Κονβέρσο

Κονβέρσο ( kõˈvɛɾsu, θηλυκή μορφή κονβέρσα), "μεταστραφείς/προσήλυτος" (από το λατινικό conversus), ήταν ένας Εβραίος που ασπάστηκε τον καθολικισμό στην Ισπανία ή την Πορτογαλία, ιδιαίτερα κατά τον 14ο και 15ο αιώνα, ή ένας από τους απογόνους τους.

Για να προστατεύσει τον παλαιοχριστιανικό πληθυσμό και να βεβαιωθεί ότι οι κονβέρσο «Νέοι Χριστιανοί» ήταν πιστοί στη νέα τους πίστη, ιδρύθηκε στην Ισπανία η Ιερά Εξέταση το 1478. Οι Καθολικοί Μονάρχες της Ισπανίας Φερδινάνδος και Ισαβέλλα έδιωξαν τους υπόλοιπους ανοιχτά ασκούμενους Εβραίους με το Διάταγμα της Αλάμπρα του 1492, μετά τη χριστιανική Ρεκονκίστα (ανακατάκτηση) της Ισπανίας. Ωστόσο, ένα σημαντικό ποσοστό από αυτούς τους εναπομείναντες ασκούμενους Εβραίους επέλεξαν να ενταχθούν στην ήδη μεγάλη κοινότητα κονβέρσο αντί να αντιμετωπίσουν την εξορία. Alicia Gojman de Backal, "Conversos" in Encyclopedia of Mexico, Chicago: Fitzroy Dearborn 1997, 1ος τόμος, σελ. 340.

Οι κονβέρσο, που δεν ασπάστηκαν πλήρως ή γνήσια τον Καθολικισμό, αλλά συνέχισαν να ασκούν τον Ιουδαϊσμό με μυστικότητα, αναφέρονται ως judaizantes [ιουδαϊστές] και υποτιμητικά ως μαράνο.

Οι νέοι χριστιανοί προσήλυτοι μουσουλμανικής καταγωγής ήταν γνωστοί ως μορίσκο. Σε αντίθεση με τους Εβραίους κονβέρσο, οι Μορίσκο υπόκεινταν σε διάταγμα εκδίωξης ακόμη και μετά τη μεταστροφή τους στον Καθολικισμό, το οποίο εφαρμόστηκε αυστηρά στη Βαλένθια και στην Αραγονία και λιγότερο σε άλλα μέρη της Ισπανίας.

Οι Κονβέρσο έπαιξαν ζωτικό ρόλο στην Εξέγερση των Κομουνέρων το 1520–1521, μια λαϊκή εξέγερση στο Στέμμα της Καστίλλης ενάντια στην κυριαρχία του Καρόλου Ε', αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας . 

 Ιστορία 
Ο Φεράντ Μαρτίνεθ, Αρχιδιάκονος της Έθιχα, διηύθυνε μια 13χρονη αντι-εβραϊκή εκστρατεία, που ξεκίνησε το 1378. Χρησιμοποίησε μια σειρά από προκλητικά κηρύγματα, μέσω των οποίων καταδίκασε ανοιχτά τους Εβραίους με ελάχιστη έως καθόλου αντίθεση. Συγκέντρωσε μη Εβραίους εναντίον των Εβραίων, δημιουργώντας μια συνεχή κατάσταση φόβου μέσω ταραχών. Οι προσπάθειες του Μαρτίνεθ οδήγησαν σε μια σειρά εκρήξεων βίας στις 4 Ιουνίου 1391, όπου αρκετές συναγωγές στη Σεβίλλη κάηκαν ολοσχερώς και στη θέση τους ανεγέρθηκαν εκκλησίες. Μέσα σε αυτό το ξέσπασμα, πολλοί Εβραίοι εγκατέλειψαν τη χώρα, κάποιοι ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό φοβισμένοι και κάποιοι πουλήθηκαν σε Μουσουλμάνους. Ο Μαρτίνεθ έθεσε σε κίνηση τη μεγαλύτερη αναγκαστική μαζική μεταστροφή Εβραίων στην Ισπανία. 

Τόσο η Εκκλησία όσο και το Στέμμα δεν είχαν προβλέψει μια τόσο μεγάλης κλίμακας μεταστροφή, που προήλθε από την απρογραμμάτιστη αντισημιτική εκστρατεία υπό την ηγεσία του Μαρτίνεθ. Οι νέοι προσήλυτοι αντιπροσώπευαν ένα νέο πρόβλημα. Η μεταστροφή τους έλυσε προσωρινά την τριβή μεταξύ του χριστιανικού και του εβραϊκού πληθυσμού στην Ισπανία. Ωστόσο, οδήγησε στη δημιουργία μιας νέας ομάδας που δεν ήταν ούτε εντελώς καθολική ούτε εβραϊκή και προέκυψαν νέες εντάσεις. 

Οι Κονβέρσο, που ήταν πλέον πλήρως προνομιούχοι πολίτες, ανταγωνίζονταν σε όλες τις πτυχές της οικονομικής σφαίρας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ένα νέο κύμα φυλετικού αντισημιτισμού εναντίον τους. Αυτός ο αντισημιτισμός εξελίχθηκε σε μικρές και μεγάλες ταραχές στο Τολέδο, το 1449, που τώρα καταπίεζαν όχι τους Εβραίους από τους Χριστιανούς, αλλά τους Νέους Χριστιανούς από τους Παλαιούς Χριστιανούς. Έτσι, το Στέμμα ίδρυσε Ιερά Εξέταση το 1478, παρακολουθώντας τη θρησκευτική πίστη ενός νεοβαφτισμένου χριστιανού. Αυτή η θρησκευτική επιτήρηση συνεχίστηκε στους απογόνους των προσήλυτων. Συχνά λόγω της συνεχιζόμενης καταπίεσης, ορισμένοι Εβραίοι και κονβέρσο διέφυγαν από την Ισπανία, πηγαίνοντας στην Πορτογαλία, και στη συνέχεια, όταν το πορτογαλικό στέμμα καθιέρωσε παρόμοιες αντιεβραϊκές πολιτικές με αυτές της Ισπανίας, μετανάστευσαν ιδιαίτερα για την Ολλανδία. Άλλοι δημιούργησαν κρυπτοεβραϊκές κοινότητες για να εξασφαλίσουν την επιβίωση του Ιουδαϊσμού στην Ιβηρική Χερσόνησο, αν και εξωτερικά ασκούσαν τον Χριστιανισμό. Melammed, Renee (1999). Heretics or Daughters of Israel. New York: Oxford University Press. pp. 3–10, 86–95, 166–174.

 Διαιώνιση της εβραϊκής κληρονομιάς 
Οι γυναίκες κονβέρσο έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση των εβραϊκών παραδόσεων τηρώντας πολλές εβραϊκές γιορτές όπως το Σαμπάτ. Ετοίμαζαν παραδοσιακά εβραϊκά πιάτα προς τιμήν του Σαββάτου (ξεκινώντας από τη δύση του ηλίου της Παρασκευής), του Γιομ Κιπούρ και άλλων θρησκευτικών εορτών. Κατά τη διάρκεια φεστιβάλ όπως το Σουκότ και το Πάσχα, οι γυναίκες Κονβέρσο συμμετείχαν δίνοντας είδη ένδυσης και στολίδια σε Εβραίες, παρακολουθώντας σέντερ κλπ. Εξασφάλιζαν ότι το νοικοκυριό τους διατηρούσε παρόμοιους διατροφικούς κανονισμούς με των Εβραίων, τρώγοντας μόνο πτηνά κοσέρ και άλλα ζώα. Αυτές οι γυναίκες συνέβαλαν επίσης οικονομικά στην ανάπτυξη της εβραϊκής/κονβέρσο κοινότητας και της συναγωγής. Η εβραϊκή κοινότητα και οι κονβέρσο αντάλλαζαν βιβλία και γνώσεις, οι Εβραίοι δίδασκαν στους κονβέρσο πώς να διαβάζουν για να εξασφαλίσουν τη συνεχή ανάπτυξη της εβραϊκής τους κληρονομιάς. Για να πάρουν θέση ενάντια στην εκκλησία και τις αρχές της, ορισμένοι συνομιλητές έκαναν επαγγελματικές εργασίες ακόμη και τις Κυριακές. 

Το παραδοσιακό εβραϊκό Πουρίμ διατηρήθηκε από τους κονβέρσο, που εξακολουθούσαν να τηρούν τις εβραϊκές εορτές με τη μεταμφίεση μιας χριστιανικής εορτής.

 Περιγραφή 
μικρογραφία| Χοσέ ντε Ανκιέτα (1534–1597), Ισπανός Ιησουίτης ιεραπόστολος στη Βραζιλία και ένας από τους ιδρυτές του Σάο Πάολο και του Ρίο ντε Τζανέιρο . Ο Χοσέ ντε Ανκιέτα ήταν απόγονος Εβραίων προσήλυτων από την πλευρά της μητέρας του.
Οι Κονβέρσο υπόκεινταν σε καχυποψίες και παρενόχληση τόσο από την κοινότητα που έφευγαν όσο και από αυτήν στην οποία πήγαιναν. Τόσο οι Χριστιανοί όσο και οι Εβραίοι τους αποκαλούσαν τορναντίθο (αποστάτες). Ο Ιάκωβος Α' της Αραγονίας, ο Αλφόνσος Ι' της Καστίλης και ο Ιωάννης Α' της Καστίλης θέσπισαν νόμους, που απαγόρευαν τη χρήση αυτού του χαρακτηρισμού. Αυτό ήταν μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου βασιλικής εποπτείας, καθώς εκδόθηκαν νόμοι για την προστασία της περιουσίας τους, απαγόρευαν τις προσπάθειες επαναστροφής τους στον Ιουδαϊσμό ή τη μουσουλμανική πίστη και ρύθμιζαν τη συμπεριφορά τους, εμποδίζοντας τη συγκατοίκησή τους ή ακόμη και το φαγητό με Εβραίους, μήπως επαναστραφούν.

Οι Κονβέρσο δεν απολάμβαναν νομικής ισότητας. Ο Αλφόνσος Ζ΄ απαγόρευσε στους «προσφάτως προσήλυτους» να κατέχουν αξιώματα στο Τολέδο. Είχαν υποστηρικτές και σκληρούς αντιπάλους στη χριστιανική κοσμική κοινωνία γενικής αποδοχής, ωστόσο έγιναν στόχοι περιστασιακών πογκρόμ σε περιόδους κοινωνικής έντασης (όπως κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας και μετά από έναν σεισμό). Υποβλήθηκαν στην ισπανική και πορτογαλική Ιερά Εξέταση.

Ενώ το «καθαρό αίμα» (αποκαλούμενο limpieza de sangre), απαλλαγμένο από την «κηλίδα» της μη χριστιανικής καταγωγής, θεωρούνταν προτέρημα ιδιαίτερα μεταξύ των ευγενών, σε μια υπεράσπιση των κονβέρσο τον 15ο αιώνα, ο επίσκοπος Λόπε ντε Μπαριέντος επεσήμανε ότι, δεδομένης της σχεδόν καθολικής μεταστροφής των Εβραίων της Ιβηρικής Χερσονήσου κατά τη διάρκεια των βησιγοτθικών χρόνων, «ποιος από τους Χριστιανούς της Ισπανίας θα μπορούσε να είναι σίγουρος ότι δεν είναι απόγονος αυτών των κονβέρσο;».

Με την πρόοδο της επιστήμης να μπορεί να ανιχνεύσει την καταγωγή των ατόμων μέσω του DNA τους, σύμφωνα με μια ευρέως δημοσιευμένη μελέτη (Δεκέμβριος 2008) στο American Journal of Human Genetics, οι σύγχρονοι Ισπανοί (και οι Πορτογάλοι) έχουν κατά μέσο όρο 19,8% πρόσμειξη από προγόνους που προέρχονται από την Εγγύς Ανατολή (~10,6% βορειοαφρικανικής-βερβερικής ανάμειξης).  Ωστόσο, αυτό το ποσοστό θα μπορούσε να φτάσει το 23% στην περίπτωση των Λατινοαμερικανών, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature Communications . Το πιθανώς υψηλότερο ποσοστό σημαντικής εβραϊκής καταγωγής στον πληθυσμό της Λατινικής Αμερικής θα μπορούσε να προέλθει από την αυξημένη μετανάστευση των Κονβέρσο στον Νέο Κόσμο για να αποφευχθεί η δίωξη από την Ισπανική Ιερά Εξέταση.

 Ανά χώρα 

 Ισπανία 
μικρογραφία| Εκκλησία Μοντεσιόν (Όρος Σιών) στην Πάλμα ντε Μαγιόρκα, η κύρια εκκλησία των Τσουέτα της Μαγιόρκα. 
Οι Τσουέτα είναι μια τρέχουσα κοινωνική ομάδα στο ισπανικό νησί της Μαγιόρκα, στη Μεσόγειο Θάλασσα, οι οποίοι είναι απόγονοι Εβραίων της Μαγιόρκα που είτε ήταν κονβέρσο (βίαια προσήλυτοι στον Χριστιανισμό) είτε ήταν Κρυπτο-Εβραίοι, που αναγκάστηκαν να κρατήσουν τη θρησκεία τους κρυφή. Άσκησαν αυστηρή ενδογαμία και παντρεύονταν μόνο μέσα στην ομάδα τους.

Οι Τσουέτα στιγματίστηκαν μέχρι σήμερα στις Βαλεαρίδες Νήσους. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η διάδοση της θρησκευτικής ελευθερίας και της λαϊκότητας μείωσε τόσο την κοινωνική πίεση όσο και τους δεσμούς της κοινότητας. Υπολογίζεται ότι 18.000 άνθρωποι στο νησί φέρουν επώνυμα Τσουέτα τον 21ο αιώνα.  Παραδοσιακά, η εκκλησία της Αγίας Ευλαλίας και η εκκλησία Μοντεσιόν (Όρος Σιών) στην Πάλμα ντε Μαγιόρκα χρησιμοποιούνταν από τις οικογένειες των Εβραίων προσήλυτων (Xuetas).  

Όλα αυτά, ωστόσο, δεν συνεπάγονται την πλήρη εξάλειψη των συμπεριφορών απόρριψης, όπως δείχνει μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε μεταξύ των Μαγιορκανών από το Πανεπιστήμιο των Βαλεαρίδων Νήσων το 2001, στην οποία το 30% δήλωσε ότι δεν θα παντρευόταν ποτέ ένα άτομο Τσουέτα και το 5% δήλωσε ότι δεν θέλει καν να έχει φίλους Τσουέτα. 

 Ιταλία 
Συγκεκριμένες ομάδες κονβέρσο εγκατέλειψαν την Ισπανία και την Πορτογαλία μετά την Ισπανική Ιερά Εξέταση το 1492 αναζητώντας μια καλύτερη ζωή. Έφυγαν για άλλα μέρη της Ευρώπης, ιδιαίτερα την Ιταλία,  όπου αναπόφευκτα τους έβλεπαν με καχυποψία και παρενόχληση, τόσο στις παλιές όσο και στις νέες κοινότητές τους. Στη συνέχεια, πολλοί που έφτασαν στις ιταλικές πόλεις δεν ασπάστηκαν ανοιχτά τον Ιουδαϊσμό, αφού δελεάστηκαν από τα πλεονεκτήματα που μπορούσαν να αναζητήσουν στον χριστιανικό κόσμο. 

Οι πρώτες τρεις πόλεις που δέχτηκαν κονβέρσο, που μεταστράφηκαν και πάλι ανοιχτά στον Ιουδαϊσμό, ήταν η Φλωρεντία, η Φεράρα και η Ανκόνα. Οι περισσότεροι από αυτούς τους κονβέρσο εμφανίστηκαν μετά το 1536 από την Πορτογαλία και ζούσαν στη Φλωρεντία. Το 1549, ο δούκας Κόζιμο Α' των Μεδίκων επέτρεψε στους Πορτογάλους κονβέρσο να εμπορεύονται και να κατοικούν στη Φλωρεντία. Οι περισσότεροι από τους επαναπροσηλυτισμένους Εβραίους ζούσαν στο γκέτο της Φλωρεντίας και μέχρι το 1705 υπήρχαν 453 Εβραίοι στην πόλη. 

Οι Κονβέρσο έφτασαν στη Φεράρα το 1535 και μπόρεσαν να αφομοιωθούν με τους γείτονές τους, να κάνουν περιτομές και να επιστρέψουν ανοιχτά στον Ιουδαϊσμό, λόγω των Επιστολών, που εκδόθηκαν από τον Δούκα Έρκολε. Μετά την πανούκλα το 1505 και την τελική πτώση της Φεράρα το 1551, πολλοί από αυτούς τους Εβραίους μετεγκαταστάθηκαν στον Βορρά προς τα οικονομικά σταθερά λιμάνια της Βενετίας. Η Βενετία έγινε σιγά-σιγά κέντρο κονβέρσο, που είτε σταμάτησαν προσωρινά στο δρόμο τους προς την Τουρκία είτε έμειναν μόνιμα ως κάτοικοι στο λιμάνι της εβραϊκής κοινότητας του γκέτο. Οι Βενετοί ηγέτες ήταν πεπεισμένοι να δέχονται ανοιχτά κονβέρσο να ασκούν τον Ιουδαϊσμό, επειδή αναγνώρισαν ότι, εάν οι κονβέρσο δεν ήταν ευπρόσδεκτοι στη Βενετία, θα πήγαιναν τις επιτυχημένες συναλλαγές τους στον οικονομικό αντίπαλο της χώρας, την Τουρκία. Ένας Πορτογάλος κονβέρσο στη Βενετία, ονόματι Αμπραχάμ ντε Αλμέδα, συνδέθηκε στενά με τον Χριστιανισμό, ωστόσο, στράφηκε στα Εβραία μέλη της οικογένειάς του, όταν χρειαζόταν χρηματοδότηση για ηθική υποστήριξη. Ως αποτέλεσμα, πολλοί από τους κονβέρσο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου πάλευαν ανάμεσα στη χριστιανική και την εβραϊκή ταυτότητά τους. 

Οι Κονβέρσο στην πόλη της Ανκόνα αντιμετώπισαν δύσκολη ζωή υπό τον πάπα και τελικά κατέφυγαν στη Φεράρα το 1555. Οι Πορτογάλοι κονβέρσο στην Ανκόνα παραπλανήθηκαν ψευδώς ότι ήταν ευπρόσδεκτοι στην Ανκόνα και ότι μπορούσαν ανοιχτά να επαναστραφούν στον Ιουδαϊσμό. Η μοίρα τους ανατράπηκε από τον διάδοχο Πάπα, Πάπα Παύλο Δ'. Οι κονβέρσο στην Ανκόνα αντιμετώπισαν τραυματική συναισθηματική ζημιά, αφού ο πάπας φυλάκισε 102 κονβέρσο, που αρνήθηκαν να μείνουν στο γκέτο και να φορέσουν κονκάρδες για να ξεχωρίζουν. Το 1588, όταν ο δούκας χορήγησε δικαίωμα διαμονής σε αντάλλαγμα για τους κονβέρσο που οικοδόμησαν την οικονομία της πόλης, αρνήθηκαν, λόγω συσσωρευμένου σκεπτικισμού. 

 Δείτε επίσης 

 Μαρράνο
 Τσουέτα
 Ντονμέ
 Αλλαχντάντ
 Μπάνου Ισραήλ
 Φαλάς Μούρα
 Νεόφυτοι
 Ανουσίμ
 Φαλάς Μούρα
 Κρυπτοεβραίοι

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ana Gómez-Bravo, «Συνομιλίες και ταυτότητα στην ποίηση του 15ου αιώνα» (ποιήματα του Comendador Román και του Antón de Montoro, αποσπάσματα από τα Memorias and the Libro de Alborayque του Andrés Bernáldez [τέλη 15ου αιώνα]), στα αγγλικά και στα ισπανικά, στη βιβλιογραφία (pedago) Open Iberia/América
 Επιλογές στα αγγλικά και τα ισπανικά της ομιλίας του Ferrán Martínez στο Tribunal del Alcázar στη Σεβίλλη, 19 Φεβρουαρίου 1388 (παιδαγωγική έκδοση) με εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία στο Open Iberia/América 
 Εκπαιδευτικό υλικό εκτός Ισπανίας
 Διαλέξεις και δραστηριότητες Converso
 Διάταγμα Αλάμπρα: 521 χρόνια αργότερα, μια ανάρτηση ιστολογίου στη Νομική Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου In Custodia Legis
 Song From a Withered Limb: Las Posadas and the Converso Crisis of the 16th Century

Κατηγορία:Θεματολογία Σεφαρδιτών Εβραίων
Κατηγορία:Ιστορία των Εβραίων στην Ισπανία
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις