PZL I-22 Iryda

Το PZL I-22 Iryda, γνωστό επίσης ως PZL M93 Iryda και PZL M96 Iryda, ήταν διθέσιο, δικινητήριο αεριωθούμενο στρατιωτικό εκπαιδευτικό αεροσκάφος που ανέπτυξε και κατασκεύασε η πολωνική εταιρεία PZL Mielec.

Οι εργασίες για την ανάπτυξή του άρχισαν το 1976 και προορίζονταν να διαδεχθεί το εγχώριας προέλευσης εκπαιδευτικό TS-11 Iskra. Πραγματοποίησε την πρώτη του πτήση στις 3 Μαρτίου 1985 όμως η ανάπτυξή του ήταν παρατεταμένη, εξαιτίας και των καθυστερήσεων στην ανάπτυξη των κινητήρων PZL K-15. Εν τέλει η Πολωνική Πολεμική Αεροπορία παρέλαβε τα πρώτα Iryda με κινητήρες K-15 τον Μάιο του 1995, όμως υπήρξαν προβλήματα στις παραδόσεις των αεροσκαφών εξαιτίας διαφωνιών σχετικά με το κόστος και την απόδοσή τους που οδήγησαν σε πολλαπλές ανακοινώσεις, αλλαγές πολιτικής και για ορισμένα διαστήματα στην καθήλωση του τύπου. Εξαιτίας θανατηφόρου ατυχήματος στις 24 Ιανουαρίου 1996 εντάθηκε η κριτική και υπονομεύθηκε η υποστήριξη για το πρόγραμμα.

Το 1996 επιτεύχθηκε συμφωνία για την αναβάθμιση των υπαρχόντων αεροσκαφών και οι δοκιμαστικές πτήσεις ξεκίνησαν την επόμενη χρονιά. Όμως οι σχέσεις μεταξύ της κατασκευάστριας και του Πολωνικού Υπουργείου Εθνικής Άμυνας είχαν επιδεινωθεί σε τέτοιο βαθμό που κινήθηκαν νομικές διαδικασίες. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 η πολωνική κυβέρνηση απέσυρε τη στήριξή της στο πρόγραμμα και όσα αεροσκάφη είχαν κατασκευαστεί αποθηκεύτηκαν. Παρά τις προσπάθειες της PZL Mielec να το αναβιώσει, δεν υπήρξαν νέες παραγγελίες.

 Σχεδιασμός και ανάπτυξη 

 Οι απαρχές του προγράμματος 
Το 1976, το Ινστιτούτο Αεροναυτικής της Βαρσοβίας () ξεκίνησε τον σχεδιασμό νέου αεριωθούμενου εκπαιδευτικού αεροσκάφους το οποίο προοριζόταν κυρίως να αντικαταστήσει τα εγχώριας προέλευσης εκπαιδευτικά πρώτης γενιάς TS-11 Iskra της πολωνικής αεροπορίας. Το αεροσκάφος αυτό θα προωθούνταν από turbojet κινητήρες PZL K-15 οι οποίοι επίσης προέρχονταν από το Ινστιτούτο Αεροναυτικής. Το αεροσκάφος, που στη συνέχεια ονομάστηκε Iryda, σχεδιάστηκε από την PZL Mielec (τότε WSK-Mielec).

Στις 3 Μαρτίου 1985 το πρώτο πρωτότυπο πραγματοποίησε την παρθενική του πτήση. Τα πρώιμα υποδείγματα του τύπου προωθούνταν από δύο κινητήρες PZL-5, παλαιότερης γενιάς και ανεπαρκούς ισχύος, που υιοθετήθηκαν ως προσωρινή λύση μέχρι να επιλυθούν τα ζητήματα με τους K-15. Μετά τις Επαναστάσεις του 1989 και την ανατροπή του σοσιαλισμού η Πολωνία απέκτησε πρόσβαση στις διεθνείς αγορές, γεγονός που είχε αντίκτυπο στην πορεία ανάπτυξης του Iryda. Επιλέχθηκε το βρετανικό εκτινασσόμενο κάθισμα Martin-Baker Mk.10 και υπάρχουν αναφορές πως εξετάστηκε η ενσωμάτωση ηλεκτρονικών συστημάτων της γαλλικής εταιρείας SAGEM.

Τον Μάιο του 1995 παραδόθηκαν τα δύο πρώτα M-93K Iryda στην πολωνική αεροπορία· στη συγκεκριμένη διαμόρφωσή τους προορίζονταν να αποτελέσουν την έκδοση παραγωγής του τύπου. Σε αντίθεση με τα πέντε προηγούμενα αεροσκάφη που είχαν ήδη παραδοθεί, τα M-93K διέθεταν τους κινητήρες PZL K-15 αντί των PZL-5. Μεταξύ άλλων, χάρη στους νέους κινητήρες διπλασιάστηκε σχεδόν το μέγιστο ωφέλιμο φορτίο που μπορούσαν να μεταφέρουν τα Iryda. Δεν θεωρούνταν πιθανή η δυνατότητα εξαγωγής αεροσκαφών με τους K-15· η βρετανική Rolls-Royce είχε σε κάποια φάση συνεργαστεί με την PZL για την πιστοποίηση του κινητήρα Viper ως εναλλακτικού προωστικού συστήματος.

 Διαφωνίες και οικονομική δυσπραγία 
Παρόλο που οι Πολωνικές Ένοπλες Δυνάμεις επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις περικοπές στον προϋπολογισμό τους κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990, η Αεροπορία σχεδίαζε να παραλάβει πέντε αεροσκάφη M-93K έως το τέλος του 1995 ενώ δημόσια εξετάζονταν σχέδια για την προμήθεια επιπλέον έξι έως οκτώ αεροσκαφών. Την περίοδο εκείνη είχε διατυπωθεί η ανάγκη για «σαράντα περίπου» εκπαιδευτικά ενώ και το Ναυτικό αναζητούσε νέα εκπαιδευτικά αεροσκάφη.

Την 1η Δεκεμβρίου 1995 η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι δεν θα προμηθευόταν άλλα αεροσκάφη, κρίνοντας ότι το κόστος συνέχισης του προγράμματος ήταν υπερβολικά υψηλό. Ο επικεφαλής σχεδιαστής του Iryda, Μάρεκ Ποταπόβιτς, δήλωσε ανοιχτά ότι η διακοπή του προγράμματος θα μπορούσε να οδηγήσει στην κατάρρευση της PZL Mielec. Τον ίδιο μήνα ανεστάλη επισήμως εναλλακτικό σχέδιο για την αγορά μεταχειρισμένων Dassault/Dornier Alpha Jet για την Αεροπορία· η αρνητική επίδραση στη πολωνική βιομηχανία θεωρήθηκε βασικός παράγοντας για την απόφαση αυτή. Παρόλα αυτά ανταγωνιστικά αεροσκάφη όπως τα Alpha Jet, Saab 105 και Aero L-39 Albatros, επιδείχθηκαν σε Πολωνούς αξιωματούχους. Από την πλευρά της η PZL Mielec πρότεινε βελτιώσεις για το Iryda.

Τον Ιανουάριο του 1996 η πολωνική κυβέρνηση ενέκρινε τη συνέχιση της χρηματοδότησης του Iryda, τόσο για την απόκτηση νέων αεροσκαφών όσο και για την αναβάθμιση των υπαρχόντων σε επίπεδο ηλεκτρονικών και κινητήρων. Η προηγούμενη απόφαση για τερματισμό της υποστήριξης ανατράπηκε από τον πρωθυπουργό Γιόζεφ Ολέξι. Σύμφωνα με το περιοδικό Flight International, αξιωματούχοι της Πολεμικής Αεροπορίας δήλωσαν πως τα Iryda είχαν καταγράψει το υψηλότερο ποσοστό διαθεσιμότητας σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο τύπο αεροσκάφους της δύναμής τους. Ωστόσο, ο συνταγματάρχης Γιανους Καρπόβιτς της σχολής εκπαίδευσης πιλότων στο Ντέμπλιν επέκρινε το Iryda για «βαριά» χειριστήρια στον διαμήκη άξονα, σχετικά υψηλή ταχύτητα προσέγγισης και την περιορισμένη ικανότητα των ηλεκτρονικών του συστημάτων.

Έπειτα από θανατηφόρο ατύχημα που συνέβη στις 24 Ιανουαρίου 1996 η Αεροπορία καθήλωσε τον στόλο των Iryda και πάγωσε τις παραγγελίες μετά από θανατηφόρο ατύχημα. Το δυστύχημα, το οποίο αποδόθηκε σε τεχνικό πρόβλημα, καθώς και η έρευνα που ακολούθησε, απέκτησαν έντονα πολιτικό χαρακτήρα. Τον Μάρτιο του 1996 το Ινστιτούτο Αεροναυτικής της Βαρσοβίας διέκοψε την ανάπτυξη του νέου κινητήρα D-18A, που προοριζόταν για τις μελλοντικές εκδόσεις του Iryda και αποσκοπούσε στην ενδεχόμενη χρήση του αεροσκάφους ως ελαφρύ μαχητικό, λόγω ανησυχιών για τη βιωσιμότητά του στην αγορά.

Τον Απρίλιο του 1996 το πρόγραμμα επανεκκινήθηκε επισήμως έπειτα από νέα παραγγελία της Πολεμικής Αεροπορίας η οποία είχε χρονικό ορίζοντα έως το 1998 και περιλάμβανε την κατασκευή έξι νέων αεροσκαφών και την αναβάθμιση έντεκα υπαρχόντων με βελτιωμένους κινητήρες, ηλεκτρονικά και πτέρυγες.

Τον Οκτώβριο η κατασκευάστρια εταιρεία δήλωσε πως στόχευε να πραγματοποιηθεί η πρώτη πτήση ενός αναβαθμισμένου πρωτοτύπου πριν από το τέλος του έτους και εξέφρασε επίσης τη προσδοκία της για νέα παραγγελία την επόμενη χρονιά καθώς  καθώς και για μια τροποποιημένη έκδοση ναυτικής αναγνώρισης/κρούσης που προοριζόταν θα αντικαθιστούσε τα MiG-21bis του Ναυτικού. Τον Ιούνιο του 1997 ένα Iryda πέταξε για πρώτη φορά με το αναβαθμισμένο σετ ηλεκτρονικών και τις αεροδυναμικές βελτιώσεις. Οι πλήρεις δοκιμές πτήσεων του αναβαθμισμένου αεροσκάφους επρόκειτο να ξεκινήσουν τον Αύγουστο εκείνου του έτους και η πιστοποίηση της αναβάθμισης αναμένονταν το 1998, έπειτα από την οποία η Αεροπορία θα ξεκινούσε επιχειρησιακή χρήση του τύπου.

 Ακύρωση και απόπειρες επανεκκίνησης του προγράμματος 
Οι σχέσεις μεταξύ της PZL-Mielec και του Πολωνικού Υπουργείου Άμυνας επιδεινώθηκαν σημαντικά κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1997, με αποκορύφωμα την απόφαση της πρώτης να προσφύγει νομικά εναντίον του δεύτερου, κατηγορώντας το για παραβίαση των όρων της σύμβασης του πρόγραμματος. Σύμφωνα με την PZL-Mielec, το υπουργείο απαίτησε επιπλέον εργοστασιακές δοκιμές χωρίς αντίστοιχη χρηματοδότηση, ενώ το Υπουργείο Άμυνας από την πλευρά του κατηγόρησε την εταιρεία για αμέλεια και υποστήριξε ότι το αεροσκάφος δεν διέθετε τις απαραίτητες πιστοποιήσεις ποιοτικού ελέγχου για να θεωρηθεί ασφαλές για δοκιμαστικές πτήσεις. Συνέπεια των προαναφερθέντων ήταν να καθηλωθει το πρωτότυπο αεροσκάφος όσο εκκρεμούσε η δικαστική διαμάχη. Η προμήθεια του Iryda από την Πολεμική Αεροπορία ακυρώθηκε επίσημα το 1998.

Το καλοκαίρι του 2002 η PZL-Mielec επιχείρησε να αναβιώσει το πρόγραμμα, επανεκκινώντας τις πτήσεις του αεροσκάφους στις 22 Ιουλίου εκείνου του έτους και αναζητώντας νέο ενδιαφέρον και παραγγελίες. Το αναβαθμισμένο μοντέλο ονομάστηκε Iskra 2 και εξοπλίστηκε με σύγχρονα ηλεκτρονικά συστήματα της Thales και είχε δυνατότητα μεταφοράς οπλισμού, εξωτερικών δεξαμενών καυσίμου και άλλου εξοπλισμού. Παρά την αναβάθμισή του, δεν εξασφαλίστηκαν νέες παραγγελίες.

 Χρήστες 
 Πολωνική Πολεμική Αεροπορία

 Δείτε επίσης 

 Συγκρίσιμα αεροσκάφη
 Dassault-Breguet/Dornier Alpha Jet
 Aero L-39 Albatros
 BAE Hawk
 Soko G-4 Super Galeb
 FMA IA 63 Pampa
 Kawasaki T-4

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Αεροσκάφη PZL
Κατηγορία:Εκπαιδευτικά αεροσκάφη
Κατηγορία:Αεριωθούμενα στρατιωτικά αεροσκάφη