Γκενίζα του Καΐρου

Η Γκενίζα του Καΐρου, που εναλλακτικά γράφεται ως Γενίζα(χ) του Καΐρου, είναι μια συλλογή από περίπου 400.000  θραύσματα εβραϊκών χειρογράφων και διοικητικά έγγραφα των Φατιμιδών, που φυλάσσονταν στην γκενίζα ή αποθήκη της Συναγωγής Μπεν Έζρα στο Φουστάτ ή στο Παλαιό Κάιρο της Αιγύπτου. Αυτά τα χειρόγραφα καλύπτουν ολόκληρη την περίοδο της εβραϊκής ιστορίας της Μέσης Ανατολής, της Βόρειας Αφρικής και της Ανδαλουσίας μεταξύ του 6ου  και του 19ου  αιώνα Κ.Ε. και αποτελούν τη μεγαλύτερη και πιο ποικιλόμορφη συλλογή μεσαιωνικών χειρογράφων στον κόσμο.

Τα κείμενα της Γκενίζας είναι γραμμένα σε διάφορες γλώσσες, ιδιαίτερα στα εβραϊκά, τα αραβικά και τα αραμαϊκά, κυρίως σε περγαμηνή και χαρτί, αλλά και σε πάπυρο και ύφασμα. Εκτός από το ότι περιέχουν εβραϊκά θρησκευτικά κείμενα όπως Βιβλικά, Ταλμουδικά και αργότερα ραβινικά έργα (μερικά στα αρχικά χέρια των συγγραφέων), η Γκενίζα δίνει μια λεπτομερή εικόνα της οικονομικής και πολιτιστικής ζωής της περιοχής της Μεσογείου, ιδιαίτερα κατά τον 10ο έως τον 13ο αιώνα.  

Χειρόγραφα από την Γκενίζα του Καΐρου είναι τώρα διασκορπισμένα σε έναν αριθμό βιβλιοθηκών, συμπεριλαμβανομένης της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ,  του Εβραϊκού Θεολογικού Σεμιναρίου της Αμερικής, της Βιβλιοθήκης Τζον Ράιλαντς, της Βιβλιοθήκης Μπόντλιαν, της Βιβλιοθήκης Κατζ του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια, της Εθνικής Βρετανικής Βιβλιοθήκης, της Ουγγρικής Ακαδημίας Επιστημών, της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ρωσίας, της Παγκόσμιας Ισραηλιτικής Συμμαχίας, της βιβλιοθήκης Γιουνές και Σοράγια Ναζαριάν στο Πανεπιστήμιο της Χάιφα και πολλές ιδιωτικές συλλογές σε όλο τον κόσμο. Τα περισσότερα θραύσματα προέρχονται από τον θάλαμο γκενίζα της Συναγωγής Μπεν Έζρα, αλλά επιπλέον θραύσματα βρέθηκαν σε ανασκαφές κοντά στη συναγωγή και στο νεκροταφείο Μπασατίν ανατολικά του Παλαιού Καΐρου.    Οι σύγχρονες συλλογές χειρογράφων της Γκενίζας του Καΐρου περιλαμβάνουν μερικά παλιά έγγραφα, που αγόρασαν συλλέκτες στην Αίγυπτο στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.Goitein, Shelomo Dov. A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza. 6 τόμοι. Berkeley: University of California Press, 1967–1993. .

 Ανακάλυψη και παρούσες τοποθεσίες 
μικρογραφία| Ο Σολομόν Σέχτερ εργάζεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, μελετώντας τα θραύσματα της Γκενίζας του Καΐρου, περ. 1898
Ο πρώτος Ευρωπαίος που επεσήμανε τη συλλογή ήταν μάλλον ο Σίμον βαν Γκέλντερεν (πρόγονος του Χάινριχ Χάινε), ο οποίος επισκέφτηκε τη συναγωγή Μπεν Έζρα και ανέφερε για την Γκενίζα του Καΐρου το 1752 ή το 1753 . Το 1864, ο ταξιδιώτης και λόγιος Γιακόμπ Σαφίρ επισκέφτηκε τη συναγωγή και εξερεύνησε τη Γκενίζα για δύο ημέρες. Ενώ δεν προσδιόρισε κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο σημασίας, υποστήριξε ότι ενδεχομένως να υπάρχουν πολύτιμα αντικείμεναGhosh (1992), σελ. 83..  Το 1896, οι Σκωτσέζες λόγιες δίδυμες Άγκνες Λιούις και Μάργκαρετ Γκίμπσον  επέστρεψαν από την Αίγυπτο με θραύσματα από την Γκενίζα, που θεωρούσαν ότι είχαν ενδιαφέρον, και τα έδειξαν στον Σολομόν Σέχτερ, «τον ακατάσχετα περίεργο ραβίνο φίλο τους» στο Κέιμπριτζ.    Ο Σέχτερ, έχοντας ήδη επίγνωση της Γκενίζας, αλλά όχι της σημασίας της, αναγνώρισε αμέσως τη σημασία του υλικού. Με την οικονομική βοήθεια του συναδέλφου και φίλου του στο Κέιμπριτζ, Τσαρλς Τέιλορ, ο Σέχτερ έκανε μια αποστολή στην Αίγυπτο, όπου, με τη βοήθεια του Αρχιραβίνου, τακτοποίησε και αφαίρεσε το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου του θαλάμου της ΓκενίζαςGhosh (1992), σσ. 88 κ.εξ.. Η Άγκνες και η Μάργκαρετ τον βρήκαν εκεί καθ' οδόν για το Σινά (η τέταρτη επίσκεψή τους σε πέντε χρόνια) και τους έδειξε την αίθουσα, που η Άγκνες ανέφερε ως "απλά απερίγραπτη". Soskice (2009) σσ. 230, 232

Τα θραύσματα της Γκενίζας έχουν τώρα αρχειοθετηθεί σε διάφορες βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο. Η συλλογή Τέιλορ-Σέχτερ στο Κέιμπριτζ είναι η μεγαλύτερη, μακράν, μεμονωμένη συλλογή, με σχεδόν 193.000 θραύσματα (137.000 σήματα ραφιών). Υπάρχουν άλλα 43.000 θραύσματα στη Βιβλιοθήκη του Εβραϊκού Θεολογικού Σεμιναρίου.  Η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Τζον Ράιλαντς στο Μάντσεστερ διαθέτει μια συλλογή με περισσότερα από 11.000 θραύσματα, τα οποία επί του παρόντος ψηφιοποιούνται και ανεβαίνουν σε ένα διαδικτυακό αρχείο.  Η βιβλιοθήκη Μπόντλιαν στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης διαθέτει μια συλλογή από 25.000 αρχεία της Γκενίζας. 

Το Κολέγιο του Γουέστμινστερ στο Κέιμπριτζ είχε 1.700 θραύσματα, τα οποία κατατέθηκαν από Λιούις και Γκίμπσον το 1896. Το 2013, οι δύο βιβλιοθήκες του Όξμπριτζ, η Βιβλιοθήκη Μπόντλιαν στην Οξφόρδη και η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, ενώθηκαν για να συγκεντρώσουν χρήματα για να αγοράσουν τη συλλογή του Γουέστμινστερ (πλέον μετονομάστηκε σε συλλογή Λιούις-Γκίμπσον), αφού τέθηκε προς πώληση για 1,2 εκατομμύρια λίρες Αγγλίας. Είναι η πρώτη φορά που οι δύο βιβλιοθήκες συνεργάζονται για μια τέτοια προσπάθεια συγκέντρωσης κεφαλαίων.  

 Περιεχόμενα και σημασία 
μικρογραφία| Θραύσμα αγκαντά από το Γενίζα του Καΐρου
Πολλά από τα θραύσματα που βρέθηκαν στην Γκενίζα του Καΐρου μπορεί να χρονολογούνται στους πρώτους αιώνες της δεύτερης χιλιετίας Κ.Ε. και υπάρχει αρκετός αριθμός προγενέστερων αντικειμένων, καθώς και ένας αριθμός τεμαχίων του 19ου αιώνα. Τα χειρόγραφα στη Γκενίζα περιλαμβάνουν ιερό και θρησκευτικό υλικό, καθώς και πολλά κοσμικά γραπτά. Τα υλικά της Γκενίζας περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα περιεχομένου. Μεταξύ των λογοτεχνικών αποσπασμάτων, οι πιο δημοφιλείς κατηγορίες είναι τα λειτουργικά κείμενα, τα Βιβλικά και συναφή κείμενα και η ραβινική λογοτεχνία. Υπάρχουν επίσης υλικά με φιλοσοφικές, επιστημονικές, μυστικιστικές και γλωσσικές γραφές. Μεταξύ των μη λογοτεχνικών στοιχείων υπάρχουν νομικά έγγραφα και ιδιωτικές επιστολές. Επίσης βρέθηκαν σχολικές ασκήσεις και λογιστικά βιβλία εμπόρων, καθώς και κοινοτικά αρχεία διαφόρων ειδών. 

