Ο παραγιός

Ο παραγιός () ή Ο βοηθός είναι μυθιστόρημα του γερμανόφωνου Ελβετού συγγραφέα Ρόμπερτ Βάλζερ, που γράφτηκε στο Βερολίνο το 1907 και εκδόθηκε το 1908. Ο 24χρονος Γιόζεφ Μάρτι γίνεται μάρτυρας της καταστροφής ενός αποτυχημένου εφευρέτη και μηχανικού κατά τη διάρκεια ενός εξαμήνου που εργάζεται κοντά του ως βοηθός και οικιακός υπηρέτης. Το μυθιστόρημα βασίζεται σε αυτοβιογραφικά στοιχεία.

 Συγγραφή - Δημοσίευση 
Το μυθιστόρημα γράφτηκε από τον Ρόμπερτ Βάλζερ με βάση την εμπειρία του όταν εργάστηκε ως βοηθός ενός μηχανικού-εφευρέτη που βρισκόταν στα πρόθυρα της χρεοκοπίας. Από τον Ιούλιο του 1903 έως τον Ιανουάριο του 1904, ο Βάλζερ εργάστηκε κοντά στη Ζυρίχη, στη μικρή πόλη Βάντενσβιλ, στη βίλα «Κάτω από το Βραδινό Αστέρι» του μηχανικού Καρλ Ντούμπλερ, εκτελώντας καθήκοντα βοηθού και υπηρέτη.

Τα αυτοβιογραφικά στοιχεία του κειμένου εμφανίζονται επίσης στα ονόματα των κύριων χαρακτήρων και στις τοποθεσίες. Ο κύριος χαρακτήρας, Γιόζεφ Μάρτι, φέρει το πατρικό όνομα της μητέρας του συγγραφέα. Το όνομα του μηχανικού-εφευρέτη Ντούμπλερ τροποποιήθηκε σε Τόμπλερ. Ο συγγραφέας έδωσε τα ονόματα των παιδιών του μηχανικού Ντούμπλερ στα παιδιά του μηχανικού Τόμπλερ χωρίς αλλαγές. Το όνομα της περιοχής Μπέρενσβιλ, όπου εκτυλίσσονται τα γεγονότα, παραπέμπει στο Βάντενσβιλ. Οι εφευρέσεις του Ντούμπλερ μεταφέρθηκαν από τον συγγραφέα στον Τόμπλερ: ένα διαφημιστικό ρολόι, μια μηχανή για αυτόματη πώληση φυσιγγίων και ένα αναπηρικό καροτσάκι.

Η αφορμή για τη συγγραφή του μυθιστορήματος ήταν ένας διαγωνισμός που προκήρυξε ένας εκδοτικός οίκος του Βερολίνου το 1907. Σε έξι εβδομάδες, ο Βάλζερ έγραψε το δεύτερο μυθιστόρημά του. Αφού ολοκλήρωσε το έργο, ο συγγραφέας έστειλε το μυθιστόρημα στον εκδότη, επισυνάπτοντας ένα σημείωμα που απαιτούσε αμοιβή 8.000 μάρκων. Ο συγγραφέας σύντομα έλαβε πίσω το χειρόγραφό του χωρίς συνοδευτική επιστολή και, έξαλλος, πήγε στον εκδοτικό οίκο για εξηγήσεις. Όταν ο εκδότης επεσήμανε την αδυναμία του να καταβάλει στον συγγραφέα τόσο υψηλή αμοιβή και ο Βάλζερ αναφώνησε: «Δεν καταλαβαίνεις τίποτα από λογοτεχνία!» και έφυγε, χτυπώντας την πόρτα με δύναμη.

Το μυθιστόρημα εκδόθηκε τελικά από τον Μπρούνο Κασίρερ, ο οποίος είχε εκδώσει προηγουμένως το πρώτο μυθιστόρημα του Βάλζερ Τα αδέλφια Τάννερ, παρά το γεγονός ότι δεν είχε επιτυχία και τα βιβλία παρέμειναν απούλητα στην αποθήκη του εκδοτικού οίκου.

Με σχέδιο εξωφύλλου από τον Καρλ Βάλζερ, αδελφό του συγγραφέα, το βιβλίο εκδόθηκε στο Βερολίνο τον Μάιο του 1908 και έλαβε ευνοϊκές κριτικές που έκαναν το βιβλίο επιτυχημένο στο κοινό. Το πρώτο αντίτυπο εξαντλήθηκε και εκδόθηκαν δύο επιπλέον εκδόσεις.

 Υπόθεση 
Ο ντροπαλός νεαρός Γιόζεφ Μάρτι, μετά από μακρά περίοδο ανεργίας, αρχίζει να εργάζεται ως βοηθός του μηχανικού Καρλ Τόμπλερ στο Μπέρενσβιλ, στις όχθες της λίμνης της Ζυρίχης. Ο Τόμπλερ με την οικογένειά του κατοικεί στην αριστοκρατική έπαυλη «Κάτω από το Βραδινό Αστέρι» και προσπαθεί να βγάλει χρήματα με παράξενες εφευρέσεις. Έχει επενδύσει όλη την περιουσία του στην ανάπτυξη ενός διαφημιστικού ρολογιού, για το οποίο δεν έχει βρει αγοραστές. Η κύρια δουλειά του Γιόζεφ είναι να γράφει φιλικές επιστολές στους δανειστές του Τόμπλερ αλλά εκτός από το γραφείο τα καθήκοντά του επεκτείνονται και σε οικιακές και οικογενειακές υπηρεσίες. Αργότερα, του ζητείται να επικοινωνεί με επενδυτές για τις εφευρέσεις, αλλά όταν ο πιθανός χρηματοδότης Γιοχάνες Φίσερ επισκέπτεται την έπαυλη, τον αφήνει να φύγει χωρίς να έχει έρθει σε κάποια συμφωνία, προς μεγάλη ενόχληση του Τόμπλερ.

Η επισφαλής οικονομική κατάσταση του εφευρέτη γίνεται ολοένα και πιο ξεκάθαρη. Όταν ο Γιόζεφ απαιτεί τον μισθό του, ο Τόμπλερ ξεσπάει σε μια έκρηξη οργής. Όπως σύντομα αποδεικνύεται, βρίσκεται υπό πίεση από πολυάριθμους πιστωτές. Εφευρίσκει το αναπηρικό καροτσάκι - είναι ελαττωματικό και δεν θα αποτρέψει την πτώχευση. Όταν το ηλεκτρικό ρεύμα στο σπίτι κόβεται λόγω απλήρωτων πληρωμών, ο εφευρέτης στρέφεται στη μητέρα του για οικονομική υποστήριξη ως έσχατη λύση - χωρίς αποτέλεσμα.

Παρά την ολοένα και πιο δεινή οικονομική τους κατάσταση, η οικογένεια δεν ζει άσχημα. Κανείς δεν πεινάει, στο σπίτι υπάρχει αφθονία. Επίσης, ο Τόμπλερ προσκαλεί φίλους του της περιοχής σε καλοκαιρινά πάρτι στον κήπο του, μέσα στο γοητευτικό τοπίο δίπλα στη λίμνη. Η εθνική εορτή την 1η Αυγούστου γιορτάζεται με ​​επίδειξη πυροτεχνημάτων στο φωταγωγημένο κτήμα των Τόμπλερ.

Αν και ο Γιόζεφ δεν λαμβάνει μισθό για μήνες, συνδέεται με την οικογένεια του εργοδότη του, αλλά δεν μπορεί να κάνει τίποτε για να βοηθήσει τον άτυχο εφευρέτη. Κάποια στιγμή, μαζεύει το θάρρος του και αναφέρει στον Τόμπλερ ότι στο σπίτι κακομεταχειρίζονται την κόρη του Σίλβι. Ο μηχανικός, ωστόσο, είναι πολύ εξαντλημένος για να δείξει πραγματικό ενδιαφέρον για το κοριτσάκι. Είναι Χριστούγεννα και η οικογένεια Τόμπλερ φαίνεται να έχει αποδεχτεί την αναπόφευκτη χρεοκοπία. Ο Γιόζεφ, χωρίς να έχει λάβει ποτέ μισθό για τη δουλειά του, τελικά μαζεύει τα πράγματά του και εγκαταλείπει την έπαυλη, οδεύοντας προς ένα αβέβαιο μέλλον και αναζητώντας νέα εργασία.

 Χαρακτήρες 

 Γιόζεφ Μάρτι 
Ο Γιόζεφ Μάρτι, ένας νεαρός 24 ετών, μόλις απολύθηκε από τη θητεία του στον στρατό, αναζητά εργασία. Επίσης, είναι πολύ σημαντικό για αυτόν να βρει τον εαυτό του, να καταλάβει ποιος είναι - «ένα λαμπρό μυαλό ή μια χαζή μηχανή, ένας έξυπνος άνθρωπος ή μια μετριότητα». Είναι ονειροπόλος και του φαίνεται ότι στη βίλα «Κάτω από το Βραδινό Αστέρι» βρήκε αυτό που έψαχνε. Οι κάτοικοι της βίλας του φαίνονται ευγενικοί και δημιουργικοί. Αλλά είναι αφελής και δεν παρατηρεί αμέσως ότι ο εργοδότης του δημιουργεί μόνο την επίφαση μιας σταθερής ύπαρξης, ενώ στην πραγματικότητα ο κόσμος του μηχανικού Τόμπλερ πλησιάζει στην καταστροφή.

Ο Βάλζερ έδωσε στον πρωταγωνιστή όχι μόνο την ιστορία της ζωής του, αλλά τον προίκισε και με την αγάπη του για την καλλιγραφία. Ανάμεσα στις πολυάριθμες υποχρεώσεις του ήταν και γραφέας και επιδιδόταν στην καλλιγραφική γραφή με πάθος.

 Καρλ Τόμπλερ 
Ο μηχανικός και εφευρέτης Τόμπλερ, έχοντας λάβει μια κληρονομιά, άφησε τη δουλειά του σε ένα εργοστάσιο κατασκευής μηχανημάτων και άνοιξε τη δική του εταιρεία. Ψάχνει επενδυτές πρόθυμους να επενδύσουν στις εφευρέσεις του, αλλά οι εφευρέσεις του μηχανικού δεν παρουσιάζουν κανένα ενδιαφέρον. Ο Τόμπλερ είναι αγενής και φέρεται στους γύρω του με περιφρόνηση. Εξοργίζεται με τους κατοίκους του Βάντενσβιλ και με ολόκληρο τον κόσμο επειδή η ανθρωπότητα δεν έχει ανάγκη τις εφευρέσεις του. Ο Τόμπλερ δεν έχει χρήματα να πληρώσει τους λογαριασμούς του, δεν πληρώνει τον μισθό του βοηθού του, κρύβεται συνεχώς από τους πιστωτές και ζει εν αναμονή της αναπόφευκτης χρεοκοπίας.

 Φράου Τόμπλερ 
Καθώς ο εφευρέτης λείπει συχνά σε ταξίδια, η κυρία Τόμπλερ περνάει συχνά τον χρόνο της με τον Γιόζεφ. Παίζουν χαρτιά, κουβεντιάζουν ή ο Γιόζεφ απλώς την παρακολουθεί όταν διαβάζει. Κάποτε την βλέπει με το νυχτικό της μέσα από την ανοιχτή πόρτα του υπνοδωματίου της. Δεν αναπτύσσεται καμία σχέση μεταξύ των δύο, αν και έρχονται πιο κοντά. Σέβονται ο ένας τον άλλον, η κυρία Τόμπλερ τον εμπιστεύεται αλλά ξέρει τη θέση της και δεν τον ενθαρρύνει. Η σχέση τους δυσκολεύει λόγω της αντιπάθειας της κυρίας για ένα από τα τέσσερα παιδιά της, την κόρη της Σιλβί που παρέδωσε στη φροντίδα της υπηρέτριας Παουλίνας, η οποία κακομεταχειρίζεται το κοριτσάκι, το ταπεινώνει και το χτυπά.

 Χαρακτηριστικά 
Ο συγγραφέας αποκάλεσε το μυθιστόρημα φωτογραφία της καθημερινής ελβετικής ζωής, που αποτυπώνει με ιμπρεσιονιστική τεχνική. Η διπλή αφηγηματική προοπτική παρουσιάζει μια μοντερνιστική προσέγγιση: το προσωπικό αφηγηματικό ύφος, κοντά στον προφορικό λόγο, διανθίζεται επανειλημμένα από έναν παντογνώστη αφηγητή που σχολιάζει τα γεγονότα από ειρωνική απόσταση. Αυτό δημιουργεί ένα πολύ ιδιαίτερο, τρυφερό, αλλά και καυστικά σαρκαστικό χιούμορ, ιδιαίτερα λόγω της ασυμφωνίας μεταξύ εμφάνισης και πραγματικότητας. Ο εργοδότης προσπαθεί να αποκρύψει την πραγματική κατάσταση από τους γύρω του και τους πιθανούς επενδυτές, αλλά ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι ο κόσμος του Τόμπλερ βασίζεται σε ψέματα. 

Με το μυθιστόρημα ο Βάλζερ εγκαινίασε ένα νέο είδος στη γερμανική λογοτεχνία, το «μυθιστόρημα για υπαλλήλους», και επηρέασε συγγραφείς που αργότερα ανέπτυξαν το θέμα της ύπαρξης των χαμηλόβαθμων υπαλλήλων στο έργο τους, για παράδειγμα, τον Φραντς Κάφκα, ο οποίος εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα και επηρεάστηκε από το έργο. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν σε ένα άρθρο του για τον Κάφκα αναφέρει ότι οι βοηθοί του Κ. στον Πύργο (1926) είναι άμεσοι κληρονόμοι του «Παραγιού» του Βάλζερ. Ο Μαξ Μπροντ και ο Χέρμαν Έσσε αναγνώρισαν την αξία του έργου.

 Διασκευές 

 Το μυθιστόρημα μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1975 σε σκηνοθεσία του Ελβετού Τόμας Κέρφερ.
 Έχει επίσης διασκευαστεί για το θέατρο.

 Μετάφραση στα ελληνικά 
 Ο παραγιός, μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί, εκδόσεις Ηριδανός, 1992 
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες