Ρωσικός λιμός του 1921-22

Ο ρωσικός λιμός του 1921–1922, αναφέρεται και ως Λιμός στην περιοχή του Βόλγα (ρωσικά: Голод в Поволжье), ήταν ένας σοβαρός λιμός στη Ρωσική Σοβιετική Ομοσπονδιακή Σοσιαλιστική Δημοκρατία που άρχισε στις αρχές της άνοιξης του 1921 και διήρκεσε μέχρι τα τέλη του 1922. Προκλήθηκε από την οικονομική αναταραχή κατά τη Ρωσική επανάσταση, τον Ρωσικό εμφύλιο πόλεμο και τις αποτυχίες στην κυβερνητική πολιτική του πολεμικού κομμουνισμού (ιδιαίτερα τη δήμευση των σιτηρών και άλλων αγροτικών προϊόντων). Το ατελές σιδηροδρομικό δίκτυο συνέβαλε στην επιδείνωση της κατάστασης, επειδή τα τρόφιμα δεν μπορούσαν να διανεμηθούν αποτελεσματικά. Μια από τις πιο έντονες ξηρασίες στην ιστορία της Ρωσίας επιδείνωσε την κατάσταση σε εθνική καταστροφή. 

Τα κρούσματα ασθενειών όπως η χολέρα και ο τύφος ήταν επίσης παράγοντες που αύξησαν τα θύματα του λιμού. Το σύνολο των θυμάτων ανέρχεται σε περίπου 5 εκατομμύρια ανθρώπους. Πολλοί από τους πεινασμένους κατέφυγαν στον κανιβαλισμό.  

Σύμφωνα με επίσημα στατιστικά στοιχεία, ο λιμός έπληξε 35 επαρχίες, κυρίως τις περιοχές του Βόλγα και του ποταμού Ουράλη, και επηρέασε σοβαρά τις επαρχίες Σαμάρα, Σαράτοφ, νότιες περιοχές της Ουκρανίας, Κριμαία, Μπασκιρία, Καζακστάν: Καζακικός λιμός του 1919-1922, Ταταρστάν: Λιμός της Ταταρίας 1921–1922, τμήματα των Ουραλίων και της Δυτικής Σιβηρίας, με συνολικό πληθυσμό 90 εκατομμύρια άτομα. Ο λιμός σταμάτησε το 1923 χάρη στη βοήθεια ξένων ανθρωπιστικών οργανώσεων.

 Ιστορικό 
μικρογραφία|296x296εσ|Περιοχές της ΕΣΣΔ που επλήγησαν περισσότερο από τον λιμό του 1921 - 1922
Πριν από το ξέσπασμα του λιμού, η Ρωσία είχε ήδη υποφέρει από τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο, τη Ρωσική επανάσταση και τον Ρωσικό εμφύλιο πόλεμο για εξήμισι χρόνια. Πριν τον μεγάλο λιμό προηγήθηκε μια πολύ κακή συγκομιδή το 1920. Στις χειρότερα πληγείσες περιοχές του Βόλγα και του Ουράλη, που υπέστησαν τις πιο παρατεταμένες και εκτεταμένες απώλειες, ακολούθησε ένας παγωμένος χειμώνας και το πολύ ξηρό καλοκαίρι του 1921.

Όλες οι πλευρές του εμφυλίου πολέμου – οι Μπολσεβίκοι, το κίνημα των Λευκών, οι αναρχικοί, τα αποσχιστικά κινήματα διαφόρων λαών – προμηθεύονταν τρόφιμα πριν από τον λιμό, με επίταξη. Η κυβέρνηση των Μπολσεβίκων εφάρμοσε τη δήμευση των σιτηρών και άλλων αγροτικών προϊόντων από τους αγρότες για ελάχιστη ή καθόλου αμοιβή. Αυτή η πολιτική οδήγησε σε απότομη μείωση της παραγωγής. Σύμφωνα με την επίσημη θέση των Μπολσεβίκων, οι πλούσιοι αγρότες (κουλάκοι) διατηρούσαν τα πλεονάζοντα σιτηρά τους για να διατηρήσουν την ευημερία τους, με τις στατιστικές να δείχνουν ότι το μεγαλύτερο μέρος των σιτηρών και άλλων τροφίμων να διακινούνται στη μαύρη αγορά. Οι Μπολσεβίκοι πίστευαν ότι οι αγρότες προσπαθούσαν να υπονομεύσουν την επαναστατική προσπάθεια. Η Μαύρη Βίβλος του Κομμουνισμού αναφέρει ότι ο Λένιν διέταξε τη δήμευση των αγροτών τροφίμων και των σπόρων τους, ως αντίποινα γι' αυτή τη «δολιοφθορά», γεγονός που οδήγησε σε εκτεταμένες εξεγέρσεις των αγροτών. 

Η βοήθεια από το εξωτερικό αρχικά απορρίφθηκε. Η Αμερικανική Διοίκηση Αρωγής (ARA), την οποία είχε ιδρύσει ο Χέρμπερτ Χούβερ για να παρέχει τρόφιμα στα θύματα του Α' Παγκοσμίου πολέμου, πρόσφερε στον Λένιν βοήθεια με την προϋπόθεση να του δοθεί ο πλήρης έλεγχος του ρωσικού σιδηροδρομικού δικτύου για την αποτελεσματική διανομή των τροφίμων σε όλους. Ο Λένιν αρχικά απέρριψε αυτή την προσφορά με το σκεπτικό ότι θα ήταν παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις της Ρωσίας και συγκρότησε σοβιετικές επιτροπές σωτηρίας. Ωστόσο, το σοβιετικό καθεστώς, απασχολημένο με τον πόλεμο και τον αγώνα με την εσωτερική αντιπολίτευση, δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει την καταστροφή. Η προσπάθεια για την καταπολέμηση του λιμού από τη σοβιετική κυβέρνηση χρησιμοποιήθηκε ακόμη και ως πρόσχημα για τη δήμευση της εκκλησιαστικής περιουσίας και την εκδίωξη των πολιτικών αντιπάλων.

 Κανιβαλισμός 
μικρογραφία|250x250εσ|Χωρικοί από το Όμπλαστ του Ορενμπούργκ και τα υπολείμματα ανθρώπων που είχαν φάει κατά τη διάρκεια της πείνας
Η κατάσταση έγινε τόσο απελπιστική που μια σημαντική μειοψηφία των πεινασμένων κατέφυγε στον κανιβαλισμό. Αναφέρθηκαν «χιλιάδες κρούσματα», με τον αριθμό των κρουσμάτων που δεν αναφέρθηκαν ποτέ να είναι πιθανόν ακόμη μεγαλύτερος. Στη Σαμάρα, «έκλεισαν δέκα κρεοπωλεία επειδή πουλούσαν ανθρώπινη σάρκα». Σε πόλεις του Όμπλαστ του Σαράτοφ «ήταν επικίνδυνο για τα παιδιά να βγαίνουν έξω μετά το σκοτάδι αφού ήταν γνωστό ότι υπήρχαν διάφορες συμμορίες που ειδικεύονταν στη σύλληψη παιδιών, τη δολοφονία τους και την πώληση της ανθρώπινης σάρκας ως κρέας αλόγου ή μοσχάρι».

Ο κανιβαλισμός αναφέρθηκε στον Τύπο, συμπεριλαμβανομένης της εφημερίδας Πράβντα, με λεπτομέρειες που θεωρήθηκαν απίθανες κατά τη γνώμη των αρχών, και στις 27 Ιανουαρίου 1922, ο Λαϊκός Επίτροπος Υγείας Nικολάι Σεμάσκο πρότεινε στο Πολιτικό Γραφείο να απαγορεύσει στα έντυπα τη δημοσίευση άρθρων σχετικών με περιπτώσεις κανιβαλισμού.

 Ανθρωπιστική βοήθεια 
μικρογραφία|250x250εσ|Γυναίκες από χωριό της επαρχίας Σαμάρα ευχαριστούν εκπροσώπους της ARA, 1922
Καθώς οι σοβιετικές επιτροπές που συστάθηκαν για να βοηθήσουν τους λιμοκτονούντες ήταν αναποτελεσματικές και ο λιμός είχε πάρει δραματική έκταση, ο Λένιν τελικά πείστηκε - και από διάφορα άλλα γεγονότα όπως η εξέγερση των ναυτικών της Κρονστάνδης, η αγροτική εξέγερση του Ταμπόφ - να ξανασκεφθεί την εσωτερική και εξωτερική πολιτική και υιοθέτησε τη « Νέα Οικονομική Πολιτική» στις 15 Μαρτίου 1921. 

Στις 13 Ιουλίου 1921, ο Μαξίμ Γκόρκι, εν γνώσει της ηγεσίας της χώρας, κάλεσε τον δυτικό κοινό να αποτρέψει τον μαζικό θάνατο ανθρώπων στη Ρωσία. Στις 2 Αυγούστου 1921, η σοβιετική κυβέρνηση απηύθυνε επίσημη διπλωματική ανακοίνωση στη διεθνή κοινότητα ζητώντας βοήθεια για την καταπολέμηση της πείνας. «Η ρωσική κυβέρνηση θα δεχτεί οποιαδήποτε βοήθεια, ανεξάρτητα από την πηγή που μπορεί να προέλθει, χωρίς να τη συνδέει καθόλου με τις υπάρχουσες πολιτικές σχέσεις». μικρογραφία|250x250εσ|Πεινασμένα παιδιά, φωτογραφία του Φρίντγιοφ Νάνσεν,  1921Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν η πρώτη χώρα που ανταποκρίθηκε στην έκκληση του Γκόρκι. Ο τότε υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ Χέρμπερτ Χούβερ έστειλε στη Ρωσία την Αμερικανική Διοίκηση Αρωγής (ARA), μια ανθρωπιστική οργάνωση η οποία παρείχε τροφή και ιατρική βοήθεια στη μεταπολεμική Ευρώπη. Ο όρος των Αμερικανών ήταν ότι η ARA θα λειτουργούσε ανεξάρτητα από την κομμουνιστική διοίκηση και ότι οι Αμερικανοί πολίτες θα αποφυλακίζονταν από τις σοβιετικές φυλακές. Ο Λένιν συμφώνησε. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 1922, η ARA παρείχε τροφή σε περίπου 10 εκατομμύρια ανθρώπους στη Ρωσία καθημερινά. Επιπλέον, έρεαν στη χώρα προμήθειες σπόρων, φαρμάκων, εργαλείων και ρουχισμού. Χάρη στους παρεχόμενους σπόρους, η Ρωσία κατάφερε να εξασφαλίσει καλές σοδειές το 1922 και το 1923, γεγονός που επέσπευσε το τέλος του λιμού. Ωστόσο, οι Ρώσοι άρχισαν να ερευνούν τις νηοπομπές και τα τρένα της οργάνωσης και συνέλαβαν ακόμη και υπαλλήλους της με την κατηγορία αντεπαναστατικής δραστηριότητας. Οργή στις ΗΠΑ προκλήθηκε επίσης από την ανακάλυψη ότι, παρά τη λήψη βοήθειας, η Σοβιετική Ένωση πουλούσε μεγάλες ποσότητες σιτηρών σε ξένες αγορές ταυτόχρονα. Οι Σοβιετικοί υποστήριξαν ότι πουλούσαν τα σιτηρά για να αγοράσουν τον απαραίτητο γεωργικό και βιομηχανικό εξοπλισμό. Οι Μπολσεβίκοι κατηγόρησαν ταυτόχρονα την οργάνωση ARA για κατασκοπεία και απόπειρα δυσφήμισης του σοβιετικού καθεστώτος. Μετά το σκάνδαλο, η Αμερικανική Διοίκηση Αρωγής σταμάτησε τη λειτουργία της τον Ιούνιο του 1923.Bertrand M. Patenaude: The Big Show in Bololand. The American Relief Expedition to Soviet Russia in the Famine of 1921. Stanford University Press, Stanford 2002 

Η διεθνής προσπάθεια αρωγής, εκτός από την Αμερικανική Διοίκηση Αρωγής  περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, την Αμερικανική Επιτροπή Υπηρεσίας Φίλων, την Επιτροπή Αρωγής Θυμάτων Πολέμου των Βρετανών Φίλων, την Κοινωνία των Εθνών, τον Ερυθρό Σταυρό, τη νεοϊδρυθείσα Διεθνής Επιτροπή για τη Ρωσική Αρωγή με Ύπατο Αρμοστή τον Φρίντγιοφ Νάνσεν και τη βρετανική οργάνωση Save the Children. Οι ανθρωπιστικές οργανώσεις συνέχισαν τη δράση τους σε όλη τη διάρκεια του 1922 και του 1923, καθώς οι ελλείψεις σε τρόφιμα και ρουχισμό και οι ασθένειες ήταν ακόμη εκτεταμένες.

 Απολογισμός νεκρών 
Όπως και με άλλους λιμούς μεγάλης κλίμακας, υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις για τον αριθμό των θυμάτων. Σύμφωνα με μια επίσημη σοβιετική δημοσίευση στις αρχές της δεκαετίας του 1920, περίπου 5 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν ως αποτέλεσμα του λιμού μόνο το 1921. Αυτός ο αριθμός αναφέρεται συνήθως στα σχολικά βιβλία. Άλλες, πιο συντηρητικές πηγές αναφέρονται σε 1 εκατομμύριο και μια εκτίμηση του Ιατρικού Τμήματος ARA αναφέρει 2 εκατομμύρια θύματα. Αντίθετα, μάρτυρες έκαναν λόγο για 10 εκατομμύρια θύματα. Ιστορικοί δεν θεωρούν έναν τέτοιο αριθμό υπερβολικό, λαμβάνοντας υπόψη τα πολλά εκατομμύρια θύματα του πολέμου και της πείνας στον 20ό αιώνα.

 Δείτε επίσης 

 Λιμός της Ταταρίας 1921–1922
 Καζακικός λιμός του 1919-1922
 Λιμός στο Καζακστάν (1932-33)
 Μεγάλος Λιμός της Ουκρανίας (1932-1933) 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Λιμοί στην Σοβιετική Ένωση