Ριζοσπαστική δεξιά

Στην πολιτική επιστήμη, οι όροι ριζοσπαστική δεξιά, αντιδραστική δεξιά, και σκληρή δεξιά (συναντάται και ως «λαϊκιστική δεξιά» στην βιβλιογραφία) έχουν χρησιμοποιηθεί για να αναφερθούν σε μία πληθώρα νεοεθνικιστικών ή εθνοσυντηρητικών κομμάτων και κινημάτων (κυρίως στην Ευρώπη), που κινούνται στο φάσμα μεταξύ δεξιάς και ακροδεξιάς.

Τα κόμματα που εκφράζουν αυτόν τον χώρο, έχουν αυξηθεί σε υποστήριξη στην Ευρώπη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Οι ριζοσπαστικές δεξιές ομάδες έχουν κοινούς σκοπούς, οι οποίες συνήθως περιλαμβάνουν την αντίθεση στην παγκοσμιοποίηση και τη μετανάστευση, την κριτική της πολυπολιτισμικότητας και στην ευρωσκεπτικισμό«Right Wing Populism in Europe – How do we Respond?» Ernst Hillebrd (Ed.), Μάιος 2014, στο Friedrich Ebert Stiftung. Ορισμένες πτέρυγες του χώρου, αντιτίθενται προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία, με πολλές πηγές να κατηγορούν τις πτέρυγες αυτές ακόμη και για απόρριψη της δημοκρατίας υπέρ μορφών ανελεύθερης ή αυταρχικής δημοκρατίας.Jens Rydgren, The Sociology of the Radical Right, Research Gate 

Η ριζοσπαστική δεξιά στην Ευρώπη έχει αναδιαμορφώσει σημαντικά το πολιτικό τοπίο, κερδίζοντας σημαντικό έδαφος και επηρεάζοντας τις εθνικές και κοινοτικές πολιτικές. Τα παραδοσιακά κεντροδεξιά και κεντροαριστερά κόμματα έχουν χάσει την υποστήριξη των ψηφοφόρων, με τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα να ανήκουν πλέον σε κυβερνήσεις ή ομάδες αντιπολίτευσης με επιρροή σε όλη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελβετίας, της Φινλανδίας, της Ουγγαρίας, της Ιταλίας, της Σλοβακίας, της Σουηδίας και των Κάτω Χωρών. Επίσης, το Αρκετά στην Πορτογαλία, το Φλαμανδικό Συμφέρον στην Φλάνδρα (Βέλγιο) και το Κόμμα Ελευθερίας στην Αυστρία έχουν αποκτήσει πρόσφατα δυναμική. Εκτός Ευρώπης, χώρες των οποίων οι κυβερνήσεις ή και οι σημαντικές αριθμητικά αντιπολιτεύσεις, αποτελούνται από σκληρά δεξιούς, είναι η Αμερική (Ρεπουμπλικανοί επί Ντόνταλντ Τραμπ), η Ινδία, η Ρωσία, το Ισραήλ κ.α.

 Πολιτικά προγράμματα και θέσεις 

Τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα τονίζουν γενικά την πολιτιστική διάσταση του δισδιάστατου χώρου του κομματικού ανταγωνισμού. Τα οικονομικά ζητήματα, η μετανάστευση, οι πολιτικές για το κλίμα και η αντίθεση στη γραφειοκρατία της ΕΕ είναι κεντρικά θέματα για αυτά τα κόμματα. Οι ριζοσπάστες δεξιοί, έχουν κεφαλαιοποιήσει αποτελεσματικά τις ανησυχίες που σχετίζονται με τον πληθωρισμό και την αύξηση του κόστους ζωής, υιοθετώντας θέσεις που κυμαίνονται από τον οικονομικό προστατευτισμό και τον σοβινισμό της πρόνοιας έως τις πολιτικές ελεύθερης αγοράς και τη χαμηλότερη φορολογία. Κόμματα όπως η Εθνική Συσπείρωση της Γαλλίας υιοθέτησαν πιο οικονομικά αναδιανεμητικές θέσεις, ενώ άλλα κόμματα κινήθηκαν προς τον οικονομικό φιλελευθερισμό.Gilles Ivaldi, Emilia Zankina, «Conclusion» Παρόλα αυτά, τα βασικά ουσιαστικά αιτήματά τους περιστρέφονται γύρω από τη μετανάστευση και την υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας.Hanspeter Kriesi, Julia Schulte-Cloos «Support for radical parties in Western Europe: Structural conflicts and political dynamics», Απρίλιος 2020

Σε αντίθεση με τον ευρύτερο λαϊκισμό (εξτρεμισμό), τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα αποδέχονται τις δημοκρατικές δομές αλλά απορρίπτουν φιλελεύθερα δημοκρατικά στοιχεία όπως τα δικαιώματα των μειονοτήτων, το κράτος δικαίου και η διάκριση των εξουσιών. Τα προγράμματά τους περιλαμβάνουν έντονα συναισθήματα κατά της μετανάστευσης, εθνικισμό, ευρωσκεπτικισμό και σκεπτικισμό απέναντι στις πολιτικές για την κλιματική αλλαγή, παράλληλα με συντηρητικές κοινωνικές αξίες που αντιτίθενται στα σύγχρονα ακτιβιστικά φεμινιστικά κινήματα και στην ΛΟΑΤΚΙ+ ατζέντα.

Στην εξωτερική πολιτική, τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα συχνά επικεντρώνονται έντονα στη μετανάστευση, αλλά επιδεικνύουν πολλαπλές θέσεις απέναντι στο Ρωσο-ουκρανικό ζήτημα, που κυμαίνονται από καχυποψία έως και με στενή ευθυγράμμιση με τα επιχειρήματα της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Όλο και περισσότερο, αυτά τα κόμματα στοχεύουν να επηρεάσουν την εξωτερική πολιτική της ΕΕ διαταράσσοντας τη συναίνεση, ευθυγραμμίζοντας με τις εξωτερικές δυνάμεις, αντιστεκόμενοι στην ολοκλήρωση της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ και μερικές φορές αξιοποιώντας θεσμικούς ρόλους για να προωθήσουν τις θέσεις τους. Η Ουγγαρία υπό τον Βίκτορ Όρμπαν χρησιμοποίησε κυρίως τη θέση της για να μπλοκάρει συχνά τις αποφάσεις της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της οικονομικής στήριξης της Ουκρανίας. Συνήθως τα κόμματα της ριζοσπαστικής δεξιάς, αντιτίθενται στην περαιτέρω επέκταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ζητούν ισχυρότερους ελέγχους στα σύνορα. Αυτή η στάση είναι ιδιαίτερα ελκυστική για τους ψηφοφόρους που ανήκουν σε επαγγελματικές ομάδες όπως οι εργαζόμενοι στην παραγωγή, οι ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων και τμήματα του τομέα των υπηρεσιών. Αυτές οι ομάδες μοιράζονται συχνά πιο συντηρητικές πολιτιστικές απόψεις και είναι επιρρεπείς σε αισθήματα πολιτιστικής απειλής ή απειλής από τις παραδοσιακές κυβερνήσεις.

Αν και οι εκκλήσεις για έξοδο από την ΕΕ έχουν μειωθεί μετά το Brexit, τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα προτιμούν πλέον να διαμορφώνουν την ΕΕ από μέσα, να προωθούν διακυβερνητικές συμμαχίες και να αντιστέκονται στη βαθύτερη ολοκλήρωση. Η αυξανόμενη εκπροσώπησή τους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υποδηλώνει μελλοντικές επιπτώσεις για τις πολιτικές της ΕΕ για τη μετανάστευση, την κλιματική αλλαγή, τις σχέσεις Ρωσίας-Ουκρανίας, τη διεύρυνση της ΕΕ και θέσεις που βασίζονται σε ηθικά-αξιακά ζητήματα. Η μετανάστευση παρέμεινε ένα ισχυρό ζήτημα, ιδιαίτερα στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Πολωνία και την Αυστρία, που συχνά συνδέεται με επιχειρήματα υπέρ της εθνικής ασφάλειας. Επιπλέον, πολλά ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα αντιτάχθηκαν στην Πράσινη Συμφωνία της ΕΕ, διαμορφώνοντας τις πολιτικές για το κλίμα ως οικονομικά επιβλαβείς και επαχθείς για τους απλούς πολίτες.

Τα κόμματα του πολιτικού χώρου, φαίνεται να διατηρούν δεσμούς μεταξύ τους. Η ευρωπαϊκή ριζοσπαστική δεξιά, φαίνεται να διατηρεί καλές σχέσεις, με τους Ρεπουμπλικανούς των ΗΠΑ ειδικά όσον αφορά τον Ντόναλντ Τραμπ, με το Μπαρατίγια Τζανάτα στην Ινδία. Ο πρώην επικεφαλής της στρατηγικής του Λευκού Οίκου και στενός συνεργάτης του Ντόναλντ Τραμπ, Στηβ Μπάνον, ίδρυσε το Κίνημα, μια ομάδα με σκοπό την ενίσχυση της ριζοσπαστικής δεξιάς στην Ευρώπη. Επίσης, ο Τραμπ έχει υποστηρίξει ανοικτά την Μαρίν Λεπέν στις γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2017, ενώ το 2025, ο Τζέι Ντι Βανς καταδίκασε το μπλόκο των δικαστικών αρχών της Ρουμανίας στην συμμετοχή του ριζοσπαστικού δεξιού υποψηφίου Καλίν Γκεοργκέσκου στον β' γύρο των προεδρικών εκλογών της χώρας. Στον ίδιο λόγο, ο Βανς κατάγγειλε και την άρνηση των Χριστιανοδημοκρατών να συνεργαστούν με την Εναλλακτική για την Γερμανία. Η ενίσχυση της σκληρής δεξιάς εγείρει σύμφωνα με πηγές, κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τη μελλοντική συνοχή και αξιοπιστία της ΕΕ στην παγκόσμια σκηνή, ειδικά με την δεύτερη προεδρία Τραμπ που θα μπορούσε να διασπάσει περαιτέρω την ευρωπαϊκή ενότητα σε ζητήματα όπως η Ουκρανία και η στρατηγική αυτονομία.

 Εκλογική άνοδος 
Η ριζοσπαστική δεξιά αναδύθηκε σημαντικά ενισχυμένη από τις ευρωεκλογές του 2024, ενισχύοντας την παρουσία της σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και αντιπροσωπεύοντας περίπου το 24% των εδρών στο νέο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Κόμματα όπως η Εθνική Συσπείρωση της Γαλλίας, οι Αδελφοί της Ιταλίας, το Κόμμα Ελευθερίας της Αυστρίας, το Φλαμανδικό Συμφέρον και το ΑούΡ της Ρουμανίας γνώρισαν σημαντικά κέρδη. Επίσης τότε εμφανίστηκαν και νέα κόμματα, συμπεριλαμβανομένων των Δημοκρατών της Δανίας, της Νίκης στην Ελλάδα και του SOS στην Ρουμανία, υποδεικνύοντας τον συνεχιζόμενο κατακερματισμό εντός της ριζοσπαστικής δεξιάς.

Παρά τα εκλογικά τους κέρδη, τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν ποικίλους βαθμούς πολιτικής απομόνωσης, όπως αποδεικνύεται από τις πρακτικές αποκλεισμού («cordon sanitaire») σε χώρες όπως το Βέλγιο και η Γερμανία, αν και οι περιπτώσεις γενικής προσαρμογής έχουν αυξηθεί, όπως φαίνεται στην Ιταλία (πλήρης ανάληψη της εξουσίας), τη Σουηδία (στήριξη της κυβέρνησης) και την Κύπρο (μετάβαση σε πιο ήπια ρητορική). Η μελλοντική επιρροή της ριζοσπαστικής δεξιάς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι πιθανό να αυξηθεί, διαμορφώνοντας συζητήσεις ιδιαίτερα για τη μετανάστευση, την υποχώρηση της κλιματικής πολιτικής, τη διεύρυνση της ΕΕ και πτυχές της εξωτερικής πολιτικής.

 Ανάλυση εκλογικής ανόδου 

Η υποστήριξη των ψηφοφόρων για τη ριζοσπαστική δεξιά, εδράζεται σε ουσιαστικές ανησυχίες που περιγράφονται παραπάνω στις θέσεις της ριζοσπαστικής δεξιάς, αλλά διευκολύνεται επίσης από την πολιτική δυσαρέσκεια. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι που υποστηρίζουν αντιμεταναστευτικές ή ευρωσκεπτικιστικές θέσεις τείνουν επιπλέον να ψηφίζουν ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα όταν αισθάνονται ότι τα κυρίαρχα κόμματα δεν εκπροσωπούν τις ανησυχίες τους. Ενώ η ευρύτερη δυσαρέσκεια με τις «ελίτ» συνδέεται με τον ριζοσπαστισμό, μελέτες δείχνουν ότι αυτή η δυσαρέσκεια δρα ανεξάρτητα από τις βαθιά ριζωμένες στάσεις για τη μετανάστευση. Όσο πιο ριζοσπαστική είναι μία μερίδα πολιτών, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα επιλογής ενός ριζοσπαστικού δεξιού κόμματος όταν δεν συμμετέχει το ίδιο στην κυβέρνηση. Μόλις ανέβουν στην κυβέρνηση, τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα τείνουν να μετριάζουν τον λόγο τους ή, τουλάχιστον, να εναντιώνονται λιγότερο στις ελίτ.

Οι πιο συχνοί παράγοντες ανόδου των σκηρά δεξιών κομμάτων, είναι η μετανάστευση, η ανεργία και το εκλογικό σύστημα. Ωστόσο, τα συνολικά ευρήματα μελετών που ασχολούνται με την επίδραση των διάφορων παραγόντων (πχ μετανάστευση) εκλογικής ανόδου, είναι συχνά ασαφή ή αντιφατικά. Μετά την μετανάστευση, η ανεργία είναι η δεύτερη πιο κοινή δομική μεταβλητή στη βιβλιογραφία, αναφορικά με την άνοδο του πολιτικού αυτού χώρου. Μελέτες επίσης, δείχνουν ισχυρή σύνδεση μεταξύ των ποσοστών εγκληματικότητας και της εκλογικής επιτυχίας ριζοσπαστικά δεξιών κομμάτων. Πολλοί μελετητές αναμένουν ότι η υψηλότερη ανεργία ενισχύει επίσης τον χώρο, όμως παρόλα αυτά, αναλύσεις δείχνουν ότι αυτή η σχέση είναι ασήμαντη σε σχεδόν το 60% των περιπτώσεων. Τέλος, υψηλά ποσοστά των κομμάτων του χώρου, επιτυγχάνονται όταν το εκλογικό σύστημα είναι αναλογικό.Abdelkarim Amengay, Daniel Stockemer «The Radical Right in Western Europe: A Meta-Analysis of Structural Factors», 28 Απριλίου 2018, στο Political Studies Association

Τις τελευταίες δεκαετίες, ορισμένά ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα στην Ευρώπη έχουν γίνει καθιερωμένες δυνάμεις. Κόμματα όπως το Κόμμα Ελευθερίας στην Αυστρία, το Λαϊκό Κόμμα στην Ελβετία και το Λαϊκό Κόμμα στην Δανία, θεσμοθέτησαν σταδιακά τη θέση τους στα αντίστοιχα συστήματά τους, συχνά αφού χτίσουν ισχυρά προφίλ κατά της μετανάστευσης. Ταυτόχρονα, νεότεροι σχηματισμοί, όπως οι Δημοκράτες στην Σουηδία ή το Κόμμα των Φινλανδών, έχουν έρθει στο προσκήνιο. Η πολιτιστική σύγκρουση -με επίκεντρο τα όρια και την ταυτότητα- έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό η ίδια, αλλά η ενεργοποίηση της πολιτικής δυσαρέσκειας μπορεί να διαφέρει, ανάλογα με το αν αυτά τα κόμματα είναι πολιτικά “αουτσάιντερ” ή μέρος του κατεστημένου. Πράγματι, η δυσαρέσκεια με την πολιτική γενικά δείχνει μια ισχυρή επίδραση στην ψήφο της ριζοσπαστικής δεξιάς, κυρίως όταν αυτά τα κόμματα είναι στην αντιπολίτευση.

Η υποστήριξη των ριζοσπαστικών δεξιών κομμάτων δεν περιορίζεται στην απλή διαμαρτυρία. Αντίθετα, αντανακλά βαθύτερους μετασχηματισμούς στις ευρωπαϊκές κοινωνίες που έχουν δημιουργήσει μια ευρεία νέα διαρθρωτική σύγκρουση σχετικά με τη μετανάστευση και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Όσο πολλοί ψηφοφόροι συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως «χαμένους» της παγκοσμιοποίησης ή παραμένουν απογοητευμένοι από την κύρια εκπροσώπηση, αυτά τα κόμματα θα επιμείνουν ως σημαντικοί αμφισβητίες στην πολιτική της Ευρώπης.

 Κόμματα ανά χώρα 

 Αργεντινή 

 Η Ελευθερία Προχωρά
 Χαβιέ Μιλέι

 Αυστρία 
 Κόμμα Ελευθερίας

 Βέλγιο 

 Φλάνδρα 

 Φλαμανδικό Συμφέρον

 Βόρεια Μακεδονία 

 ΒΜΡΟ

 Βουλγαρία 
 Αναβίωση
 Υπάρχει Τέτοιος Λαός

 Βραζιλία 

 Φιλελεύθερο Κόμμα Βραζιλίας
 Ζαΐρ Μπολσονάρου

 Γαλλία 
 Εθνική Συσπείρωση
 Ανακατάληψη
 Γαλλία Στάσου Όρθια
 Ταυτότητα–Ελευθερίες

 Γερμανία 
 Εναλλακτική για την Γερμανία

 Ελβετία 

 Λαϊκό Κόμμα

 Ελλάδα 

 Ελληνική Λύση
 Νίκη
 Φωνή Λογικής

 Εσθονία 
 Συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα

 Η.Π. της Αμερικής 

 Ρεπουμπλικανικό Κόμμα (πτέρυγες)
 Ντόναλντ Τραμπ

 Ηνωμένο Βασίλειο 

 Μεταρρυθμίστε το Ηνωμένο Βασίλειο
 Συντηρητικό Κόμμα (μειοψηφία: παραδοσιοκράτες, σκληρά δεξιοί ευρωσκεπτικιστές κ.α.)
 Ομάδα Cornerstone
 Μπόρις Τζόνσον

 Ιαπωνία 

 Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα

 Ινδία 

 Κόμμα Μπαρατίγια Τζανάτα
 Ναρέντρα Μόντι

 Ινδονησία 

 Γκερίντρα

 Ιρλανδία 

 Ανεξάρτητη Ιρλανδία

 Ισπανία 
 Βοξ
 Το Πάρτι Έληξε

 Ισραήλ 

 Λικούντ
 Μπενιαμίν Νετανιάχου
 Ισραήλ Μπεϊτινού
 Μαφντάλ

 Ιταλία 
 Αδελφοί της Ιταλίας
 Λέγκα

 Καναδάς 

 Συντηρητικό Κόμμα (πτέρυγες)
 Πιέρ Πολιέβρ

 Κάτω Χώρες 
 Κόμμα για την Ελευθερία
 Κίνημα Αγροτών-ΠολιτώνVerbeek, J.A., Zaslove, Andrej «Waking the sleeping populist giant : the 2024 European elections and populism in the Netherlands»
 Μεταρρυθμισμένο Πολιτικό Κόμμα
 Φόρουμ για τη Δημοκρατία

 Κολομβία 

 Δημοκρατικό ΚέντροAriel Ávila, «Columna | La derecha en Colombia y la campaña presidencial», El País, 5 Σεπτεμβρίου 2017

 Κροατία 

 Κίνημα Πατρίδας

 Λετονία 

 Εθνική Συμμαχία
 Πρώτα η Λετονία

 Λιθουανία 

 Ένωση Λαού και Δικαιοσύνης

 Λουξεμβούργο 

 Εναλλακτικό Δημοκρατικό Μεταρρυθμιστικό Κόμμα

 Νορβηγία 

 Κόμμα Προόδου

 Νότια Κορέα 

 Κόμμα Λαϊκής Εξουσίας

 Ουγγαρία 
 Φίντες
 Χριστιανοδημοκρατικό Λαϊκό Κόμμα

 Περού 

 Λαϊκή Δύναμη
 Κέικο Φουχιμόρι

 Πολωνία 
 Νόμος και Δικαιοσύνη
 Συνομοσπονδία (πτέρυγα)

 Πορτογαλία 

 Αρκετά!

 Ρουμανία 
 Συμμαχία για την Ένωση των Ρουμάνων
 Σ.Ο.Σ. Ρουμανία
 Κόμμα των Νέων Ανθρώπων
 Καλίν Γκεοργκιέσκου

 Ρωσία 

 Ενωμένη Ρωσία
 Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα
 Βλαντίμιρ Πούτιν

 Σερβία 

 Εθνική Δημοκρατική Εναλλακτική
 Εμείς – Δύναμη του Λαού

 Σλοβακία 
 Εθνικό Κόμμα

 Σλοβενία 

 Δημοκρατικό Κόμμα

 Σουηδία 
 Σουηδοί Δημοκράτες

 Τουρκία 

 Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης
 Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν
 Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης
 Νέο Κόμμα Ευημερίας
 Κόμμα Ευτυχίας
 Κόμμα Νίκης

 Τσεχία 

 Ελευθερία και Άμεση Δημοκρατία
 Οι ίδιοι οι Αυτοκινητιστές

 Φινλανδία 
 Κόμμα των Φινλανδών

 Παραπομπές