Ζάνκα Στόκιτς

Η Ζιβάνα «Ζάνκα» Στόκιτς (, 24 Ιανουαρίου 1887 – 21 Ιουλίου 1947) ήταν Σέρβα ηθοποιός.

Αν και πιο δημοφιλής για το πέρασμά της από την κωμωδία, διέπρεψε και σε δραματικούς ρόλους. Συχνά αναφέρεται ως η «Σέρβα Σαρά Μπερνάρ» και «Μεγάλη Ζάνκα» και θεωρείται από τους κριτικούς και πολλούς από τους ομότεχνούς της ως η σπουδαιότερη Σέρβα ηθοποιός όλων των εποχών.

 Εφηβικά χρόνια 
Γεννημένη ως Ζιβάνα Στόκιτς στο Βέλικο Γκράντιστε στην ανατολική Σερβία στις 24 Ιανουαρίου 1887, ο πατέρας της, Μπόγκοσαβ, αρτοποιός που έγινε αστυνομικός, πέθανε, όταν η Ζιβάνα ήταν ακόμη βρέφος. Στη συνέχεια, η μητέρα της, Ζούλκα, ξαναπαντρεύτηκε με τον χήρο ιερέα Αλεξάνταρ "Σάντα" Νικολάγεβιτς και μετακόμισε στο χωριό Ράμπροβο (σημερινός δήμος Κούτσεβο). Ως αποτέλεσμα, το Ράμπροβο είχε αναφερθεί ως η γενέτειρα της Ζάνκα Στόκιτς για δεκαετίες κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, μέχρι που τα δεδομένα που ανακαλύφθηκαν κατά τη δεκαετία του '90 έδειξαν το αντίθετο. Η νεαρή δεν τα πήγαινε καλά με τον πατριό της και αποφάσισε σε ηλικία 14 ετών να το σκάσει από το σπίτι της και να πάει στο Ζάγετσαρ, όπου παντρεύτηκε έναν ντόπιο ράφτη. Η συζυγική ένωση δεν ήταν ευτυχισμένη και μέσα σε ένα χρόνο, το 1902, η έφηβη Ζάνκα έφυγε και από τον σύζυγό της. Αυτή τη φορά εντάχθηκε σε έναν περιοδεύοντα θίασο.

 Σταδιοδρομία 

 Πρώιμα έργα 
Ο πρώτος μέντορας της Στόκιτς ήταν ο Λιούμπομιρ "Τσβργκα" Ράιτσιτς, επικεφαλής του μπουλουκιού ηθοποιών, με τους οποίους το έσκασε από τον σύζυγό της. Αρχικά, έκανε θελήματα ως πλύστρα για τον θίασο. Στον πρώτο της ρόλο ως Τερέζα στο Bračne noći το 1902, έκανε τοπική αίσθηση. Ο θίασος του Τσβργκα σύντομα έσπασε και η Ζάνκα βρέθηκε με αρκετούς πρώην συναδέλφους της σε περιοδεία στη Βοϊβοντίνα, τη Βοσνία και την Κροατία, συνοριακές περιοχές της γειτονικής Αυστροουγγαρίας, όπου ομιλούνται τα σερβικά.

Στη συνέχεια έπαιξε στους θιάσους των Μίκα Μπάκιτς, Ντιμίτριε Νέσιτς και Μιχάιλο "Έρα" Ράτκοβιτς. Το 1907, στο Βάραζντιν πήρε τον πρώτο της δραματικό ρόλο, την χήρα στο έργο Nada. Την ίδια χρονιά έγινε μέλος του Θεάτρου του Οσίγιεκ, όπου την εντόπισε ο θεατρολόγος Μπράνκο Γκαβέλα. Σε μια φιλοξενούμενη περιοδεία στο Βελιγράδι το 1911, η 23χρονη Στόκιτς έκανε εντύπωση στον Μίλαν Γκρολ, κριτικό λογοτεχνίας και επικεφαλής του Εθνικού Θεάτρου στο Βελιγράδι, ο οποίος της πρότεινε δουλειά.

 Εθνικό Θέατρο 
Αρχικά ήταν προσωρινή, αλλά σύντομα έγινε πλήρες μέλος του θιάσου, εμφανιζόμενη σε πάνω από 100 πρωταγωνιστικούς και δεύτερους ρόλους κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας της. Ο Γκαβέλα τη σκηνοθέτησε προσωπικά στους Γάμους του Φίγκαρο του Μπωμαρσαί (ως Σουζάν), στο Συρανό ντε Μπερζεράκ του Έντμόν Ροστάν και στο Rodoljupci του Γιόβαν Στέρια Πόποβιτς. Άλλοι ρόλοι περιλαμβάνουν:  Ντορίν (Ταρτούφος του Μολιέρου), Κυρία Σαν-Ζεν (του Βικτοριέν Σαρντού), Κατιούσα (Ανάσταση του Λέοντος Τολστόι), Κα. Γουόρεν (Το επάγγελμα της κυρίας Γουόρεν του Τζορτζ Μπέρναρντ Σω) και σημείωσε ιδιαίτερη επιτυχία ως Τουανέτ. Στο εθνικό ρεπερτόριο διακρίθηκε στους ρόλους της Φέμα (Pokondirena tikva, του Γιόβαν Στέρια Πόποβιτς), Σουλτάνια/Πέλα (Zla žena, επίσης του Στέρια), Νέρα (Η Απάτη, του Μίλοβαν Γκλίσιτς), Εμίνα (Zulumćar, Σβέτοζαρ Κόροβιτς) και Τζέλα (U zatišju, του Ούρος Ντοϊτσίνοβιτς).

Η ευρύτερη δημοτικότητα της Ζάνκα, ωστόσο, βασίστηκε στους ρόλους της στα έργα ενός από τους μεγαλύτερους Σέρβους θεατρικούς συγγραφείς, του Μπράνισλαβ Νούσιτς. Ο ρόλος της ως Ζίβκα στη Σύζυγο του Υπουργού, ο οποίος γράφτηκε από τον Νούσιτς ειδικά για εκείνη και έκανε πρεμιέρα στις 25 Μαΐου 1929, υπό τη διεύθυνση του Βίτομιρ Μπόγκιτς, ήταν το αποκορύφωμα της καριέρας της, που της κέρδισε το προσωνύμιο «Μεγάλη Ζάνκα» και της «μεγαλύτερης Σέρβας ηθοποιού». Μέχρι το 1941, το έργο είχε πάνω από 200 παραστάσεις, με φιλοξενούμενες παραστάσεις σε θέατρα στη Βιέννη, την Πράγα, τη Σόφια, τη Βαρσοβία, την Κρακοβία και το Βίλνιους.

Έκανε μια ταινία, την Grešnica bez greha (Αμαρτωλός χωρίς αμαρτία) το 1927, σε σκηνοθεσία Κώστα Νοβάκοβιτς και συμπρωταγωνιστή τον Βίκτορ Στάρτσιτς.

 Προσωπική ζωή 
Αφού έφυγε από τον πρώτο της σύζυγο το 1902, αυτός τη βρήκε και, με ξυλοδαρμούς και σωματική βία, την πήγε πίσω στο σπίτι του. Αυτή το έσκασε και πάλι. Αυτή τη φορά, μέλη του θιάσου στάθηκαν προς  υπεράσπισή της και παρέμεινε στον θίασο. Ο γνωστός ηθοποιός Αλεξάνταρ Γκαβρίλοβιτς ήταν ιδιαίτερα προστατευτικός μαζί της και σύντομα έγινε ο μεγάλος της έρωτας. Το ειδύλλιό τους αργότερα έληξε, όταν ο Γκαβρίλοβιτς την άφησε για άλλη ηθοποιό. Παντρεύτηκε για δεύτερη φορά το 1908, αλλά ο γάμος της είχε επίσης σύντομο τέλος σε μια οδυνηρή νότα.

Το 1939, ξεκίνησε μια σχέση με έναν υπάλληλο, τον Μορίς Πιάδε, περίπου 20 χρόνια μικρότερό της. Ωστόσο, μετά τη γερμανική κατοχή της Σερβίας το 1941, ως Εβραίος, ο Μορίς απελάθηκε, προφανώς στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Σαϊμίστε και Νταχάου, και χάθηκε, παρά την προτροπή της στον Μπόζινταρ Μπετσάρεβιτς, έναν από τους επικεφαλής της αστυνομίας του Βελιγραδίου, να τον γλιτώσει.

Τελικά, δυστυχισμένη στην ιδιωτική της ζωή, απομονώθηκε στο σπίτι της στη γειτονιά Τοπτσιντέρσκο Μπρντο του Βελιγραδίου ως βαριά διαβητική, ζώντας με τα κατοικίδιά της και μια μακροχρόνια υπηρέτρια και έμπιστη, τη Μάγδα.

 Προσωπικότητα και δημόσια εικόνα 
Αν και επιτυχημένη σε δραματικούς ρόλους, καθώς και σε ξένες σκηνικές παραγωγές, όπου η Στόκιτς διέπρεψε ειδικά σε ρόλους σουμπρέτας, το υψηλότερο καλλιτεχνικό της επίτευγμα σημειώθηκε στην κωμωδία χαρακτήρων με την ακαταμάχητα υποβλητική ερμηνεία της, που περιελάμβανε αυθορμητισμό, φρεσκάδα στην έκφραση, ζωηρή φαντασία, πληθωρικό ταμπεραμέντο και δυναμικό πνεύμα.

Ήταν εξίσου εύθυμη στην ιδιωτική της ζωή και μπορούσε να την δει κανείς έξω να ζει μια μποέμικη ζωή στα καφάνα του Βελιγραδίου, όπου σύχναζε με τους, εξίσου μποέμ, άντρες συνομηλίκους της όπως ο Τσίτσα Ίλια Στανόγεβιτς και ο Μίλαν Γκαβρίλοβιτς. Όταν διοργάνωσε έναν εορτασμό για τα 25 χρόνια της υποκριτικής της στην μποέμ συνοικία Σκαντάρλια του Βελιγραδίου, θαυμαστές από πολύ μακριά εμφανίστηκαν δίνοντάς της δώρα, που περιελάμβαναν μετρητά, σάκους γεμάτους νομίσματα, κουτάβια σε καλάθια με λουλούδια και πολεμικά ομόλογα. Είναι γνωστό ότι, παρόλο που δεν θα έπαιρνε νέο ρόλο για πάνω από ένα χρόνο, δεν παραπονέθηκε ποτέ. 

 Β' Παγκόσμιος Πόλεμος 
Η Στόκιτς πέρασε τα χρόνια του πολέμου σε κατάθλιψη από ασθένεια και δυσκολία απόκτησης ινσουλίνης. Συνέχισε να παίζει, εμφανιζόμενη σε κωμωδίες, υποδυόμενη συχνά μια καρικατούρα, μια μελαγχολική καθημερινή γυναίκα με απλοϊκή καρδιά. Ήταν επίσης ενεργή στο Ραδιόφωνο του Βελιγραδίου, σε εκπομπές που μεταδίδονταν μετά τις ειδήσεις και τις δημόσιες ανακοινώσεις του διοικητή της γερμανικής πόλης. Όλες αυτές οι εκπομπές, λίγο-πολύ, χρηματοδοτούνταν από Γερμανούς για να διατηρήσουν μια φαινομενική κανονικότητα στο κατεχόμενο Βελιγράδι.

 Δίκη του 1945 
Μετά την εκδίωξη των Γερμανών και την απελευθέρωση του Βελιγραδίου από τους Γιουγκοσλάβους Παρτιζάνους και τον Κόκκινο Στρατό στις 20 Οκτωβρίου 1944, οι νέες κομουνιστικές Αρχές άρχισαν αμέσως να οργανώνουν δίκες για συνεργάτες των Γερμανών και η Ζάνκα συνελήφθη. Στις 3 Φεβρουαρίου 1945, σε μια ταπεινωτική επαναστατική δίκη με μια ομάδα ιερόδουλων και στερούμενη δικηγόρου, ακόμη και δημόσιας υπεράσπισης, το Δικαστήριο για τα εγκλήματα και τις παραβιάσεις της εθνικής τιμής την έκρινε ένοχη για συνεργασία με τις δυνάμεις κατοχής. Η τιμωρία της περιελάμβανε οκταετή απώλεια εθνικής τιμής και κοινωφελή εργασία, συγκεκριμένα οδοκαθαρισμό. 

Πιστεύεται ότι λόγω της παρέμβασης της Μίτρα Μίτροβιτς, τότε συζύγου του Μίλοβαν Τζίλας, και μιας σοβαρής διαβητικής κρίσης κατά τη διάρκεια της δίκης, γλίτωσε από χειρότερη μοίρα, καθώς, σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία, 77 από τους συναδέλφους της ηθοποιούς εκτελέστηκαν από τη νέα κυβέρνηση, συμπεριλαμβανομένων δημοφιλών ηθοποιών όπως ο Αλεξάνταρ Τσβέτκοβιτς και ο Γιόβαν Τάνοβιτς.

Το 1947, η Ζάνκα άσκησε έφεση κατά της απόφασης παραδεχόμενη ότι έπαιζε στο θέατρο με τη θέλησή της, επειδή χρειαζόταν χρήματα για ινσουλίνη, αλλά ότι αναγκάστηκε να εμφανιστεί στο ραδιόφωνο από τους Γερμανούς. Έφερε μάρτυρες και μαρτυρίες ότι, κατά τη διάρκεια του πολέμου, προσέφερε καταφύγιο στον Κοτζά Πόποβιτς, υψηλόβαθμο κομουνιστή, μελλοντικό υπουργό Εξωτερικών και αναπληρωτή του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, αλλά και στους Εβραίους Σαμουήλ Πιάδε και την οικογένεια Φλόρε. Παρακάλεσε το κράτος να της επιτρέψει να εμφανιστεί ξανά, ώστε να μην χρειάζεται να ζει από φιλανθρωπία. Ο υπουργός Δικαιοσύνης της Σερβίας Ντούσαν Μπράτιτς πρότεινε τη μείωση της ποινής της λέγοντας ότι «η κατηγορούμενη είναι αβλαβής για την κοινωνία εδώ και χρόνια».

 Θάνατος 
δεξιά|μικρογραφία|320x320εσ
Το καλοκαίρι του 1947, πριν από οποιαδήποτε επίσημη απόφαση για την ποινή της, την επισκέφτηκε ο Μιλιβόγιε Ζιβάνοβιτς, ένας από τους μεγαλύτερους Σέρβους ηθοποιούς, ο οποίος της είπε ότι «όλα συγχωρούνται». Ο σκηνοθέτης Μπόγιαν Στούπιτσα, υπεύθυνος για τη δημιουργία του γιουγκοσλαβικού δραματικού θεάτρου και την ανάδειξή του σε πρόδρομο του σύγχρονου θεάτρου στη Γιουγκοσλαβία, ήταν ανένδοτος στο να πάρει την Ζάνκα στον θίασό του. Αφού έλαβε άδεια από το Αγκιτπρόπ της Κεντρικής Επιτροπής και από τον Ράντοβαν Ζόγκοβιτς, επικεφαλής προπαγανδιστή του Κομουνιστικού Κόμματος, ο Στούπιτσα την επισκέφτηκε προσωπικά για να της πει ότι μπορεί να αρχίσει ξανά να παίζει. Τραγικά, τρεις μέρες μετά την επίσκεψή του και ένα βράδυ πριν εμφανιστεί η Ζάνκα στην πρώτη της πρόβα, πέθανε.

Την ημέρα που επρόκειτο να ενταφιαστεί, χιλιάδες άνθρωποι συνόδευσαν το φέρετρό της, γονατιστοί κατά μήκος του δρόμου, όπου το φέρετρό της πέρασε στο νεκροταφείο. Η κηδεία της μετατράπηκε σε σιωπηλή διαμαρτυρία ενάντια στη νεοσύστατη κομουνιστική κυβέρνηση, όπως και μερικές από τις μεταγενέστερες κηδείες των προπολεμικών δημοσίων προσωπικοτήτων, που έπεσαν σε δυσμένεια κατά τη διάρκεια του κομουνισμού. Ζήτησε να τραγουδήσουν δύο τραγούδια στην κηδεία της, το Oj, Srbijo ("Ω, Σερβία") και το Oj, Moravo ("Ω, Μοράβα"). Οι Αρχές επέτρεψαν μόνο το τελευταίο.

 Αποκατάσταση φήμης 
Η ΜΚΟ Ένωση για την Προστασία της Ιδιωτικής Ιδιοκτησίας και των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ξεκίνησε τη διαδικασία αποκατάστασης της φήμης της τον Οκτώβριο του 2006, ενώ σύντομα εντάχθηκε στην προσπάθεια και το Εθνικό Θέατρο στο Βελιγράδι. Στις 3 Μαρτίου 2009, το Επαρχιακό Δικαστήριο του Βελιγραδίου την αποκατέστησε επίσημα. Στην απόφασή του, το δικαστήριο έκρινε ότι δεν ήταν πολιτικά ενεργή κατά τη διάρκεια του πολέμου και ότι η καταδίκη της βασίστηκε σε πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους και όχι σε δικαστικούς. Το δικαστήριο διαπίστωσε επίσης ότι, κατά τη διάρκεια της δίκης, της στερήθηκαν ορισμένα βασικά δικαιώματα, όπως δικηγόρος ή συνήγορος υπεράσπισης.

 Βραβείο Ζάνκα Στόκιτς 
Το 2001, στον εορτασμό των 60 χρόνων της υποκριτικής της, η Μίρα Στούπιτσα, χήρα του Μπόγιαν Στούπιτσα και η ίδια μια από τις μεγαλύτερες Σέρβες ηθοποιούς, κάλεσε δημόσια στη σκηνή να καθιερωθεί το βραβείο Βέλικα Ζάνκα (Μεγάλη Ζάνκα) προς τιμήν της Ζάνκα Στόκιτς. Το 2002 ανακοινώθηκε ότι το νέο βραβείο θα καθιερωνόταν από τον επόμενο χρόνο. Το βραβείο απονέμεται κάθε χρόνο έκτοτε και η Μίρα Στούπιτσα ήταν η ισόβια πρόεδρος της κριτικής επιτροπής έως τον θάνατό της το 2016.

 Στη λαϊκή κουλτούρα 
Το 1991 η Ραδιοτηλεόραση του Βελιγραδίου γύρισε την τηλεοπτική ταινία Smrt gospođe ministarke ( Θάνατος της συζύγου του υπουργού). Σε σκηνοθεσία Σάβα Μρμακ και σενάριο Ντούσαν Σάβκοβιτς, ακολουθεί τη ζωή της Ζάνκα από τη δίκη μέχρι τον θάνατό της. Τροφοδοτημένη από την εκπληκτική ερμηνεία της Σβετλάνα Μποΐκοβιτς ως Ζάνκα, η ταινία κέρδισε μεγάλη δημοτικότητα και ψηφίστηκε ως η καλύτερη τηλεοπτική δραματική ταινία στη δημοσκόπηση, που διεξήχθη για την 50ή επέτειο της τηλεόρασης.

Ήταν επίσης έμπνευση για τη βιογραφία "Ζάνκα Στόκιτς" του Πέταρ Βολκ (1986) και για το "Ζάνκα" του Μιόντραγκ Ίλιτς (2006).

Στο Ράμπροβο, το οποίο θεωρείται εσφαλμένα ως γενέτειρά της, αλλά παραμένει αναπόσπαστο μέρος της βιογραφίας της, πραγματοποιείται ένα ετήσιο θεατρικό φεστιβάλ προς τιμήν της και στην 50ή επέτειο του θανάτου της στήθηκε μνημείο στο χωριό.

Στις αρχές της δεκαετίας του '90, ένας δρόμος στη γειτονιά Σένιακ του Βελιγραδίου πήρε το όνομά της.

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Σέρβοι ηθοποιοί