Παντανάλ

Το Παντανάλ (Pantanal) είναι περιοχή στη Νότια Αμερική που περιλαμβάνει τον μεγαλύτερο τροπικό υγροβιότοπο στον κόσμο και τα μεγαλύτερα πλημμυρισμένα λιβάδια στον κόσμο. Βρίσκεται κυρίως εντός της βραζιλιάνικης πολιτείας Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ, αλλά εκτείνεται στο Μάτο Γκρόσο και σε τμήματα της Βολιβίας και της Παραγουάης. Η έκτασή του εκτιμάται μεταξύ 140.000 και 195.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Υπάρχουν διάφορα μικρότερα οικοσυστήματα, καθένα με ξεχωριστά υδρολογικά, γεωλογικά και οικολογικά χαρακτηριστικά. Έχουν οριστεί έως και 12 από αυτά.

Περίπου το 80% των πλημμυρικών πεδιάδων του Παντανάλ καταβυθίζονται κατά τη διάρκεια των βροχερών περιόδων, τροφοδοτώντας μια βιολογικά ποικιλόμορφη συλλογή υδρόβιων φυτών και συμβάλλοντας στην υποστήριξη πολλαπλών ειδών ζώων.

 Ετυμολογία 
Το όνομα "Pantanal" προέρχεται από την πορτογαλική λέξη  και η ισπανική λέξη pantano που σημαίνει «βάλτος», «υγρότοπος», «βάλτος», «τέλμα» ή «έλος» συν την κατάληξη -al, που σημαίνει «αφθονία, συσσωμάτωση, συλλογή».

 Γεωγραφία και γεωλογία 
Το Παντανάλ καλύπτει περίπου 140.000 με 160.000 χλμ² μιας λεκάνης με ήπια κλίση που δέχεται νερά από τις ορεινές περιοχές (τα υψίπεδα Πλανάλτο) και απελευθερώνει αργά το νερό μέσω του ποταμού Παραγουάης και των παραποτάμων του. Ο σχηματισμός είναι αποτέλεσμα της μεγάλης, κοίλης καταβύθισης του φλοιού της Γης, που σχετίζεται με την ορογένεση των Άνδεων κατά το Τριτογενές. Αποτελεί ένα τεράστιο εσωτερικό δέλτα ποταμού, στο οποίο συγχωνεύονται πολλά ποτάμια που ρέουν από το γύρω οροπέδιο, εναποθέτοντας τα ιζήματά τους και τα υπολείμματα διάβρωσης, τα οποία έχουν γεμίσει τη μεγάλη περιοχή κοιλότητας του Παντανάλ. Αυτή η περιοχή είναι επίσης μία από τις ξεχωριστές φυσιογραφικές επαρχίες της ευρύτερης πεδιάδας Παρανά-Παραγουάη, η οποία καλύπτει συνολικά 1,5 εκατομμύριο τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Το Παντανάλ οριοθετείται από τα ξηρά δάση Τσικιτάνο στα δυτικά και βορειοδυτικά, από τα ξηρά δάση του Τσάκο στα νοτιοδυτικά και από το Υγρό Τσάκο στα νότια. Οι σαβάνες Σερράδο βρίσκονται βόρεια, ανατολικά και νοτιοανατολικά.

 Κλίμα 
Το Παντανάλ είναι μια τροπική υγρή και ξηρή περιοχή με μέση ετήσια θερμοκρασία  και βροχόπτωση μεταξύ 1.000 και 1.250 χιλιοστών ανά έτος. Οι ακραίες θερμοκρασίες μπορεί να φτάσουν τους  Κελσίου ή να πέσουν στο . Καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, η θερμοκρασία κυμαίνεται περίπου  με θερμότερο μήνα τον Νοέμβριο (με μέση θερμοκρασία  ) και ο ψυχρότερος μήνας είναι ο Ιούνιος (με μέση θερμοκρασία ). Ο πιο βροχερός μήνας του είναι ο Ιανουάριος (με μέσο όρο 340 mm) και η ξηρότερη περίοδος είναι ο Ιούνιος (με μέσο όρο 3 mm).

 Υδροδυναμική 
αριστερά|μικρογραφία| Τοπίο
Τα οικοσυστήματα των πλημμυρικών πεδιάδων, όπως το Παντανάλ, ορίζονται από τις εποχιακές πλημμύρες και την αποξήρανσή τους. Μεταβάλλονται μεταξύ φάσεων στάσιμου νερού και φάσεων ξηρού εδάφους, όταν ο υδροφόρος ορίζοντας μπορεί να είναι πολύ κάτω από την περιοχή των ριζών. Η σύσταση των εδαφών ποικίλει από αμμώδης μέχρι αργιλώδης η λασπώδης σε παραποτάμιες περιοχές.

Το υψόμετρο του Παντανάλ κυμαίνεται από 80 μέχρι 150 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Η ετήσια βροχόπτωση στην πλημμυρική λεκάνη κυμαίνεται μεταξύ 1.000 και 1.500 χιλιοστών βροχής, με τις περισσότερες βροχοπτώσεις να σημειώνονται μεταξύ Νοεμβρίου και Μαρτίου. Η μέση ετήσια βροχόπτωση κυμαινόταν από 920 έως 1.540 χιλιοστά κατά τα έτη 1968–2000. Στο τμήμα του Παντανάλ που αντιστοιχεί στον ποταμό Παραγουάη, η στάθμη του νερού αυξάνεται εποχιακά μεταξύ δύο και πέντε μέτρων. Οι διακυμάνσεις του νερού σε άλλα μέρη του Παντανάλ είναι μικρότερες. Τα νερά των πλημμυρών τείνουν να ρέουν αργά (2 με 10 εκατοστά ανά δευτερόλεπτο) λόγω των μικρών κλίσεων και της αντίστασης στη ροή από την πυκνή βλάστηση.

Όταν τα ανερχόμενα νερά του ποταμού έρχονται σε επαφή για πρώτη φορά με προηγουμένως ξηρό έδαφος, το οξυγόνο εξαντλείται στο νερό, καθιστώντας το υδάτινο περιβάλλον ανοξικό. Πολλοί φυσικοί θάνατοι ψαριών μπορούν να συμβούν εάν δεν υπάρχουν διαθέσιμα καταφύγια στο νερό με οξυγόνο. Ο λόγος για αυτό παραμένει εικασία: μπορεί να οφείλεται στην ανάπτυξη βακτηρίων που παράγουν τοξίνες στο αποξυγονωμένο νερό και όχι ως άμεσο αποτέλεσμα της έλλειψης οξυγόνου.

 Χλωρίδα 
Η βλάστηση του Παντανάλ, που συχνά αναφέρεται ως «σύμπλεγμα του Παντανάλ», είναι μείγμα φυτικών κοινοτήτων τυπικών της ποικιλίας των γύρω βιοτόπων: αυτές περιλαμβάνουν φυτά του υγρού τροπικού δάσους του Αμαζονίου, ημιάνυδρα δασικά φυτά τυπικά της βορειοανατολικής Βραζιλίας, φυτά της βραζιλιάνικης σαβάνας σεράδο και φυτά των σαβανών Τσάκο της Βολιβίας και της Παραγουάης. Τα δάση συνήθως εμφανίζονται σε μεγαλύτερα υψόμετρα της περιοχής, ενώ λιβάδια καλύπτουν τις εποχικά πλημμυρισμένες περιοχές. Οι βασικοί περιοριστικοί παράγοντες για την ανάπτυξη είναι οι πλημμύρες και, ακόμη σημαντικότερο, η έλλειψη νερού κατά την περίοδο της ξηρασίας. 

Σύμφωνα με την Embrapa, περίπου 2.000 διαφορετικά φυτά έχουν εντοπιστεί στο βιοτικό σύστημα του Παντανάλ και έχουν ταξινομηθεί ανάλογα με τις δυνατότητές τους, με ορισμένα να είναι υποσχόμενα για την ανάπτυξη φαρμάκων.

 Πανίδα 
Το οικοσύστημα του Παντανάλ φιλοξενεί περίπου 463 είδη πτηνών, 269 είδη ψαριών, περισσότερα από 236 είδη θηλαστικών, 141 είδη ερπετών και αμφιβίων και πάνω από 9.000 υποείδη ασπόνδυλων.

Το σαλιγκάρι μηλιάς (Pomacea lineata) είναι ένα είδος-κλειδί στο οικοσύστημα του Παντανάλ. Όταν οι υγρότοποι πλημμυρίζουν μία φορά το χρόνο, το γρασίδι και τα άλλα φυτά τελικά θα πεθάνουν και θα αρχίσουν να αποσυντίθενται. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, τα μικρόβια που αποσυντίθενται εξαντλούν το οξυγόνο στα ρηχά νερά, προκαλώντας ασφυξία στους μεγαλύτερους αποικοδομητές. Σε αντίθεση με άλλα αποσυντιθέμενα ζώα, τα σαλιγκάρια μηλιάς έχουν βράγχια και πνεύμονες, γεγονός που τους επιτρέπει να ευδοκιμούν σε ανοξικά νερά όπου ανακυκλώνουν τα θρεπτικά συστατικά. Για να πάρουν οξυγόνο, εκτείνουν ένα μακρύ αναπνευστήρα στην επιφάνεια του νερού, αντλώντας αέρα στους πνεύμονές τους. Αυτή η ικανότητα τους επιτρέπει να καταναλώνουν όλη την νεκρή φυτική ύλη και να την μετατρέπουν σε θρεπτικό λίπασμα διαθέσιμο για τα φυτά της περιοχής. Τα ίδια τα σαλιγκάρια αποτελούν επίσης τροφή για μια ποικιλία ζώων.

Μεταξύ των σπανιότερων ζώων που κατοικούν στον υγροβιότοπο του Παντανάλ είναι το ελάφι των βάλτων (Blastocerus dichotomus) και η γιγάντια ποτάμια βίδρα (Pteronura brasiliensis). Σε ορισμένα μέρη του Παντανάλ ζουν επίσης τα ακόλουθα απειλούμενα ή υπό εξαφάνιση είδη: ο υάκινθος μακάο ( Anodorhyncus hyacinthinus ) (ένα πουλί που απειλείται λόγω λαθρεμπορίου), ο στεφανωμένος μοναχικός αετός (Buteogallus coronatus), ο χαιτοφόρος λύκος (Chrysocyon brachyurus), ο σκύλος των θαμνώνων (Speothos venaticus), ο νοτιοαμερικανικός τάπιρος (Tapirus terrestris) και ο γιγάντιος μυρμηγκοφάγος (Myrmecophaga tridactyla). Κοινά είδη στο Παντανάλ περιλαμβάνουν το καπιμπάρα (Hydrochoerus hydrochaeris), τον οσελότο (Leopardus pardalis) και τον καϊμάν γιακάρε (Caiman yacare). Σύμφωνα με στοιχεία του 1996, υπήρχαν 10 εκατομμύρια καϊμάν στο Παντανάλ, γεγονός που το καθιστά την περιοχή με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση κροκοδείλων στον κόσμο. Το Παντανάλ φιλοξενεί έναν από τους μεγαλύτερους και πιο υγιείς πληθυσμούς ιαγουάρων (Panthera onca) στη Γη.

Υπάρχουν δεκατρία είδη ερωδιών, έξι είδη ίβιδων και χουλιαρομύτων και πέντε είδη αλκυόνων που χρησιμοποιούν το Παντανάλ ως τόπο αναπαραγωγής και διατροφής. Υπάρχουν δεκαεννέα είδη παπαγάλων που έχουν καταγραφεί στο Παντανάλ, συμπεριλαμβανομένων πέντε ειδών αρά. Μερικά αποδημητικά πουλιά περιλαμβάνουν το αμερικανικό βροχοπούλι, τον πετρίτη και τον δολιχόνυχο.

Τα περισσότερα ψάρια είναι σαπροφάγα, καταπίνοντας κυρίως λεπτά σωματίδια από ιζήματα και επιφάνειες φυτών. Αυτό είναι χαρακτηριστικό των ψαριών που ζουν στις πλημμυρικές πεδιάδες της Νότιας Αμερικής γενικά. Η μετανάστευση των ψαριών μεταξύ των ποταμών και των περιοχών με πλημμυρικές πεδιάδες συμβαίνει εποχιακά. Αυτά τα ψάρια έχουν πολλές προσαρμογές που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν στα νερά των πλημμυρικών πεδιάδων με μειωμένο οξυγόνο.

Εκτός από τον καϊμάν, μερικά από τα ερπετά που κατοικούν στο Παντανάλ είναι η κίτρινη ανακόντα (Eunectes notaeus), η χρυσή τέγκου (Tupinambis teguixin), η κοκκινοπόδαρη χελώνα (Geochelone carbonaria) και το πράσινο ιγκουάνα (Iguana iguana).

 Απειλές 
Η περιοχή του Παντανάλ περιλαμβάνει απαραίτητα καταφύγια για αποδημητικά πτηνά, κρίσιμους χώρους αναπαραγωγής για υδρόβια ζωή και καταφύγια για πλάσματα όπως ο καϊμάν, τα ελάφια και ο ιαγουάρος. Τα περισσότερα είδη δεν απειλούνται λόγω των χαμηλών ποσοστών αποψίλωσης (λιγότερο από 17%) της αυτοφυούς βλάστησης που υπάρχει τώρα στην περιοχή λόγω των νέων κανονισμών.

Μερικές από τις αιτίες που απειλούν τα οικοσυστήματα του Παντανάλ είναι:

 Αλιεία
 Η εμπορική αλιεία επικεντρώνεται σε λίγα μόνο είδη και πιθανότατα δεν είναι βιώσιμη. Η εθνική και διεθνής αθλητική αλιεία στον ποταμό Παραγουάη και τους παραποτάμους του αποτελούν το κύριο επίκεντρο των αλιευτικών δραστηριοτήτων. Οι τοπικές αλιευτικές κοινότητες βρίσκονται επίσης υπό στενή παρακολούθηση από περιβαλλοντολόγους.
 Κτηνοτροφία:
 Περίπου το 99% της γης στο Παντανάλ ανήκει σε ιδιώτες για τους σκοπούς της γεωργία και κτηνοτροφία, παρόλο που υπάρχουν ορισμένοι κανονισμοί για τη διαθέσιμη γη με βάση την έκταση των πλημμυρών κατά τη διάρκεια κάθε εποχής βροχής.
 Υπάρχουν 2500 φαζέντες στην περιοχή και μέχρι οκτώ εκατομμύρια βοοειδή.
 Η διάβρωση και η ιζηματοποίηση που προκαλούνται από αυτή τη δραστηριότητα μεταβάλλουν το έδαφος και τα υδρολογικά χαρακτηριστικά των οικοσυστημάτων της πλημμυρικής πεδιάδας του Παντανάλ. Κατά συνέπεια, τα ιθαγενή είδη απειλούνται από την αλλαγή των μεταβλητών του οικοσυστήματος.
 Κυνήγι, λαθροθηρία και λαθρεμπόριο απειλούμενων ειδών: Τα είδη ερπετών, άγριων αιλουροειδώνκαι παπαγάλων κινδυνεύουν ιδιαίτερα από τη βιομηχανία λαθρεμπορίου λόγω της υψηλής αξίας τους στη μαύρη αγορά.
 Ανεξέλεγκτος τουρισμός και υπερβολική χρήση φυσικών πόρων
 Αποψίλωση
 Η ίδρυση εταιρειών υλοτομίας κατά τη διάρκεια πολιτικών αναταραχών στην περιοχή είχε ως αποτέλεσμα τα υψηλότερα ποσοστά αποψίλωσης μεταξύ 1978 και 1989. Πολλοί άνθρωποι εξαρτώνταν από τη συγκομιδή καουτσούκ καθώς έφτασαν νέα κύματα μεταναστών, με αποτέλεσμα αυτό που υπάρχει σήμερα.
 Η εκροή λάσπης από τα αποψιλωμένα υψίπεδα αλλάζει την υδρολογία του εδάφους και αποτελεί σημαντική απειλή για το Παντανάλ.
 Ρύπανση από εξόρυξη χρυσού δραστηριότητες και αγροτοβιομηχανία
 Το Παντανάλ είναι ένα φυσικό σύστημα επεξεργασίας νερού καθώς αφαιρεί χημικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένων των ρύπων, από το νερό. Η ρύπανση από τη βιομηχανική ανάπτυξη (ειδικά η εξόρυξη χρυσού) μπορεί να βλάψει τη φυσική χλωρίδα και πανίδα.
 Ωστόσο, η ποιότητα του νερού στο Παντανάλ δεν υποβαθμίστηκε σημαντικά από το 2002.
 Ρύπανση από συστήματα αποχέτευσης και φυτοφάρμακα
 Μετακίνηση σε μεγάλης κλίμακας γεωργία καλλιεργειών τροφίμων, κυρίως σόγιας, έχει υιοθετήσει τη χρήση μεγάλων ποσοτήτων χημικών φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων που φτωχένουν το έδαφος ή στην εκροή στις πλημμυρικές πεδιάδες του Παντανάλ.
 Ανάπτυξη υποδομών (κανάλια, ανυψωμένοι δρόμοι, σωληνώσεις)
 Το προτεινόμενο σχέδιο για την εκσκαφή του Παραγουάης και του Παράνα για να επιτρέπουν στα ποντοπόρα πλοία να ταξιδεύουν 3.442 χιλιόμετρα η ενδοχώρα προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία και θα μπορούσε να επηρεάσει την υδρολογία (κύκλοι πλημμύρας και αποστράγγισης) της περιοχής και, ως εκ τούτου, να επηρεάσει το οικοσύστημα.
 Δασικές Πυρκαγιές
 Στα τέλη του 2020, το ένα τέταρτο του υγροτόπου καταστράφηκε από μια άνευ προηγουμένου πυρκαγιά που αποδόθηκε στην κλιματική αλλαγή. Μια έκταση περίπου 20.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων κάηκε από τη φωτιά, σκοτώνοντας εκατομμύρια σπονδυλωτά. Οι ειδικοί λένε ότι το 2020 ήταν το πιο ενεργό έτος που έχει καταγραφεί για πυρκαγιές. Μέχρι τον Νοέμβριο του 2020, η Βραζιλία Εθνικό Ινστιτούτο Διαστημικών Ερευνών (INPE) είχε εντοπίσει περισσότερες από 21.200 πυρκαγιές στο Παντανάλ, ποσοστό που είναι 69% υψηλότερο από το 2005, όταν το INPE κατέγραψε περίπου 12.500 πυρκαγιές. Υπήρξαν 8.106 πυρκαγιές μόνο τον Σεπτέμβριο του 2020-περισσότερο από τέσσερις φορές τον ιστορικό μέσο όρο για τον μήνα.
 Κλιματική αλλαγή
 Τα τρέχοντα προγνωστικά κλιματικά μοντέλα δείχνουν προοδευτική αύξηση της συχνότητας των ακραίων γεγονότων (για παράδειγμα, ακραίες βροχοπτώσεις και εκτεταμένες ξηρασίες). Αυτά τα γεγονότα θα μπορούσαν να επηρεάσουν τη λειτουργία του οικοσυστήματος, ενισχύοντας και επιδεινώνοντας τις ανθρώπινες τροποποιήσεις των υδρολογικών και περιβαλλοντικών συνθηκών στη λεκάνη.

 Προστατευόμενες περιοχές 
μικρογραφία| Ξενοδοχείο SESC Porto Cercado στο καταφύγιο SESC
Ένα τμήμα του Παντανάλ στη Βραζιλία έχει προστατευθεί ως Εθνικό Πάρκο Παντανάλ Ματογκροσένσε. Αυτό το πάρκο 1.350 τετραγωνικών χιλιομέτρων ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1981, βρίσκεται στον δήμο Ποκονέ στην πολιτεία Μάτο Γκρόσο, ανάμεσα στις εκβολές των ποταμών Μπαΐα ντε Σάο Μάρκος και Γκουρούπι. Το πάρκο χαρακτηρίστηκε ως Τόπος Διεθνούς Σημασίας Ραμσάρ βάσει της Σύμβασης Ραμσάρ στις 24 Μαΐου 1993.

Το κρατικό πάρκο Ενκόντρο ντας Άγουας και το κρατικό πάρκο Γουιρά είναι κρατικά πάρκα του Μάτο Γκρόσο στο Παντανάλ.

Το Ιδιωτικό Καταφύγιο Φυσικής Κληρονομιάς SESC Pantanal ( Reserva Particular do Patrimonio Natural SESC Pantanal) είναι ιδιωτικό καταφύγιο στη Βραζιλία, το οποίο ιδρύθηκε το 1998 και έχει έκταση . Βρίσκεται στο βορειοανατολικό τμήμα, γνωστό ως «Ποκονέ» Παντανάλ, όχι μακριά από το Εθνικό Πάρκο Παντανάλ. Είναι ένα μείγμα μόνιμων ποταμών, εποχιακών ρεμάτων, μόνιμων και εποχιακών λιμνών γλυκού νερού σε πλημμυρικές πεδιάδες, υγροτόπων με θάμνους και εποχιακά πλημμυρισμένων δασών, όλα αφιερωμένα στη διατήρηση της φύσης και έχει χαρακτηριστεί ως Τόπος Διεθνούς Σημασίας Ραμσάρ βάσει της Σύμβασης Ραμσάρ.

 Κύριες πόλεις 
Βραζιλία:

 Μιράντα, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Ακουιδαουάνα, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Μπαράου ντε Μελγάσο, Μάτο Γκρόσο
 Μπομποκένα, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Μπονίτο, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Κάσερες, Μάτο Γκρόσο
 Κορούμπα, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Κόξιμ, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Λαδάριο, Μάτο Γκρόσο ντο Σουλ
 Ποκονέ, Μάτο Γκρόσο

Βολιβία:

 Πουέρτο Κιχάρο, Σάντα Κρουζ
 Πουέρτο Σουάρες, Σάντα Κρουζ

Παραγουάη:

 Μπαΐα Νέγρα, Άλτο Παραγουάη
 Φουέρτε Ολίμπο, Άλτο Παραγουάη

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς στη Βραζιλία
Κατηγορία:Περιοχές της Νότιας Αμερικής
Κατηγορία:Φυσικές περιοχές της Νότιας Αμερικής
Κατηγορία:Οικοπεριοχές της Νότιας Αμερικής
Κατηγορία:Υγροβιότοποι
Κατηγορία:Γεωγραφία της Βραζιλίας
Κατηγορία:Γεωγραφία της Παραγουάης
Κατηγορία:Γεωγραφία της Βολιβίας