Πανώλη του Κυπριανού

Η λεγόμενη Πανώλη του Κυπριανού υπήρξε μία πολύ καταστροφική επιδημία της Ρωμαϊκής περιόδου, η οποία εκδηλώθηκε κατά το τρίτο τέταρτο τού 3ου αιώνα μ.Χ. (251/252 έως 270), σε μια περίοδο ήδη επιβαρυμένη από πολιτική αστάθεια, εξωτερικές εισβολές και κοινωνικές αναταραχές. Πήρε το όνομά της από τον επίσκοπο Καρχηδόνας Κυπριανό, ο οποίος περιέγραψε με δραματικά λόγια τις φρικιαστικές επιπτώσεις της ασθένειας στον πληθυσμό και στις χριστιανικές κοινότητες. Αν και επί μακρόν επικρατούσε η άποψη πως η επιδημία ξεκίνησε από την Αίγυπτο γύρω στο 249,  πρόσφατες μελέτες αμφισβητούν την εκδοχή αυτή και τεκμηριώνουν εναλλακτικές αφετηρίες και χρονολόγηση.

Χρονικός και τοπικός εντοπισμός
Οι πρώτες εμφανίσεις της επιδημίας δεν σχετίζονται με την εποχή του Δεκίου (249–251), αλλά εκδηλώνονται περί το 251–253 και κορυφώνονται στη δεκαετία του 260, σε πλήρη συνάρτηση με τις γοτθικές επιδρομέςΑντίθετα ο Harper 2017β: «Η νόσος είχε ξένη προέλευση και κινήθηκε από νοτιοανατολικά προς βορειοδυτικά. Εξαπλώθηκε, μέσα σε δύο ή τρία χρόνια, από την Αλεξάνδρεια προς άλλα μεγάλα παράκτια κέντρα. Η πανδημία έπληξε ευρύτατα, τόσο σε μεγάλους όσο και σε μικρούς οικισμούς, φτάνοντας βαθιά στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας. Φαινόταν «ασυνήθιστα αμείλικτη». Ανέτρεψε τη συνήθη εποχικότητα της θνησιμότητας στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ξεκινώντας το φθινόπωρο και υποχωρώντας το επόμενο καλοκαίρι. Η λοιμική νόσος δεν έκανε διακρίσεις· έπληττε ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου ή κοινωνικής θέσης. Η ασθένεια εισέβαλε σε κάθε σπίτι.» στα Βαλκάνια και την Μικρά Ασία. «Είναι πολύ πιθανό η πανώλη να εισήλθε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέσω επιδρομών νομαδικών λαών της στέπας από την κεντρική Ευρασία σε ρωμαϊκά εδάφη και στη συνέχεια να διαδόθηκε μαζί με τα ρωμαϊκά στρατεύματα σε μεσογειακά λιμάνια όπως η Ρώμη, η Καρχηδόνα, η Αθήνα και η Αλεξάνδρεια, πριν επεκταθεί ενδεχομένως στην ενδοχώρα των πόλεων αυτών.»

Εκδηλώσεις της πανώλης, συνέπειες
Η πανώλη του Κυπριανού περιγράφεται από τις πηγές«Μετὰ ταῦτα λοιμικῆς τὸν πόλεμον διαλαβούσης νόσου τῆς τε ἑορτῆς πλησιαζούσης, αὖθις διὰ γραφῆς τοῖς ἀδελφοῖς ὁμιλεῖ, τὰ τῆς συμφορᾶς ἐπισημαινόμενος πάθη διὰ τούτων· τοῖς μὲν ἄλλοις ἀνθρώποις οὐκ ἂν δόξειεν καιρὸς ἑορτῆς εἶναι τὰ παρόντα, οὐδὲ ἔστιν αὐτοῖς οὔτε οὗτος οὔτε τις ἕτερος, οὐχ ὅπως τῶν ἐπιλύπων, ἀλλ' οὐδ' εἴ τις περιχαρής, ὃν οἰηθεῖεν μάλιστα. νῦν μέν γε θρῆνοι πάντα, καὶ πενθοῦσιν πάντες, καὶ περιηχοῦσιν οἰμωγαὶ τὴν πόλιν διὰ τὸ πλῆθος τῶν τεθνηκότων καὶ τῶν ἀποθνῃσκόντων ὁσημέραι. (Μετάφραση: Έπειτα, καθώς είχε ξεσπάσει λοιμική νόσος εν μέσω του πολέμου και πλησίαζε η γιορτή, απευθύνθηκε ξανά εγγράφως προς τους αδελφούς, περιγράφοντας μέσω αυτής τα πάθη που σημαδεύουν τη συμφορά· για τους άλλους ανθρώπους, τα παρόντα δεν θα θεωρούνταν καιρός για γιορτή, ούτε είναι για αυτούς τούτη ούτε κάποια άλλη στιγμή· όχι μόνο για όσους είναι λυπημένοι, αλλά ούτε και για κάποιον χαρούμενο —αν υποτεθεί πως υπάρχει κανείς τέτοιος— τον οποίο θα θεωρούσε κανείς ευτυχισμένο. Τώρα όλα είναι θρήνοι, όλοι πενθούν, και στεναγμοί αντιλαλούν στην πόλη εξαιτίας του πλήθους όσων πέθαναν και πεθαίνουν καθημερινά.)» Ευσέβιος, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 7, 22. ως ιδιαίτερα οξεία και εκτεταμένη. Ο επίσκοπος Καρχηδόνος Κυπριανός και ο Διονύσιος Αλεξανδρείας αναφέρουν συμπτώματα όπως έντονος πυρετός, αδυναμία, αιματηρή διάρροια, αιμορραγία στον οισοφάγο, συνεχείς εμετοί, σήψη στα άκρα, απώλεια ακοής ή όρασης και πλήρης εξάντληση του σώματος. Οι σύγχρονες υποθέσεις εικάζουν ότι επρόκειτο για ιογενή αιμορραγικό πυρετό, πιθανώς συγγενή του Έμπολα,  αν και αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί γονιδιακά,«Ο Harper έχει προτείνει τη διάγνωση κάποιου ιογενούς αιμορραγικού πυρετού, όπως ο ιός Έμπολα. Όπως όμως συμβαίνει με κάθε υποθετική διάγνωση ρωμαϊκής επιδημίας, τίποτε δεν μπορεί να τεκμηριωθεί μέχρι να απομονωθεί αρχαίο γενετικό υλικό από σκελετούς που προέρχονται από τόπους και χρόνους συμβατούς με τις ιστορικές αναφορές της πανδημίας του 3ου αιώνα — και αυτό είναι δύσκολο, διότι ένας ιός που σκοτώνει ταχύτατα τον ξενιστή του αφήνει ελάχιστα γενετικά ίχνη για να αναγνωριστούν σε μακροχρόνια αποσύνθεση. Η τεράστια νεκρόπολη του ρωμαϊκού στρατοπέδου στο Βιμινάκιο της Άνω Μοισίας, με περισσότερους από 13.000 τάφους, που αποτέλεσε έδρα του ρωμαϊκού στρατού κατά τις μάχες με τους Γότθους υπό τον Τρεβωνιανό Γάλλο, ίσως προσφέρει μια αρχή για γενετικές αναλύσεις — ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι το αρχαιολογικό πάρκο του Βιμινάκιου υποστηρίζει πως εκεί βρίσκεται το μαυσωλείο του πρώτου θύματος της πανώλης, του νεαρού Οστιλιανού, γιου τού Δεκίου.» Huebner 2021, σελ. 170–171. ενώ έχουν προταθεί η ευλογιά, η ιλαρά και πυρετογόνες ιογενείς αιμορραγικές νόσοι (όπως οι φιλοϊοί).

Η θνησιμότητα φαίνεται πως ήταν υψηλή σε αστικά κέντρα και στρατόπεδα, ενώ η ύπαιθρος ενδεχομένως επλήγη λιγότερο.
Σύμφωνα με τον Ζώσιμο,«Οὐχ ἧττον δὲ τοῦ πανταχόθεν ἐπιβρίσαντος πολέμου καὶ ὁ λοιμὸς πόλεσίν τε καὶ κώμαις ἐπιγενόμενος, εἴ τι λελειμμένον ἦν ἀνθρώπειον γένος, διέφθειρεν, οὔπω πρότερον ἐν τοῖς φθάσασι χρόνοις τοσαύτην ἀνθρώπων ἀπώλειαν ἐργασάμενος.  Ἐν τούτοις δὲ τῶν πραγμάτων ὄντων, καὶ τῶν κρατούντων οὐδαμῶς οἵων τε ὄντων ἀμῦναι τῷ πολιτεύματι, πάντα δὲ τὰ τῆς Ῥώμης ἔξω περιορώντων, αὖθις Γότθοι καὶ Βορανοὶ καὶ Οὐρουγοῦνδοι καὶ Κάρποι τὰς κατὰ τὴν Εὐρώπην ἐλῄζοντο πόλεις, εἴ τι περιλελειμμένον ἦν οἰκειούμενοι. (Μετάφραση: Όχι λιγότερο απʼ τον πόλεμο που είχε ξεσπάσει από παντού, και ο λοιμός, που έπληξε πόλεις και χωριά, κατέστρεψε το ανθρώπινο γένος, αν είχε απομείνει κάτι, προκαλώντας τέτοια απώλεια ανθρώπων, όπως δεν είχε συμβεί ποτέ άλλοτε στους προηγούμενους καιρούς. Και ενώ τα πράγματα βρίσκονταν σ᾽ αυτή την κατάσταση, και οι κρατούντες δεν ήταν καθόλου σε θέση να προστατεύσουν το πολίτευμα, καθώς παρατηρούσαν αδρανείς όλα όσα αφορούσαν τη Ρώμη, οι Γότθοι πάλι, μαζί με τους Βορανούς, τους Ουρουγούνδους και τους Κάρπους λεηλατούσαν τις πόλεις της Ευρώπης, παίρνοντας για δικά τους ό,τι είχε απομείνει.)» Ζώσιμος, Ἱστορία νέα, 1, 26–27. «Ἐν ἐσχάτῳ δὲ καὶ τῶν ἐν Ἰλλυριοῖς πραγμάτων ἐκ τῆς τῶν Σκυθῶν ἐφόδου διακειμένων καὶ πάσης τῆς ὑπὸ Ῥωμαίους ἀρχῆς ἐς τὸ μηκέτι λοιπὸν εἶναι σαλευομένης, λοιμὸς ἐπιβρίσας ταῖς πόλεσιν, οἷος οὔπω πρότερον ἐν παντὶ τῷ χρόνῳ συνέβη, τὰς μὲν ἀπὸ τῶν βαρβάρων συμφορὰς μετριωτέρας ἀπέφηνεν, τοῖς δὲ τῇ νόσῳ κατειλημμένοις εὐδαιμονίζειν ἑαυτοὺς ἐδίδου καὶ τὰς ἑαλωκυίας ἤδη πόλεις, ἀνδρῶν παντάπασιν γενομένας ἐρήμους. (Μετάφραση: Και ενώ πλέον η κατάσταση στο Ιλλυρικό είχε φτάσει στο έσχατο σημείο, εξαιτίας της εισβολής των Σκυθών, και όλη η εξουσία των Ρωμαίων είχε τόσο κλονιστεί, ώστε να μην απομένει τίποτε πια, ενέσκηψε στις πόλεις ένας λοιμός, τέτοιος που δεν είχε ξανασυμβεί ποτέ σε όλα τα χρόνια· και αυτός έκανε να φαίνονται οι συμφορές από τους βαρβάρους πιο ήπιες, ενώ σε όσους είχαν προσβληθεί από τη νόσο έδινε την εντύπωση πως είναι ευτυχείς, καθώς ακόμη και οι ήδη κυριευμένες πόλεις είχαν πια γίνει εντελώς έρημες από ανθρώπους.)» Ζώσιμος, Ἱστορία νέα, 1, 37. η νόσος έπληξε σοβαρά τόσο πόλεις όσο και αγροτικές περιοχές, ιδίως κατά τα πρώτα κύματα στη Μοισία και το Ιλλυρικό. Ορισμένες πηγές, όπως η Historia Augusta,«Saeviente fortuna, cum hinc terrae motus, inde hiatus soli, ex diversis partibus pestilentia orbem Romanam vastaret. (Καθώς η τύχη λυσσομανούσε, τη μία με σεισμούς και την άλλη με ρηγματώσεις του εδάφους, ενώ από διαφορετικές περιοχές η