Καπετάν Αναστάσης (Θράκη)

Ο Καπετάν Αναστάσης ή αλλιώς Καπετάν Αθανάσης γεννήθηκε περί το 1840-1850. Στα οθωμανικά αρχεία αναφέρεται και ως "ο διάσημος ληστής Καπετάν Αναστάσης" (eşkıya-yı meşhureden Anastaş Kaptan) αλλά και "Καπετάν Αθανάσης" (Atnaş Kaptan). 

Ήταν ένας περίφημος αντάρτης και διαβόητος λήσταρχος που έδρασε με τη συμμορία του στην ανατολική Θράκη μεταξύ 1885-1895 κι απέκτησε φήμη διαπράττοντας μεγάλες ληστείες αλλά και ομηρίες πλουσίων. Έζησε στις βουνοκορφές της Στράντζας, υψώθηκε ως θρυλική μορφή στη φαντασία του Θρακικού λαού. Ανεδείχθη σε φυσιογνωμία που ενσάρκωνε το ανυπότακτο πνεύμα και την αγάπη των Θρακών προς την ελευθερία, ένας θρύλος που μπήκε στα τραγούδια και στα παραμύθια τους. 

Ανάμεσα στις ληστείες και ομηρίες, στις οποίες φαίνεται να προέβη με τη συμμορία του, συμπεριλαμβάνεται και η πρώτη ληστεία στο τρένο Όριαν Εξπρές στην επικράτεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα τέλη Μαΐου 1891, η επακόλουθη ομηρία κάποιων επιφανών επιβατών του τρένου αλλά και το αίτημα υπέρογκου ποσού ως λύτρα για την απελευθέρωσή τους. Το περιστατικό αυτό έγινε γνωστό μέσω των εφημερίδων της εποχής σε Αμερική, Ευρώπη, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία. 

 Καταγωγή 
Οι περισσότερες πηγές συμφωνούν ότι ήταν Έλληνας υπήκοος. Κάποιοι ερευνητές τοποθετούν την καταγωγή του στα Καλάβρυτα ή στην Κούταλη του Μαρμαρά, άλλοι στη Θεσσαλία, ενώ κάποιοι αναφέρουν και την πιθανότητα Σαρακατσάνικης καταγωγής. 

Μια πηγή αναφέρει το ονοματεπώνυμο του Καπετάν Αναστάση ως Αναστάσιος Σωτηρόπουλος του Παναγιώτη. Σύμφωνα με αυτή, ο Παναγιώτης Σωτηρόπουλος γεννήθηκε στα Καλάβρυτα και ανδρώθηκε ως αγωνιστής κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, όταν η κυβέρνηση διέταξε τους επαναστάτες να παραδώσουν τα όπλα τους, κάποιοι το δέχτηκαν ενώ άλλοι όχι. Αυτοί που δεν το δέχτηκαν έφυγαν προς την επικράτεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι ο Παναγής Σωτηρόπουλος βρέθηκε στην Πέτρα της Ανατολικής Θράκης περί το 1843, κι από αντάρτης έγινε ζωέμπορος. 

 Μέλη της Συμμορίας 
Η συμμορία ή αλλιώς ο "νταϊφάς" ή και "ταϊφάς" του Καπετάν Αναστάση φαίνεται να είχε έναν βασικό πυρήνα περίπου επτά μελών αλλά και πολλούς "εξωτερικούς συνεργάτες" που βοηθούσαν σε πιο μεγάλες ληστείες.

Μια πηγή αναφέρει ότι πολλοί Σαρακατσαναίοι έγιναν πρωτοπαλλίκαρα του Καπετάν Αναστάση όταν παρουσιάστηκε η ανάγκη αφού τον εκτιμούσαν ιδιαίτερα. Τα βαφτιστικά ονόματα που αναφέρονται είναι: Λιάκος, Χρήστος, Μήτρος, Θάνος, Σταύρος. Σε άλλη πηγή συναντάμε άλλα βαφτιστικά ονόματα όπως Γιάννης (Yani), Κυριάκος (Kiryako) και μικρός Γιάννης ή Γιαννάκης (Küçük Yani), ενώ αναφέρεται και η καταγωγή αυτών από τη Θεσσαλονίκη.

 Περιγραφή εξωτερικής εμφάνισης 
Από τις περιγραφές που μας δίνουν οι πηγές σχετικά με την εξωτερική του εμφάνιση, φαίνεται ότι τη δεκαετία του 1890, ο Καπετάν Αναστάσης ήταν περίπου 50 χρονών με καστανόξανθη μακρυά γενειάδα, μακρύ μουστάκι και γκρίζα μαλλιά. Ήταν μέτριου αναστήματος και καλής φυσικής κατάστασης, ενώ χαρακτηριζόταν από μια ζωντάνια παρά την προχωρημένη - για εκείνα τα χρόνια - ηλικία του.

Ο Καπετάνιος και η συμμορία του κρατούσαν τυφέκια Martini-Henry, όπλο που φαίνεται να κυκλοφορούσε ευρύτατα στην περιοχή που δρούσε η συμμορία καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία αγόρασε 630,000 τεμάχια από την Αμερικανική εταιρεία Providence Tool Company του Rhode Island κατά την περίοδο 1873-1878. Επίσης, αναφέρεται ότι κρέμονταν τρεις σειρές από φυσίγγια στο στήθος του Καπετάνιου.

 Η Πρώτη Ληστεία στο Όριαν Εξπρές στην Οθωμανική Επικράτεια 

Ανάμεσα σε έγγραφα που έχουν διασωθεί στα αρχεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σχετικά με αυτό το γεγονός περιλαμβάνονται και τα εξής: η επιστολή που συνέταξε ο ίδιος ο αρχηγός της συμμορίας, η μετάφραση της επιστολής που έστειλε ο Yoghni Weiser, ένας από τους υπαλλήλους των σιδηροδρόμων, στον σιδηροδρομικό σταθμό της Φιλιππούπολης με βάση τους μάρτυρες του συμβάντος, ένα σκίτσο, κάποια αποκόμματα εφημερίδων που σχετίζονται με το περιστατικό καθώς και οι μεταφράσεις αυτών. Επίσης, από οθωμανικής πλευράς, οι εφημερίδες The Levant Herald, Sabah και Tercüman-ı Hakikât παρακολουθούσαν στενά τις εξελίξεις.

Ο Διομήδης Ιατρόπουλος, ο οποίος διετέλεσε σταθμάρχης στο σιδηροδρομικό σταθμό Seidler Tsiflikeui, περιέγραψε το γεγονός με γλαφυρότητα φέρνοντας στην επιφάνεια πολλές άγνωστες λεπτομέρειες. Αναφέρει σε άρθρο του στο τριμηνιαίο περιοδικόν σύγγραμμα Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού ότι ο Αναστάσης έλαβε τηλεγράφημα από άγνωστο συνεργάτη του από Κωνσταντινούπολη με το μήνυμα "Σήμερον εφορτώθησαν τα τρία κοφίνια τσίροι". Το τηλεγράφημα παρέλαβε ο σταθμάρχης του Σινεκλί και κατά την παράδοσή του στον παραλήπτη Αναστάση του ζήτησε και ο ίδιος μερικούς τσίρους για να ψήσει. Με τη φράση "τρία κοφίνια τσίροι", ο άγνωστος συνεργάτης υπονοούσε ότι τρεις γαλλογερμανοί επιβιβάστηκαν στην αμαξοστοιχία, κάτι που ο σταθμάρχης του Σινεκλί δεν κατάλαβε. Το ίδιο βράδυ τα μεσάνυχτα με τη βοήθεια 10-12 εργατών της γραμμής - κάποιοι από τους οποίους βρίσκονταν πέριξ του σημείου με μακρυά ξύλα για εκφοβισμό των επιβατών, κάποιοι επί τω έργω της αφαίρεσης των σιδηροδοκών ενώ άλλοι της τοποθέτησης ογκόλιθου εν μέσω της γραμμής - η συμμορία κατάφερε να σταματήσει το τρένο προτού γίνει πρόσκρουση με τον ογκόλιθο κι αφού απείλησαν τον οδηγό ότι εάν κάνει όπισθεν θα εκτροχιαστεί το τρένο, ακινητοποίησαν την αμαξοστοιχία. Η διήγησή του είναι σημαντική καθώς δημοσιεύτηκε το 1939 κι άρα χρονικά πιο κοντά στο γεγονός από άλλες πηγές, αλλά είναι και διήγηση που έφτασε στον ίδιο "εκ των έσω"- έχοντας υπόψη την ιδιότητα του γράφοντος. 

Η ιστορία με τους τσίρους επιβεβαιώνεται κάποια χρόνια αργότερα (1952) κι από τον Κ. Γεννιώτη. Με άρθρο του στην εφημερίδα Έθνος αναφέρει ότι, όταν ο Καπετάν Αναστάσης έβλεπε το Όριαν Εξπρές να περνάει από τους σταθμούς της Θράκης, έλεγε ότι περνούσε από μπροστά του η καλύτερη λεία και δεν έπρεπε να αφήσει αυτή την περίσταση ανεκμετάλλευτη. Αφού διδάχθηκε την λειτουργία των των σημάτων και τη σημασία των φωτεινών χρωμάτων από κάποιον σιδηροδρομικό υπάλληλο, διάλεξε ως τόπο δράσεως το Σινεκλί ως πλησιέστερο προς τα βουνά της Στράντζας. Στις επτά το απόγευμα της ημέρας που έμελλε να συμβεί η πρώτη ληστεία στο Όριαν Εξπρές σε οθωμανικό έδαφος, ο Καπετάν Αναστάσης παρουσιάσθηκε μεταμφιεσμένος στον Έλληνα σταθμάρχη Θεοδωρίδη ζητώντας του ένα τηλεγράφημα που περίμενε από την Πόλη. Ο αποστολέας ήταν άγνωστος. Ο σταθμάρχης του έδωσε το τηλεγράφημα και ο Καπετάν Αναστάσης το διάβασε με ευχαρίστηση. Τότε ο σταθμάρχης του είπε: "Δεν αμφιβάλλω ότι θα δώσεις και σ'εμένα μερικούς τσίρους για να ψήσω". Ο Καπετάν Αναστάσης συγκατένευσε χαμογελώντας και λέγοντας: "Γιατί όχι; Οι τσίροι που μου στέλνουν είναι τρία κοφίνια". Η περιγραφή του σταματημού του τρένου που παρουσίασε ο Κ. Γεννιώτης συμπίπτει με την περιγραφή του Διομήδη Ιατρόπουλου.   

Η εφημερίδα San Francisco Mail αναφέρει ότι μια ομάδα ληστών τοποθέτησε εμπόδια που οδήγησαν στον εκτροχιασμό του τρένου Eastern Express μεταξύ Κωνσταντινούπολης και Ανδριανούπολης. Οι ληστές, αφού άρπαξαν τα υπάρχοντα Άγγλων και Γερμανών τουριστών, άφησαν όλους τους επιβαίνοντες ελεύθερους εκτός από τον Oscar Geuger, τον Herr Swail, τον Herr Maguer, τον Herr Oscar Katysch (από το Zorbig, Prussian Tuscany) και τον Frendiger (τον μηχανοδηγό του τρένου) τους οποίους κράτησαν ως ομήρους με σκοπό να ζητήσουν λύτρα. Ο Καγκελάριος Von Capri έστειλε τηλεγράφημα σχετικό με τα λύτρα στον Γερμανό πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη. Στο άρθρο αναφέρεται ότι ο αριθμός των μελών της συμμορίας ανερχόταν στους 30 και επικεφαλής της ομάδας ήταν ο διαβόητος ληστής ονόματι Αναστάσης, ενώ οι ληστές είχαν όπλα τα οποία προέτειναν για να κάμψουν την οποιαδήποτε αντίσταση των επιβατών καθώς και ότι ένας εκ των επιβατών τραυματίστηκε σοβαρά.

Τα νέα άργησαν να φτάσουν στα αυτιά του Σουλτάνου Χαμίτ αφού ο Καπετάν Αναστάσης πήρε τη φορητή τηλεγραφική συσκευή του σταθμού για να διακόψει κάθε επικοινωνία με τους πλησιέστερους σταθμούς για την άμεση αποστολή αποσπασμάτων. Όταν πια ο Σουλτάνος έμαθε τα νέα έδωσε εντολή να σταματήσει η νυχτερινή κυκλοφορία των τρένων και απέστειλε αποσπάσματα 3.000 αντρών για την καταδίωξη της συμμορίας. Ο Καπετάν Αναστάσης με τη συμμορία του και τους αιχμαλώτους είχαν ήδη χαθεί στα βουνά της Στράντζας.

 «Τίμιοι Κλέφτες» 
Σε άρθρο εφημερίδας του τύπου της εποχής και λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση των ομήρων, τα μέλη της συμμορίας χαρακτηρίζονται ως "τίμιοι κλέφτες" από τους ίδιους τους ομήρους.  Ο δε λήσταρχος Αναστάσης (ή Αθανάσης) χαρακτηρίζεται ως "ευγενής" αλλά κι ως "παράδειγμα προς μίμηση" για ομοϊδεάτες της εποχής του μιας και "ενέβαλεν εις έφεσιν μιμήσεως και άλλους φιλοδόξους ομοτέχνους".

Σύμφωνα με τη μαρτυρία ενός εκ των ομήρων, του Γερμανού πολίτη Herr Kotech, όταν ο ίδιος κλαίγοντας ζήτησε πίσω από τα κλοπιμαία μια αλυσίδα λόγω συναισθηματικής αξίας (ήταν του εκλιπόντος φίλου του όπως εξήγησε), ο λήσταρχος αναζήτησε το μέλος της συμμορίας που την είχε κι όχι μόνο τον ανάγκασε να επιστρέψει την αλυσίδα στον Herr Kotech, αλλά και το ρολόι του που επίσης ήταν ανάμεσα στα κλοπιμαία. Το γεγονός αυτό έκανε τον Herr Kotech να μετανιώσει που είχε κρύψει κάποια χρήματα στο εσωτερικό των παπουτσιών του με αποτέλεσμα να τα βγάλει και να τα δώσει στον Καπετάν Αναστάση ο οποίος τα πήρε σχολιάζοντας ότι ο Herr Kotech ήταν τίμιος άνθρωπος.  Συνεχίζοντας την μαρτυρία του αναφέρει πως όταν πια τα λύτρα έφτασαν στα χέρια των ληστών, ο Καπετάν Αναστάσης εξέφρασε τη λύπη του που θα χώριζαν οι δρόμοι τους, τους έδωσε ένα ποσό χρημάτων για το δρόμο και τους σταυροφίλησε. 

Η μαρτυρία του Herr Oscar Graeger αποκαλύπτει μια άλλη πλευρά των ληστών, αυτή της φιλοκαλίας και του καλλωπισμού. Σύμφωνα με αυτή, του προκάλεσε μεγάλη εντύπωση που οι ληστές ξόδευαν τόσο πολύ χρόνο στην φροντίδα του εαυτού τους κι αναφέρει χαρακτηριστικά ότι καθένας από τους ληστές κουβαλούσε πάνω του ένα μικρό καθρέφτη και μια βούρτσα για τα μαλλιά καθώς κι ότι δεν σταματούσαν να κοιτάνε τον εαυτό τους στον καθρέφτη. Ο ίδιος, σε επιστολή που έστειλε από το Βερολίνο μετά την απελευθέρωσή του σε έναν έμπιστό του, κάτοικο των Σαράντα Εκκλησιών, εξέφρασε την ικανοποίησή του για την ανθρωπιά με την οποία αντιμετωπίστηκε, ενώ έστειλε κι ένα σκίτσο του Καπετάνιου με τη συμμορία του που είχε ζωγραφίσει ορμώμενος από την ανάμνηση της ομηρίας του. Το σκίτσο απεικονίζει τους επτά ληστές και τρεις Γερμανούς πολίτες που κρατούνται ως όμηροι για λύτρα.

Σε άλλο άρθρο της εποχής που σχολιάζει την μεγάλη ληστεία στο Όριαν Εξπρές, διαβάζουμε πως ο αρχιληστής "εχάρισε την ζωήν" σε εβραίο όμηρό του όταν ο τελευταίος του απέδειξε - δείχνοντας το διαβατήριό του - ότι είναι μεν Ιουδαίος, αλλά Έλληνας υπήκοος. Στο ίδιο άρθρο, επιβεβαιώνεται και η παραπάνω μαρτυρία του Herr Kotech, κατά την οποία ο Γερμανός υπήκοος ζήτησε πίσω και τελικά πήρε από τον αρχιληστή "μετάλλιόν τι, κρεμάμενον εκ της αλύπυ του ωρολογίου" που "ενέκλειε τρίχας" και ήταν ενθύμιο. Επίσης, αναφέρεται το ποσό των τριάντα λιρών που δώρησε ο αρχιληστής σε κάποιον άλλο όμηρο. 

 Παραπομπές