Ελισαίος (ιστορικός)

Ο Ελισαίος (Ελισέ) (παλαιά αρμενικά: Եղիշէ, Ełišē, επίσης Yeghishe, Eghishe or Ełišē, 410 – 475) ήταν Αρμένιος ιστορικός από την εποχή της ύστερης αρχαιότητας, περισσότερο γνωστός ως συγγραφέας της Ιστορίας του Βαρτάνη και του Αρμενικού Πολέμου, μιας εξιστόρησης της αρμενικής εξέγερσης του 5ου αιώνα με επικεφαλής τον στρατιωτικό ηγέτη Βαρτάν Μαμικονιάν ενάντια στην καταστολή του Χριστιανισμού υπό την ιρανική κυριαρχία των Σασσανιδών.

 Βιογραφία 
Σύμφωνα με αρχαίες και μεσαιωνικές πηγές που έχουν περάσει στους ιστορικούς, ο Ελισαίος ήταν ένας από τους νεότερους μαθητές του Ισαάκ της Αρμενίας και του Αρμένιου μοναχού Μεσρώπ Μαστότς, του εφευρέτη του αρμενικού αλφαβήτου. Το 434, μαζί με αρκετούς άλλους μαθητές, στάλθηκαν στην Αλεξάνδρεια για να σπουδάσουν ελληνικά, συριακά και καλές τέχνες . 

Επέστρεψε στην Αρμενία το 441 και τέθηκε σε στρατιωτική θητεία υπηρετώντας ως στρατιώτης ή γραμματέας του σπαραπέτ Βαρτάνη Μαμικονιάν. Πήρε μέρος στον πόλεμο της θρησκευτικής ανεξαρτησίας (449–451) κατά του Πέρση βασιλιά Ισδιγέρδη Β'.

Μετά την ήττα τους στη μάχη του Αβαραΐρ, απαρνήθηκε τη στρατιωτική ζωή, έγινε ερημίτης και αποσύρθηκε στα βουνά νότια της λίμνης Βαν (στην επαρχία Ρστουνίκ). Το 464–465, του ζητήθηκε από έναν ιερέα ονόματι Νταβίντ Μαμικονιάν να γράψει την ιστορία των γεγονότων, τα οποία οδήγησαν στη μάχη του Αβαραΐρ και μετά. Μετά τον θάνατό του, τα λείψανά του αφαιρέθηκαν και μεταφέρθηκαν στο μοναστήρι Σουρμπ Αστβατσατσίν, που βρίσκεται κατά μήκος της ακτογραμμής της λίμνης Βαν. Όλες οι αρχαίες Αρχές μιλούν για τον Ελισαίο ως βαρδαπέτ (εκκλησιαστικό γιατρό).

Ξεκινώντας με τον Μπαμπτζέν Γκουλεσεριάν το 1909 και τον πατέρα Νερσές Ακινιάν, μέλος του Τάγματος των Μεχιταριστών Πατέρων, τη δεκαετία του '30, η χρονολόγηση του έργου του Ελισαίου τέθηκε υπό αμφισβήτηση και μετακινήθηκε έναν ή δύο αιώνες μπροστά. Ένα σημείο από το επιχείρημά τους βασίστηκε στην υπόθεση ότι η αρμενική μετάφραση των έργων του Φίλωνα, την οποία χρησιμοποιεί ο Ελισαίος, δεν έγινε παρά περίπου το 600 μ.Χ. Ωστόσο, η μετάφραση των έργων του Φίλωνα είχε γίνει κατά την πρώιμη «ελληνιστική» περίοδο της χρυσής εποχής της αρμενικής λογοτεχνίας (τον πέμπτο αιώνα μ.Χ.) . Οι μελετητές υποστηρίζουν ότι ούτε η χρονολόγηση της φάσης του εξελληνισμού ούτε η παρουσία του ελληνιστικού λεξιλογίου εξαρτώνται απαραίτητα από τη χρονολόγηση του Ελισαίου. Επιπλέον, δεν υπάρχουν λεκτικοί κυριολεκτικοί παραλληλισμοί μεταξύ των δύο συγγραφέων, αφού ο Ελισαίος μετέφρασε απευθείας το έργο του Φίλωνα από το πρωτότυπο ελληνικό κείμενο στα αρμενικά. 

Ένα άλλο επιχείρημα, που προβλήθηκε για να υποστηρίξει την μεταγενέστερη χρονολόγηση, ήταν ο ισχυρισμός ότι, δεδομένων των παραλληλισμών, η Ιστορία του Βαρτάνη του Ελισαίου είναι απλώς μια προσαρμογή της Ιστορίας της Αρμενίας του Αρμένιου ιστορικού του τέλους του 5ου αιώνα Γαζάρ Παρπετσί. Ο Γαζάρ, ωστόσο, αφηγείται την ιστορία της Αρμενίας από τα τέλη του 4ου αιώνα έως τους δικούς του χρόνους, με τη μάχη του Αβαραΐρ να φαίνεται απλώς ως ένα επεισόδιο ανάμεσα σε πολλά στο έργο του. Ο στόχος του Ελισαίου, από την άλλη, ήταν να απαθανατίσει την «ουράνια ανδρεία» των Αρμενίων και «να προσφέρει παρηγοριά στους φίλους, ελπίδα στους ελπιδοφόρους και ενθάρρυνση στους γενναίους». Σε αντίθεση με τον Γαζάρ, ο Ελισαίος είναι σε θέση να δώσει τα μεμονωμένα ονόματα των φρουρίων και επιδεικνύει μια εξειδικευμένη γνώση στις στρατιωτικές τακτικές, που χρησιμοποιούσαν οι Αρμένιοι και οι Πέρσες κατά τη διάρκεια της μάχης, δείχνοντας ότι «βρισκόταν πιο κοντά στα γεγονότα». Η κατανόησή του για τα έθιμα του Ζωροαστρισμού και το δόγμα των Ζουρβανιτών είναι επίσης πολύ πιο λεπτομερής και ανώτερη από αυτή του Γαζάρ  . Η παντελής αποτυχία του Ελισαίου να αναφέρει τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας, τα θεολογικά συμπεράσματα της οποίας οδήγησαν στην πλήρη κατάρρευση των σχέσεων μεταξύ της Ελληνορθόδοξης και της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας μετά τη Σύνοδο του 506 του Ντβιν, οδήγησε επίσης τους μελετητές να απορρίψουν τη μεταγενέστερη χρονολόγηση. 

 Έργα 
Αρμενική γλώσσα
Մահ ոչ իմացեալ՝ մահ է, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն է։

Μεταγραφή

Mah oč῾ imac῾eal mah ē, mah imac῾eal anmahut῾iwn ē։

Μετάφραση

Ο θάνατος, που δεν είναι κατανοητός, είναι θάνατος. Ο θάνατος, που είναι κατανοητός, είναι αθανασία.—Ελισαίος, Ιστορία του Βαρτάνη και του Αρμενικού Πολέμου.
Το πιο διάσημο έργο του Ελισαίου είναι η Ιστορία του Βαρτάνη και του Αρμενικού Πολέμου [που γράφτηκε] κατόπιν αιτήματος του Νταβίντ Μαμικονιάν, την οποία αποκαλεί  («Ανάμνηση», αντί για τυπική ιστορία). Σε αυτό το έργο, αφηγείται τον αγώνα των Αρμενίων, σε ένωση με τους Ίβηρες και τους Καυκάσιους Αλβανούς, για την κοινή τους πίστη, εναντίον των Περσών (449-451). Και οι δύο πλευρές έβλεπαν τη θρησκεία ως σήμα εθνικής ταυτότητας. Οι Αρμένιοι ήταν αποφασισμένοι να διατηρήσουν τον Χριστιανισμό, ενώ οι Πέρσες προσπάθησαν να αναγκάσουν την επανεισαγωγή του Ζωροαστρισμού. Με τα δικά του λόγια, ο Ελισαίος έγραψε το έργο «για να αποδοκιμάσει τις αμαρτίες του, για να ακούσουν και να ξέρουν όλοι ότι μπορούν να ρίξουν κατάρες πάνω του και να μην επιθυμούν τις πράξεις του». Το έργο θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα της κλασικής αρμενικής λογοτεχνίας και είναι σχεδόν εντελώς απαλλαγμένο από ελληνικές λέξεις και εκφράσεις.

Μια σειρά από άλλα έργα υπάρχουν επίσης από τον Ελισαίο. Υπάρχει μια Προτροπή προς τους μοναχούς: Περί μεταμορφώσεως Ομιλία επί των πάθων του Κυρίου. Οι Ερωτήσεις και Απαντήσεις για τη Γένεση μάλλον δεν είναι γνήσιο έργο.Voicu, Sever J. "Patristic Texts in Armenian (5th to 8th centuries)" in Angelo di Berardino (ed), Patrology: The Eastern Fathers from the Council of Chalcedon (451) to John of Damascus (+ 750), tr. Adrian Walford, Cambridge: James Clarke and co (2006). σελ. 600-601.

 Εκδόσεις 
Το αρχικό κείμενο του έργου του Ελισαίου, όπως όλα τα άλλα που γράφτηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δεν υπάρχει (όλα τα σημερινά σωζόμενα αρμενικά χειρόγραφα χρονολογούνται στον 10ο αιώνα ή αργότερα) και 1172 (Ματενανταράν № 1890 ). 

Μια έκδοσή του δημοσιεύτηκε στη Βενετία το 1826 από τους Μεχιταριστές του Αγίου Λαζάρου. Ένα από τα χειρόγραφα, στα οποία βασίζεται, φέρεται να είναι πιστό αντίγραφο ενός άλλου χειρογράφου, που χρονολογείται στο 616. Το κείμενο αυτής της έκδοσης βελτιώθηκε περαιτέρω σε επόμενες εκδόσεις στο ίδιο μέρος (1828, 1838, 1859 και 1864). Μεταξύ άλλων αξιόλογων εκδόσεων είναι αυτές της Θεοδοσίας στην Κριμαία (Ουκρανία) του 1861 και της Ιερουσαλήμ του 1865. 

Ο Ελισαίος είναι επίσης ο συγγραφέας ενός σχολίου για τον Ιησού του Ναυή και τους Κριτές, μια εξήγηση της Προσευχής του Κυρίου, μια επιστολή προς τους Αρμένιους μοναχούς κ.λπ., όλα αυτά που βρέθηκαν στις εκδόσεις της Βενετίας της Ιστορίας του Βαρτάνη. Μια μελέτη ορόσημο και κριτική έκδοση του κειμένου εκπονήθηκε από τον φιλόλογο Γερβάντ Τερ-Μινασιάν το 1957. 

 Μεταφράσεις 
Εκτός από τα επτά κεφάλαια που αναφέρει ο ίδιος ο Ελισαίος στις εισαγωγικές του παρατηρήσεις, οι ακόλουθες εκδόσεις περιέχουν ένα όγδοο κεφάλαιο, που αναφέρεται στους λεγόμενους Λεοντίνους μάρτυρες και άλλους. Η αυθεντικότητα αυτού του κεφαλαίου έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση. Παρατηρήθηκε επίσης ότι σε όλα τα χειρόγραφα λείπει το πέμπτο κεφάλαιο, ενώ στις εκδόσεις το αρχικό έκτο κεφάλαιο κόβεται στα δύο για να αναπληρωθεί το κεφάλαιο που λείπει. Langlois, op. cit., II, p. 180; Neumann, C. F. Versuch einer Geschichte der armenischen Literatur, nach den Werken der Mechitaristen frei gearbeitet (Leipzig, 1836), pp. 64 sqq. See also Ter-Minassiantz, Die armenische Kirche in ihren Beziehungen zu der syrischen Kirche (Leipzig, 1904), σελ. 37.

Υπάρχει γαλλική μετάφραση του Λανγκλουά (1869)  και ιταλική μετάφραση του Τζ. Καπελέτι (Βενετία, 1840).

Υπάρχει μια συνοπτική αγγλική μετάφραση από τον Τσ. Φ. Νιούμαν (1830)  και μη συνοπτικές εκδόσεις των Ντικράν Χ. Μπογιατζιάν (1952) και Ρόμπερτ Γ. Τόμσον (1982). Eḷishē. History of Vardan and the Armenian War. Translation and Commentary by R. W. Thomson. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1982, p. 68. .

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


 Eghishe at the Digital Library of Armenian Literature

Κατηγορία:CS1 uses Armenian-language script (hy)
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα αρμενικά
Κατηγορία:Αρμένιοι ιστορικοί
Κατηγορία:Αρμένιοι άγιοι