Η συνήθης πρακτική των γκενιζότ (πληθυντικός του όρου "γκενίζα") ήταν η περιοδική αφαίρεση του περιεχομένου και η ταφή τους σε ένα νεκροταφείο. Πολλά από αυτά τα έγγραφα γράφτηκαν στην αραμαϊκή γλώσσα χρησιμοποιώντας το εβραϊκό αλφάβητο. Καθώς οι Εβραίοι θεωρούσαν τα εβραϊκά ως τη γλώσσα του Θεού και την εβραϊκή γραφή ως την κυριολεκτική γραφή του Θεού, τα κείμενα δεν μπορούσαν να καταστραφούν ακόμη και πολύ καιρό αφότου είχαν εξυπηρετήσει τον σκοπό τους. 

Οι Εβραίοι, που έγραψαν το υλικό στην Γκενίζα, ήταν εξοικειωμένοι με τον πολιτισμό και τη γλώσσα της σύγχρονης κοινωνίας τους. Τα έγγραφα είναι ανεκτίμητα ως στοιχεία για το πώς ομιλούνταν και κατανοούνταν τα αραβικά της καθομιλουμένης αυτής της περιόδου. Αποδεικνύουν επίσης ότι οι Εβραίοι δημιουργοί των εγγράφων ήταν μέρος της σύγχρονης κοινωνίας τους: ασκούσαν τα ίδια επαγγέλματα με τους μουσουλμάνους και χριστιανούς γείτονές τους, συμπεριλαμβανομένης της γεωργίας, αγόραζαν, πουλούσαν και νοίκιαζαν ακίνητα.
μικρογραφία| Επιστολή υπογεγραμμένη από τον Αβραάμ, τον γιο του Μαϊμωνίδη
Η σημασία αυτών των υλικών για την αναδόμηση της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας για την περίοδο μεταξύ 950 και 1250 δεν μπορεί να υπερτονιστεί. Ο Ιουδαίος μελετητής Σελόμο Ντοβ Γκοϊτέιν δημιούργησε ένα ευρετήριο για αυτή τη χρονική περίοδο, που καλύπτει περίπου 35.000 άτομα. Περιελάμβανε περίπου 350 «επιφανείς ανθρώπους», ανάμεσά τους τον Μαϊμωνίδη και τον γιο του, Αβραάμ, 200 «πιο γνωστές οικογένειες» και αναφορές για 450 επαγγέλματα και 450 αγαθά. Αναγνώρισε υλικό από την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη, τον Λίβανο, τη Συρία (αλλά όχι τη Δαμασκό ή το Χαλέπι), την Τυνησία, τη Σικελία, ακόμη και εμπόριο με την Ινδία. Οι πόλεις που αναφέρονται ποικίλουν: από τη Σαμαρκάνδη στην Κεντρική Ασία έως τη Σεβίλλη και τη Σιτζιλμάσα του Μαρόκου στα δυτικά, από το Άντεν βόρεια προς την Κωνσταντινούπολη. Η Ευρώπη δεν αντιπροσωπεύεται μόνο από τις μεσογειακές πόλεις-λιμάνια της Ναρμπόν, της Μασσαλίας, της Γένοβας και της Βενετίας, αλλά ακόμη και το Κίεβο και η Ρουέν αναφέρονται περιστασιακά. Goitein. A Mediterranean Society, 1ος τόμος, σελ. 23.

Ειδικότερα, οι διάφορες καταγραφές πληρωμών σε εργάτες για συντήρηση κτιρίου και άλλα παρόμοια αποτελούν τη μεγαλύτερη συλλογή καταγραφών με μεροκάματα στον ισλαμικό κόσμο για την πρώιμη μεσαιωνική περίοδο, παρά τις δυσκολίες στην ερμηνεία των νομισματικών μονάδων που αναφέρονται και άλλων πτυχών των δεδομένων.  Έχουν πάντα αναφερθεί σε συζητήσεις για τη μεσαιωνική ισλαμική οικονομία από τη δεκαετία του '30, όταν αυτή η πτυχή της συλλογής ερευνήθηκε, κυρίως από Γάλλους μελετητές. 
αριστερά|μικρογραφία| Η Συναγωγή Μπεν Έζρα
Πολλά από τα αντικείμενα στην Γκενίζα του Καΐρου δεν είναι πλήρες χειρόγραφο, αλλά ένα θραύσμα ενός ή δύο φύλλων, πολλά από τα οποία είναι κατεστραμμένα τα ίδια. Ομοίως, οι σελίδες ενός μόνο χειρογράφου συχνά χωρίζονταν. Δεν είναι ασυνήθιστο να βρίσκουμε τις σελίδες ενός χειρογράφου να βρίσκονται σε τρεις ή τέσσερις διαφορετικές σύγχρονες βιβλιοθήκες. Από την άλλη πλευρά, τα μη λογοτεχνικά γραπτά συχνά έχασαν την αξία τους με το πέρασμα του χρόνου και έμεναν στην Γκενίζα, ενώ ήταν ακόμη λίγο πολύ άθικτα. 

Το υλικό περιλαμβάνει έναν τεράστιο αριθμό κειμένων, συμπεριλαμβανομένων πολλών τμημάτων εβραϊκών θρησκευτικών γραπτών και ακόμη και αποσπασμάτων από το Κοράνι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους βιβλικούς μελετητές είναι αρκετά ημιτελή χειρόγραφα της αρχικής εβραϊκής έκδοσης της Σπφίας Σειράχ  . Ο Σέχτερ βρήκε επίσης δύο θραύσματα του Εγγράφου της Δαμασκού, άλλα θραύσματα του οποίου βρέθηκαν αργότερα μεταξύ των Χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας στο Κουμράν.

Το μη λογοτεχνικό υλικό, που περιλαμβάνει δικαστικά έγγραφα, νομικά κείμενα και την αλληλογραφία της τοπικής εβραϊκής κοινότητας (όπως η Επιστολή των Καραϊτών πρεσβυτέρων της Ασκαλώνας), είναι κάπως μικρότερο, αλλά ακόμα εντυπωσιακό: υπολογίστηκε το μέγεθός τους σε «περίπου 10.000 αντικείμενα, εκ των οποίων τα 7.000 θεωρούνται ως αυτοτελή έγγραφα αρκετά εκτενή, ώστε να θεωρηθούν έγγραφα ιστορικής αξίας. Μόνο τα μισά εξ αυτών διατηρούνται πλήρως».Goitein. A Mediterranean Society, 1ος τόμος, σελ. 13

Ο αριθμός των εγγράφων που προστέθηκαν στην Γκενίζα άλλαξε με τα χρόνια. Για παράδειγμα, ο αριθμός των εγγράφων που προστέθηκαν ήταν λιγότερα μεταξύ 1.266 και 1.500 περίπου, όταν το μεγαλύτερο μέρος της εβραϊκής κοινότητας είχε μετακομίσει βόρεια στην πόλη του Καΐρου και σημείωσε αύξηση γύρω στα 1500, όταν η τοπική κοινότητα αυξήθηκε από πρόσφυγες από την Ισπανία. Αυτοί έφεραν στο Κάιρο αρκετά έγγραφα, που έριξαν νέο φως στην ιστορία της Χαζαρίας και της Ρωσίας του Κιέβου: συγκεκριμένα, η Χαζαρική Αλληλογραφία, η Επιστολή Σέχτερ και η Επιστολή του Κιέβου. Η Γκενίζα παρέμεινε σε χρήση, έως ότου την άδειασαν οι Δυτικοί μελετητές ανυπόμονοι για το υλικό της.

Ένας αριθμός άλλων γκενιζότ έχουν προσφέρει μικρότερες ανακαλύψεις στον Παλαιό Κόσμο, κυρίως ιταλικές, όπως αυτή της Περούτζια.  Μια αφγανική Γκενίζα του 11ου αιώνα βρέθηκε το 2011. 

Τα θραύσματα της Γκενίζας του Καΐρου μελετήθηκαν εκτενώς, καταλογοποιήθηκαν και μεταφράστηκαν. Το βιβλίο The Cairo Geniza εκδόθηκε από τις εκδόσεις Blackwell το 1958, με δεύτερη έκδοση το 1959 .

 Λογιστική 
Εβραίοι τραπεζίτες στο Παλαιό Κάιρο χρησιμοποιούσαν ένα σύστημα διπλής καταγραφής λογιστικών βιβλίων, που προϋπήρχε κάθε γνωστής χρήσης ενός τέτοιου εντύπου στην Ιταλία, και του οποίου τα αρχεία σώζονται από τον 11ο αιώνα μ.Χ., το οποίο βρέθηκε εντός Γκενίζας του Καΐρου. "Medieval Traders as International Change Agents: A Comment". Michael Scorgie, The Accounting Historians Journal, 21ος τόμος, No. 1 (Ιούνιος 1994), σσ. 137–143

 Έρευνα 
Οι συλλογές της Γκενίζας του Καΐρου στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια και στη Βιβλιοθήκη του Ιουδαϊκού Θεολογικού Σεμιναρίου είναι το αντικείμενο ενός προγράμματος επιστήμης πολιτών στον ιστότοπο Zooniverse. Οι εθελοντές του έργου επιστρατεύονται για να ταξινομήσουν ψηφιοποιημένα θραύσματα της Γκενίζας του Καΐρου, προκειμένου να διευκολυνθεί η έρευνα για τα θραύσματα. 

Το Friedberg Geniza Project έχει μεγάλη σημασία για την έρευνα, καθώς περιλαμβάνει όλα τα θραύσματα της Γκενίζας και τα βιβλιογραφικά δεδομένα που σχετίζονται με αυτά.

Από το 1986, το Princeton Geniza Lab μελετά και ψηφιοποιεί χειρόγραφα γκενιζας.  Τα έργα τους περιλαμβάνουν το Princeton Geniza Project, μια βάση δεδομένων με περισσότερες από 30.000 εγγραφές και 4.600 μεταγραφές κειμένων. Στις αρχές του 2021, άρχισε να εξερευνά τη μηχανική μάθηση ως μέθοδο μεταγραφής εγγράφων, χρησιμοποιώντας εφαρμογές αναγνώρισης χειρόγραφου κειμένου. 

 Δείτε επίσης 

 Αφγανική Γκενίζα, παρόμοια κρύπτη αρχαίων θρησκευτικών και κοσμικών εγγράφων
 Έγγραφο της Δαμασκού
 Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας
 Πάπυροι του Ερκολάνουμ, παρόμοια κρύπτη αρχαίων θρησκευτικών και κοσμικών εγγράφων
 Χειρόγραφα του Τιμπουκτού
 Ιστορία των Εβραίων στην Αίγυπτο
 Συναγωγές στο Κάιρο

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 The Friedberg Jewish Manuscript Society
 Ιστοσελίδα Πρίνστον Geniza Project
 Taylor-Schechter Genizah Ερευνητική Μονάδα στο Πανεπιστήμιο του Cambridge
 Genizah Fragments Blog της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ
 Penn/Cambridge Genizah Fragment Project
 Ένα παράθυρο στην εβραϊκή μεσαιωνική ζωή
 Cairo Geniza: General Survey and History of Discovery, Encyclopedia of Jews in the Islamic World, by Stefan Reif, 2010, σελ. 7 – 12
 Επεισόδιο Podcast Women of the Cairo Geniza Podcast που αναδεικνύει τη γυναικεία παρουσία στα κείμενα της Geniza

Κατηγορία:Βιβλιοθήκες στην Αίγυπτο
Κατηγορία:Ιστορία των Εβραίων στην Αίγυπτο
Κατηγορία:Ιστορία του Καΐρου
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις