Φυγή χωρίς τέλος

Φυγή χωρίς τέλος (γερμανικά: Die Flucht ohne Ende) είναι μυθιστόρημα του Γιόζεφ Ροτ, που γράφτηκε το 1927 και εκδόθηκε την ίδια χρονιά στο Μόναχο. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, περιλαμβάνει μερικά αυτοβιογραφικά στοιχεία. 

Ένας ανθυπολοχαγός του αυστριακού στρατού, μετά τη ρωσική αιχμαλωσία του κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην επιστροφή του από το Ιρκούτσκ στη Βιέννη εμπλέκεται στον Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο και το ταξίδι του στην πατρίδα αποδεικνύεται πιο δύσκολο και μεγαλύτερο από το αναμενόμενο. Όταν κάποτε καταφέρνει να επιστρέψει στην Ευρώπη, ο αξιωματικός δεν ξέρει τι να κάνει, αποξενωμένος τόσο από τη μεταπολεμική κοινωνία στη Βιέννη και στο Παρίσι όσο και από τη ζωή του στη Ρωσία.

Το έργο αποτυπώνει τις κοινωνικές και πολιτικές αβεβαιότητες στη μεταπολεμική Ευρώπη και εξερευνά ευρύτερα θέματα όπως ο ξεριζωμός, η απώλεια ταυτότητας και πατρίδας, οι αλλαγές των συνθηκών διαβίωσης, η ανεπανόρθωτη απώλεια του παρελθόντος, που επηρέασαν πολλούς ανθρώπους στη μεταπολεμική περίοδο.  

 Χρόνος, τόπος και αφηγητής 
Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται την περίοδο μεταξύ Αυγούστου 1916 και 27 Αυγούστου 1926. Ξεκινά στην πόλη Ιρκούτσκ και τελειώνει στο Παρίσι. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του ο πρωταγωνιστής ζει στην Ουκρανία, το Μπακού, τη Βιέννη, μια απροσδιόριστη γερμανική πανεπιστημιακή πόλη στον Ρήνο και το Βερολίνο. Στο κείμενο υπάρχουν δύο πρωτοπρόσωποι αφηγητές: ο Γιόζεφ Ροτ και ο φίλος, σύντροφος και ομοϊδεάτης του Φραντς Τούντα.

 Υπόθεση 
Ο Φραντς Τούντα, γεννημένος το 1894 στη Βιέννη, υπολοχαγός του Αυτοκρατορικού Αυστροουγγρικού Στρατού στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο, τον Αύγουστο του 1916 συνελήφθη αιχμάλωτος πολέμου από τους Ρώσους. Κατάφερε να δραπετεύσει με τη βοήθεια του Πολωνού κυνηγού Μπαράνοβιτς και κατέφυγε στην απομακρυσμένη αγροικία του στη Σιβηρία. Την άνοιξη του 1919 ο υπολοχαγός μαθαίνει για το τέλος του πολέμου και αποφασίζει να πάει στη Βιέννη για να συναντήσει την αρραβωνιαστικιά του, δεσποινίδα Ιρένε Χάρτμαν. Κατά τη διάρκεια του μεγάλου ταξιδιού του στη Ρωσία, εν μέσω του Ρωσικού επαναστατικού εμφυλίου πολέμου, εμπλέκεται στις συγκρούσεις, αρχικά συλλαμβάνεται από στρατιώτες του Λευκού Στρατού και αργότερα καταλήγει στον Κόκκινο Στρατό. Ο Τούντα ερωτεύεται τη Ρωσίδα επαναστάτρια Νατάσα Αλεξάντροβνα, την υποστηρίζει στον αγώνα, γίνεται και ο ίδιος επαναστάτης και γράφει παθιασμένες ομιλίες υπέρ του κομμουνισμού.

Αργότερα, στη Μόσχα, ο Τούντα πρέπει να διαχειριστεί τη μεταπολεμική ζωή. Του ζητούν να γίνει μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, αλλά φεύγει στη Γεωργία όπου ερωτεύεται την Άλια και παντρεύονται στο Μπακού. Ο Τούντα υποδέχεται μια γαλλική αντιπροσωπεία από το Παρίσι, τους ξεναγεί και έχει μια σύντομη σχέση με την κυρία Ζ., μέλος της αποστολής. Όταν τον αποχαιρετάει, η κυρία του δίνει τη διεύθυνσή της στο Παρίσι. Ο Τούντα αποφασίζει να φύγει. Αφήνει τη γυναίκα του, παίρνει αυστριακό διαβατήριο και επιστρέφει στη Βιέννη όπου ζει με ένα πενιχρό επίδομα ανεργίας. Στην αυστριακή πρωτεύουσα συναντά παλιούς γνωστούς του και μαθαίνει ότι η Ιρένε ζει στο Παρίσι, παντρεμένη και με παιδί. Στο δρόμο του για το Παρίσι, καταφέρνει να εντοπίσει τον αδερφό του Γκέοργκ, ευκατάστατο  διευθυντή ορχήστρας σε μια αδιευκρίνιστη πόλη στη Ρηνανία. Τον επισκέπτεται, ζει μαζί του για ένα μικρό χρονικό διάστημα κατά το οποίο έχει την ευκαιρία να γνωρίσει τη νέα μεταπολεμική γερμανική κοινωνία, αλλά αισθάνεται ότι δεν έχουν πια τίποτε κοινό και συνεχίζει το ταξίδι του. Του λείπει το σπίτι του στη Σιβηρία, η γυναίκα του στο Μπακού, όπως και η Ιρένε.

Κατά τη διάρκεια μιας σύντομης παραμονής του στο Βερολίνο, δημοσιεύει ένα βιβλίο για τις φανταστικές εμπειρίες του στη Σιβηρία και στέλνει κάποια χρήματα στη γυναίκα του στο Μπακού. Στο Παρίσι συναντά για λίγο την κυρία Ζ. Κάποτε ο Τούντα και η Ιρένε συναντιούνται τυχαία στο δρόμο, όμως δεν αναγνωρίζονται. Ο Μπαράνοβιτς του γράφει από τη Σιβηρία: η Άλια μόλις έφτασε από το Μπακού. Και οι δύο τον περιμένουν να επιστρέψει στο Ιρκούτσκ. Το μυθιστόρημα τελειώνει με τον υπολοχαγό αναποφάσιστο για το αν θα επιστρέψει στην Άλια ή θα συνεχίσει την άσκοπη ύπαρξή του στην Ευρώπη «χωρίς επάγγελμα, αγάπη, επιθυμία, ελπίδα, φιλοδοξία, ούτε καν εγωισμό». 

 Απόσπασμα 
«Ουσιαστικά πάμφτωχος, με μια επιταγή που δεν αρκεί για να πληρώσει το ενοίκιο, ο όμορφος υπολοχαγός Τούντα βρίσκεται στο Παρίσι, σε μια κατάσταση απογοήτευσης και διαύγειας: ήταν 27 Αυγούστου 1926, στις τέσσερις το απόγευμα. Τα μαγαζιά ήταν γεμάτα, οι γυναίκες συνωστίζονταν στα καταστήματα, τα μοντέλα στριφογύριζαν στους οίκους μόδας, οι αργόσχολοι κουβέντιαζαν στα ζαχαροπλαστεία, τα γρανάζια δούλευαν στα εργοστάσια, οι ζητιάνοι περίμεναν τον κόσμο στις όχθες του Σηκουάνα, ερωτευμένα ζευγάρια φιλιούνταν στο δάσος της Βουλώνης, τα παιδιά έπαιζαν στους κήπους. Εκείνη την ώρα ο φίλος μου ο Φραντς Τούντα, 32 ετών, υγιής και ζωηρός, ένας νέος, δυνατός, πολυτάλαντος άντρας, βρισκόταν στην πλατεία μπροστά από τη Μαντλέν, στην καρδιά της πρωτεύουσας του κόσμου και δεν ήξερε τι να κάνει. Δεν είχε επάγγελμα, αγάπη, επιθυμία, ελπίδα, φιλοδοξία, ούτε καν εγωισμό. Κανείς στον κόσμο δεν ήταν τόσο περιττός όσο αυτός».

 Διασκευή 

 1985: το μυθιστόρημα διασκευάστηκε σε ομώνυμη τηλεοπτική ταινία παραγωγής Αυστρίας/Γερμανίας σε σκηνοθεσία Μίκαελ Κέλμαν. 

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Φυγή χωρίς τέλος, μτφ. Σωτήρης Χαλικιάς, εκδ. Οδυσσέας, 1993
 Φυγή χωρίς τέλος, μτφ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Άγρα, 2024 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Μυθιστορήματα του Γιόζεφ Ροτ
Κατηγορία:Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες