Γάιος Βαλέριος Φλάκκος (ύπατος το 93 π.Χ.)

Ο Γάιος Βαλέριος Φλάκκος, λατινικά: Gaius Valerius Flaccus (άκμασε στις αρχές του 1ου αι. π.Χ.) ήταν Ρωμαίος στρατηγός, πολιτικός και διπλωμάτης. Ήταν ύπατος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας το 93 π.Χ., και κυβερνήτης επαρχίας στα τέλη της δεκαετίας του '90 και σε όλη τη δεκαετία του '80.  Είναι αξιοσημείωτος για την ισορροπημένη στάση του κατά τους Εμφυλίους Πολέμους του Σύλλα, τη μακρά θητεία του ως κυβερνήτη, και τις προσπάθειές του να επεκτείνει την υπηκοότητα σε μη Ρωμαίους.

Ακολούθησε μία κανονική πορεία θέσεων σε αξιώματα στα νεότερά του χρόνια, με αποκορύφωμα την υπατεία του, τον υψηλότερο πολιτικό βαθμό στη δημοκρατική Ρώμη. Το 92 διορίστηκε κυβερνήτης μίας, ή και των δύο ρωμαϊκών επαρχιών στην Ισπανία, κληρονομώντας μία αιματηρή εξέγερση. Την κατέστειλε, και κυβέρνησε για μεγάλο χρονικό διάστημα, με αξιοσημείωτα σχόλια στις νομικές διαδικασίες. Κάποια στιγμή στη δεκαετία του '80 ο Φλάκκος διορίστηκε κυβερνήτης της Πέραν των Άλπεων Γαλατίας (Ναρβωνικής, ie. Προβηγκίας). Είναι πιθανό ότι την ίδια περίοδο ήταν και κυβερνήτης της Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατίας (κοιλάδας του Πάδου, βόρεια Ιταλία). Δεν είναι γνωστό εάν διατήρησε τις κυβερνήσεις του στην Ισπανία την ίδια περίοδο.

Ο Φλάκκος παρέμεινε ουδέτερος στη σειρά των συγκρούσεων μεταξύ της μερίδας των Mάριου - Κίννα και εκείνης του Σύλλα, μέχρι που ο αδελφός του Λεύκιος Φλάκκο' σκοτώθηκε από έναν υποστηρικτή του Mάριου και του Κίννα. Στη συνέχεια στράφηκε προς την υποστήριξη του Σύλλα, χωρίς να δηλώσει ανοιχτά γι' αυτόν. Ο Σύλλας θριάμβευσε το 82, και ο Φλάκκος πανηγύρισε έναν θρίαμβο υπό τη δικτατορία εκείνου.

 Βίος και σταδιοδρομία 
Ο Βαλέριος Φλάκκος ήταν πραίτωρ, ανώτερη διοικητική και δικαστική θέση, κάπου πριν από το 95 π.Χ., πιθανότατα το 96.  Μία επιγραφή από την Κλάρο (στη σύγχρονη Τουρκία) δείχνει, ότι μετά την πραιτορία του -και πριν από το 95- ήταν promagistrer, δηλ. ανώτερος στρατιωτικός, διοικητής της ρωμαϊκής επαρχίας της Ασίας.  Τόσο αυτός, όσο και ο αδελφός του Λεύκιος, που ήταν κυβερνήτης της Ασίας στα τέλη της δεκαετίας του '90 και ξανά για το 85, τιμούνταν ως προστάτες της πόλης Κολοφώνας στην Ιωνία.  Οι δύο τους είναι οι πρώτοι Ρωμαίοι κυβερνήτες, που είναι γνωστό ότι αποκαλούνται προστάτες μίας ελεύθερης πόλης, μία πρακτική που έγινε κοινή τη δεκαετία του 60 π.Χ. 

Ο Φλάκκος μπορεί να ήταν υποψήφιος για την υπατεία του 94, χάνοντας από τον νέο άνθρωπο (novus homo) Γάιο Κοίλιο Κάλδο, ο οποίος λέγεται ότι κινήθηκε εναντίον των δύο ευγενών, και νίκησε τον έναν από αυτούς.  Δεν ήταν ασυνήθιστο για έναν ηττημένο υποψήφιο να θέσει ξανά υποψηφιότητα την επόμενη χρονιά, όπως έκανε ο Φλάκκος, συχνά με επιτυχία.  Πράγματι ο Φλάκκος επέτυχε να εκλεγεί ως ύπατος το 93, με συνάδελφό του τνο M. Ερένιο. 

 Υπέρμαχος της ιθαγένειας 
Το 96, ενώ ήταν πραίτωρ της πόλης (praetor urbanus), δηλ. ανώτερος αξιωματούχος της Ρώμης, ο Φλάκκος υποστήριξε τη νομοθεσία για την παραχώρηση υπηκοότητας στην Καλλιφάνα από την Ελαία (Velia), μία ιέρεια της Δήμητρας (Ceres).  Ο Ιούλιος Καίσαρας, στην αφήγηση του για τους Γαλατικούς Πολέμους, προσδιορίζει τον Έλβιο Κέλτο Καβούρο ως έναν άλλον αποδέκτη της ιθαγένειας από τον Φλάκκο, κατά τη διάρκεια της περιόδου του ως κυβερνήτη της Πέραν των Άλπεων Γαλατίας. Ο Καβούρος ακολούθησε το έθιμο, και έλαβε το γενέθλιο όνομα του προστάτη του: Γάιος Βαλέριος.  Αυτό το ενδιαφέρον του για τη διεύρυνση της ιδιότητας του πολίτη, μπορεί να εξεταστεί στο πλαίσιο ενός μέτριου λαϊκισμού της οικογένειας, και των σχέσεών της με κοινωνικά κατώτερα άτομα. Ο Eρνστ Μπάντιαν σημείωσε ότι οι Βαλέριοι Φλάκκοι «δόθηκαν στο να προσλαμβάνουν νέους ανθρώπους και οικογένειες: οι επιγραφές (Inschr. V. Magn. 144f.) αποκαλύπτουν μία πολιτική διασυνδέσεων με άτομα χαμηλής τάξης». 

 Ισπανία 
μικρογραφία|Η Ρωμαϊκές επαρχίες της Ιβηρικής: η Εγγύς (Citerior, με πορτοκαλί) και η Πέραν (Ulterior, με πράσινο) Ισπανία.
Ο Φλάκκος διαδέχθηκε τον Tίτο Δίδιο ως ανθύπατος της Εγγύς Ισπανίας, μίας επαρχίας στη βορειοανατολική Ισπανία, το 92, και ανέλαβε τη θέση του πριν από την ολοκλήρωση της υπατείας του, για να αντιμετωπίσει μία εξέγερση μεταξύ των Κελτιβήρων, της κύριας ιθαγενούς ομάδας της κεντροανατολικής Ιβηρικής Χερσονήσου. Ο ιστορικός Αππιανός λέει, ότι η εξέγερση υποκινήθηκε από την εξαιρετική σκληρότητα και την προδοσία του Δίδιου, ο οποίος είχε αντιμετωπίσει την αναταραχή και το έγκλημα μεταξύ των φτωχών υποσχόμενος γη για να ζήσουν, αλκλά στη συνέχεια τους παρέσυρε σε μία παγίδα. Όταν οι οικογένειες συγκεντρώθηκαν σε ένα ρωμαϊκό οχυρό για την απαιτούμενη εγγραφή, ο Δίδιος τους έσφαξε όλους.  Ενώ υπονοεί ότι η εξέγερση κατά του Διδίου ήταν δικαιολογημένη, η αφήγηση του Αππιανού για τις επακόλουθες ενέργειες του Φλάκου δεν είναι απροκάλυπτα επικριτική. Σε μία προσπάθεια να αποκαταστήσει την τάξη, ο Φλάκκος συμμετείχε σε ένοπλες συγκρούσεις, που άφησαν νεκρούς 20.000 Καλτίβηρες. Στη πόλη Βελγίδα, ωστόσο, η τοπική γερουσία αρνήθηκε να εκδώσει επίσημη κήρυξη πολέμου κατά της Ρώμης, ή ίσως ακόμη το συζητούσε. Οι αντάρτες έβαλαν φωτιά στο κτήριο, και έκαψαν ζωντανούς τους γερουσιαστές τους. Η τοπική αντίδραση στη μαζική δολοφονία της άρχουσας τάξης τους ήταν αναμφίβολα ανάμεικτη. Ο Φλάκκος φαίνεται να επέτυχε να σταματήσει τη βία μεγάλης κλίμακας, ίσως επειδή εκμεταλλεύτηκε οποιαδήποτε οργή ή αμφιθυμία μέσα στην κοινότητα με τον θάνατο των γερουσιαστών τους, και εκτέλεσε τους υπεύθυνους. 

Ο Φλάκκος παρέμεινε στην Ισπανία περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο Ρωμαίο κυβερνήτη μέχρι εκείνη την εποχή, και φαίνεται ότι ήταν υπεύθυνος για την Πέραν Ισπανία καθώς και την Εγγύς.  Η εκτεταμένη διοίκησή του πιθανότατα προήλθε από τις διαταραχές του Συμμαχικού Πολέμου και των συνεπειών του, καθώς και των Εμφυλίων Πολέμων της δεκαετίας του '80. Μετά τη σταθεροποίηση της περιοχής, ο Φλάκκος φαίνεται να κυβέρνησε με σύνεση και με σεβασμό στη νομική εξουσία. 

 Τα δικαιώματα ύδρευσης της Κοντρέβια 
Ο Φλάκκος παρέμεινε στην Ισπανία ως κυβερνήτης τουλάχιστον μέχρι το 87, όπως αποδεικνύεται από την Tabula Contrebiensis, μία χάλκινη πλάκα στην οποία αναγράφονται οι αστικοί νόμοι του σχετικά με τα όρια και τη διαιτησία για τα δικαιώματα ύδρευσης. Το έγγραφο είναι γραμμένο στα λατινικά , και βασίζεται σε ρωμαϊκούς νομικούς τύπους, αλλά οι δικαστές είναι η τοπική γερουσία της Κοντρέβια Bαλαίσκα (κοντά στη σημερινή Boτορίτα).  Ο Φλάκκος κατανοούσε το νομικό ζήτημα ως διάκριση μεταξύ δημόσιας γης (ager publicus) και ιδιωτικής γης (ager privateus). Χρησιμοποίησε μία νομική <i>απαγωγή σε άτοπο</i> για να δείξει, πώς θα μπορούσαν να εφαρμοστούν αμοιβαία οι αρχές των δύο κοινοτήτων που εμπλέκονται στη διαμάχη, και παρείχε ένα ρωμαϊκό νομικό πλαίσιο, εντός του οποίου οι Κοντρέβιοι θα μπορούσαν να αναφέρουν προηγούμενο από το νόμο των Κελτιβήρων. 

 Γαλατία 
μικρογραφία|Η Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία: η κοιλάδα του Πάδου.
Κάποια στιγμή στη δεκαετία του '80 ο Flaccus διορίστηκε κυβερνήτης της Πέραν των Άλπεων Γαλατίας (Προβηγγίας). Η άλλη γαλατική επαρχία ήταν η Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία (κοιλάδα του Πάδου), η εθνικά κελτική βόρεια Ιταλία. Οι δύο γαλατικές επαρχίες διοικούνταν συχνά από κοινού, και δεν έχει καταγραφεί κανένας άλλος αξιωματούχος για την Εντεύθεν, για την περίοδο 87–82, επομένως ο Φλάκκος μπορεί κάλλιστα να κυβερνούσε και τις δύο επαρχίες από κοινού. Οι μελετητές δεν μπόρεσαν να προσδιορίσουν τον βαθμό, στον οποίο οι περίοδοι του Φλάκκου ως κυβερνήτη στην Ισπανία και τη Γαλατία ήταν αλληλοεπικαλυπτόμενες ή διαδοχικές, καθώς μία συνεχής γραμμή διαδοχής σπάνια μπορεί να εντοπιστεί για οποιαδήποτε επαρχία. Η διπλή διακυβέρνηση και των δύο επαρχιών έχει απαξιωθεί ως «πρωτοφανής»,  αλλά δεν τεκμηριώνεται κανένας άλλος αξιωματούχος για την Ισπανία αυτή την περίοδο, και δεδομένου ότι η Σύγκλητος άρχισε να ορίζει την Πέραν των Άλπεων Γαλατία ως κανονική επαρχία στα μέσα της δεκαετίας του '90, οι διοικητικές ρυθμίσεις εξακολουθούσαν να εξελίσσονται. Μέχρι το 85, ο Φλάκκος είχε «εγκατασταθεί σταθερά» στην Πέραν των Άλπεων, αν και ο Κικέρων, όπως σημειώνει ο Μπάντιαν, δεν τον αποκαλεί νόμιμο κυβερνήτη εκεί.  Ανακηρύχθηκε αυτοκράτωρ (imperator) και διατήρησε την επαρχία του έως ότου πανηγύρισε έναν θρίαμβο επί της Κελτιβηρίας και της Γαλατίας το 81.   Είναι δυνατό να υποστηριχθεί, ότι μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '80, ο Φλάκκος ήταν υπεύθυνος τόσο για την Πέραν των Άλπεων και την Εντεύθεν των Άλπεων, όσο και για την Πέραν και την Εγγύς Ισπανία. 

Η μακροζωία της διοίκησης του Φλάκκου έχει αναφερθεί ως απόδειξη, ότι η παράταση της θητείας του Ιουλίου Καίσαρα στη Γαλατία τη δεκαετία του '50 και οι πενταετείς υπατικές εντολές που δόθηκαν στον Γν. Πομπήιο Μάγνο και τον Mάρκο Λικίνιο Κράσσο μετά την κοινή τους υπατεία το 55, ήταν λιγότερο εξαιρετικές από ό,τι πιστεύεται μερικές φορές. 

 Η περίπτωση του Κουίνκτιου 
Το 83 π.Χ. ο Φλάκκος τέθηκε σε ιδιοκτησιακή διαμάχη μεταξύ του Πόπλιου Κουίνκτιου και του Ναίβιου. Ο Κουίνκτιος είχε κληρονομήσει γη στην Πέραν των Άλπεων από τον αδελφό του, Γάιο Κουίνκτιο, μαζί με δεσμευμένα χρέη. Ο Nαίβιος, ο οποίος ήταν ο συνέταιρος του αδελφού, προσπάθησε να αποκλείσει την ιδιοκτησία , και εκδίωξε τον Κουίνκτιο με τη βία. Ο Φλάκκος αποφάνθηκε ότι ο Ναίβιος είχε κατασχέσει την περιουσία ακατάλληλα, και διέταξε την αποκατάσταση.  Δύο χρόνια αργότερα, η υπόθεση, που συνέχιζε ακόμη, βοήθησε στην έναρξη της σταδιοδρομίας του Κικέρωνα, ο οποίος το 81 π.Χ. ήταν ένας νεαρός συνήγορος στα είκοσί του, και αντιπαρετίθετο για λογαριασμό του Κουίνκτιου: ο λόγος επιβιώνει ως ο σωζόμενος Υπέρ Κουίνκτιου. 

 Ρόλος στον Εμφύλιο Πόλεμο 
Αν ο Φλάκκος κυβερνούσε τόσο την Ισπανία όσο και τις δύο Γαλατίες ή οποιονδήποτε συνδυασμό των τεσσάρων επαρχιών, οι ένοπλες δυνάμεις που είχε στη διάθεσή του ήταν απαράμιλλες στη δυτική αυτοκρατορία.  «Η πίστη αυτών των στρατών», σημειώθηκε, «ήταν κρίσιμη για το κράτος».  Μέχρι το 85 π.Χ. ή αργότερα, ο Φλάκκος είτε υποστήριξε, είτε δεν ενήργησε σε καμία περίπτωση αντίθετα με τα συμφέροντα της μερίδας των Μάριου και Κίννα, που κατείχαν την υπατεία από το 87 έως το 82 π.Χ. Φαίνεται ότι προσπαθούσε να διατηρήσει τη νόμιμη εξουσία, παραμένοντας ουδέτερος στη σύγκρουση φατριών, αν και οι Βαλέριοι Φλάκκοι ήταν γενικά λαϊικιστές στην πολιτική τους, και είχαν ισχυρούς δεσμούς με τον Γάιο Μάριο. 

Ο θάνατος τού αδελφού τού Φλάκκου, τού Λεύκιου, σηματοδοτεί μία καμπή. Ο Λεύκιος Βαλέριος Φλάκκος ήταν ο ύπατος που ολοκλήρωσε τη θητεία του Μάριου μετά το τέλος εκείνου το 86. Στάλθηκε ως κυβερνήτης στη ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας, όπου δολοφονήθηκε το 85 από τον στασιαστό Γάιο Φλάβιο Φιμβρία, ο οποίος στη συνέχεια ανέλαβε τη διοίκηση των στρατευμάτων που είχαν ανατεθεί στον Λεύκιο. Η κυβέρνηση Κίννα απέτυχε να αναλάβει δράση κατά της Φιμβρίας, η οποία ήταν ιδιαίτερα κομματική υποστηρικτής της φατρίας των Μαριανών.  Ο γιος του Λεύκιου, ονόματι επίσης Λεύκιος, έφυγε από την Ασία, και αναζήτησε καταφύγιο με τον θείο του στη Μασσηλία (σημερινή Μασσαλία), τότε ακόμη μία ανεξάρτητη ελληνική πόλη-κράτος. Αυτός ο ανιψιός ήταν ο Λεύκιος Βαλέριος Φλάκκος, που τον υπερασπίστηκε ο Κικέρων στην ομιλία του Υπέρ Φλάκκου δύο δεκαετίες αργότερα. 

Κανένας αντικαταστάτης του Φλάκκου δεν στάλθηκε από τη Ρώμη, αλλά ίσως δημιουργήθηκαν αμφιβολίες για την πίστη του.  Ο Κίννα δολοφονήθηκε το 84. Ο Σύλλας επέστρεψε στην Ιταλία το 83, εισέβαλε και κατέλαβε τη Ρώμη και είχε ανακηρυχθεί δικτάτορας. Η φατρία των Μάριου-Κίννα, με επικεφαλής τώρα τον γιο του Γάιο Μάριο τον Νεότερο ξεκίνησε να εξασφαλίσει την Ισπανία, την οποία ο Φλάκκος, δεδομένης της απεραντοσύνης της διοίκησής του, θα μπορούσε να διοικεί μόνο μέσω εκπροσώπων, υψηλόβαθμων, ημιαυτόνομων, στρατιωτικών αξιωματικών, όπως ο ανυπόληπτος Μάρκος Φοντέιος.  Το ότι οι ένοπλες δυνάμεις της Ισπανίας θα μπορούσαν να συμμαχήσουν με τις δυνάμεις του Σύλλα που βρίσκονται τώρα στην Ιταλία, ήταν μία επικίνδυνη πιθανότητα για την πολιορκημένη κυβέρνηση. Όταν ο νεαρός Μάρκος Λικίνιος Κράσσος, το μελλοντικό μέλος της Α΄ Τρισνδρίας, είχε συγκεντρώσει ισπανικά στρατεύματα για τον Σύλλα το 84,  ο Φλάκκος δεν έκανε τίποτε για να τον σταματήσει.  Ο Κόιντος Σερτώριος, άψογα πιστός στην αντι-Σύλλα υπόθεση, στάλθηκε από ξηράς στην Ιβηρική χερσόνησο με μία σχετικά μικρή δύναμη στα τέλη του 83 ή στις αρχές του 82.  Ο Φλάκκος επέτρεψε στον Σερτώριο να βαδίσει μέσω της Πέραν των Άλπεων Γαλατίας, και ο Σερτώριος ομοίως δεν ανέλαβε καμία ενέργεια κατά της εξουσίας του Φλάκκου.  Οι Μαριανοί μπορεί να ήθελαν να εξασφαλίσουν τα συμφέροντά τους στη Δύση, χωρίς να απαιτήσουν από τον Φλάκκο να πάρει θέση σε μία άμεση αντιπαράθεση: «Η κυβέρνηση δεν είχε την πολυτέλεια να κάνει εχθρικό τον άνθρωπο, όταν δεν είχε δείξει κανένα πραγματικό σημάδι δυσαρέσκειας».  Ο Σερτώριος ήταν ένας λογικός διάδοχος για να κυβερνήσει την Ισπανία, επειδή είχε υπηρετήσει εκεί νωρίτερα, και η ανακούφιση του Φλάκκου μετά από μία τόσο παρατεταμένη θητεία, ήταν λογική, παρά προκλητική. 

Καμία πηγή δεν προσδιορίζει τον Φλάκκο ως οπαδό του Σύλλα, αλλά ο κυβερνήτης θα μπορούσε να είχε δηλώσει τη δυσαρέσκειά του, παρακρατώντας φορολογικά έσοδα.  Ο Φλάκκος γέρνει εμφανώς, μόνο αφού ο Σύλλας απέκτησε τον έλεγχο της Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατίας.  Ο εξάδελφος τού Φλάκκου, ο πρώτος της Συγκλήτου (princeps senatus) ονόματι Λεύκιος Βαλέριος Φλάκκος  (ομώνυμος τού αδελφού του), μπορεί να ήταν μία επιρροή στη στροφή του Γάιου προς τον Σύλλα. Υποστήριξε τη Lex Valeria, νομοθεσία που έκανε τον Σύλλα δικτάτορα στα τέλη του 82 ή στις αρχές του 81. Ο Φλάκκος είχε τον θρίαμβό του υπό τη δικτατορία, τιμή που δύσκολα θα επέτρεπε ο Σύλλας, αν ο Φλάκος δεν υποστήριζε το καθεστώς του. Ο Φλάκκος ήταν στην ηλικία των 55 ή μεγαλύτερος εκείνη την εποχή. 

 Νομισματοκοπία 
μικρογραφία|300εσ|Δηνάριο στρατιωτικής κοπής από τον Γάιο Βαλέριο Φλάκκο το 82 π.Χ. στη Μασσαλία. Εμπρός όψη: κεφαλή της Νίκης με φτερά, δεξιά κηρύκειο. Πίσω όψη: λάβαρο φτερωτό (aquila), ανάμεσα σε σύμβολα λεγεώνας με τα γράμματα Η[astati] και P[rincipes], κάτω EX S[enatus] C[onsulto], επιγρ: G[aius] VAL[erius] FLA[ccus] IMPERAT[or].

Όταν ο Σύλλας βγήκε νικητής, η Σύγκλητος εξουσιοδότησε τον Φλάκκο να κόψει νομίσματα, για να καλύψει τα έξοδα για τους τελευταίους μήνες της διοίκησής του. Πολλά δείγματα αυτής της στρατιωτικής koπής έχουν διασωθεί. Το 82, για να τιμήσει τις νίκες του, το νομισματοκοπείο στη Μασσαλία εξέδωσε ένα δηνάριο, που απεικόνιζε μία φτερωτή προτομή της Νίκης (Victoria), με ένα κηρύκειο στον εμπροσθότυπο.  Η πίσω όψη δείχνει ένα λάβαρο (aquila), που πλαισιώνεται από σύμβολα λεγεώνας. Το ένα στα αριστερά έχει ένα H (για τους Hastati, λογχοφόρους), και το άλλο στα δεξιά P (Principes, επίσης όρος για τους λογχοφόρους). Παρακάτω η επιγραφή EX. S. C., δηλ. EX Senatus Consulto, "με διάταγμα της Συγκλήτου". Αριστερά υπάρχει η επιγραφή C. VAL. FLA., για το όνομα Gaius Valerius Flaccus και δεξιά IMPERAT. για imperator.  Το νόμισμα του Φλάκκου έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με πρότυπο αυτό του Σύλλα, και ο συμβολισμός των νομισμάτων που κόπηκαν στην Ισπανία και τη Γαλατία κατά τη διάρκεια της περιόδου, συχνά ήταν για να διαφημίσουν "τη νομιμότητα και τη στρατιωτική επιτυχία".  Η παραγωγή έχει υπολογιστεί σε 540.000 κέρματα του ενός δηναρίου.

 Παραπομπές 

 Επιλεγμένες πρωτογενείς πηγές 
 Cicero Pro Balbo 24
 Schol. Βαρίδι. ad Cic. σελ. Flacc. σελ. 233, επιμ. Orelli
 Appian, The Spanish Wars 100

 Επιλεγμένη βιβλιογραφία 
 Badian, E. "Notes on Provincial Governors" και "Waiting for Sulla." Όπως ανατυπώθηκε στο Studies in Greek and Roman History. Νέα Υόρκη 1964.
 Brennan, T. Corey . Η Πραιτορία στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία. Oxford University Press, 2000. Περιορισμένη προεπισκόπηση στο διαδίκτυο.
 Frier, Bruce W. "Sulla's Propaganda: The Collapse of the Cinnan Republic." American Journal of Philology 92 (1971) 585–604.
 Konrad, Christoph F. Plutarch's Sertorius: A Historical Commentary. University of North Carolina Press, 1994. Περιορισμένη προεπισκόπηση στο διαδίκτυο.
 Lovano, Michael. The Age of Cinna: Crucible of Late Republican Rome . Franz Steiner Verlag, 2002. Περιορισμένη προεπισκόπηση στο διαδίκτυο.

Κατηγορία:Αρχαίοι Ρωμαίοι στρατηγοί
Κατηγορία:Ρωμαίοι πολιτικοί
Κατηγορία:Ρωμαίοι ύπατοι του 1ου αιώνα π.Χ.