Βίος Κωνσταντίνου (Ευσέβιου)

Ο Βίος Μεγάλου Κωνσταντίνου (λατιν.: Vita Constantini) είναι ένας πανηγυρικός, που γράφτηκε στα ελληνικά προς τιμή του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α΄ από τον Ευσέβιο επίσκοπο Καισαρείας τον 4ο αι. Δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, λόγω του τέλους του Ευσεβίου το 339. Το έργο παρέχει στους μελετητές μία από τις πιο ολοκληρωμένες πηγές για τις θρησκευτικές πολιτικές της βασιλείας του Κωνσταντίνου Α΄.  Εκτός από τις λεπτομέρειες των θρησκευτικών πολιτικών της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον Αυτοκράτορα, ο Ευσέβιος χρησιμοποιεί τον Βίο Κωνσταντίνου για να ασχοληθεί με πολλές από τις δικές του θρησκευτικές ανησυχίες, όπως η απολογητική, καθώς και μια ημι-βιβλιογραφική αναφορά του Κωνσταντίνου Α΄.

μικρογραφία| Αντίγραφο ενός παλαιού εκκλησιαστικού σλαβικού χειρογράφου του 15ου αι. του Βίου Κωνσταντίνου.

 Σύνοψη 
Διαιρεμένο σε τέσσερα βιβλία,  Ο Βίος Κωνσταντίνου ξεκινά με τη δήλωση ότι ο Κωνσταντίνος Α΄ είναι αθάνατος. Αυτή η αρχή δίνει τον τόνο για το υπόλοιπο έργο: μία γενική εξύμνηση και θεοποίηση του Αυτοκράτορα και των έργων του στην Οικουμένη. Το έργο εξελίσσεται στην εποχή του Κωνσταντίνου Α΄ επί Αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Ο Κωνσταντίνος Α΄ αντιπαραβάλλεται με τον τυραννικό Διοκλητιανό, του οποίου οι διώξεις των Χριστιανών και η καταπιεστική κυριαρχία του έρχονται σε αντίθεση με την παρουσίαση του Κωνσταντίνου Α΄ ως ισχυρού χριστιανού και δίκαιου ανθρώπου. Αυτή η ενότητα καθιέρωσε επίσης τη γενική μεταφορά στο έργο, καθώς ο Ευσέβιος παρομοιάζει τον Κωνσταντίνο Α΄ με τον Μωυσή. Ο Ευσέβιος προτείνει ότι ήταν θέλημα Θεού να αναδείξει τον Κωνσταντίνο Α΄ σε Αυτοκράτορα, ως ανακούφιση από τα μαρτύρια των χριστιανών στην Αυτοκρατορία.

Ο Ευσέβιος προχωρά από την εισαγωγή στα στρατιωτικά κατορθώματα του Κωνσταντίνου Α΄ για το υπόλοιπο του Βιβλίου 1 και του μισού του Βιβλίου 2. Το πρώτο από τα οποία, η εκστρατεία κατά του Μαξέντιου, περιέχει ίσως την πιο διάσημη σκηνή του Βίου, το Όραμα του Κωνσταντίνου. Αυτή η ενότητα έχει προκαλέσει πολλή διαμάχη, καθώς υπάρχουν πολλές υποψίες σχετικά με την εγκυρότητα της ιστορίας. Ο Ευσέβιος ισχυρίστηκε ότι άκουσε την ιστορία από το στόμα τού ίδιου τού Κωνσταντίνου Α΄. Ωστόσο, μεγάλο μέρος της σύγχρονης επιστήμης συμφωνεί ότι η ιστορία είναι μια παραμόρφωση των γεγονότων, ή εντελώς κατασκευασμένη.  Η ίδια αφήγηση συγκρίνεται συχνά με αυτή τού Λακτάντιου, ο οποίος παρέχει μια ριζικά διαφορετική απεικόνιση της ίδιας ιστορίας.  Ο Ευσέβιος προχωρά στην περιγραφή της επόμενης στρατιωτικής εκστρατείας του Κωνσταντίνου Α΄, τον πόλεμο κατά του Λικίνιου. Ο Ευσέβιος διευκολύνει την αμαύρωση τού Λικίνιου (ο οποίος ήταν φιλοχριστιανός) που ξεκίνησε από τον Κωνσταντίνο Α΄ ως αυτοκρατορική προπαγάνδα, για να δικαιολογήσει την επίθεση εναντίον τού Λικίνιου. 

Το έργο μεταβαίνει από τις στρατιωτικές εκστρατείες στη θρησκευτική κυριαρχία του Κωνσταντίνου. Το υπόλοιπο του βιβλίου 2 τελειώνει με την περιγραφή των θρησκευτικών προβλημάτων, που αντιμετώπιζε ο Κωνσταντίνος. Το βιβλίο 3 ασχολείται σε μεγάλο βαθμό με την εποικοδομητική διευθέτηση των διαφόρων θρησκευτικών προβλημάτων από τον Κωνσταντίνο. Η ενότητα περιλαμβάνει τη μοναδική συνεχή σύγχρονη αφήγηση της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας  καθώς και το προσκύνημα στα Βουρδίγαλα.  Ωστόσο, η Σύνοδος της Νίκαιας έχει εξεταστεί στενά από μελετητές για μεροληψία, καθώς ο Ευσέβιος συμμετείχε πολύ στην πολιτική του συμβουλίου.  Το υπόλοιπο του βιβλίου πραγματεύεται τους εκκλησιαστικούς νόμους του Κωνσταντίνου. Ο Ευσέβιος εστιάζει μεγάλο μέρος της προσοχής του περιγράφοντας τον Κωνσταντίνο με εξαιρετικά χριστιανικό φως: κτίζοντας ιερούς τόπους και καταστρέφοντας ειδωλολατρικούς ναούς. Η πλειοψηφία των αυτοκρατορικών επιστολών του Κωνσταντίνου εμφανίζονται στο βιβλίο 3.

Το βιβλίο 4 ασχολείται σε μεγάλο βαθμό με τον Κωνσταντίνο και την προσωπική του ζωή και τα τελικά του επιτεύγματα, και ολοκληρώνεται με το τέλος του Κωνσταντίνου. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου είναι αφιερωμένο στην εικονογράφηση της προσωπικής ευσέβειας του Κωνσταντίνου. Το ταξίδι του στην Περσία περιγράφεται ως ένα απολογητικό παγκόσμιο χριστιανικό θέμα, καθώς οι νόμοι του απαγορεύουν την ειδωλολατρία της δικής του εικόνας και επαναλαμβάνουν της καταστολή της ειδωλολατρίας και των θυσιών.  Καθώς προχωρά προς το τέλος του το σύγγραμμα, ο Ευσέβιος καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια για να αποκαλύψει προσωπικά στοιχεία του Κωνσταντίνου, αφιερώνοντας χρόνο για να περιγράψει τον Αυτοκράτορα ως έναν αξιόλογο δημόσιο ομιλητή και κήρυκα, καθώς και ως ακροατή. Κοντά στο τέλος της ζωής του Αυτοκράτορα, ο Ευσέβιος επικεντρώνεται στην ψυχική και πνευματική δύναμη του Κωνσταντίνου, καθώς και στη σωματική του δύναμη, βοηθώντας να τελειώσει το πορτρέτο ενός σχεδόν θεοειδούς ανθρώπου. Ο πανηγυρικός τελειώνει με το τέλος του Αυτοκράτορα, την κηδεία του και τη διαδοχή του θρόνου.

 Αντιμετώπιση του Κωνσταντίνου 
Η αντιμετώπιση του Κωνσταντίνου από τον Ευσέβιο έχει προκαλέσει μεγάλη διαμάχη γύρω από το κείμενο. Η χρήση του πανηγυρικού ύφους από τον Ευσέβιο έχει ως αποτέλεσμα μια εξαιρετικά γενναιόδωρη μεταχείριση του Κωνσταντίνου, που έχει επικριθεί για τους -λιγότερο από αντικειμενικούς- σκοπούς του. Ο Tίμοθυ Μπέρνς σημειώνει ότι ο Ευσέβιος παραλείπει ξεκάθαρα αφηγήσεις και πληροφορίες, για να απεικονίσει τον Κωνσταντίνο υπό ένα ευνοϊκό φως.  Ο Ευσέβιος προώθησε την ιδέα του θείου δικαιώματος στον Κωνσταντίνο, καθώς ήταν Αυτοκράτορας, λόγω του θελήματος του Θεού, και έγινε μιμητής τού Θεού στη γη.  Η αφήγηση του Ευσέβιου κατασκευάζει τον Κωνσταντίνο ως θεόσταλτο, προκειμένου να τερματιστεί ο διωγμός των Χριστιανών υπό τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και να διασφαλιστεί η σωστή λατρεία του Θεού. Ο τρόπος του Ευσέβιου γι' αυτή την αφήγηση είναι η μεταφορά, και περιγράφει ρητά τον Κωνσταντίνο ως εικόνα του Μωυσή. 

 Πηγές 
Οι γνωστές πηγές του Ευσέβιου για την περιγραφή ενός γραπτού πορτρέτου του Κωνσταντίνου και της κυριαρχίας του, προέρχονται από 8 νομικά κείμενα, 46 βιβλικές αναφορές και 8 λογοτεχνικές αναφορές.  Ο Ευσέβιος αναφέρεται συχνά στα δικά του προηγούμενα έργα, 41 φορές στον Βίο Κωνσταντίνου, με πιο αξιοσημείωτο έργο του την Εκκλησιαστική Ιστορία (Historia Ecclesiastica) και την Ομιλία επί τη Τριακονταετία (ή Έπαινος Κωνσταντίνου, Laus Constantini). Η ίδια η Εκκλησιαστική Ιστορία έχει πολλά αυτοκρατορικά έγγραφα και επιστολές από τον Κωνσταντίνο, μερικές από τις οποίες επαναλαμβάνουν την εμφάνισή τους στον Βίο Κωνσταντίνου. Ο Ευσέβιος συχνά παραθέτει επί λέξει τόσο το δικό του έργο, όσο και αυτοκρατορικά έγγραφα. Ωστόσο παραθέτει επίσης χωρίς να αναφέρει πηγές, συχνά για να βοηθήσει στην οικοδόμηση της αφήγησής του για τον Κωνσταντίνο ως θεόσταλτο Αυτοκράτορα.  Αυτές οι αυτοκρατορικές επιστολές, που περιγράφονται ή μεταγράφονται, σχετίζονται συχνά με θρησκευτικά ζητήματα που αφορούν τη μεταχείριση των εθνικών ("ειδωλολατρών") και των χριστιανών.  Αποτελούν επομένως μια σημαντική πηγή για τη θρησκευτική πολιτική του Κωνσταντίνου. Οι δηλώσεις στις επιστολές είναι συστηματικά φιλοχριστιανικές και αντιειδωλολατρικές. Ταιριάζουν καλά στην προγραμματισμένη αντιμετώπιση του Ευσέβιου για τον Κωνσταντίνο ως ευσεβή Χριστιανό Αυτοκράτορα, αλλά είναι ιδιαίτερα έντονοι στον αντιπαγανισμό τους, δεδομένου του ιστορικού πλαισίου. Η αυθεντικότητα των αντιπαγανιστικών διακηρύξεων, είτε ως προς το περιεχόμενο είτε ως προς την εκτέλεση, αποτέλεσε επομένως σημείο διαμάχης. Ο Μπράντμπουρυ υποστηρίζει ότι οι αντιπαγανιστικές εξαγγελίες διατυπώθηκαν, αλλά δεν εφαρμόστηκαν ποτέ, λειτουργώντας ως ηθική καθοδήγηση.  Ομοίως, ο Curran υποστηρίζει ότι οι αντιπαγανιστικές εξαγγελίες δεν έγιναν ποτέ πράξη, αντικατοπτρίζοντας μάλλον την προσωπική στάση του Αυτοκράτορα.  Σχετικά με τις φιλοχριστιανικές αυτοκρατορικές επιστολές, όπως η επιστολή του προς τους Παλαιστίνιους (Βίος Κωνσταντίνου 2.24-44), έχουν επίσης δοθεί διάφορες ερμηνείες. Ενώ ο Μπαρνς υποστηρίζει ότι οι επιστολές του Κωνσταντίνου ήταν δημόσιες διακηρύξεις της πίστης του στο ευρύτερο φιλοχριστιανικό του πρόγραμμα, ο Ντρέικ ερμηνεύει τις επιστολές μάλλον ως έγγραφα υπέρ της θρησκευτικής ανοχής.  

 Το γράμμα στον Σαπώρ Β΄ στο βιβλίο 4 
Η «Επιστολή του Κωνσταντίνου Α΄ προς τον Σαπώρ Β΄» είναι μια διπλωματική ανταλλαγή, που βρίσκεται στο Βιβλίο 4 του Βίου.  Χρονολογήθηκε μεταξύ 324 και 336.  Στην επιστολή ο Κωνσταντίνος εκφράζει στον Σαπώρ Β΄ την αφοσίωσή του στον Χριστιανισμό, αποδίδοντας την επιτυχία του στη χριστιανική θεότητα, της οποίας η ευεργεσία είναι αποτέλεσμα της ευσέβειας του Κωνσταντίνου, της θρησκευτικής ανοχής και της εξολόθρευσης των τυράννων και των διωκτών.  Αναφέρεται σε προηγούμενους Αυτοκράτορες, που έπεσαν από την εξουσία λόγω των διωγμών των Χριστιανών, μεταξύ των οποίων πρώτος ο Βαλεριανός, που ο ίδιος νικήθηκε και αιχμαλωτίστηκε από τους Πέρσες, γεγονός που ο Κωνσταντίνος αποδίδει στη χριστιανική θεότητα.  Έχοντας επίγνωση της παρουσίας Χριστιανών στο βασίλειο του Σαπώρ Β΄, ο Κωνσταντίνος, γράφοντας για λογαριασμό τους, καλεί τον βασιλιά να τους κυβερνήσει ευσεβώς, ή -ως μια καλυμμένη προειδοποίηση- να αντιμετωπίσει την ίδια πτώση με άλλους διώκτες. 

Η αυθεντικότητα των επιστολών αποτελεί πηγή συζήτησης για πολλούς μελετητές του Κωνσταντίνου. Ο Μπαρνς αποδέχεται την επιστολή ως γνήσια, και το περιεχόμενό της συμβαδίζει με την άποψη του Κωνσταντίνου για τη σταδιοδρομία του, ειδικά στην περίοδο της μεταρρύθμισης μετά την ήττα του Λικίνιου.  Η Eλίζαμπεθ Φόουντεν υποστηρίζει την αυθεντικότητα των επιστολών, θεωρώντας το περιεχόμενό τους ως σύμφωνο με το όραμα του Κωνσταντίνου για τον εαυτό του ως πρεσβευτή του Θεού στη γη, και την επιθυμία του για μια παγκόσμια Χριστιανική Αυτοκρατορία.  Ακόμη και έτσι, το θρησκευτικό περιεχόμενο της επιστολής, και οι ισχυρισμοί του Κωνσταντίνου ότι εκπροσωπεί τους Χριστιανούς της Περσικής Αυτοκρατορίας, συνεχίζει να διχάζει τις απόψεις των ακαδημαϊκών. 

Η αξιοπιστία και τα κίνητρα του Ευσέβιου ως βιογράφου πρέπει να ληφθούν υπόψη, κατά την ανάλυση της αυθεντικότητας της επιστολής και του περιεχομένου της. Το ύφος της επιστολής ξεχωρίζει από τη γραφή του ίδιου του Ευσέβιου, και το περιεχόμενο και ο τόνος της είναι παρόμοια με εκείνα των άλλων Κωνσταντίνειων εγγράφων στον Βίο.  Η ανακάλυψη του «Πάπυρου του Λονδίνου», ενός ανεξάρτητου αυτοκρατορικού εγγράφου που βρέθηκε να αναφέρεται με ειλικρίνεια από τον Ευσέβιο στο Βιβλίο 2 του Βίου, θεωρήθηκε από πολλούς ως ένδειξη της εντιμότητάς του στη χρήση των αυτοκρατορικών κειμένων. Eusebius 1999, p.5  Σε αντίθεση με τις άλλες επιστολές που παρέθεσε, αυτή είναι ένα απόσπασμα, χωρίς τον αρχικό επίσημο χαιρετισμό που βρίσκεται σε άλλα αυτοκρατορικά έγγραφα που αναφέρονται στον Βίο, και είναι η μόνη στην οποία ο Κωνσταντίνος ασχολείται με κοσμικές υποθέσεις. 

Η θέση των επιστολών μέσα στη Ζωή είναι περίεργη. Ο Μπαρνς έχει υποστηρίξει την υιοθέτηση μιας πρώιμης ημερομηνίας για την επιστολή, γύρω στο 324/5, και την ενσωμάτωση στο Βιβλίο 2 μετά την ήττα του Λικίνιου. Ο Ευσέβιος ωστόσο την έχει τοποθετήσει στο Βιβλίο 4, μετά τους πολέμους του Κωνσταντίνου κατά των Σαρματών και των Γότθων στον Δούναβη, μεταφέροντας έτσι τη χρονολογία του μετά το 335.  Η τοποθέτηση της επιστολής μετά από αυτά τα γεγονότα, παρέχει στον Ευσέβιο την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει την επιστολή για να προμηνύει τον τελικό πόλεμο του Κωνσταντίνου εναντίον των Περσών, τον οποίο πόλεμο ο Ευσέβιος ισχυρίζεται ότι ο Κωνσταντίνος είπε πως «έπρεπε ακόμη να επιτύχει».   Αυτή η προαναγγελία είναι ένα κοινό μοτίβο του Βιβλίου 4 και μια περαιτέρω προσοχή κατά την αξιολόγηση της αυθεντικότητας και του πλαισίου της αλληλογραφίας του Κωνσταντίνου με τον Σαπώρ Β΄, όπως παρουσιάζεται από τον Ευσέβιο. 

 Αξιοπιστία 
Η απολογητική εξύμνηση του Κωνσταντίνου από τον Ευσέβιο οδήγησε τους μελετητές να αμφισβητήσουν την αξιοπιστία του έργου του: ήδη τον 5ο αι., ο χριστιανός ιστορικός Σωκράτης ο Σχολαστικός έγραψε ότι ο Ευσέβιος ήταν «περισσότερο προσηλωμένος στο ρητορικό τελείωμα της σύνθεσής του και στους επαίνους του Αυτοκράτορα, παρά στην ακριβή δήλωση των γεγονότων».  Πράγματι, ενώ πολλοί αποδέχονται το έργο ως γενικά αξιόπιστο, λίγοι σύγχρονοι μελετητές ισχυρίζονται ότι το κείμενο δεν είναι χωρίς ερωτηματικά, ειδικά όσον αφορά τα κίνητρα και τις προκαταλήψεις του Ευσέβιου. 

Ο Ευσέβιος παραμελεί σταθερά τις σχετικές πληροφορίες, για να απεικονίσει τον Κωνσταντίνο με ευνοϊκό πρίσμα. Ασχολείται επίσης με την πολιτικοποίηση πολλών θεμάτων στο έργο, κυρίως την εκστρατεία κατά του Λικίνιου και την Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας.  Στην πρώτη περίπτωση, ο Ευσέβιος ασχολείται με την αμαύρωση της φήμης του Λικίνιου, χαρακτηρίζοντάς τον υποστηρικτή των εθνικών ΄(παγανιστών) και παραβάτη της εκεχειρίας: και οι δύο ισχυρισμοί είναι ιστορικά αμφίβολοι. 

Ο Ευσέβιος ήταν ο ίδιος μέλος της Συνόδου της Νίκαιας, και τα γραπτά κίνητρά του για το θέμα στο οποίο συμμετείχε ενεργά πρέπει να προσεγγιστούν με προσοχή. Ο Ευσέβιος επίσης πονάει πολύ όταν περιγράφει τον εαυτό του πολύ κοντά στον Αυτοκράτορα, ενώ στην πραγματικότητα, το αντίθετο είναι πολύ πιθανό. Ο Τόμοθυ Μπαρν σημειώνει ότι η προσωπική συνάντηση του Ευσέβιου και του Κωνσταντίνου ήταν σπάνιο φαινόμενο, καθώς ο Ευσέβιος δεν διέμενε κοντά στην πρωτεύουσα, ούτε ο Ευσέβιος είχε ειδική πρόσβαση στον Κωνσταντίνο, όπως ισχυρίζεται στον Βίο Κωνσταντίνου. Αντίθετα, ο Μπαρνς ισχυρίζεται ότι πριν από την Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας, ο Ευσέβιος μπορεί να είχε δει τον Αυτοκράτορα μια φορά, σε ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων. Μόλις 25 χρόνια αργότερα ο Ευσέβιος θα συναντούσε τον Αυτοκράτορα, στη Σύνοδο της Νίκαιας. Ωστόσο, μετά τη Σύνοδο, η προσωπική επαφή ήταν σποραδική στην καλύτερη περίπτωση. Ακόμη και οι ανταλλαγές επιστολών μεταξύ των δύο ήταν σπάνιες.  Είναι σαφές ότι ο Ευσέβιος δεν ήταν ο αυλικός, που είχε ζωγραφίσει ο ίδιος στον Βίο Κωνσταντίνου.

 Ιστορική σημασία 
Ο Βίος Κωνσταντίνου παραμένει το σημαντικότερο έργο για την εξέταση της βασιλείας του Κωνσταντίνου.  Μόνο ένας επιλεγμένος αριθμός εθνικών (ειδωλολατρικών) αφηγήσεων της βασιλείας υπάρχουν ή έχουν ανακαλυφθεί, με μόνο έναν εθνικό (παγανιστικό) πανηγυρικό γνωστό ότι υπάρχει. Ενώ ο Ευσέβιος έχει μια ξεκάθαρη φιλοχριστιανική προκατάληψη, ο Βίος Κωνσταντίνου παρέχει επίσης πολλά αξιόλογα κοσμικά θέματα που δεν έχουν ανακαλυφθεί εκτός του έργου. Ωστόσο, παρά τη σύγχρονη σημασία της, ο Βίος Κωνσταντίνου ήταν ευρέως αφανής τον 4ο και 5ο αι., και έγινε δημοφιλής πολύ αργότερα στην ιστορία. 

 Αναφορές 

 Γενικές και αναφερόμενες παραπομπές 

 Barnes, Timothy (1985). ‘Constantine and the Christians of Persia’:The Journal of Roman Studies, Vol. 75
 Bradbury, Scott (1994). ‘Constantine and the Problem of Anti-Pagan Legislation in the Fourth Century’, Classical Philology 89 120–139.
 Curran, John R. (2000). Pagan city and Christian capital : Rome in the fourth century, Oxford: Clarendon Press, , retrieved 2019-12-2
 Drake, H. A. (2000). Constantine and the Bishops: The Politics of Intolerance, Baltimore: Johns Hopkins University Press, , retrieved 2019-12-2
 Drake, H. A. (Jan. 1988). ‘What Eusebius Knew: The Genesis of the “Vita Constantinii”’, Classical Philology, Vol. 83, No. 1

 Fowden, Elizabeth Key (2006). "Constantine and the Peoples of the Eastern Frontier", in Lenski, N. The Cambridge Companion to the Age of Constantine, U.S.A. Cambridge University Press p. 389-90



Κατηγορία:Ημιτελή βιβλία