Οι υφαντές

Η πρεμιέρα έγινε ένα χρόνο μετά την έκδοση, καθώς το έργο αρχικά είχε απαγορευτεί από τη λογοκρισία του Βερολίνου λόγω του θέματος. Το έργο απαγορεύτηκε σε πολλές γερμανικές πόλεις και παντού ο συγγραφέας έπρεπε να καταφύγει στα δικαστήρια. Η τελευταία δίκη έγινε το 1901.

Το έργο αποδίδεται στη λογοτεχνική εποχή του νατουραλισμού.

 Ιστορικό πλαίσιο 
Σιλεσία το 1844: Η κλωστοϋφαντουργία, άλλοτε σημαντικός οικονομικός τομέας της περιοχής, βρίσκεται σε κρίση. Οι υφαντουργοί εξακολουθούν να παράγουν υφάσματα στο σπίτι σε χειροκίνητους αργαλειούς, ενώ στην Αγγλία χρησιμοποιούνται ήδη μηχανικοί αργαλειοί, παράγοντας καλύτερα προϊόντα γρηγορότερα και φθηνότερα. Για να επιβιώσουν στον ανταγωνισμό, οι κατασκευαστές προσπαθούν να κρατήσουν τους μισθούς όσο το δυνατόν χαμηλότερους. Οι οικογένειες υφαντών εργάζονται όλο και πιο σκληρά και όμως μετά βίας μπορούν να επιβιώσουν με τα πενιχρά κέρδη τους. Στις αρχές Ιουνίου 1844, η απόγνωση τους οδήγησε τελικά να εξεγερθούν. Ωστόσο, η αυθόρμητη και ανοργάνωτη εξέγερσή τους είχε λίγες πιθανότητες επιτυχίας και καταπνίγηκε αιματηρά από τα πρωσικά στρατεύματα μέσα σε λίγες εβδομάδες. 

 Παρουσίαση 
Ο Χάουπτμαν παρουσιάζει δραματικά σκηνές από τη ζωή των υφαντών, εντυπωσιακές στη φτώχεια τους σε αντίθεση με την πολυτέλεια του σπιτιού του εργοστασιάρχη. Εναντιώνεται σθεναρά στους εργοστασιάρχες που ενεργούν αποκλειστικά σύμφωνα με τα οικονομικά τους συμφέροντα αδιαφορώντας για τους εργάτες, εγείροντας ερωτήματα για την κοινωνική ευθύνη των επιχειρηματιών και παρουσιάζοντας για πρώτη φορά στο γερμανικό θέατρο σκηνές ταξικής σύγκρουσης. 

Μια άλλη καινοτομία του συγγραφέα είναι οι ήρωες. Σε αντίθεση με τα περισσότερα θεατρικά έργα, δεν υπάρχει πραγματικός κεντρικός ήρωας. Για μια ευρεία κάλυψη των γεγονότων και για να αναδημιουργήσει την ατμόσφαιρα των κοινωνικών σχέσεων και να απεικονίσει την πραγματικότητα όσο το δυνατόν ακριβέστερα, ο Χάουπτμαν εισάγει στο έργο περισσότερους από 40 χαρακτήρες που αντιπροσωπεύουν μια μεγάλη ποικιλία τάξεων και επαγγελμάτων, με επίκεντρο ολόκληρη την τάξη των υφαντών που αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους.

Το τραγούδι των υφαντών - που τραγουδήθηκε στην πραγματικότητα κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του 1844 - γίνεται ο ιδεολογικός και συνθετικός πυρήνας του έργου και ακούγεται στα σημεία έντασης. Κάνει τους υφαντές να συνειδητοποιήσουν την κατάστασή τους και τονίζει την ενότητά τους, καλώντας σε αλληλεγγύη στον αγώνα κατά των εκμεταλλευτών. Όλοι συμμετέχουν στην εξέγερση, εκτός από τον ηλικιωμένο Χίλσε, που λόγω της ευσέβειας και της συντηρητικής του στάσης προτιμάει να υπομένει τα δεινά αντί να αντισταθεί. Ο Χίλσε, που συνειδητά απέχει από την εξέγερση, είναι ο μόνος χαρακτήρας που σκοτώνεται στη σκηνή και το μόνο πραγματικά τραγικό πρόσωπο στο έργο.

Ο συγγραφέας βασίζεται στα ιστορικά γεγονότα εκτός από την τελευταία πράξη: τελειώνει με τους στρατιώτες να υποχωρούν και τους εργάτες να κερδίζουν. Ωστόσο, η εξέγερση ουσιαστικά καταπνίγηκε λίγο αργότερα. Το τέλος του έργου, όπως και πολλά άλλα του Χάουπτμαν, είναι αόριστο. Ο συγγραφέας δεν δίνει ξεκάθαρη αποτίμηση των όσων περιγράφονται, κάτι που αφήνει αναγνώστες και κριτικούς στα δικά τους συμπεράσματα.

Οι περισσότεροι χαρακτήρες μιλούν τη Σιλεσιανή διάλεκτο. Οι εκπρόσωποι της ανώτερης τάξης μιλούν γερμανικά.

 Υπόθεση 

 Πρώτη πράξη - Διαμαρτυρίες 
μικρογραφία|250x250εσ|Οι Σιλεσιανοί υφαντές, Karl Hübner, 1844
Οι υφαντές - άντρες, γυναίκες και παιδιά - συνωστίζονται στο σπίτι του εργοστασιάρχη Ντράισιγκερ. Παραδίδουν το ύφασμα που έχουν υφάνει στο σπίτι στους αργαλειούς τους για να εισπράξουν τον μισθό τους. Ο υπάλληλος του Ντράισιγκερ Πφάιφερ ελέγχει τα υφάσματα και μετά καθορίζει πόσα χρήματα θα λάβει ο καθένας. Βρίσκει ελαττώματα σε όλα, επομένως σπάνια πληρώνει πλήρεις μισθούς.

Οι υφαντές φαίνονται ρακένδυτοι και πεινασμένοι. Σε απόγνωση, ζητούν προκαταβολές για να αγοράσουν τρόφιμα, αλλά ο Πφάιφερ δεν συγκινείται, αντίθετα, πιστεύει ότι οι ίδιοι φταίνε που δεν μπορούν να ζήσουν με τον μισθό τους. Αν έκαναν καλή δουλειά, θα είχαν αρκετά χρήματα. Άλλωστε, έχουν πάρα πολλά παιδιά. Και αν κέρδιζαν περισσότερα, απλώς θα τα σπαταλούσαν. Όταν τους λέει ότι στο μέλλον θα έχουν ακόμη μικρότερες αμοιβές, ο νεαρός υφαντής Μπέκερ διαμαρτύρεται δυνατά. Ο Πφάιφερ καλεί τον Ντράισιγκερ, ο οποίος για το θράσος του τον απολύει επιτόπου. Εν τω μεταξύ, πιο πίσω στο δωμάτιο, ένα αγοράκι καταρρέει από την πείνα. Αγνοώντας το παράπονο του παιδιού ότι πεινάει, ο Ντράισιγκερ - ανήσυχος για τη φήμη του αν η υπόθεση φτάσει στον Τύπο - κατηγορεί τους γονείς που χρησιμοποιούν το αδύναμο παιδί για να μεταφέρει τα βαριά τόπια. Ο Ντράισιγκερ παραπονιέται στους υφαντές για το πόσο δύσκολη είναι η ζωή του ως εργοστασιάρχης και πόσο σκληρά πρέπει να παλέψει ενάντια στον ανταγωνισμό. Θεωρεί επίσης άδικο να επικρίνονται οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων για τον πλούτο τους, επειδή τα χρήματα κερδίζονται με κόπο. Με τα παράπονά του εξασφαλίζει τη στήριξη των υφαντών που δεν τολμούν να τον κατακρίνουν. Μερικοί του απευθύνουν τα αιτήματά τους, αλλά παραπέμπονται πίσω στον Πφάιφερ.

 Δεύτερη πράξη - Η δυστυχία των υφαντών 
μικρογραφία|Αφίσα από παράσταση στο Λος Άντζελες (1937)
Η οικογένεια των υφαντών Μπάουμερτ ζει σε ένα φτωχικό δωμάτιο. Η μητέρα και οι δύο κόρες Μπέρτα και Έμμα υφαίνουν. Ο πατέρας πήγε στο εργοστάσιο για να παραδώσει τα υφαντά τους και να εισπράξει τον μισθό. Θα έπρεπε να είχε επιστρέψει μέχρι τώρα και η γυναίκα του ανησυχεί ότι κάτι μπορεί να του έχει συμβεί - ή ότι κάθεται στην ταβέρνα και ξοδεύει τα λιγοστά χρήματα, που η οικογένεια χρειάζεται απεγνωσμένα για να επιβιώσει.

Η Μπέρτα έχει έναν γιο 4 ετών, ο άνδρας της έχει πεθάνει από φυματίωση. Το παιδί κλαίει από την πείνα, αλλά δεν έχει μείνει τίποτε φαγώσιμο στο σπίτι να δώσει στο παιδί, ελπίζουν ότι ο παππούς θα φέρει κάτι. Οι γυναίκες ζητούν από τον ιδιοκτήτη να τους επιτρέψει να ανάψουν το φως για να συνεχίσουν να εργάζονται, αλλά δεν είναι δυνατό γιατί η οικογένεια δεν έχει πληρώσει ενοίκιο εδώ και μήνες και ο ίδιος δεν έχει χρήματα. Η γειτόνισσα κυρία Χάινριχ έρχεται και παραπονιέται ότι δεν έχει να ταΐσει τα παιδιά της. Αλλά οι Μπάουμερτ δεν έχουν τίποτα να της δώσουν. Όταν επιτέλους φτάνει ο πατέρας, έχει φέρει μαζί του μερικά τρόφιμα, ακόμη και κρέας. Ωστόσο, αυτό προέρχεται από ένα μικρό σκυλί που έσφαξε για να φάει η οικογένεια μετά από πολύ καιρό κρέας.

Ο Μόριτς Γιέγκερ μπαίνει στο σπίτι των Μπάουμερτ. Μόλις επέστρεψε από τη θητεία του σαν στρατιωτικός. Είναι καλύτερα από τους υφαντές γιατί δείχνει υγιής, είναι κομψά ντυμένος και μάλιστα έχει φέρει και λίγα χρήματα. Η οικογένεια τον θαυμάζει και του λένε για τις τρομερές συνθήκες στις οποίες ζουν. Μιας και έχει δει λίγο περισσότερο τον κόσμο, τον ρωτούν πώς αξιολογεί την κατάστασή τους: μπορούν να ελπίζουν ότι θα έρθουν καλύτερες μέρες; Ο Γιέγκερ είναι απαισιόδοξος: πιστεύει ότι η κυβέρνηση στο Βερολίνο γνωρίζει τα δεινά των υφαντών αλλά δεν κάνουν τίποτε επειδή οι εργοστασιάρχες έχουν μεγάλη επιρροή. Ο Γιέγκερ διαβάζει ένα τραγούδι που αναδεικνύει ξεκάθαρα την απελπιστική κατάσταση των υφαντών. Όλοι συγκινούνται και θυμώνουν γιατί αναγνωρίζουν τον εαυτό τους. Εξοργίζονται και αποφασίζουν να μην ανεχθούν άλλο την αδικία.

 Τρίτη πράξη - Το τραγούδι των υφαντών 
Στο πανδοχείο κάποιοι τεχνίτες και υφαντές κάθονται μαζί και παραπονιούνται για τη φτώχεια τους. Ένας ξένος ταξιδιώτης δεν τα πιστεύει όλα αυτά, γιατί η κυβέρνηση παρουσιάζει την κατάσταση διαφορετικά. Μετά μπαίνουν κυνηγοί και αρτοποιοί μαζί με άλλους υφαντές που τραγουδούν το τραγούδι των υφαντών.

Ο αστυνομικός Κούτσε μπαίνει στο πανδοχείο και ξαφνικά επικρατεί ησυχία. Σύντομα όμως κάποιοι υφαντές αρχίζουν να τον προκαλούν και ξεσπά λογομαχία μεταξύ τους. Ο αστυνομικός νιώθει άβολα και φεύγει. Προηγουμένως τους λέει ότι πλέον απαγορεύεται να τραγουδούν το τραγούδι των υφαντών. Όποιος δεν συμμορφωθεί θα τιμωρηθεί με φυλάκιση. Η απαγόρευση υποκινεί ακόμη περισσότερο τους παρευρισκόμενους και οι υφαντές, τραγουδώντας, αποφασίζουν να πάνε στον Ντράισιγκερ για να απαιτήσουν υψηλότερους μισθούς.

 Τέταρτη πράξη - Η εξέγερση 
μικρογραφία|250x250εσ|Πορεία των υφαντών, Κέτε Κόλβιτς (1897)
Στο σπίτι του Ντράισιγκερ βρίσκονται επισκέπτες: ο πάστορας Κίτελχαους με τη σύζυγό του και ο δάσκαλος των γιων του Βάινχολντ. Σχεδίαζαν να παίξουν χαρτιά αλλά μπροστά στο σπίτι έχουν μαζευτεί υφαντές και τεχνίτες. Οι κυρίες δεν το παίρνουν στα σοβαρά, αλλά ο πάστορας ενοχλείται από την επαναστατικότητα των υφαντών. Ο Ντράισιγκερ ανησυχεί αλλά προσπαθεί να υποβαθμίσει την κατάσταση. Μόνο ο Βάινχολντ δείχνει κατανόηση για τα δεινά των υφαντών. Ο Ντράισιγκερ τον επιπλήττει έντονα και απαγορεύει οποιαδήποτε ανάμειξη στις προσωπικές του υποθέσεις. Ο δάσκαλος παραιτείται από τη θέση του.

Ο πρώην στρατιώτης Γιέγκερ συλλαμβάνεται και φέρεται μέσα στο σπίτι του Ντράισιγκερ όπου ανακρίνεται από τον αστυνομικό Κούτσε και τον ανώτερό του. Είναι πεπεισμένοι ότι είναι ο αρχηγός των εξεγερμένων. Οι προσπάθειες του πάστορα να μεσολαβήσει ανάμεσά τους είναι ανεπιτυχείς και ο πρώην στρατιώτης απομακρύνεται. Λίγο αργότερα, ο Πφάιφερ εισβάλλει στο σπίτι και αναφέρει ότι οι εξεγερμένοι υφαντές απελευθέρωσαν τον Γιέγκερ.

Ο Ντράισιγκερ αναγνωρίζει πλέον τη σοβαρότητα της κατάστασης. Καθώς η αναταραχή μεγαλώνει, οι Ντράισιγκερ και οι καλεσμένοι εγκαταλείπουν το σπίτι. Λίγο αργότερα, οι υφαντές σπάζουν την εξώπορτα και μπαίνουν μέσα. Κοιτάζουν τα δωμάτια και θαυμάζουν την επίπλωση. Μετά αναζητούν τον Πφάιφερ και τον Ντράισιγκερ, αλλά δεν τους βρίσκουν.

 Πέμπτη πράξη - Η ένταση αυξάνεται 
Ο ηλικιωμένος υφαντής Χίλσε κάθεται με τη γυναίκα του, τον γιο του Γκότλιμπ και τη νύφη του Λουίζ σε ένα φτωχικό δωμάτιο. Κάποιος μπαίνει και φέρνει τα νέα: οι υφαντές εισέβαλαν στο σπίτι του Ντράισιγκερ και κατέστρεψαν τα πάντα. Ο ίδιος ο Ντράισιγκερ διέφυγε με την οικογένειά του.

Ο ευσεβής Χίλσε κατακρίνει την εξέγερση των υφαντών. Η Λουίζ, αντίθετα, επικροτεί. Τότε μπαίνει η εγγονή Μίλσεν και δείχνει χαρούμενη ένα ασημένιο κουτάλι που βρήκε μπροστά από το σπίτι του Ντράισιγκερ. Η Λουίζ θα ήθελε να το κρατήσουν γιατί θα μπορούσαν να το πουλήσουν και να ζήσουν άνετα για λίγο. Ο Χίλσε στέλνει τον Γκότλιμπ να το επιστρέψει γιατί δεν θέλει να κρατήσει κλεμμένα αγαθά.

Ο γιατρός Σμιτ μπαίνει και λέει ότι στο δρόμο συνάντησε εξεγερμένους υφαντές. Ο Γκότλιμπ επιστρέφει και το επιβεβαιώνει: οι υφαντές είναι ήδη στην πόλη και λεηλατούν τα σπίτια των πλούσιων εργοστασιαρχών. Για τον ευσεβή Χίλσε, αυτή η εξέγερση είναι ξεκάθαρα έργο του διαβόλου. Έτσι, απαγορεύει στον γιο του να συνταχθεί με τους υφαντές. Η Λουίζ καταριέται τη δειλία των ανδρών και τρέχει έξω με τους επαναστάτες. Στο μεταξύ, στρατιώτες έχουν φτάσει και αρχίζουν να πυροβολούν κατά των υφαντών. Κάποιοι από τους υφαντές τραυματίζονται και σκοτώνονται. Οι υφαντές πετάνε πέτρες στους στρατιώτες. Ο Γκότλιμπ βγαίνει και συμμετέχει στην εξέγερση. Μόνο ο Χίλσε παραμένει καθισμένος στον αργαλειό του δίπλα στο παράθυρο. Οι υφαντές καταφέρνουν να απωθήσουν τους στρατιώτες. Όταν οι στρατιώτες ρίχνουν τους τελευταίους πυροβολισμούς, μια σφαίρα περνά από το παράθυρο και σκοτώνει τον Χίλσε. 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Οι υφαντές, μετάφραση: Γιώργος Μουστρής, εκδόσεις Δωδώνη, 1980 
 Οι υφαντές του Γκέρχαρντ Χάουπτμαν (1892) ραδιοφωνικό θέατρο

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα