Ερνστ Τόλερ

Ο Ερνστ Τόλερ () (1 Δεκεμβρίου 1893 - 22 Μαΐου 1939) ήταν Γερμανός συγγραφέας εβραϊκής καταγωγής, θεατρικός συγγραφέας, αριστερός πολιτικός και επαναστάτης. Το 1919 διετέλεσε για έξι ημέρες προσωρινός πρόεδρος της βραχύβιας Βαυαρικής Σοβιετικής Δημοκρατίας και επικεφαλής του στρατού της. Φυλακίστηκε για πέντε χρόνια για τη συμμετοχή του στην ένοπλη αντίσταση κατά της κεντρικής κυβέρνησης του Βερολίνου. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του έγραψε πολλά θεατρικά έργα και έγινε γνωστός ως ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του λογοτεχνικού εξπρεσιονισμού στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Το 1933, μετά την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, ο Τόλερ εξορίστηκε από τη Γερμανία. Έκανε μια περιοδεία διαλέξεων το 1936-1937 στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά, εγκαταστάθηκε στην Καλιφόρνια για λίγο πριν πάει στη Νέα Υόρκη. Αυτοκτόνησε τον Μάιο του 1939. 

 Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Τόλερ γεννήθηκε το 1893 σε εβραϊκή οικογένεια στη γερμανική πόλη Σαμότσιν (σήμερα στην Πολωνία). Ήταν ο νεότερος γιος του χονδρεμπόρου σιτηρών και δημοτικού συμβούλου Μέντελ Τόλερ και της συζύγου του Άιντα, η οποία διαχειριζόταν το οικογενειακό παντοπωλείο. Η οικογένεια ανήκε στους σχετικά πλούσιους εβραϊκούς κύκλους της μεσαίας τάξης, αλλά υπέφερε από τον αντισημιτισμό της εποχής. 

 Α' Παγκόσμιος Πόλεμος 
Άρχισε να σπουδάζει στο Πανεπιστήμιο της Γκρενόμπλ στη Γαλλία, αλλά με το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, επέστρεψε στη Γερμανία για να καταταγεί εθελοντικά στον Γερμανικό στρατό. Αφού υπηρέτησε για 13 μήνες στο Δυτικό Μέτωπο, υπέστη σωματική και ψυχολογική κατάρρευση. Το πρώτο του θεατρικό έργο, Μεταμόρφωση (1919), καταγράφει τις εμπειρίες του κατά τη διάρκεια του πολέμου. Αυτή την περίοδο έγραψε και τα πρώτα του αντιπολεμικά ποιήματα. Αποτροπιασμένος από τις σφαγές που είδε στα χαρακώματα, ο Τόλερ άρχισε να αμφισβητεί την εθνικιστική προπαγάνδα που είχε βιώσει από τα σχολικά του χρόνια και τα βιώματά του στον πόλεμο διαμόρφωσαν τις ειρηνιστικές και επαναστατικές - σοσιαλιστικές απόψεις του.

Θεραπεύτηκε σε σανατόρια και στη μονάδα ανάρρωσης του συντάγματός του στο Μάιντς. Επειδή η κατάστασή του βελτιώνονταν πολύ αργά, κρίθηκε πλέον ακατάλληλος για στρατιωτική θητεία τον Ιανουάριο του 1917, κάτι που του επέτρεψε να σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου νομική και φιλοσοφία. Σύχναζε σε λογοτεχνικούς κύκλους και γνώρισε, μεταξύ άλλων, τον Τόμας Μαν, τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε και τον Μαξ Βέμπερ, ο οποίος τον προσκάλεσε στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης. Εκεί, μαζί με άλλους φοιτητές, συμμετείχε σε μια αντιπολεμική οργάνωση, την «Πολιτιστική-Πολιτική Ένωση Γερμανικής Νεολαίας». Η Ένωση κατηγορήθηκε αμέσως για προδοσία, οι στρατιωτικές αρχές της Γερμανίας την απαγόρευσαν, τα μέλη της στάλθηκαν στο μέτωπο και ο Τόλερ φυλακίστηκε. Αργότερα, χάρη στις προσπάθειες της μητέρας του, η οποία δεν πίστευε ότι ο γιος της ήταν προδότης, ο Ερνστ μεταφέρθηκε σε ψυχιατρική κλινική, όπου δεν άντεξε για πολύ και πέτυχε την επιστροφή του στη φυλακή.

Μετά την απελευθέρωσή του, ο Τόλερ πήγε στο Μόναχο, όπου είχε ξεσπάσει μια αντιπολεμική απεργία. Συνάντησε τον ηγέτη των ανεξάρτητων σοσιαλδημοκρατών Κουρτ Άισνερ, βοήθησε τους εργάτες να γράψουν διακηρύξεις και διάβασε το πρώτο του θεατρικό έργο σε συγκεντρώσεις. Παρά το νεαρό της ηλικίας του, ο Τόλερ είχε την ικανότητα να πείθει τον κόσμο, εξελέγη μέλος της απεργιακής επιτροπής των εργατών του Μονάχου και άθελά του έγινε ένας από τους ηγέτες της απεργίας. Φυλακίστηκε ξανά, ως λιποτάκτης. Στην ατμόσφαιρα τρέλας και απελπισίας που βασίλευε στην υπερπλήρη με λιποτάκτες φυλακή, έγραψε τα Ποιήματα των κρατούμενων.

 Νοεμβριανή Επανάσταση και Σοβιετική Δημοκρατία του Μονάχου 

Κατά τη Νοεμβριανή Επανάσταση, με κορυφαίους αναρχικούς όπως οι Μπ. Τράβεν, Έριχ Μίχσαμ, Γκούσταβ Λαντάουερ και άλλους ο Τόλερ συμμετείχε στη βραχύβια Βαυαρική Σοβιετική Δημοκρατία του 1919 και διετέλεσε πρόεδρος από τις 6 Απριλίου έως τις 12 Απριλίου. Τα μέλη της κυβέρνησής του, όπως και ο ίδιος, δεν είχαν πολιτική ή διοικητική εμπειρία και μετά από μόλις έξι ημέρες στην εξουσία, στις 13 Απριλίου 1919 ανατράπηκαν με πραξικόπημα που οργάνωσε το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας. Ο νέος αρχηγός του κράτους, ο Ρωσογερμανός Μπολσεβίκος Ευγένιος Λεβινέ, θέσπισε σύντομα κομμουνιστικά μέτρα όπως ο εργατικός έλεγχος των εργοστασίων. Οι ελλείψεις τροφίμων οδήγησαν σε λαϊκές ταραχές και τον Μάιο 1919 το Λαϊκό κράτος κατεστάλη από στρατιώτες του Γερμανικού Στρατού με την υποστήριξη των παραστρατιωτικών στρατευμάτων Φράικορπς.   μικρογραφία|Ο Ερνστ Τόλερ (κέντρο) και ο Μαξ Βέμπερ (πρώτο πλάνο, γενειοφόρος) τον Μάιο του 1917|αριστεράΟ Τόλερ συνελήφθη και κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία. Οι διάσημοι συγγραφείς Μαξ Βέμπερ και Τόμας Μαν ήταν μάρτυρες υπεράσπισης. Παρά την αντίθεσή του στη Σοβιετική Δημοκρατία, ο Βέμπερ βεβαίωσε την «απόλυτη ακεραιότητα» του Τόλερ ως ριζοσπάστη ηθικολόγου. Διέφυγε την θανατική ποινή αλλά καταδικάστηκε σε 5 χρόνια φυλάκισης και εξέτισε το μεγαλύτερο μέρος της ποινής του στο φρούριο του Νίντερσχενενφελντ, όπου πέρασε 149 ημέρες σε απομόνωση, 243 ημέρες στερημένος από γραφική ύλη και 24 ημέρες σε απεργία πείνας. 

Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του έγραψε πολλά θεατρικά έργα, που ενσάρκωναν το πνεύμα της κοινωνικής διαμαρτυρίας του και έγινε ο πιο διάσημος Γερμανός θεατρικός συγγραφέας πολιτικός κρατούμενος. Τα έργα του παίζονταν συνεχώς στη Γερμανία και οι παραστάσεις του μετατράπηκαν σε αυθόρμητες συγκεντρώσεις. Μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και ανέβηκαν στη σκηνή από τους καλύτερους σκηνοθέτες του πρωτοποριακού θεάτρου. Ο ίδιος είδε τα έργα του μετά την αποφυλάκισή του, τον Ιούλιο του 1925. Το πιο διάσημο, Όπα, είμαστε ζωντανοί!, έκανε πρεμιέρα στο Βερολίνο το 1925 σε σκηνοθεσία Έρβιν Πισκάτορ. Αφηγείται την ιστορία ενός επαναστάτη που πήρε εξιτήριο από ψυχιατρική κλινική μετά από οκτώ χρόνια και ανακαλύπτει ότι οι πρώην σύντροφοί του έχουν ενσωματωθεί στο σύστημα εναντίον του οποίου κάποτε μάχονταν. Σε απόγνωση, αυτοκτονεί. 

Λόγω της δημόσιας προσοχής που δόθηκε στον κρατούμενο, η κυβέρνηση του κρατιδίου της Βαυαρίας του πρόσφερε χάρη το 1920 με την ευκαιρία της 100ής παράστασης του έργου Η Μεταμόρφωση. Ο Τόλερ απέρριψε την προσφορά, υποστηρίζοντας ότι δεν ήθελε προνομιακή μεταχείριση έναντι των άλλων κρατουμένων, αφού το αίτημά του για γενική αμνηστία για όλους τους επαναστάτες της Σοβιετικής Δημοκρατίας δεν είχε γίνει δεκτό.

 Εξορία και θάνατος 
μικρογραφία|Ο Ερνστ Τόλερ κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του (αρχές της δεκαετίας του 1920)
Ο Ερνστ Τόλερ είναι εκπρόσωπος της Γερμανόφωνης λογοτεχνίας της εξορίας. Δύο από τα πρώτα του έργα ανέβηκαν στη Νέα Υόρκη τη δεκαετία του 1930: Οι Λουδίτες (1922), στην πρεμιέρα του οποίου παρευρέθηκε το 1937, και το Τέλος η ειρήνη, που ανέβηκε το 1937 στη Γερμανία και στη Νέα Υόρκη το 1938. Ωστόσο, τα ενδιαφέροντα του κοινού είχαν αλλάξει: το πρώτο έργο σχετιζόταν με τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και τα επακόλουθά του, και το δεύτερο με μια παλαιότερη περίοδο της ανόδου των Ναζί. Τα θέματα ήταν ξεπερασμένα για τη Νέα Υόρκη και τα έργα είχαν κακή υποδοχή. 

Υποφέροντας από κατάθλιψη, χωρισμένος από τη σύζυγό του, την ηθοποιό Κριστιάνε Γκράουτοφ που είχε παντρευτεί το 1935, και παλεύοντας με οικονομικά προβλήματα (είχε δώσει όλα τα χρήματά του σε πρόσφυγες του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου) βρισκόταν σε άσχημη κατάσταση. Ένα ακόμη χτύπημα δέχθηκε το 1937, όταν έμαθε ότι ο αδελφός και η αδελφή του εγκλείστηκαν σε ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης. Η τελική επικράτηση του Φράνκο στον Ισπανικό εμφύλιο τον έφερε σε απελπισία. Ο Τόλερ αυτοκτόνησε στις 22 Μαΐου 1939 σε ηλικία 45 ετών, απαγχονίστηκε στο δωμάτιό του σε ξενοδοχείο της Νέας Υόρκης «σε πλήρη απελπισία για την αδράνεια του δημοκρατικού κόσμου και τη βαρβαρότητα των φασιστών ηγετών». 

Ο Άγγλος συγγραφέας Ρόμπερτ Πέιν, ο οποίος τον γνώριζε από τη Γαλλία και την Ισπανία, έγραψε αργότερα στο ημερολόγιό του ότι ο Τόλερ είχε πει λίγο πριν από τον θάνατό του: «Αν ποτέ διαβάσετε ότι αυτοκτόνησα, παρακαλώ να μην το πιστέψετε». Ο Πέιν συνέχισε: «Απαγχονίστηκε με το μεταξωτό κορδόνι της πιτζάμας του σε ένα ξενοδοχείο στη Νέα Υόρκη πριν από δύο χρόνια. Αυτό έγραφαν οι εφημερίδες εκείνη την εποχή, αλλά εξακολουθώ να πιστεύω ότι δολοφονήθηκε».Το ποίημα του Ουίσταν Ώντεν «Εις μνήμην του Ερνστ Τόλερ» δημοσιεύτηκε το 1940. 

 Έργα (επιλογή) 
μικρογραφία|326x326εσ|Αφίσα για το έργο Τέλος η ειρήνη στο Σινσινάτι του Οχάιο (1937)Ο Τόλερ έγινε γνωστός ως εκπρόσωπος της εξπρεσιονιστικής λογοτεχνίας αμέσως μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Από τη δεκαετία του 1920, έγραψε θεατρικά έργα και πεζά στο ύφος της Νέας Αντικειμενικότητας. 
 1919: Die Wandlung. Das Ringen eines Menschen - Η Μεταμόρφωση. Ο αγώνας ενός ανθρώπου, θεατρικό έργο

 1921: Gedichte der Gefangenen - Ποιήματα των κρατούμενων, κύκλος σονέτων.
 1921: Masse Mensch - Οι ανθρώπινες μάζες, έργο από την κοινωνική επανάσταση του 20ού αιώνα. μικρογραφία|Παράσταση του έργου Μεταμόρφωση στο Βερολίνο, 30 Σεπτεμβρίου 1919
 1922: Die Maschinenstürmer - Οι Λουδίτες, δράμα από την εποχή του κινήματος των Λουδιτών στην Αγγλία σε 5 πράξεις και πρόλογο 
 1923: Hinkemann - Χίνκεμαν, τραγωδία σε 3 πράξεις, αφηγείται την ιστορία ενός ανάπηρου βετεράνου που επέστρεψε από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο 
 1923: Der entfesselte Wotan - Ο απελευθερωμένος Βόταν, κωμωδία
 1924: Das Schwalbenbuch - Το βιβλίο των χελιδονιών, ποίηση
 1924: Vormorgen - Πριν από το αύριο, ποίηση
 1927: Hoppla, wir Leben! - Όπα, είμαστε ζωντανοί!, θεατρικό έργο
 1927: Justiz. Erlebnisse - Δικαιοσύνη. Εμπειρίες
 1930: Quer Durch - Απέναντι
 1930: Feuer aus den Kesseln - Φωτιά από τους λέβητες, ιστορικό έργο σε δώδεκα σκηνές. 
 1933: Die blinde Göttin - Η τυφλή Θεά
 1933: Eine Jugend in Deutschland - Ένας νέος στη Γερμανία, αυτοβιογραφία
 1934: Ήμουν ένας Γερμανός: Η αυτοβιογραφία ενός επαναστάτη
 1934: Nie wieder Friede - Τέλος η ειρήνη, σατιρική κωμωδία
 1935: Briefe aus dem Gefängnis - Γράμματα από τη φυλακή
 1939: Pastor Hall - Πάστορας Χολ, θεατρικό έργο

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Ήμουν ένας Γερμανός. Η αυτοβιογραφία ενός επαναστάτη, μτφ. Μιλτιάδης Αργυρόπουλος, εκδ. Ερατώ, 2016.
 Παραπομπές 

Κατηγορία : Γερμανοί θεατρικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Γερμανοί μυθιστοριογράφοι
Κατηγορία : Γερμανοί ποιητές
Κατηγορία:Εβραίοι λογοτέχνες
Κατηγορία : Εξπρεσιονιστές συγγραφείς
Κατηγορία:Γερμανοεβραίοι
Κατηγορία:Γερμανοί αναρχικοί
Κατηγορία:Αυτόχειρες
Κατηγορία:Αυτόχειρες καλλιτέχνες
Κατηγορία:Βαυαρική Σοβιετική Δημοκρατία
Κατηγορία:Ειρηνιστές
Κατηγορία:Γερμανοί επαναστάτες