Το τέλος του καλοκαιριού

Το τέλος του καλοκαιριού () με τον υπότιτλο Μια ιστορία είναι τρίτομο μυθιστόρημα του Αυστριακού συγγραφέα Άνταλμπερτ Στίφτερ που δημοσιεύθηκε το 1857. Το έργο είναι ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα μαθητείας στις γερμανόφωνες χώρες του 19ου αιώνα. Περιγράφει τη εξιδανικευμένη διαδρομή ενός ιδεαλιστή νεαρού από την παιδική ηλικία έως την ενηλικίωση παρουσιάζοντας πτυχές της σκέψης της εποχής Μπίντερμαγιερ.

Οι αρνητικές εμπειρίες ενός ηλικιωμένου ζευγαριού, που η σχέση του δεν ολοκληρώθηκε και βιώνει μόνο «το τέλος του καλοκαιριού» που αναφέρεται στον τίτλο, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την επιτυχημένη ζωή ήρωα.

 Σύνοψη 
Ένας νεαρός σε μια γεωλογική έρευνα στα βουνά συναντά τυχαία έναν άνδρα με ενδιαφέροντα τρόπο ζωής. Αναπτύσσεται φιλία μεταξύ τους και από εκεί και πέρα, ο νεαρός βρίσκεται συνεχώς σε κίνηση: εκτός από τα ερευνητικά ταξίδια του και τη διαμονή στους γονείς του, επισκέπτεται συχνά τον νέο του φίλο. Ζει αυτή τη ζωή για αρκετά χρόνια, μαθαίνει πολλά, αρχίζει να ενδιαφέρεται για την τέχνη και τελικά παντρεύεται την κόρη μιας φίλης του μέντορά του. 

Αυτή είναι η πολύ μικρή πλοκή του σχεδόν 800 σελίδων μυθιστορήματος και επί πλέον δεν είναι ιδιαίτερα συναρπαστική. Αλλά ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να περιγράψει συγκεκριμένα γεγονότα και περιπέτειες για να συναρπάσει τους αναγνώστες του. Η εστίαση είναι στην απεικόνιση μιας ουτοπίας, ενός εξιδανικευμένου κόσμου αρμονίας και τάξης στον οποίο οι άνθρωποι έχουν την ελευθερία να αναπτύξουν τα ταλέντα τους και να ανακαλύψουν τον εαυτό τους. Αυτή η βασική ιδέα κάνει το μυθιστόρημα ενδιαφέρον ακόμη και σήμερα, παρόλο που μάταια κάποιος θα αναζητήσει δράση ή κάποια σύγκρουση. 

 Υπόθεση 

 Το οικογενειακό περιβάλλον 
Ο Χάινριχ Ντρέντορφ είναι γιος ενός πλούσιου Βιεννέζου εμπόρου. Οι γονείς δίνουν μεγάλη σημασία στην καλή εκπαίδευσή του. Ο πατέρας του τον ενθαρρύνει να αποφασίσει μόνος ποιο επάγγελμα θα επιλέξει. Δεδομένου ότι είναι οικονομικά ανεξάρτητος λόγω μιας κληρονομιάς και δεν πιέζεται για επαγγελματική αποκατάσταση, επικεντρώνεται στη μελέτη της γεωλογίας και το καλοκαίρι κάνει πολλά ερευνητικά ταξίδια στους πρόποδες των Άλπεων.

 Ένας νέος φίλος 
μικρογραφία|Εικονογράφηση του 1857
Σε μια από τις πεζοπορίες του, ο Χάινριχ βρίσκει καταφύγιο από μια καταιγίδα που πλησιάζει στο κτήμα Άσπερχοφ. Ο βαρόνος φον Ρίσαχ τον υποδέχεται θερμά, αλλά τον διαβεβαιώνει ότι δεν θα έχει καταιγίδα στην περιοχή. Ο Χάινριχ, με βάση τις επιστημονικές του γνώσεις, έχει τελείως διαφορετική άποψη. Αποδέχεται την πρόσκληση του βαρόνου και περνάει τη νύχτα στο σπίτι.

Το επόμενο πρωί τα σύννεφα της καταιγίδας έχουν φύγει χωρίς σταγόνα βροχής – ο βαρόνος είχε δίκιο. Τώρα ο Χάινριχ είναι ακόμη πιο περίεργος για τον οικοδεσπότη και τις γνώσεις του. Αυτός του δείχνει το κτήμα, όπου μένει με τον θετό γιο του Γκούσταβ και τους υπηρέτες του, τον μεγάλο κήπο και τα γύρω χωράφια. Έχει επίσης κάποια ιδιαίτερα ενδιαφέροντα: συλλέγει παλιά έπιπλα και τα αποκαθιστά στο ξυλουργείο του, όπου με τη βοήθεια ενός καλλιτέχνη σχεδιάζουν και νέα έπιπλα με βάση παλιά μοντέλα. Ο βαρόνος έχει και επιστημονικές γνώσεις. Εξηγεί στον Χάινριχ ότι η ακριβής πρόβλεψή του για τον καιρό βασίζεται στη συμπεριφορά των ζώων και τη μυρωδιά ορισμένων φυτών. Ο Χάινριχ μένει στο σπίτι για άλλη μια νύχτα. Ο βαρόνος τον καλεί να επιστρέψει και να μείνει περισσότερο.

Ο Χάινριχ επιστρέφει στο σπίτι του στην πόλη το φθινόπωρο, αλλά όσα είδε και άκουσε στο κτήμα Άσπερχοφ συνεχίζουν να τον απασχολούν. Αρχίζει να ενδιαφέρεται και ο ίδιος για παλιά κτίρια και παλιά έπιπλα. Στην πόλη μαθαίνει ότι ο βαρόνος που τον φιλοξένησε είχε υψηλά κρατικά αξιώματα κάποτε αλλά τώρα ζει απομονωμένος στα κτήματά του.

 Η επιστροφή στο Άσπερχοφ 
Όταν ο Χάινριχ ταξιδεύει ξανά στα βουνά την επόμενη άνοιξη, επισκέπτεται τον βαρόνο και μένει λίγο ακόμη στο Άσπερχοφ. Του αρέσουν τα πάντα εκεί: ο τρόπος ζωής του βαρόνου, το ενδιαφέρον του για τη φύση και την τέχνη, το καλόγουστα επιπλωμένο σπίτι. Ο Χάινριχ σχεδιάζει την πεζοπορία του στα βουνά έτσι ώστε να επιστρέψει όταν τα τριαντάφυλλα στον κήπο θα είναι ανθισμένα. Γνωρίζει μια φίλη του βαρόνου, τη μητέρα του Γκούσταβ Ματθίλδη και την κόρη της Νάταλι, οι οποίες τον προσκαλούν να τις επισκεφτεί στο κοντινό κτήμα τους, το Στέρνενχοφ. Ο Χάινριχ πηγαίνει εκεί μαζί με τον βαρόνο και μένουν για λίγες μέρες. Το σπίτι είναι επιπλωμένο με παρόμοιο τρόπο με το Άσπερχοφ, με έπιπλα βασισμένα σε παραδοσιακά μοντέλα και ο μεγάλος κήπος είναι προσεκτικά περιποιημένος.

 Το ενδιαφέρον για την τέχνη 
μικρογραφία|Από έκδοση του 1857
Ο βαρόνος στηρίζει την εκπαιδευτική πορεία του Χάινριχ δίνοντάς του νέα ερεθίσματα. Οι εκτενείς συζητήσεις τους περιστρέφονται γύρω από την ουσία της ομορφιάς, τον Μεσαίωνα, την τέχνη, τα κοσμήματα, τις αντίκες, την αρχιτεκτονική, τα ελληνικά αγάλματα, τους πίνακες, τα βιβλία, τη λογοτεχνία, το θέατρο και τον Γκαίτε. 

Τον χειμώνα παρακολουθεί μια παράσταση του Βασιλιά Ληρ που τον συγκινεί βαθιά. Παρατηρεί μια νεαρή κοπέλα επίσης συγκινημένη. Τα βλέμματά τους συναντιούνται, αλλά αμέσως η κοπέλα εξαφανίζεται. Όταν επιστρέφει στο Άσπερχοφ την επόμενη χρονιά, αρχίζει να σχεδιάζει σκίτσα των παλαιών επίπλων του βαρόνου και της Ματθίλδης. Εκτός από τη γεωλογία, ενδιαφέρεται όλο και περισσότερο για τη λογοτεχνία και τη ζωγραφική και με χαρά δέχεται βοήθεια από τον μέντορά του. Ο πατέρας του, συλλέκτης έργων τέχνης, είναι πολύ ευχαριστημένος με τα νέα ενδιαφέροντα του Χάινριχ και επικοινωνεί με τον βαρόνο. Ο Χάινριχ βρίσκει τις κοινωνικές σχέσεις με άλλους νέους στην πόλη αδιάφορη και επιφανειακή.

Την άνοιξη ξαναρχίζει τις γεωλογικές του μελέτες στα βουνά. Επισκέπτεται το Άσπερχοφ, σε έναν περίπατο συναντά τη Νάταλι και βρίσκονται για πρώτη φορά μόνοι. Λίγο αργότερα, μαθαίνει ότι ο γιος ενός οικογενειακού φίλου ενδιαφέρεται να παντρευτεί τη Νάταλι.

 Ο έρωτας με τη Νάταλι 
Την επόμενη άνοιξη, ο Χάινριχ επιστρέφει αλλά καθώς ο βαρόνος λείπει σε ταξίδι, μένει στη Ματθίλδη για να περιμένει την επιστροφή του. Ένα απόγευμα, τολμά να εκμυστηρευτεί στη Νάταλι τον έρωτά του και διαπιστώνει ότι τα συναισθήματά του ανταποδίδονται. Τώρα μαθαίνει ότι η Νάταλι ήταν το κορίτσι που είδε στο θέατρο.

Πριν από μια πιθανή σχέση, παίρνουν την άδεια από τη μητέρα της, του βαρόνου και του πατέρα του Χάινριχ. Αφού επέστρεψε στους γονείς του, πηγαίνει ένα ταξίδι με τον πατέρα του για να επισκεφτούν συγγενείς και μετά αποφασίζει να ταξιδέψει ξανά στα βουνά τον χειμώνα. Στο δρόμο της επιστροφής θέλει να επισκεφτεί τον βαρόνο. Η ανάβαση μέσα από τα παγωμένα και χιονισμένα βουνά είναι μια εντυπωσιακή εμπειρία. Τώρα ο βαρόνος εκπληρώνει μια υπόσχεση που του έδωσε στην τελευταία τους συνάντηση και διηγείται στον Χάινριχ την ιστορία του με τη Ματθίλδη.

 Η ιστορία του βαρόνου 
Ο νεαρός Ρίσαχ μετά τον θάνατο του πατέρα του για να πληρώνει τις σπουδές του δούλευε σαν δάσκαλος σε μια αριστοκρατική οικογένεια όπου ερωτεύτηκε με τη 15χρονη κόρη - τη Ματθίλδη. Αφού κράτησαν για λίγο κρυφή τη σχέση, τόλμησε να μιλήσει στη μητέρα του κοριτσιού, η οποία απαγόρευσε κάθε περαιτέρω επαφή. Ο Ρίσαχ υποτάχθηκε στις κοινωνικές συμβάσεις, γύρισε στην πόλη, έκανε γρήγορα καριέρα και αργότερα απέκτησε ακόμη και τίτλο ευγενείας. Ωστόσο, η Ματθίλδη, βαθιά απογοητευμένη από την προδοσία του έρωτά της, απομακρύνθηκε και απέρριψε τις μελλοντικές του προσπάθειες επανασύνδεσης. Και οι δύο έκαναν δυστυχισμένους γάμους. Ο Ρίσαχ δεν απέκτησε παιδιά και η γυναίκα του πέθανε μετά από λίγα χρόνια. Η Ματθίλδη απέκτησε δύο παιδιά: τον Γκούσταβ και τη Νάταλι. Ο σύζυγός της πέθανε και όταν μετά από χρόνια συναντήθηκαν με τον Ρίσαχ, συμφιλιώθηκαν και του εμπιστεύτηκε την ανατροφή του γιου της. Αγόρασε το κοντινό κτήμα Στέρνενχοφ και έκτοτε, οι παλιοί εραστές ζουν σε στενή φιλία, σε ένα «τέλος καλοκαιριού χωρίς προηγούμενο καλοκαίρι», όπως λέει ο βαρόνος στην ανασκόπηση της ζωής του.

 Ο γάμος 
Την επόμενη άνοιξη, ο Χάινριχ ταξιδεύει στο Στέρνενχοφ με τους γονείς του, οι οποίοι ζητούν επίσημα από τη Ματθίλδη το χέρι της Νάταλι. Οι οικογένειες τα πάνε καλά. Στη συνέχεια, κατόπιν αιτήματος του πατέρα του, ο Χένρι φεύγει για ένα ταξίδι στην Ευρώπη σχεδόν δύο χρόνια. Μετά την επιστροφή του αρχίζουν οι προετοιμασίες του γάμου. Παντρεύονται στο Άσπερχοφ και μετά ζουν με τη Ματθίλδη στο Στέρνενχοφ.

 Υποδοχή 
Το εκτενές έργο δεν έτυχε καλής υποδοχής από κριτικούς μετά τη δημοσίευσή του. Θεωρήθηκε οπισθοδρομικό, μακρόσυρτο, πολύ ειδυλλιακό και στερούμενο πλοκής και ψυχολογικού βάθους. Ο Φρίντριχ Χέμπελ άσκησε δριμύτατη κριτική: «Τρεις μεγάλοι τόμοι! Πιστεύουμε ότι δεν διακινδυνεύουμε τίποτε αν υποσχεθούμε το στέμμα της Πολωνίας σε όποιον μπορεί να αποδείξει ότι τους διάβασε όλους, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να το κάνει ως κριτικός λογοτεχνίας» και αναφερόμενος στις υπερβολικές λεπτομέρειες «Ο Στίφτερ προφανώς υπέθεσε ότι απευθύνονταν στον Αδάμ και στην Εύα επειδή μόνο αυτοί σαν αναγνώστες μπορούσαν να μην είναι εξοικειωμένοι με πράγματα που περιγράφει τόσο ευρέως και εκτενώς». 

Τα επόμενα χρόνια, λίγοι μόνο το εκτίμησαν, όπως ο Τέοντορ Στορμ, ο οποίος, αναφερόμενος στην κριτική του Χέμπελ, έγραψε ότι είχε κερδίσει το στέμμα της Πολωνίας «πολύ εύκολα και σε κάθε περίπτωση ευχάριστα». Κατά τη γνώμη του Νίτσε, ήταν ένα από τα λίγα βιβλία που άξιζε να «διαβαστούν ξανά και ξανά» και το κατέταξε ανάμεσα στα τέσσερα σπουδαιότερα βιβλία γερμανικής λογοτεχνίας. Ωστόσο, το έργο εκτιμήθηκε πραγματικά και επαναξιολογήθηκε μόνο τον 20ό αιώνα, όταν οι λογοτεχνικοί μελετητές δεν θεωρούσαν πλέον την παράλειψη της πλοκής ή της ψυχολογικής απεικόνισης ως έλλειψη λογοτεχνικής ικανότητας, αλλά μάλλον ως πρόκληση προς τον αναγνώστη να συμπληρώσει ό,τι έλειπε. Ο Τόμας Μαν αποκάλεσε τον συγγραφέα «έναν από τους πιο παράξενους, βαθύτερους και πιο τολμηρούς αφηγητές της παγκόσμιας λογοτεχνίας».

Το χειρόγραφο του έργου αποκτήθηκε από την Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη το 1964. 

 Σχετικά με τον τίτλο 
Ο τίτλος «το τέλος του καλοκαιριού» είναι η εποχή του παρατεταμένου καλοκαιριού χωρίς τη ζέστη του, με ήπιες, ηλιόλουστες μέρες, αλλά ακόμη χωρίς το κρύο της φθινοπωρινής νύχτας, δηλαδή το μικρό καλοκαιράκι. Με μεταφορική έννοια, είναι και η εποχή του ώριμου ανθρώπου που έχει ήδη περάσει την ακμή της ζωής του, αλλά δεν είναι ακόμη ηλικιωμένος. Στο μυθιστόρημα χρησιμοποιείται δύο φορές από τον βαρόνο φον Ρίσαχ. Αρχικά, για να περιγράψει την τρέχουσα φάση της ζωής του και ακόμη μια φορά για τα πουλιά που βιώνουν ένα «τέλος καλοκαιριού» στο οποίο μπορούν να απολαύσουν την ελευθερία τους πριν αποδημήσουν από τη χώρα για το χειμώνα.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αυστριακή λογοτεχνία
Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα