Γιάκομπ φον Γκούντεν

Γιάκομπ φον Γκούντεν ( είναι μυθιστόρημα του γερμανόφωνου Ελβετού συγγραφέα Ρόμπερτ Βάλζερ, που γράφτηκε στο Βερολίνο το 1908 και εκδόθηκε την άνοιξη του 1909.

Με τη μορφή ενός φανταστικού, ποιητικού ημερολογίου, ο νεαρός ήρωας, ως alter ego του συγγραφέα, αφηγείται την εποχή που μαθήτευσε σε μια σχολή υπηρετών. Το βιβλίο είναι το τρίτο μυθιστόρημα του Βάλζερ, μετά Τα αδέλφια Τάννερ (1907) και Ο παραγιός (1908). Ο ίδιος ο Βάλζερ είχε φοιτήσει σε μια σχολή υπηρετών το 1905, και αντικατοπτρίζει την ιδιαίτερη ατμόσφαιρά του στο μυθιστόρημα. 

Ο συγγραφέας χαρακτήρισε το έργο μυθιστόρημα μαθητείας ανατρεπτικής ανάπτυξης, ουσιαστικά πρόκειται για μια παρωδία του είδους στο οποίο αμφισβητεί τις παραδοσιακές αξίες μιας κοινωνίας που βασίζεται στην επίτευξη της επαγγελματικής και κοινωνικής επιτυχίας.

 Ύφος 
Στις ακανόνιστες καταχωρίσεις του ημερολογίου του, ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής - ένας εύπορος νεαρός που το σκάει από το σπίτι του και εγγράφεται σε μια σχολή για υπηρέτες αποφασισμένος να περάσει το υπόλοιπο της ζωής του υπηρετώντας τους άλλους - δεν περιορίζεται σε πραγματικές αφηγήσεις των εμπειριών του στο οικοτροφείο αγοριών, αλλά καταγράφει επίσης τις φαντασιώσεις και τα όνειρά του. Η αλήθεια, τα όνειρα και οι φαντασιώσεις είναι αναμεμειγμένα και ο αναγνώστης δεν μπορεί ποτέ να είναι σίγουρος αν τα γεγονότα που περιγράφονται είναι πραγματικά ή καρπός της φαντασίας του συγγραφέα. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει συνήθως στα ημερολόγια, δεν υπάρχει συνεχής χρονολόγηση των καταχωρίσεων: το οικοτροφείο είναι αποκομμένο από τη ροή του χρόνου και η χρονολόγηση των γεγονότων δεν μπορεί να συναχθεί από το κείμενο, ούτε καν έμμεσα. 

Ο Βάλζερ βάσισε το μυθιστόρημα στις προσωπικές του εμπειρίες: όταν έφτασε στο Βερολίνο το 1905, φοίτησε σε μια σχολή υπηρετών και υπηρέτησε ως οικονόμος τον επόμενο χειμώνα στο κάστρο Νταμπράου στην Άνω Σιλεσία. 

Σε μοντερνιστική γραφή, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια «εσωτερικευμένη αφήγηση», μετατρέποντας το έργο σε «μυθιστορηματικό μονόλογο».

 Υπόθεση 
Ο Γιάκομπ φον Γκούντεν προέρχεται από εύπορη αριστοκρατική οικογένεια του Βερολίνου. Ο πατέρας του είναι δημοτικός σύμβουλος, έχει στη διάθεσή του άμαξα και άλογο και η μητέρα του το δικό της θεωρείο στο θέατρο. Ο αδελφός του, Γιόχαν, είναι ένας γνωστός, καταξιωμένος καλλιτέχνης που κινείται σε κύκλους της ανώτερης τάξης. Ο Γιάκομπ το σκάει από το σπίτι για να ξεφύγει από την αυταρχική σκιά του πατέρα του και εγγράφεται σε μια σχολή για υπηρέτες. Το εκπαιδευτικό ίδρυμα του προκαλεί μια παράξενη εντύπωση. Δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου δάσκαλοι εκεί. Οι μαθητές βλέπουν μόνο τον αυστηρό διευθυντή του σχολείου - τον κ. Μπενζαμέντα, ο οποίος δίνει την εντύπωση ότι δεν ενδιαφέρεται καθόλου για τους μαθητές παρά μόνο για την έγκαιρη πληρωμή των διδάκτρων - και τη μόνη δασκάλα, τη νεαρή αδερφή του Λίζα. Δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου παραδοσιακά μαθήματα. Αντίθετα, τονίζονται οι δύο πιο σημαντικές αρχές του σχολείου: η υπομονή και η υποτακτική υπακοή. Στο ημερολόγιό του, ο Γιάκομπ γράφει: «Εμείς, οι μαθητές, έχουμε πολύ λίγα να κάνουμε. Δεν μας δίνουν σχεδόν καθόλου εργασία για το σπίτι. Μαθαίνουμε μόνο τους εσωτερικούς κανονισμούς απέξω. Ή διαβάζουμε το βιβλίο Ποιος είναι ο στόχος του σχολείου αγοριών Μπενζαμέντα; Έχουμε μόνο ένα μάθημα, που επαναλαμβάνεται ασταμάτητα: Πώς πρέπει να συμπεριφέρεται ένας υπηρέτης. Αυτό είναι ουσιαστικά το θέμα της μελέτης».  

Η μόνη ιδέα που ενσταλάζεται στους μαθητές είναι ότι πρέπει να αποδεχτούν την ασημαντότητά τους και να μετατραπούν σε «στρογγυλά μηδενικά». Ο Γιάκομπ δεν μπορεί να καταπνίξει εντελώς την υπερηφάνεια και την επαναστατική του φύση. Για παράδειγμα, αρνείται να κοιμηθεί στον κοιτώνα με τα άλλα αγόρια και επιμένει να έχει το δικό του δωμάτιο. Ωστόσο, είναι αποφασισμένος να μάθει την υποταγή και να την ακολουθήσει για μια ζωή. Ταυτόχρονα, παραμένει ο εαυτός του, παρατηρεί τη ζωή του σχολείου με οξύ μάτι, περιγράφει τους δασκάλους και τους συμμαθητές του. Ο καλύτερός του φίλος γίνεται ο επιμελώς υπάκουος Κράους, ένα ασήμαντο πλάσμα, η τέλεια ενσάρκωση όλων των αρετών ενός υπηρέτη.

Το μόνο άτομο με το οποίο ο Γιάκομπ έχει επαφή εκτός της σχολής είναι ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Γιόχαν, καταξιωμένος καλλιτέχνης. Μέσω αυτού, γνωρίζει κάποιους από τους ανώτερους κύκλους στους οποίους κινείται ο αδελφός του. Ενώ όλοι αυτοί οι πλούσιοι, μορφωμένοι, καλλιεργημένοι και επιτυχημένοι άνθρωποι του συμπεριφέρονται με ευγένεια, ο Γιάκομπ αναγνωρίζει σε αυτούς τους κοσμικούς την απώλεια κάθε γνήσιου συναισθήματος. Αυτό ενισχύει την επιθυμία του για αφάνεια, υποταγή και έλλειψη φιλοδοξίας. Ελπίζει ότι έτσι ίσως αποκτήσει μια γεύση ανθρωπιάς.

Με την πάροδο του χρόνου, η σχέση του Γιάκομπ με τους Μπεντζαμέντα βελτιώνεται. Του επιτρέπεται ακόμη και η είσοδος στα ιδιαίτερα δωμάτια του διευθυντή, στα οποία η πρόσβαση απαγορεύεται αυστηρά σε άλλους μαθητές. Ο κ. Μπεντζαμέντα τον προκαλεί να ασκήσει κριτική στο σχολείο, αλλά ο Γιάκομπ σοφά το αποφεύγει. Ο Γιάκομπ παρατηρεί ότι το οικοτροφείο δεν πάει καλά. Η δεσποινίς Μπενζαμέντα κλαίει συχνά, τελικά ομολογεί στον Γιάκομπ ότι είναι σοβαρά άρρωστη. Στις τελευταίες της μέρες, αναζητά οικειότητα και του επιτρέπει να τη φιλήσει, θρηνώντας που δεν έχει βρει την αγάπη στη ζωή της. Σύντομα πεθαίνει. Το σχολείο κλείνει.

Ο κ. Μπεντζαμέντα δείχνει μια παράξενη έλξη προς τον Γιάκομπ. Αφού όλοι οι μαθητές φεύγουν από το σχολείο, ο Γιάκομπ μένει μόνος. Ο διευθυντής πρόκειται να ταξιδέψει στον κόσμο και να κάνει κάτι σημαντικό: οτιδήποτε, να ξεκινήσει μια επανάσταση στην Ινδία, να περιπλανηθεί στην έρημο, να επιζήσει σε μια καταιγίδα στη Βόρεια Θάλασσα. Του ζητά να τον συνοδεύσει. Ο Γιάκομπ συμφωνεί με μια χειραψία.

 Ο υπηρέτης του Βάλζερ 
Το μοτίβο του υπηρέτη διατρέχει όλο το έργο. Το να είσαι υπηρέτης σημαίνει όχι μόνο να υπηρετείς τους ανθρώπους, αλλά και να νιώθεις ελεύθερος από την ανάγκη να αναλαμβάνεις την ευθύνη για τη λήψη αποφάσεων. Ο ήρωας του Βάλζερ, όπως και ο ίδιος ο συγγραφέας στη σχολή υπηρετών στο Βερολίνο, αποφασίζει να δοκιμάσει έναν ρόλο που όχι μόνο γεμίζει τη ζωή με δραστηριότητες, αλλά και απελευθερώνει από το βάρος της ευθύνης για τη ζωή και τις φιλοδοξίες. Το επάγγελμα του υπηρέτη στον Βάλζερ δεν είναι αυτοταπείνωση, αλλά μια διαμαρτυρία κατά της προσπάθειας για επαγγελματική και κοινωνική επιτυχία, μια απροθυμία για συμμετοχή στη γενικευμένη τάση της αναζήτησης καριέρας, απεικονίζοντας τη στάση του συγγραφέα απέναντι στη ζωή και την κοινωνία με έναν εξαιρετικά ποιητικό τρόπο.

Ο εθισμός στην ταπείνωση μετατρέπει τους αποφοίτους της σχολής σε υποχωρητικούς υπηκόους, εντελώς στο πνεύμα της εξουσίας της εποχής. Αλλά όχι στο πνεύμα του Ρόμπερτ Βάλζερ, ο οποίος σχεδόν κυνικά εκθέτει εδώ τον γερμανικό αυταρχισμό - από τη δική του, μάλλον μειονεκτούσα οπτική γωνία. Η βιογραφία του παρέχει σαφείς αποδείξεις γι' αυτό.

 Γνώμες και αξιολογήσεις 
Η δημοσίευση των πρώτων έργων Τα αδέλφια Τάννερ (1907) και Ο παραγιός (1908) έφερε στον Βάλζερ σημαντική αναγνώριση, ειδικά από συναδέλφους του συγγραφείς, αν και η εμπορική επιτυχία ήταν μέτρια. Οι Βάλτερ Μπένγιαμιν, Κουρτ Τουχόλσκι, Φρανκ Βέντεκιντ, Χέρμαν Έσσε, Ούγκο φον Χόφμανσταλ, Στέφαν Τσβάιχ, Ρόμπερτ Μούζιλ και Φραντς Κάφκα διάβασαν τον Βάλζερ και τον επαίνεσαν ομόφωνα. Ο Γιάκομπ φον Γκούντεν, ωστόσο, αντιμετωπίστηκε με ευρεία ακατανοησία, αμηχανία και απόρριψη. Μόνο ο Κάφκα εξέφρασε ανεπιφύλακτη εκτίμηση και, όπως κατέθεσε ο φίλος του Μαξ Μπροντ αργότερα, το μυθιστόρημα ήταν ένα από τα αγαπημένα βιβλία του Κάφκα. Σε κάθε περίπτωση, η γενική απόρριψη απογοήτευσε και πυροδότησε μια δημιουργική κρίση στον ευαίσθητο συγγραφέα, από την οποία δεν συνήλθε ποτέ πραγματικά.  

Από το 1996, υπάρχει στη Ζυρίχη η Εταιρεία Ρόμπερτ Βάλζερ, όπου βρίσκεται και το Αρχείο Ρόμπερτ Βάλζερ. Στην πόλη καταγωγής του, το Μπιλ,  απονέμεται το Βραβείο Σύγχρονης Λογοτεχνίας Ρόμπερτ Βάλζερ κάθε δύο χρόνια.

 Διασκευές 

 Μια γερμανική τηλεοπτική ταινία του 1971, με τίτλο Γιάκομπ φον Γκούντεν, σε σκηνοθεσία Πέτερ Λίλιενταλ.
 Το 1995, το μυθιστόρημα διασκευάστηκε στην ταινία Το Ινστιτούτο Μπεντζαμέντα, ή Αυτό το όνειρο που οι άνθρωποι το λένε ανθρώπινη ζωή σε σκηνοθεσία των αδελφών Κουέι, με πρωταγωνιστή τον Μαρκ Ράιλανς ως Γιάκομπ φον Γκούντεν.
 Έχει επίσης διασκευαστεί για το θέατρο 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Γιάκομπ φον Γκούντεν, μετάφραση:Βασίλης Πατέρας, εκδόσεις Ροές, 2012  

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες
Κατηγορία:Λογοτεχνικά έργα του μοντερνισμού
Κατηγορία:Μυθιστορήματα σχετικά με το Βερολίνο