Γκούσλε

Το γκούσλε ή γκούσλα ή γκούζλα () ή λαχούτα (, σχετίζεται με το λαούτο) είναι μονόχορδο μουσικό όργανο με δοξάρι (και μουσικό ύφος), που χρησιμοποιείται παραδοσιακά στην περιοχή Διναρίδες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, στα Βαλκάνια. 

Το όργανο συνοδεύεται πάντα από τραγούδι: μουσική λαογραφία και συγκεκριμένα επική ποίηση. Ο οργανοπαίχτης κρατά το όργανο κάθετα ανάμεσα στα γόνατα, με τα δάχτυλα του αριστερού χεριού στις χορδές. Η χορδή δίνει έναν αρμονικό και μοναδικό ήχο.

Το τραγούδι με συνοδεία γκούσλε ως μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Σερβίας εγγράφηκε το 2018 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.

 Προέλευση 
Δεν υπάρχει συναίνεση σχετικά με την προέλευση του οργάνου. Ο βυζαντινός Έλληνας ιστορικός του 7ου αιώνα Θεοφύλακτος Σιμοκάττης (~630) έγραψε για τις «μικρές λύρες», που έφεραν οι Νότιοι Σλάβοι, που εποίκησαν στα Βαλκάνια. Μερικοί ερευνητές πιστεύουν ότι αυτό μπορεί να ήταν το γκούσλε. Άλλοι πιστεύουν ότι το γκούσλε έχει ανατολίτικη προέλευση, που ήρθε στην Ευρώπη τον 10ο αιώνα μέσω του ισλαμικού πολιτισμικού κύματος. Άραβες ταξιδιώτες αναφέρουν στοιχεία ότι οι Σλάβοι χρησιμοποιούσαν το γκούσλε τον 10ο αιώνα. 

Ο Θεοδόσιος Χιλανδαρίου (1246–1328) έγραψε ότι ο Στέφανος ο Πρωτόστεπτος (βασιλ. 1196–1228) διασκέδαζε συχνά τους Σέρβους ευγενείς με μουσικούς με τύμπανα και «γκούσλε». Αξιόπιστες γραπτές μαρτυρίες σχετικά με το γκούσλε εμφανίζονται μόλις τον 15ο αιώνα. Τα ταξιδιωτικά απομνημονεύματα του 16ου αιώνα αναφέρουν το όργανο στη Βοσνία και τη Σερβία. Τον 19ο και τον 20ό αιώνα, το όργανο αναφέρεται στο Μαυροβούνιο, τη Σερβία, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, την Κροατία και την Αλβανία, όπου ονομάζεται λαχούτα. 

 Κατασκευή και χρήση 
μικρογραφία| Εργαστήρι σύγχρονης χειροτεχνίας γκούσλε, Μπεσκίντι, 2016.
Το γκούσλε αποτελείται από ένα ξύλινο ηχείο και το σφενδάμι θεωρείται ως το καλύτερο υλικό (επομένως συχνά το όργανο αναφέρεται ως "gusle javorove" - γκούσλε σφενδάμου), καλυμμένο με δέρμα ζώου και με λαιμό με περίτεχνα σκαλισμένο άκρο. Ένα δοξάρι τραβιέται πάνω από τη χορδή (φτιαγμένη από αλογοουρά) δημιουργώντας έναν δραματικό και κοφτό ήχο, εκφραστικό και δύσκολο να επιτευχθεί. Η χορδή είναι φτιαγμένη από τριάντα τρίχες αλόγου.

Το όργανο κρατιέται κάθετα ανάμεσα στα γόνατα του παίκτη, με τα δάχτυλα του αριστερού χεριού στον λαιμό του οργάνου. Οι χορδές δεν πιέζονται ποτέ στο λαιμό δίνοντας έναν αρμονικό και μοναδικό ήχο. Η πιο κοινή και παραδοσιακή εκδοχή είναι το μονόχορδο γκούσλε, ενώ μια πολύ λιγότερο διαδεδομένη είναι το δίχορδο, που συναντάμε στη Μποσάνσκα Κράινα και στη Λίκα.

Οι ποικιλίες της μουσικής του γκούσλε έχουν πολιτιστική βάση. Το περιεχόμενο των ιστοριών κάθε εθνοτικής ομάδας είναι διαφορετικό, καθώς χρησιμοποιούνται διαφορετικά επικά ποιήματα για να συνοδεύσουν το όργανο. Υπάρχουν ελάχιστα διαφορετικά φωνητικά χαρακτηριστικά στις περιοχές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Ο σχεδιασμός του οργάνου είναι πανομοιότυπος: μόνο το σχέδιο του λαιμού και της κεφαλής ποικίλλει ανάλογα με το εθνοτικό ή εθνικό μοτίβο.

Το γκούσλε συνοδεύει οργανικά ηρωικά τραγούδια (επική ποίηση) στα Βαλκάνια. 

 Σέρβοι 

αριστερά|μικρογραφία| Ερζεγοβιανός τραγουδά με γκούσλε (σχέδιο του 1823). Ερζεγοβινικά επικά ποιήματα τραγουδούνταν συχνά με τη συνοδεία αυτού του παραδοσιακού έγχορδου οργάνου.
μικρογραφία| Φίλιπ Βίσνιτς (1767–1834), τυφλός Σέρβος οργανοπαίχτης γκούσλε.
Το σερβικό γκούσλε είναι ένα μονόχορδο όργανο, που συνήθως κατασκευάζεται από ξύλο σφενδάμου. Ο γκουσλάρος είναι ένα άτομο ικανό να αναπαράγει και να συνθέτει ποιήματα για ήρωες και ιστορικά γεγονότα με τη συνοδεία αυτού του οργάνου, συνήθως σε δεκασύλλαβο μέτρο. Υπάρχουν καταγραφές για ένα όργανο με το όνομα γκούσλε (гоусли), που παιζόταν στην αυλή του Σέρβου βασιλιά Στέφανου του Πρωτόστεπτου του 13ου αιώνα, αλλά δεν είναι βέβαιο αν ο όρος χρησιμοποιήθηκε με τη σημερινή του σημασία ή δήλωνε κάποιο άλλο είδος έγχορδου οργάνου. Οι Πολωνοί ποιητές του 17ου αιώνα ανέφεραν το γκούσλε στα έργα τους. Σε ένα ποίημα που δημοσιεύτηκε το 1612, ο Κάσπερ Μιασκόφσκι έγραψε ότι «το σερβικό γκούσλε και οι γκάιντες θα κατακλύσουν την Καθαρά Τρίτη» (Serbskie skrzypki i dudy ostatek zagluszą). Σε ορισμένα παλαιότερα σερβικά βιβλία για τη λογοτεχνία, αναφέρθηκε ότι ένας Σέρβος γκουσλάρος έπαιξε στην αυλή του Βλαδίσλαου Β' Γιαγκέλο το 1415. Ο παλαιότερος γνωστός Σέρβος γκουσλάρος αναφέρεται το 1551: «Υπάρχουν πολλοί παίκτες γκούσλε εδώ στην Ουγγαρία, αλλά κανένας δεν είναι καλύτερος στο σερβικό στυλ από τον Ντιμίτριε Καραμάν». Επιπλέον, περιγράφεται η ερμηνεία του, καθώς ο γκουσλάρος κρατούσε το γκούσλε ανάμεσα στα γόνατα και προβαίνει σε μια εξαιρετικά συναισθηματική καλλιτεχνική παράσταση με μια θλιβερή και αφοσιωμένη έκφραση στο πρόσωπό του.

Το γκούσλε έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην ιστορία της σερβικής επικής ποίησης λόγω της συσχέτισής του με την αιωνόβια πατριωτική προφορική κληρονομιά. Τα περισσότερα έπη αφορούν την εποχή της Τουρκοκρατίας και τον αγώνα για την απελευθέρωση από αυτήν. Με τις προσπάθειες του εθνογράφου Βουκ Στεφάνοβιτς Κάρατζιτς, πολλά από αυτά τα έπη συγκεντρώθηκαν και εκδόθηκαν σε βιβλία στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Η σερβική λαϊκή ποίηση έτυχε θαυμάσιας υποδοχής, καθώς εμφανίστηκε στην Ευρώπη, όταν ο ρομαντισμός ήταν σε πλήρη άνθιση. Αυτή η ποίηση, που εμφανίστηκε στις ανθολογικές συλλογές του Κάρατζιτς, ανταποκρίθηκε στις «προσδοκίες» του εκλεπτυσμένου ευρωπαϊκού κοινού, αποτελώντας ζωντανή επιβεβαίωση των ιδεών του Χέρντερ και του Γιάκομπ Γκριμ για την προφορική παράδοση. Ο Γκριμ άρχισε να μαθαίνει σερβικά για να μπορεί να διαβάζει τα ποιήματα στο πρωτότυπο. Έγραψε μικρές αναλύσεις για κάθε νέο τόμο σερβικών λαϊκών τραγουδιών. Τους κατέταξε ως ίσους με το Άσμα Ασμάτων, όπως και ο Γκαίτε λίγο αργότερα. Χάρη στον Γκριμ, επιπλέον με τις πρωτοβουλίες του Σλοβένου Μπαρτολομέους Κόπιταρ, λογοκριτή για τα σλαβικά βιβλία στη Βιέννη, σύμβουλου και προστάτη του Κάρατζιτς, η σερβική λαϊκή λογοτεχνία βρήκε τη θέση της στην παγκόσμια λογοτεχνία.
μικρογραφία| Τα ποιήματα για τη Μάχη του Κοσσυφοπεδίου (1389) είναι από τα πιο δημοφιλή ποιήματα που τραγουδιούνται με τη συνοδεία του γκούσλε.
Ο Βουκ Στεφάνοβιτς Κάρατζιτς χώρισε τα επικά τραγούδια που συνέλεξε από γκουσλάρους σε τρεις κύκλους.

Ο πρώτος κύκλος περιλαμβάνει τραγούδια από την αρχαιότερη εποχή του μεσαιωνικού σερβικού κράτους και την εποχή της Σερβικής Αυτοκρατορίας. Μερικά από τα πιο γνωστά ποιήματα αυτού του κύκλου περιλαμβάνουν τα ποιήματα Ο Γάμος του Αυτοκράτορα Ντούσαν (Ženidba cara Dušana ), Το Κτίριο του Σκάνταρ (Ženidba Dušanova) και το Ούρος και Μρνιαβτσεβίτσι ( Uroš i Mrnjavčevići ) .

Ο επόμενος κύκλος περιλαμβάνει τραγούδια για τη Μάχη του Κοσσυφοπεδίου (1389) και τα γεγονότα που σχετίζονται με αυτήν. Το πιο διάσημο τραγούδι είναι το Η Κατάρα του Πρίγκιπα (Kneževa kletva ), στο οποίο οι Μίλος Όμπιλιτς και Πρίγκιπας Λάζαρος είναι βασικοί χαρακτήρες. Η Μάχη του Κοσσυφοπεδίου είναι ίσως το πιο σημαντικό γεγονός στη σερβική επική ποίηση. Τα τραγούδια για τη Μάχη του Κοσσυφοπεδίου με γκούσλε επηρέασαν σημαντικά τη γέννηση του Μύθου του Κοσσυφοπεδίου.

Ο τελευταίος κύκλος περιλαμβάνει τραγούδια για τα γεγονότα μετά τη Μάχη του Κοσσυφοπεδίου. Τραγουδούν για τις πρώτες μάχες κατά των Οθωμανών και τις συγκρούσεις μεταξύ Σέρβων ευγενών. Ένα διάσημο ποίημα εκείνης της εποχής είναι το ποίημα για τον Στραχίνια Μπάνοβιτς. Ο μεγαλύτερος ήρωας αυτού του κύκλου είναι ο Μάρκο Κράλιεβιτς. Σε αυτόν τον κύκλο ανήκουν και ποιήματα για τον ιπποτισμό των χαϊντούκων και των ουσκόκων, που αντιστάθηκαν στους Οθωμανούς. Μερικοί από αυτούς είναι οι Στάρινα Νόβακ, Στάνογιε Γκλάβας, Στάρατς Βούζαντιν, Στόγιαν Γιάνκοβιτς, Ίλια Σμιλάνιτς, Βάιο Πιβλιάνιν και Βέλικο Πέτροβιτς. Τραγουδήθηκαν επίσης μάχες μεταξύ Μαυροβουνίων και Οθωμανών, καθώς και η Σερβική Επανάσταση και οι ήρωές της: Καραγιώργης Πέτροβιτς, Βέλικο Πέτροβιτς, Αλέξα Νενάντοβιτς, Ίλια Μπιρτσάνιν, Τανάσκο Ράζιτς, Μίλος Ομπρένοβιτς.

Πιο πρόσφατα ποιήματα τραγουδούν για πρόσφατες μάχες και πολέμους για την απελευθέρωση της Σερβίας και του Μαυροβουνίου, όπως οι Σερβοοθωμανικοί πόλεμοι του 1876-1878, η Εξέγερση της Ερζεγοβίνης, οι Απελευθερωτικοί Πόλεμοι του 1912-1913, η Πολιορκία της Σκόδρας, ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος και η μάχη του Μόικοβατς. Ένας από τους συμμετέχοντες στη μάχη του Μόικοβατς, ο Ράντοβαν Μπετσίροβιτς Τρεμπιέσκι, θα γίνει ο πιο διάσημος σύγχρονος συγγραφέας σερβικών επικών ποιημάτων. 

Παρόλο που το γκούσλε παιζόταν σε ολόκληρη την επικράτεια της πρώην Σερβικής Αυτοκρατορίας και αργότερα στις περιοχές στα βόρεια και δυτικά - στη Βοϊβοντίνα και στα Στρατιωτικά Σύνορα, η παράδοση του παιξίματός του είναι ισχυρότερη σήμερα στην Ερζεγοβίνη και το Μαυροβούνιο, όπου ο σερβικός μεσαιωνικός πολιτισμός έχει διατηρηθεί καλύτερα. Γι' αυτό, τα γκούσλε σήμερα είναι κυρίως διακοσμημένα με λεπτομέρειες, που θυμίζουν το ηρωικό παρελθόν αυτών των περιοχών. Πολλά γκούσλε είναι διακοσμημένα με σκαλιστά μοτίβα με σκηνές από μάχες, χαρακτήρες διάσημων Σέρβων (Άγιος Σάββας της Σερβίας, Πέτρος Β' Πέτροβιτς-Νιέγκος, Καραγιώργης, Νικόλαος Α') ή διάσημα μέρη.

Σε όλες τις μεγάλες πόλεις, όπως το Βελιγράδι, η Ποντγκόριτσα, το Ανατολικό Σαράγεβο, η Μπάνια Λούκα, η Τσετίνιε, η Πλιέβλια, το Ούζιτσε, το Νόβι Σαντ, το Νις, το Νίκσιτς και το Κράλιεβο, υπάρχουν σύλλογοι γκουσλάρων, που διοργανώνουν συναυλίες και βραδιές γκούσλε. Υπάρχουν πολυάριθμοι διαγωνισμοί νέων και φεστιβάλ για ηλικιωμένους, αλλά ο μεγαλύτερος διαγωνισμός είναι το Ομοσπονδιακό Φεστιβάλ Γκούσλε (Савезни фестивал гусала / Savezni festival gusala). Οι διαγωνιζόμενοι είναι οι γκουσλάροι με την υψηλότερη βαθμολογία σε φεστιβάλ στη Σερβία, το Μαυροβούνιο και στη Σερβική Δημοκρατία. Πρωταθλητής θεωρείται ο καλύτερος Σέρβος γκουσλάρος εκείνη τη χρονιά.   Οι πιο διάσημοι σύγχρονοι Σέρβοι γκουσλάροι είναι οι Μπράνκο Πέροβιτς, Μπόσκο Βούγιατσιτς, Τζόρτζιε Τζόκο Κοπρίβιτσα, Μίλομιρ Μιλιάνιτς Μίλιαν, Σάσα Λάκετιτς και Μαξίμ Βόιβοντιτς.

Το τραγούδι με τη συνοδεία του γκούσλε ως μέρος της παράδοσης της Σερβίας εγγράφηκε το 2018 στους Καταλόγους Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO μετά από χρόνια προσπαθειών των Σέρβων γκουσλάρων. 

 Μποσνιάκοι 
μικρογραφία| Ένας Βόσνιος που παίζει γκούσλε, πίνακας της Ιβάνα Κομπίλτσα, ~1900.
Υπάρχουν λίγοι ενεργοί Μποσνιάκοι γκουσλάροι σήμερα, αλλά υπήρχαν πολλά παραδείγματα στην ιστορία. Οι Γκουσλάροι ήταν πάντα καλεσμένοι στις αυλές των Μποσνιάκων μπέηδων και με το γκούσλε ερμήνευαν βοσνιακά ηρωικά τραγούδια για εξέχουσες προσωπικότητες ή γεγονότα. 

Ο Άβντο Μετζέντοβιτς ήταν ο πιο ευέλικτος και επιδέξιος γκουσλάρος που συνάντησαν οι Μίλμαν Πάρι και Άλμπερτ Λορντ κατά τη διάρκεια της έρευνάς τους στην προφορική επική παράδοση της Βοσνίας, της Ερζεγοβίνης και του Μαυροβουνίου τη δεκαετία του 1930. Μετά από παράκληση του Πάρι, ο Άβντο τραγούδησε τραγούδια που ήξερε ήδη και μερικά τραγούδια που άκουσε μπροστά στον Πάρι, πείθοντάς τον ότι κάποιος σαν τον Όμηρο μόνο θα μπορούσε να κάνει ένα ποίημα τόσο μεγάλο. Ο Άβντο υπαγόρευσε, για πέντε ημέρες, μια εκδοχή του γνωστού θέματος Ο Γάμος του Μέχο Σμαϊλάτζιτς, που ήταν 12.323 στίχοι, λέγοντας την πέμπτη μέρα ότι ήξερε ακόμη μεγαλύτερα τραγούδια. Σε μια άλλη περίσταση, τραγούδησε για αρκετές ημέρες ένα έπος 13.331 στίχων. Είπε ότι είχε στο ρεπερτόριό του πολλά άλλα παρόμοιας διάρκειας. Στην πρώτη περιοδεία του Πάρι, μεταγράφηκαν πάνω από 80.000 στίχοι.

 Αλβανοί 
μικρογραφία|Γκέκισσα Αλβανίδα παίζει λαχούτα.
Η λαχούτα χρησιμοποιείται από τους Γκέγκηδες Αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου, της βόρειας Αλβανίας και του Μαυροβουνίου για το τραγούδισμα επικών τραγουδιών. Στους αλβανικούς τύπους, το κεφάλι της λαχούτα είναι συχνά σκαλισμένο σαν κεφάλι κατσίκας, κριαριού ή αλόγου ή γερακιού, το οποίο αντιπροσωπεύει την αλβανική σημαία.

Παίζεται από λαχούταρη, ραψωδό ή βάρδο. Τα αλβανικά τραγούδια είναι οκτασύλλαβα, σε σχέση με τα δεκασύλλαβα σερβικά.

Η χρήση της λαχούτα κατακτάται παραδοσιακά στην ορεινή Αλβανία. Ο Γκέργκι Φίστα, Αλβανός εθνικός ποιητής και ιερέας, έγραψε το βιβλίο Η Λύρα των Βουνών που παίζεται συχνά με λαχούτα. Το διάσημο αλβανικό τραγούδι για τον Γκεργκ Ελέζ Αλία, τον Αλβανό μυθολογικό ήρωα που σκοτώνει ένα θηρίο που βγαίνει από τη θάλασσα, παίζεται επίσης με λαχούτα.

 Ετυμολογία 
Το παλαιοσλαβικό μόρφημα ρίζας gǫdsli (ρωσικά gúsli, σλοβακικά husle, τσέχικα housle, σλοβενικά gósli) συνδέεται με το guditi/gósti ή gudalo/godalo, που σχετίζεται με την ονοματοποιία για ήχο χαμηλής αντήχησης.

Στη γλώσσα των Νοτίων Σλάβων, εκτός από τον γυναικείο πληθυντικό «gusle» που έχει επικρατήσει ως λέξημα, ισχύει ακόμη και το παλαιότερο «gusli», που βρίσκεται στην περιοχή της μεσαίας περιοχής του ποταμού Ντρίνα μέχρι το Αρίλιε και σε όλο το Μαυροβούνιο. Η χρήση των φωνημάτων  και  είναι στην ίδια γλώσσα με τον ίδιο ομιλητή ή μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε στίχους ή καθημερινή ομιλία.

Ο ενικός τύπος «γκούσλα» βρίσκεται μόνο στην Ανατολική Σερβία, δυτικά του Τιμόκ, γύρω από τη Νις, την Ιβάνιτσα, καθώς και στην περιοχή του Ζλάτιμπορ. Στην Κορτσούλα χρησιμοποιείται μόνο το «γκούσλα».

 Παραπομπές 

 Πηγές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 The History of Serbian Culture, μετάφραση Randall A. Major
 Ο Πέτερ Μπόρο ερμηνεύει κροατική μουσική, 1939, Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου των ΗΠΑ

Κατηγορία:Έγχορδα μουσικά όργανα με δοξάρι