Βυζαντινή Μάλτα

H Μάλτα κυβερνήθηκε από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία από την εποχή της βυζαντινής κατάκτησης της Σικελίας το 535-6 έως το 869-870, όταν τα νησιά καταλήφθηκαν από Άραβες. Τα στοιχεία για τους τρεις αιώνες της βυζαντινής κυριαρχίας στη Μάλτα είναι πολύ περιορισμένα και κατά καιρούς διφορούμενα. Οι ιστορικοί θεωρούν ότι η Βυζαντινή Μάλτα ήταν εκτεθειμένη στα ίδια φαινόμενα που επηρέασαν την Κεντρική Μεσόγειο, δηλαδή μια σημαντική εισροή Ελλήνων αποίκων και τον ελληνικό πολιτισμό, διοικητικές αλλαγές που επήλθαν από την αναδιοργάνωση της Σικελίας σύμφωνα με το βυζαντινό Θέμα και σημαντική ναυτική δραστηριότητα στη Μεσόγειο μετά την άνοδο του Ισλάμ.

Οι βυζαντινές πηγές είναι ελάχιστες για τα νησιά της Μάλτας, αν και ένα σύνολο αρχείων συγκεντρώνονται ως , όρος που εμφανίζεται για πρώτη φορά στις ψευδοεπιγραφικές Πράξεις του Πέτρου και του Παύλου. Τα νησιά ήταν τόπος υποβιβασμού και εξορίας. Με τη μουσουλμανική επέκταση στη Βόρεια Αφρική, η Μάλτα μετατοπίστηκε από στρατιωτική βάση και εμπορικό σταθμό, που ένωνε τη Σικελία και τις άλλες βυζαντινές κτήσεις στην ιταλική χερσόνησο με την Εξαρχία της Αφρικής, σε έναν απομακρυσμένο δορυφόρο και φρουρό του Βυζαντινού Θέματος της Σικελίας. 

Οι ιστορικοί έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Μάλτα διαδραμάτισε περιορισμένο στρατηγικό ρόλο στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η επακόλουθη αραβική κατάκτηση οδήγησε σε πλήρη ρήξη μεταξύ της βυζαντινής εποχής και των μεταγενέστερων περιόδων. Ενώ υπάρχουν μελέτες σχετικά με υποτιθέμενη βυζαντινή ή χριστιανική επιβίωση, η αραιότητα των αποδεικτικών στοιχείων υποδηλώνει μικρή πιθανότητα τεκμηρίωσης μιας μόνιμης βυζαντινής κληρονομιάς στη Μάλτα. 

 Ιστορικό υπόβαθρο 
Οι παλαιότερες αναφορές για τη Μάλτα κατά την εποχή αυτή είναι ελάχιστες και συνήθως συνάγονται σε αποσπάσματα, που σχετίζονται με τη Σικελία . Σε ένα απόσπασμα του Βίκτορα Βιτένσις, επισκόπου της Βίτα, οι ιστορικοί συμπεραίνουν ότι, προς το τέλος του πέμπτου αιώνα, τα νησιά της Μάλτας κατακτήθηκαν από Βάνδαλους από το Βασίλειο τους στη Βόρεια Αφρική και στη συνέχεια παραδόθηκαν στον Οδόακρο, τον Οστρογότθο βασιλιά της Ιταλίας"Post cuius (sc. Valentiniani), mortem totius Africae ambitum obtinuit (Geisericus), nec non et insulas maximas Sardiniam, Siciliam, Corsicam, Ebusum, Maioricam, Minoricam vel alias multa superbia sibi consueta defendit. Quarum unam illarum id est Siciliam Oduacro Italiae regi postmodum tributario iure concessit; ex qua eis Oduacar singulis quibusque temporibus ut dominis tributa dependit, aliquam tamen sibi reservantibus partem." - Victor Vitensis, Historia Persecutionis Africae Provinciae.. Οι ιστορικοί θεωρούν ότι η Μάλτα παρέμεινε στα χέρια των Βανδάλων από το 455 έως το 476 περίπου και στη συνέχεια παραχωρήθηκε στον Οδόακρο ως φόρο υποτέλειας, πριν περάσει στον Θεοδώριχο τον Μέγα μετά από αυτή την ήττα του Οδόακρου το 493.

Δεν υπάρχουν στοιχεία για Επισκοπή της Μάλτας πριν από το 553, χωρίς να εμφανίζεται καμία αναφορά για Μαλτέζο επίσκοπο, που παρευρίσκεται σε κάποια σύνοδο στη Αφρική των Βανδάλων. Ωστόσο, καθώς δεν σώζονται επισκοπικοί κατάλογοι από την Αφρική, οι ιστορικοί δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν εάν η Μάλτα είχε επίσκοπο ή εάν τα νησιά αποτελούσαν μέρος της αφρικανικής εκκλησίας σε αυτό το πρώιμο στάδιο. 

Οι βυζαντινές δεν επικεντρώνονται ιδιαίτερα στη Μάλτα, κάτι που μεταφράζεται σε μια μακροχρόνια αντίληψη μεταξύ των ιστορικών ότι το αρχιπέλαγος βρισκόταν στο περιθώριο των στρατηγικών, πολιτικών και στρατιωτικών συμφερόντων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αυτή η άποψη ανατράπηκε μόλις τα τελευταία χρόνια, μετά την πρόοδο της μαλτέζικης αρχαιολογίας. Η ανάλυση των κεραμικών έδειξε ότι οι Βυζαντινοί εξακολουθούσαν να στέλνουν ναυτικό στη Δυτική Μεσόγειο μέχρι τον 9ο αιώνα, επιβεβαιώνοντας ότι η Μάλτα ήταν ένα στρατηγικό σκαλοπάτι στο αμυντικό σύστημα γύρω από τη Βόρεια Αφρική, τη Σικελία και τις Βαλεαρίδες. Αν και περιστασιακά δέχτηκε επιδρομές από αραβικές ναυτικές δυνάμεις, η Μάλτα - μαζί με τη Σαρδηνία και τις Βαλεαρίδες νήσους - παρείχαν στους Βυζαντινούς μια καλή στρατηγική βάση στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να διατηρήσουν μια οικονομική και στρατιωτική παρουσία. 

Ο όγκος του εμπορίου προς τα νησιά της Μάλτας δεν είχε μόνο στρατιωτικό χαρακτήρα. Οι τοπικές πολιτικές ελίτ προμηθεύονταν επίσης αγαθά της Ανατολικής Μεσογείου. Τα σιγιλλογραφικά στοιχεία καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι ελίτ της Μάλτας περιλάμβαναν αρχόντες, βάσει μιας ανακάλυψης σφραγίδας του 8ου ή 9ου αιώνα, που ανήκε σε έναν άρχοντα Θεοφύλακτο, επισκόπους και μέλη των εκκλησιαστικών κοινοτήτων. Η εμπορική ζωτικότητα των νησιών αντικατοπτρίζει τη στρατηγική τους θέση στη Μεσόγειο και την αυτονομία, που πιθανώς επέτρεψε στις ελίτ να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ της μουσουλμανικής Αφρικής και των «Βυζαντινών Ιταλών». 

Η ελίτ της Μάλτας ανέλαβε ενεργό δράση και ασχολήθηκε με πολιτικές και εμπορικές ανταλλαγές με τις μουσουλμανικές κοινότητα στην Βόρεια Αφρική, κάτι που τεκμηριώνεται από ευρήματα νομισμάτων Ομεϋαδών στα νησιά και σφραγίδας, που ανήκει σε κάποιον Νικήρα, άρχοντα και δρουγγάριο της Μάλτας στην Τυνησία.

 Πρώιμες βυζαντινές πηγές για τη Μάλτα 

 Ιουστινιάνεια περίοδος 
μικρογραφία| Μέλος της ακολουθίας του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α' στο μωσαϊκό στην εκκλησία του Αγίου Βιταλίου της Ραβέννας, που συνήθως ταυτίζεται με τον Βελισάριο
Μία από τις παλαιότερες αναφορές για τα νησιά της Μάλτας βρίσκεται σε έναν κατάλογο δωρεών του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α' στις αρχές του τέταρτου αιώνα, ο οποίος περιλαμβάνει δωρεά στο βαπτιστήριο του Λατερανού μιας μάσας με έσοδα 222 σολδίων, που μάλλον βρισκόταν στο νησί Γκόζο . Ωστόσο, η πρώτη αναφορά της Μεσαιωνικής Μάλτας στο πλαίσιο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας βρίσκεται στην Ιστορία του πολέμου εναντίον των Βανδάλων στην Αφρική (De Bello Vandalico) του Προκοπίου, η οποία περιγράφει λεπτομερώς τη βυζαντινή εκστρατεία στη Βόρεια Αφρική. Ο Βυζαντινός στρατηγός Βελισάριος περιγράφεται να «αγγίζει» τη Μάλτα το 533, ενώ το ρωμαϊκό εκστρατευτικό σώμα έπλεε από τα Καύκανα προς τη Βόρεια Αφρική   . Στο ίδιο απόσπασμα, ο Προκόπιος περιγράφει τη Μάλτα ως διαχωρισμό της Αδριατικής και της Τυρρηνικής θάλασσας, υποδεικνύοντας ότι τα νησιά μπορεί να βρισκόταν σε ένα θαλάσσιο σύνορο που χώριζε τις σφαίρες των Βανδάλων και των Βυζαντινών. Το απόσπασμα δεν λέει ότι ο Βελισάριος κατέκτησε τα νησιά ή ότι τα νησιά της Μάλτας ήταν ήδη στα χέρια των Βυζαντινών. Στην πραγματικότητα, η Μάλτα δεν περιλαμβάνεται στον Συνέκδημο του Ιεροκλή, ο οποίος αναφέρει λεπτομερώς έναν κατάλογο πόλεων που ανήκαν στην Αυτοκρατορία το 527/8. 

Η Μάλτα πιθανότατα πέρασε στους Βυζαντινούς την εποχή της κατάκτησης της Σικελίας το 535. Ένα περαιτέρω απόσπασμα στο Περί Γοτθικού Πολέμου του Προκοπίου, που περιγράφει τον πόλεμο ενάντια στο γοτθικό βασίλειο της Ιταλίας, υποδηλώνει ότι η Μάλτα αποτελούσε μέρος της Αυτοκρατορίας μέχρι το 544, αν και δεν αναφέρει συγκεκριμένα τα νησιά. Η τελευταία αναφορά στον Προκόπιο σχετικά με τη Μάλτα αναφέρεται στο 550, σχετικά με το ταξίδι του Αρταβάνη στη Σικελία. Διορισμένος αρχιστρατηγός ανά Θρακία, ο Αρταβάνης στάλθηκε για να αντικαταστήσει τον ηλικιωμένο γερουσιαστή Λιβέριο επικεφαλής μιας εκστρατείας που βρισκόταν σε εξέλιξη κατά της Σικελίας, η οποία είχε πρόσφατα καταληφθεί από τον βασιλιά των Οστρογότθων Τοτίλα. Ο Αρταβάνης δεν κατάφερε να προλάβει την αποστολή προτού αποπλεύσει για τη Σικελία και ο δικός του στόλος απομακρύνθηκε και διασκορπίστηκε από σφοδρές καταιγίδες στο Ιόνιο Πέλαγος; ., με τον ίδιο τον Αρταβάνη να σώζεται απροσδόκητα μετά την απόβαση στη Μάλτα. Αν και υπάρχουν προτάσεις ότι ο Αρταβάνης έφτασε στη Μελίτη της Αδριατικής αντί για τη Μάλτα, τόσο η παράδοση του χειρογράφου όσο και η γεωγραφική πιθανότητα ευνοούν τη Μάλτα. 

Άλλες πηγές για τη Μάλτα από την ιουστινιάνεια περίοδο είναι περιορισμένες, με λίγες λεπτομέρειες για την ιστορία των νησιών. Ο συγγραφέας του έκτου αιώνα Αράτωρ περιέγραψε τη Μάλτα ως statio, ένα λιμάνι σταθμό για πλοία, αν και αυτό χρησιμοποιείται σε σχέση με το ναυάγιο του Απόστολου Παύλου στα νησιά και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να συμπεράνει το ναυτικό καθεστώς της Μάλτας, αν και αναφορά στα λιμάνια της Μάλτας και του Γκόζο βρίσκονται σε μεταγενέστερα αραβικά κείμενα. 

 Επίσκοποι της Μάλτας 
Το 553, ο Ιουλιανός, Επίσκοπος της Μάλτας (λατινικά : Iulianus episcopus Melitensis) αναφέρεται στο Constitutum de Tribus Capitulis του Πάπα Βιργίλιου, ωστόσο μπορεί να υπάρχει κάποια ασάφεια σχετικά με το όνομα και τη σχέση με τη Μάλτα λόγω ασυνέπειας στα ονόματα σε διαφορετικά χειρόγραφα. Η πρώτη αναφορά ενός επισκόπου της Μάλτας εμφανίζεται σε τρεις επιστολές του Πάπα Γρηγόριου Α', με τον Πάπα να ζητά από τον Επίσκοπο Λούκιλλο της Μάλτας το 592 να διασφαλίσει ότι ο κλήρος της Μάλτας, που κατέχει γαίες, που ανήκουν στην αφρικανική εκκλησία, θα πρέπει να πληρώσει τον φόρο που τους οφείλεται. Οι ιστορικοί υποθέτουν ότι τα εδάφη βρίσκονται στη Μάλτα και η σχέση τους με την αφρικανική εκκλησία μπορεί να συνδέεται με τη βανδαλική κυριαρχία τον προηγούμενο αιώνα. Η δεύτερη επιστολή, με ημερομηνία Οκτωβρίου 598, ζητά από τον επίσκοπο των Συρακουσών να καθαιρέσει τον Λούκιλλο για ένα απροσδιόριστο έγκλημα, να τιμωρήσει τους συνεργούς του βάζοντάς τους σε μοναστήρια και αφαιρώντας τις τιμές τους. Μια φράση για τον υποβιβασμό των στρατιωτών υπονοεί ότι η Μάλτα διέθετε στρατιωτική φρουρά εκείνη την εποχή. Στη συνέχεια ο Πάπας Γρηγόριος ζητά από τον επίσκοπο των Συρακουσών να δώσει εντολή στον κλήρο και τον λαό να εκλέξουν νέο επίσκοπο. Η τρίτη επιστολή, που χρονολογείται τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο του 599, ζητά από τον Ρωμανό, τον υπερασπιστή της Σικελίας, να βεβαιωθεί ότι ο Λούκιλλος και ο γιος του θα παραδώσουν την περιουσία που ελήφθη από την εκκλησία στον νέο επίσκοπο, τον Τραϊανό. Αν και δεν φαίνεται να υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να χαρακτηριστεί η Μάλτα ως υποεπισκοπή των Συρακουσών νωρίτερα, οι επιστολές φαίνεται να αποκαλύπτουν στενούς εκκλησιαστικούς και διοικητικούς δεσμούς μεταξύ της επισκοπής της Μάλτας και της επισκοπής των Συρακουσών. Η Μάλτα μπορεί να συνδέθηκε παρομοίως με την κοσμική διοίκηση της Σικελίας, όπως υποδηλώνει ένας αστικογεωγραφικός κατάλογος, που συνέταξε ο Γεώργιος της Κύπρου γύρω στο 603-606. 

 Βυζαντινοί εξόριστοι στη Μάλτα 
Η Μάλτα χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας, όπως βρέθηκε σε αποσπάσματα δύο ιστορικών. Στη Σύντομο Ιστορία του, ο Πατριάρχης Νικηφόρος περιγράφει πώς ο αυτοκράτορας Ηράκλειος έστειλε τον Θεόδωρο, μάγιστρο στον βαθμό, στο νησί Γαυδομελέτη, διατάζοντας τον δούκα του τόπου να ακρωτηριάσει το ένα του πόδι κατά την άφιξη. Αυτό αποκαλύπτει ότι μέχρι το 637, ημερομηνία της εξέγερσης που οδήγησε στην εξορία του Ιωάννη Αθαλαρίχου και του Θεοδώρου, η Μάλτα μπορεί να κυβερνήθηκε από στρατιωτικούς αξιωματικούς, παρόμοια με τον τρόπο που κυβερνούσαν τη Σικελία και την Ιταλία. Ο χρονικογράφος Θεοφάνης περιγράφει πώς το 790 ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΣΤ' τιμώρησε τους ηγέτες της εξέγερσης στο Αρμενικό Θέμα σημαδεύοντας τα πρόσωπά τους και εξορίζοντας τους ηγέτες στη Σικελία και «τα άλλα νησιά». 

 Διοίκηση 

 Κοσμική κυβέρνηση 
Μια σφραγίδα που χρονολογείται στον όγδοο αιώνα βρέθηκε στην Τύνιδα, που ανήκει στον Νικήτα, άρχοντα και δρουγγάριο της Μάλτας, με τους ιστορικούς να συμπεραίνουν ότι η Μάλτα μπορεί να διοικούνταν από υψηλόβαθμο ναυτικό αξιωματούχο, επικεφαλής ενός μικρού στόλου. Άλλοι ιστορικοί έχουν προχωρήσει πέρα από αυτή την ανάλυση λέγοντας ότι η Μάλτα ήταν η βάση μιας σημαντικής ναυτικής μοίρας υπό άμεσο αυτοκρατορικό και όχι θεματικό έλεγχο. Ωστόσο, η έλλειψη αποδεικτικών στοιχείων και πηγών, καθώς και οι ιστορικοί στενοί δεσμοί μεταξύ Σικελίας και Μάλτας, θεωρείται ότι συνηγορούν τόσο στην ύπαρξη μιας τέτοιας κυβερνητικής δομής για τη Μάλτα, όσο και στην ύπαρξη μιας σημαντικής βυζαντινής ναυτικής βάσης στα νησιά. Θα μπορούσε, ωστόσο, να προβλεφθεί ότι ένας βυζαντινός αξιωματούχος ήταν και ο διοικητής του χερσαίου στρατού ενός δρούγγου, ο οποίος είχε αναλάβει επίσης το ρόλο ενός άρχοντα ή του πολιτικού διοικητή μιας πόλης. 

Οι πρόσφατες ανασκαφές έριξαν περισσότερο φως στον ρόλο της Μάλτας ως εμπορικού σταθμού, με τις περιφερειακές πολιτικές δυνάμεις να έχουν ισχυρά συμφέροντα στη Μάλτα κατά τον 8ο αιώνα.  α νησιά θεωρούνται ότι λειτουργούν ως ένα κατά κάποιο τρόπο προνομιούχο έδαφος λειτουργώντας ως γέφυρα μεταξύ της Βόρειας Αφρικής και του νότου της Ιταλίας. Η Μάλτα ήταν ικανή να εισάγει μεγάλες ποσότητες αγαθών από μακρινές περιοχές και να συνδεθεί τόσο με τα βυζαντινά όσο και με τα αραβικά εμπορικά δίκτυα. Οι αστικοί πυρήνες, όπως η αρχαία πόλη Μελίτη, ήταν συγκριτικά εύποροι, πολιτικά ισχυροί και είχαν πρόσβαση σε διάφορα εισαγόμενα αγαθά, ενώ περιφερειακές περιοχές όπως το Σάφι, είχαν πρόσβαση σε πιο βασική υλική κουλτούρα. 

 Εκκλησιαστική κυβέρνηση 
Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η μεταφορά των επισκοπών της Σικελίας από το Πατριαρχείο της Ρώμης στην Κωνσταντινούπολη και η ανάδειξη των Συρακουσών σε μητροπολιτικό καθεστώς επισκιάζουν την εκκλησιαστική οργάνωση της Μάλτας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Κανένας Επίσκοπος της Μάλτας δεν εμφανίστηκε σε ρωμαϊκές συνόδους ή σε Οικουμενικές συνόδους στην Ανατολή τον έβδομο, τον όγδοο ή τον ένατο αιώνα. Ένας Μαλτέζος επίσκοπος ονόματι Μάνας μπορεί να παρευρέθηκε στην Όγδοη Οικουμενική Σύνοδο, που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 869-870, και ταυτίζεται με έναν Μαλτέζο επίσκοπο, που κρατήθηκε αιχμάλωτος στο Παλέρμο από τους Αγλαβίδες το 878. Ωστόσο, κανένας Μαλτέζος επίσκοπος δεν προσδιορίζεται στις πράξεις της Συνόδου καθιστώντας την ταύτιση των ιστορικών αδικαιολόγητη. 

Σε τουλάχιστον επτά κοινοποιήσεις, η επισκοπή της Μάλτας ταξινομείται ως επισκοπή υπό τη μητροπολιτική έδρα των Συρακουσών ή που ανήκει στην επαρχία της Σικελίας. Η Notitia Ι' και η Notitia Γ''' αναφέρουν συγκεκριμένα πρωτόπαπες, που διορίστηκαν για τη Μελίτη τον 12ο και 13ο αιώνα, και η Ι' αναφέρει ονομαστικά έναν, τον Νικόλαο, και τη σύζυγό του. Μερικές φορές, ήταν η βυζαντινή πρακτική να διορίζουν έναν πρωτόπαπα σε κενές επισκοπές και οι συγγραφείς το βλέπουν ως απόδειξη της συνέχειας της βυζαντινής εκκλησιαστικής ιεραρχίας, σε περικομμένη έστω μορφή, κατά την περίοδο της μουσουλμανικής κυριαρχίας. Ένας χριστιανός «επίσκοπος», που βρέθηκε στο νησί μετά την κατάκτησή του από τον Ρογήρο Β' της Σικελίας, ήταν μάλλον στην πραγματικότητα ένας τέτοιος πρωτόπαπας.  

 Βυζαντινή Βασιλική στο Τας-Σιλγκ 
μικρογραφία| Λείψανα της βυζαντινής βασιλικής στο Τας-Σιλγκ.
Ο ελληνιστικός ναός στον πολυπεριοδικό χώρο του ιερού στο Τας-Σιλγκ, μεταξύ του Ζέιτουν και του Μαρσασλόκκ, μετατράπηκε σε χριστιανική βασιλική. Η βασιλική κτίστηκε στο στεγασμένο προαύλιο του ναού. Το τετράγωνο οικοδόμημα είχε τρία κλίτη με αψίδα στο ανατολικό άκρο. Ο προϊστορικός μεγαλιθικός ναός επαναχρησιμοποιήθηκε ως βαπτιστήριο. Ο ναός, ή τουλάχιστον η δομή του, παρέμεινε σε χρήση μέχρι τον 8ο-9ο αιώνα. Ένα οχυρωμένο τείχος με τουλάχιστον έναν πύργο χτίστηκε γύρω από μέρος της τοποθεσίας, πιθανώς ως απάντηση στην αραβική απειλή. Στην αποχέτευση του βαπτιστηρίου βρέθηκαν περισσότερα από διακόσια βυζαντινά νομίσματα, που χρονολογούνται από τα μέσα του 4ου αιώνα και τις μεταρρυθμίσεις του Ιουστινιανού (538-99), και ένα χρυσό νόμισμα, που χρονολογείται στον Κωνσταντίνο Δ' . 

 Πολιτισμός 
Το αρχιτεκτονικό και καλλιτεχνικό στυλ που επικρατούσε στη Μάλτα δεν ήταν αυτό της Κωνσταντινούπολης αλλά μάλλον το βυζαντινό στυλ της Σικελίας. Ανακαλύφθηκε κεραμική με διακριτικούς αμφορείς τύπου Οτράντο, που μαρτυρούν περαιτέρω τους στενούς δεσμούς μεταξύ της Μάλτας και της Νότιας Ιταλίας. Ο αριθμός των ελληνικών επιγραφών, που βρέθηκαν στη Μάλτα και στο Γκόζο, οδήγησε τους ιστορικούς να πιστέψουν ότι υπήρξε ένας βαθμός εξελληνισμού, με παρόμοιο τρόπο με τη διαδικασία που παρατηρείται στη Σικελία. Οι επιγραφές και οι κατακόμβες στις οποίες βρέθηκαν κυρίως χρονολογούνται από τον τρίτο έως τον πέμπτο αιώνα. 

Η βασιλική στο Τας-Σιλγκ επεκτάθηκε, τροποποιήθηκε και επαναχρησιμοποιήθηκε για να συμπεριλάβει έναν οχυρωμένο οικισμό που συνδέεται με το λιμάνι Μαρσασλόκκ παρακάτω. Τα κεραμικά κατάλοιπα από το Τας-Σιλγκ εκτείνονται από τον έκτο έως τον ένατο αιώνα, απόδειξη ότι το λιμάνι και ο οικισμός είχαν δεσμούς επί αιώνες με διάφορα μέρη της Μεσογείου. Αυτό επιβεβαιώνεται επίσης από τα ευρήματα ενός σπαθείου αμφορέα στο Μεγάλο Λιμάνι και ύστερων ρωμαϊκών αμφορέων στη Μαρσασκάλα και άλλα κατάλοιπα στο Τασμπίς, στο νησί Μανοέλ, στον κολπίσκο Σλιέμα και στον κόλπο Μίστρα. Η ποσότητα των υπολειμμάτων οδηγεί τους ιστορικούς στο συμπέρασμα της ευρείας χρήσης των λιμανιών της Μάλτας κατά τη βυζαντινή εποχή. 

Το 1768, 260 ύστεροι ρωμαϊκοί βορειοαφρικανικοί αμφορείς βρέθηκαν στοιβαγμένοι σε έναν θάλαμο των αποθηκών Κορτίν, είκοσι τέσσερις από τους οποίους είχαν γκράφιτι θρησκευτικής φύσης. Δεδομένης της απόστασης από την κύρια πόλη, οι ιστορικοί υποθέτουν ότι αυτές οι εγκαταστάσεις αποθήκης χρησιμοποιήθηκαν για αναδιανομή σε άλλα λιμάνια της Κεντρικής Μεσογείου. Μεγάλες ποσότητες κεραμικής βυζαντινής εποχής βρέθηκαν επίσης στο ακρωτήριο Κορτίν στη Μάρσα, με ίχνη πυρκαγιάς να οδηγούν τους ανασκαφείς να υποθέσουν ότι τα κτίρια και η προκυμαία εγκαταλείφθηκαν στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 9ου αιώνα, με την ημερομηνία να καθιερώνεται λόγω της παρουσίας σφαιρωτών αμφορέων στο χώρο. Η παρουσία παλαιότερων κεραμικών στο ίδιο επίπεδο μπορεί να υποδηλώνει προγενέστερη εγκατάλειψη. 

Οι αποθήκες στο εσωτερικό λιμάνι στη Μάρσα εγκαταλείφθηκαν νωρίτερα από εκείνες στο Κορτίν, λόγω λάσπης, χωρίς να έχουν βρεθεί στοιχεία χρήσης από τον πέμπτο ή τον έκτο αιώνα. Λόγω της λάσπης, η κύρια θαλάσσια δραστηριότητα πιθανώς επικεντρώθηκε στην περιοχή του Κορτίν, υπόθεση που επιβεβαιώνεται από πλήθος μεταγενέστερων ταφικών τοποθεσιών. 

Άλλα ταφικά λείψανα που συνδέονται με τη βυζαντινή εποχή είναι μια σειρά από κατακόμβες, όπως οι κατακόμβες του Αγίου Παύλου, το υπόγειο σύμπλεγμα Αμπάτια Ταντ-Ντέιρ και το Ταλ Μπαράνι.

 Μουσουλμανική κατάκτηση 
εναλλ.=|μικρογραφία|400x400εσ| Η στρατηγική θέση της Μάλτας μεταξύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (με πορτοκαλί χρώμα) και του Εμιράτου των Αγλαβιδών (με πράσινο), ~867.
Με την απώλεια της Βυζαντινής Εξαρχίας της Αφρικής πρώτα, και τελικά την απώλεια της Σικελίας, η Μάλτα βρέθηκε σε μια ολοένα και πιο κατακερματισμένη πολιτικά Μεσόγειο. Η Μάλτα έχασε τη θέση της μεταξύ του Αιγαίου και της Βόρειας Αφρικής, όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έχασε τις σιτηροπαραγωγικές επαρχίες της Αφρικής. Τα νησιά γνώρισαν μια λιγότερο ευνοϊκή οικονομική κατάσταση, την εγκατάλειψη του κύριου λιμανιού και των αποθηκών της Μάρσας, καθώς και τις επιδρομές των Αράβων. Αυτά οδήγησαν σε μειωμένες δυνατότητες μεταφόρτωσης αγαθών μέσω της Μάλτας και παροχής θαλάσσιων υπηρεσιών. 
μικρογραφία| Μια πιθανή ανακατασκευή των ρωμαϊκών τειχών της Μελίτης.
Αυτός ο νέος γεωπολιτικός κατακερματισμός αντικατοπτρίστηκε από τις εξελίξεις στη Μάλτα, καθώς οι τοποθεσίες αγροτικών οικισμών είτε εγκαταλείφθηκαν είτε υπήρξαν σοβαρές παρακμής τον όγδοο και ένατο αιώνα, με εγκατάλειψη τοποθεσιών ταφής σε όλα τα νησιά, υπονοώντας την εγκατάλειψη ανοιχτών χώρων σε αγροτικές και παράκτιες περιοχές και μετακίνηση σε οχυρούς πυρήνες. Το κύριο αστικό κέντρο του νησιού, η Μελίτη, τροποποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά την περίοδο αυτή, με αλλαγές που περιλάμβαναν την ενίσχυση των οχυρώσεων και την προσθήκη φρουρίου εντός της πόλης. 

Από το δεύτερο μισό του έβδομου αιώνα και μετά, μουσουλμάνοι επιδρομείς δραστηριοποιήθηκαν στην Κεντρική Μεσόγειο. Αν και η στρατηγική της θέση σήμαινε ότι η Μάλτα δέχτηκε αυξανόμενη πίεση, δεν υπάρχουν αναφορές για επιδρομές στη Μάλτα πριν από τον ένατο αιώνα. Υπάρχει αναφορά σε μια πιθανή επιδρομή στη Μάλτα στα χρονικά του Ιμπν αλ-Αθίρ το 835-836, λέγοντας ότι ο Αμπού Ικάλ, από τη δυναστεία των Αγλαδιβών, ετοίμασε μια αποστολή, που επιτέθηκε στα νησιά κοντά στη Σικελία και έκανε μεγάλη λεηλασία. Αυτή η επίθεση συνήθως θεωρείται ότι δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια αναγνωριστική επιδρομή, καθώς οι ιστορικοί θεωρούν ότι η επίθεση έγινε πολύ νωρίς για να αποτελεί μια οριστική κατάκτηση της Μάλτας. Όλες οι ελληνικές και αραβικές πηγές συμφωνούν ότι η κατάκτηση της Μάλτας έγινε αργότερα.
μικρογραφία| Το μάρμαρο και οι στήλες που βρέθηκαν στο Ριμπάτ της Σούσε λεηλατήθηκαν από τη Μάλτα το 870.
Από όλα τα νησιά γύρω από τη Σικελία, η Μάλτα ήταν η τελευταία που παρέμεινε στα χέρια των Βυζαντινών και το 869 ένας στόλος υπό τον Αχμάντ ιμπν Ουμάρ ιμπν Ουμπαϊνταλλάχ ιμπν αλ-Αγλάβ αλ-Αββάσι της επιτέθηκε. Οι Βυζαντινοί, έχοντας λάβει έγκαιρη ενίσχυση, στην αρχή αντιστάθηκαν με επιτυχία, αλλά το 870 ο Μωάμεθ έστειλε στόλο από τη Σικελία στο νησί και η πρωτεύουσα Μελίτη έπεσε στις 29 Αυγούστου 870. Ο τοπικός κυβερνήτης συνελήφθη, η πόλη λεηλατήθηκε και οι οχυρώσεις της ισοπεδώθηκαν  . Η πτώση της Μάλτας είχε σημαντικές προεκτάσεις για την άμυνα σε ό,τι είχε απομείνει από τη Βυζαντινή Σικελία: με το Ρέτζιο Καλάμπρια και τώρα τη Μάλτα στα χέρια τους, οι Μουσουλμάνοι ολοκλήρωσαν την περικύκλωση της Σικελίας και μπορούσαν εύκολα να αποτρέψουν κάθε βοήθεια που έστελνε από την ανατολή. 

Ο Ιμπν Χαλντούν αναφέρει ότι η κατάκτηση της Μάλτας από τους Αγλαβίδες συνέβη ήδη από το 868 . Ο Ιμπν αλ-Χατίμπ χρονολογεί την κατάκτηση της Μάλτας και τη σύλληψη του «βασιλιά»'' της μεταξύ 11 Φεβρουαρίου και 12 Μαρτίου 875, ενώ ο Αλ-Νουάιρι αναφέρεται στην ίδια γενική περίοδο, χωρίς να δώσει συγκεκριμένη ημερομηνία. Ο Ιμπν αλ-Αθίρ αφηγείται ότι το 869-870, ο Εμίρης της Σικελίας έστειλε στρατό στη Μάλτα, καθώς το νησί πολιορκούνταν από τους Βυζαντινούς, που στη συνέχεια τράπηκαν σε φυγή. Αυτή η ημερομηνία επιβεβαιώνεται επίσης από ένα ελληνικό χρονικό από το Καζάνο της Καλαβρίας, λέγοντας ότι το νησί της Μελίτης παραδόθηκε στις 29 Αυγούστου 870. Αυτή η ημερομηνία επιβεβαιώνεται και πάλι σε μια άλλη αραβική πηγή, το Κιτάμπ αλ-Ουγιούν, που λέει ότι η Μάλτα κατακτήθηκε από τον Αμπτναλλάχ Α' και δίνει την ημερομηνία για την κατάκτηση τρεις ημέρες πριν από το Ραμαζάνι του έτους Εγίρας 256, δηλαδή στις 28 Αυγούστου 870. Οι ιστορικοί εξηγούν τη μικρή απόκλιση λόγω αβεβαιοτήτων στις σεληνιακές παρατηρήσεις, που σχετίζονται με το ισλαμικό ημερολόγιο . 

Η πολιορκία της Μελίτης (σημερινή Μντίνα) είχε αρχηγό αρχικά τον Χαλάφ αλ-Χαντίμ, έναν διάσημο μηχανικό, αλλά σκοτώθηκε και αντικαταστάθηκε από τον Σαουάντα Ιμπν Μουχάμαντ. Η πόλη άντεξε στην πολιορκία για μερικές εβδομάδες ή μήνες, αλλά τελικά έπεσε στα χέρια των εισβολέων και οι κάτοικοί της σφαγιάστηκαν και η πόλη λεηλατήθηκε.

Ωστόσο, ο Ιμπν αλ-Αθίρ δηλώνει ότι μέχρι το 870 η Μάλτα ήταν ήδη μουσουλμανικός οικισμός και ότι το νησί που κατείχαν οι Άραβες πολιορκούνταν από βυζαντινό στόλο. Μετά την αποστολή μιας δύναμης βοήθειας από τη μουσουλμανική Σικελία, οι Βυζαντινοί υποχώρησαν χωρίς μάχη στις 28 του μήνα Ραμαντάν του Έτους Εγίρας 256 (29 Αυγούστου 870). Μερικοί ιστορικοί υποθέτουν ότι ο ντόπιος πληθυσμός τάχθηκε στο πλευρό του βυζαντινού στόλου, παραβιάζοντας μια προηγούμενη συμφωνία με τους Άραβες ηγεμόνες. Κατά συνέπειτα, οι Μουσουλμάνοι στη συνέχεια αντεπιτέθηκαν, φυλάκισαν τον επίσκοπο και κατέστρεψαν τις εκκλησίες των νησιών. 

Η χρήση μαρμάρου από τις εκκλησίες της Μελίτης στο Ριμπάτ της Σούσε επιβεβαιώνεται από μια επιγραφή που μεταφράζεται σε: 

 Βυζαντινή προσπάθεια ανακατάληψης της Μάλτας 
Αν και ο αλ-Χιμιαρί δηλώνει ότι η Μάλτα παρέμεινε ένα «ακατοίκητο ερείπιο» μετά την πολιορκία και επανακατοικήθηκε μόλις το 1048–49, αρχαιολογικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι η Μντίνα ήταν ήδη ένας ακμάζων μουσουλμανικός οικισμός στις αρχές του 11ου αιώνα. Οι Βυζαντινοί πολιόρκησαν αυτόν τον νέο οικισμό το 1053–54 μ.Χ., «με πολλά πλοία και σε μεγάλο αριθμό». Οι κάτοικοι της Μντίνα ζήτησαν επιείκεια, αλλά τους την αρνήθηκαν. Οι μουσουλμάνοι δεν ήταν πολυάριθμοι και ήταν περισσότεροι από τους σκλάβους τους. Στους σκλάβους προσφέρθηκε η ελευθερία τους από τους Μουσουλμάνους  και οι δούλοι συμφώνησαν με αυτούς τους όρους. Οι εισβολείς άρχισαν μια επίθεση την επόμενη μέρα, αλλά μετά από μερικές μάχες απωθήθηκαν «και έφυγαν ηττημένοι χωρίς να κοιτάξουν πίσω», με τα περισσότερα βυζαντινά πλοία να χάνονται στην επίθεση. Οι ιστορικοί δεν μπορούν να επιβεβαιώσουν εάν αυτή η επίθεση ήταν μια απόπειρα ανακατάληψης των νησιών και δημιουργίας ναυτικής βάσης ή εάν επρόκειτο για μια τιμωρητική επίθεση σε πειρατές, που μπορεί να δρούσαν από τα νησιά.  Μετά από αυτό το επεισόδιο, οι Βυζαντινοί δεν επιχείρησαν ποτέ ξανά να επιτεθούν στη Μάλτα. 
«Οι Ρουμ επιτέθηκαν σε αυτήν [τη Μάλτα] μετά το 440 (1048/9), έκαναν πόλεμο με τους [κατοίκους] και απαίτησαν από αυτούς πλούτη και γυναίκες [...] Και οι Μουσουλμάνοι συγκεντρώθηκαν και μετρήθηκαν, και ο αριθμός των σκλάβων τους ξεπέρασε τον αριθμό των ελεύθερων [...] Έτσι είπαν στους δούλους τους: «Πολεμήστε μαζί μας. Και αν κερδίσετε, θα είστε ελεύθεροι και ό,τι έχουμε θα είναι και δικό σας. Αν δεν συμφωνήσετε με αυτό, θα σκοτωθούμε και θα σκοτωθείτε κι εσείς». [...] Και όταν οι Ρουμ βγήκαν μπροστά, [οι Μουσουλμάνοι και οι σκλάβοι] επιτέθηκαν στον εχθρό ως ένα· και ο Θεός τους βοήθησε, ώστε νίκησαν και έσφαξαν μεγάλο αριθμό από τους Ρουμ. Οι σκλάβοι έγιναν ελεύθεροι άνδρες. Η [κοινή] δύναμή τους έγινε πολύ ισχυρή και μετά από αυτό το γεγονός οι Ρουμ δεν τους επιτέθηκαν ποτέ ξανά.  Ζακαρία αλ Καζουίνι 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 





























Κατηγορία:Επαρχίες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Κατηγορία:Ιστορία της Μάλτας
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις