ασφαλείας της Αστυνομίας των Πόλεων λόγω των αντιδικτατορικών πολιτικών της πεποιθήσεων.

Η διδακτική καριέρα της Φωτάκη παρεμποδίστηκε σκόπιμα από το Υπουργείο Παιδείας μέχρι την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974. Το 1975, προήχθη σε έκτακτο διδακτικό προσωπικό στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Λίγο αργότερα, το 1977, προήχθη σε τακτική καθηγήτρια οργανικής χημείας και επικεφαλής του Εργαστηρίου Οργανικής Χημείας, θέσεις που κάποτε κατείχε ο μέντορας της Λεωνίδας Ζέρβας. Η Φωτάκη πέθανε το 1983 σε ηλικία 62 ετών.

Αναφέρεται ότι περνούσε πάρα πολλές ώρες στο Εργαστήριο Οργανικής Χημείας, μερικές φορές «από τις 8 το πρωί μέχρι τις 10 το βράδυ». Στην 20ετή καριέρα της ωε μέλος ΔΕΠ του Πανεπιστημίου Αθηνών, επέβλεψε (μόνη της ή από κοινού με άλλους συναδέλφους) περισσότερες από 15 διδακτορικές διατριβές.

 Επιστημονικό έργο 
Παρόλο που αρκετές από τις σημαντικές συνεισφορές της Φωτάκη αφορούσαν την σύνθεση των πεπτιδίων, το επιστημονικό έργο της άγγιξε έναν μεγάλο αριθμό θεμάτων της οργανικής σύνθεσης. Συνολικά δημοσίευσε περίπου 50 εργασίες σε αγγλόφωνα ή γερμανόφωνα χημικά περιοδικά.

 Σύνθεση πεπτιδίων 
Συνεχίζοντας και επεκτείνοντας την παράδοση του Πανεπιστημίου Αθηνών πάνω στη χημεία, η οποία ξεκίνησε από τον Ζέρβα και έμεινε γνωστή ως Μέθοδος Bergmann-Zervas carbobenzoxy, η Φωτάκη εργάστηκε αρχικά πάνω στην περαιτέρω βελτίωση των κατάλληλων προστατευτικών ομάδων για τη σύνθεση των πεπτιδίων. Διερεύνησε μαζί με τον Ζέρβα νέους τύπους προστασίας, όπως η Ν-προστασία με φωσφορικούς βενζυλικούς εστέρες (παράγωγα Ν-φωσφαμιδίου), η S-προστασία με τη χρήση ομάδων τριτυλίου, βενζυδρυλίου ή βενζοϋλίου (στο πλαίσιο μιας μεγαλύτερης προσπάθειας για τη σύνθεση ασύμμετρων πεπτιδίων που περιέχουν κυστεΐνη), η Ν-προστασία με τη χρήση της ομάδας ο-νιτροφαινυλοσουλφενύλιο το οποίο ανακαλύφθηκε στο εργαστήριό τους στην Αθήνα και η S-προστασία με τη χρήση της ομάδας p-μεθοξυκαρβοβενζοξυ (τροποποίηση της ομάδας Ζ).

Με τις παραπάνω μεθοδολογίες ξεκίνησε τη σύνθεση περίπλοκων πολυπεπτιδίων, ιδίως θραυσμάτων ενεργών κέντρων ενζύμων και πεπτιδικών ορμονών. Μερικά αξιοσημείωτα επιτεύγματα, που συνυπέγραψε η Φωτάκη σε εργασίες, περιλαμβάνουν την πρώτη σύνθεση του 20μελούς δακτυλίου της ινσουλίνης εντός της αλυσίδας ή - αναπτύσσοντας περαιτέρω την έρευνά της υπό τον du Vigneaud - ορισμένα προηγουμένως απρόσιτα ανάλογα της ωκυτοκίνης αλλά και μια νέα σύνθεση αυτής μέσω μιας διαφορετικής οδού από τη σύνθεση του du Vigneaud.

Κατά τα επόμενα χρόνια εξέτασε την παρασκευή βιολογικά δραστικών άτυπων πεπτιδίων, όπως τα πεπτίδια που περιέχουν Ν-αργινίνη ή λανθιονίνη.

 Άλλες έρευνες 
Με τη τεχνογνωσία της στη σύνθεση των πεπτιδίων, η Φωτάκη εξέτασε τις βιοκαταλυτικές ιδιότητες και την κινητική των αναλόγων του ενεργού κέντρου ενζύμων που η ίδια παρασκεύασε. Ένα άλλο θέμα που ανέπτυξε στην αρχή της καριέρας της ήταν ο χημικός μετασχηματισμός υδατανθράκων και γλυκοζαμίνης, η οποία αποτέλεσε τη βάση της διδακτορικής της διατριβής.

Τέλος εξέτασε ορισμένα από τα σύμπλοκα συντονισμού που σχηματίζονται από πεπτίδια που περιέχουν ιστιδίνη μαζί με με Cu2+, Co2+, Zn2+ και Ce4+. Αφού διαπίστωσε τις αντικαρκινικές ιδιότητες των συμπλόκων λευκόχρυσου, ασχολήθηκε με τις πεπτιδικές ενζυματικές αντιδράσεις, παρουσία συμπλόκων αμινών Pt2+.

Βραβεία
Το 1970 η Φωτάκη τιμήθηκε με το βραβείο Γεωργίου Πανόπουλου από την Ακαδημία Αθηνών, το οποίο της απονεμήθηκε για «...τις έρευνές της στη χημική σύνθεση των πολυπεπτιδικών ορμονών  και την διερεύνηση των ενεργών κέντρων των ενζύμων, οι οποίες αποτελούν αξιοσημείωτη συμβολή της ελληνικής επιστήμης στο σύγχρονο κλάδο της χημείας».

Κατά τη διάρκεια της ζωής της, προσκλήθηκε αρκετές φορές ως διακεκριμένη ερευνήτρια σε ακαδημαϊκά συνέδρια σχετικά με το αντικείμενό της. Μερικά παραδείγματα είναι οι προσκλήσεις που έλαβε για το 3ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Βασιλεία, 1960), στο 5ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Οξφόρδη, 1962), στο 6ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Αθήνα, 1963, ως διοργανώτρια), στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Βιοχημείας (Νέα Υόρκη, 1964), στο 7ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Βουδαπέστη, 1964), στο Συμπόσιο για τις Φυσικές Θειούχες Ενώσεις (Κοπεγχάγη, 1966), στο Σεμινάριο Μοριακής Βιολογίας του ΝΑΤΟ (Σπέτσες, 1966), στο 8ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Νούρντγουικ, 1966), στο 9ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Παρίσι, 1968), στο 10ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Άμπανο, 1970), στο 11ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Βιέννη, 1971), στο 3ο Αμερικανικό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Βοστώνη, 1972), στο 13ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Κίρυατ, 1974), στο 4ο Αμερικανικό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Νέα Υόρκη, 1975) και στο 14ο Ευρωπαϊκό Συμπόσιο Πεπτιδίων (Βέπιον, 1976), στο οποίο προήδρευσε.

Παραπομπές

Κατηγορία:Έλληνες χημικοί