επιδημία ρήμαζε τον ρωμαϊκό κόσμο.)» Historia Augusta, Gallieni duo, 5. το έργο De mortalitate του Κυπριανού καθώς και οι επιστολές του (ιδίως η Ad Demetrianum / Προς Δημητριανό),«Hoc quod nunc corporis vires solutus in fluxum venter eviscerat, quod in faucium vulnera conceptus medullitus ignis exaestuat, quod assiduo vomitu intestina quatiuntur, quod oculi vi sanguinis inardescunt, quod quorumdam vel pedes vel aliquae membrorum partes contagio morbidae putredinis amputantur, quod per jacturas et damna corporum prorumpente languore vel debilitatur incessus, vel auditus, 233 obstruitur, vel caecatur aspectus, ad documentum proficit fidei. Contra tot impetus vastitatis et mortis inconcussi animi virtutibus congredi, quanta pectoris magnitudo est! quanta sublimitas inter ruinas generis humani stare erectum, nec cum eis quibus spes in Deum nulla est jacere prostratum! (Μετάφραση: Αυτό που τώρα αποδυναμώνει τις σωματικές δυνάμεις και κάνει τα σπλάχνα να αποβάλλονται με ροή από τα έντερα· αυτό που φλογίζει τα βάθη του σώματος σαν φωτιά που έχει φωλιάσει και ξεσπά σε πληγές του λαιμού· αυτό που με διαρκή έμετο σείει τα εντόσθια· αυτό που κάνει τα μάτια να καίγονται από τη δύναμη του αίματος· αυτό που, σε κάποιους, τα πόδια ή άλλα μέλη του σώματος ακρωτηριάζονται εξαιτίας της μολυσματικής σήψης της ασθένειας· αυτό που, με τις απώλειες και φθορές του σώματος, λόγω της επιτιθέμενης αδυναμίας, καθιστά τον βηματισμό ασταθή, την ακοή αδύναμη ή την όραση τυφλωμένη· όλα τούτα λειτουργούν ως απόδειξη της πίστης. Να αντιμετωπίζει κανείς ακλόνητος τόσες επιθέσεις καταστροφής και θανάτου, με αρετή, πόσο μεγάλο είναι το θάρρος της ψυχής! Πόση η υπεροχή να στέκεσαι όρθιος εν μέσω της καταστροφής του ανθρώπινου γένους και να μη σωριάζεσαι κατάχαμα όπως εκείνοι που δεν έχουν ελπίδα στον Θεό!)» Κυπριανός, De mortalitate, 14, 16. G.W. Clarke, The letters of St. Cyprian of Carthage, εκδ. Newman Press, New York 1984–1989, v. I. Letters 1–27, v. II. Letters 28–54, v. III. Letters 55–66, v. IV. Letters 67–82. μιλούν για αποδεκατισμό πληθυσμών σε πόλεις όπως η Ρώμη, η Καρχηδόνα και η Αλεξάνδρεια. Ωστόσο, η αρχαιολογική και επιγραφική τεκμηρίωση για μαζικούς τάφους ή σαφές δημογραφικό σοκ παραμένει ελλιπής.«Ούτε έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής μαζικοί τάφοι σε κανένα σημείο του ρωμαϊκού κόσμου που να χρονολογούνται με βεβαιότητα στα έτη της πανώλης του Κυπριανού και να επιβεβαιώνουν τον ισχυρισμό του Harper περί μαζικής θνησιμότητας σε αυτοκρατορική κλίμακα.» , σελ. 170. Παπυρολογικά ευρήματα από τη Μέση Αίγυπτο δεν τεκμηριώνουν κάποια ιδιαίτερη κοινωνική ή οικονομική διαταραχή κατά την κρίσιμη εικοσαετία.

Η πανώλη φαίνεται ότι ενίσχυσε τη δυσλειτουργία του κράτους, αποσταθεροποιώντας στρατιωτικές και πολιτικές δομές, ιδίως στα μετόπισθεν. Η έλλειψη ιατρικής γνώσης και η κοινωνική αποδιοργάνωση οδήγησαν σε φαινόμενα πανικού, φυγής από τις πόλεις και ενίσχυση των χριστιανικών κοινοτήτων, λόγω της αλληλοβοήθειας μεταξύ των μελών τους. Ο Κυπριανός αναδεικνύει τη χριστιανική φιλανθρωπία ως ηθικό πρότυπο εν μέσω κρίσης, γεγονός που πιθανώς συνέβαλε στην άνοδο του Χριστιανισμού τα επόμενα χρόνια.

Κλιματολογικές και άλλες διαταραχές
Η επιδημία φαίνεται να συνέπεσε με σοβαρές κλιματικές διαταραχές, όπως μια απότομη ψύχρανση και παρατεταμένη ξηρασία στην Κεντρική και Νότια Ιταλία από το ~245 ως το ~275 μ.Χ., με τις χαμηλότερες θερμοκρασιακές τιμές σε όλο το διάστημα ~200 π.Χ.–~600 μ.Χ. Η συγκυρία αυτή συμπίπτει με τη λεγόμενη «Κρίση τού 3ου αιώνα», περίοδο πολιτικής διάλυσης, αποσύνθεσης της κρατικής διοίκησης, επιθέσεων από Γότθους και Πέρσες, και κατάρρευσης του νομισματικού συστήματος. Η συνύπαρξη μιας πανδημίας με παρατεταμένη ψύχρανση και ξηρασία ενδέχεται να έχει λειτουργήσει ως καταλύτης για τη γενικευμένη κατάρρευση της γεωργικής παραγωγής, των εφοδιαστικών αλυσίδων και της κοινωνικής συνοχής.

Συμπέρασμα
Η πανώλη του Κυπριανού εντάσσεται σε ένα πλαίσιο πολλαπλών κρίσεων τού 3ου αιώνα: πολιτικής αστάθειας, στρατιωτικών ηττών, νομισματικής υποτίμησης και κλιματικής δυσμενούς μεταβολής. Παρότι δεν υπάρχουν αδιαμφισβήτητα στοιχεία για άμεση αιτιώδη σχέση, η επιδημία πιθανότατα ενέτεινε και επιτάχυνε τη γενικευμένη αποσύνθεση του ρωμαϊκού κόσμου. Δεν μπορεί να θεωρηθεί η κύρια αιτία της κρίσης, αλλά λειτούργησε ως ισχυρός επιταχυντής υπαρχουσών κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών πιέσεων.

Η ανισομερής γεωγραφική της εξάπλωση, οι ασάφειες στη χρονολόγηση των επεισοδίων και η απουσία σαφών αρχαιολογικών δεικτών καθιστούν δύσκολη την πλήρη εκτίμηση του αντίκτυπού της. Ωστόσο, σε τοπικό επίπεδο, ιδιαίτερα σε μεγάλα λιμάνια, στρατόπεδα και διοικητικά κέντρα, οι επιπτώσεις της φαίνεται να ήταν καίριες.

 Παραπομπές 

Βιβλιογραφία


Κατηγορία:Πανδημίες
Κατηγορία:Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία