Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου Πέτρας Ολύμπου

Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου Πέτρας Ολύμπου είναι Ορθόδοξο μοναστήρι που βρίσκεται στον Νομό Πιερίας, στη θέση Πέτρα πάνω στον Όλυμπο. Είναι ανδρώα κοινοβιακή μονή με μικρή για την ώρα αριθμητικά αδελφότητα. 

Η Ιερά Μονή μέχρι την μετατροπή της σε ψυχιατρείο υπαγόταν απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, ως πατριαρχικό σταυροπήγιο, τίτλο τον οποίο η Μονή ακόμη κατέχει αλλά έχει εγκαταλείψει. Σήμερα υπάγεται εκκλησιαστικά στην Ιερά Μητρόπολη Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος.

 Ιστορικό 
Η Επισκοπή της Πέτρας είχε μία διαρκή ιστορική παρουσία στο πέρασμα των αιώνων. Σε αυτό συνέβαλαν τα μοναστήρια της δικαιοδοσίας της, ανάμεσα στα οποία συμπεριλαμβάνεται και η Ιερά Μονή Πέτρας Ολύμπου. Τα στοιχεία που έχουν έρθει στο φως της δημοσιότητας για την ίδρυσή της ποικίλουν. Υπάρχουν διάφορες εκδοχές για τον χρόνο ίδρυσής της. Κατά την πρώτη η μονή εμφανίζεται τον 8ο-9ο αιώνα και κατά τη δεύτερη υποστηρίζεται ότι είναι κτίσμα του 1134 μ.Χ. (σύμφωνα με γραμμένη πλάκα που βρέθηκε στο καθολικό της). Με βάση μία τρίτη εκδοχή η μονή ιδρύθηκε το 1151 (ανακαλύφθηκε στο δάπεδο της εκκλησίας λίγο πριν από το δεσποτικό μια τετράστιχη κτητορική πλάκα). Αξίζει να τονιστεί ότι σύμφωνα με την επιγραφή η μονή φέρεται ως κτίσμα του Επισκόπου Πέτρας Νικήτα και του Αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού το 1151. Την παρούσα άποψη μπορούμε να τη συμμεριστούμε εάν λάβουμε υπόψη ότι στην πρόσοψη του ναού βρέθηκε με αραβικά γράμματα η χρονολογία 1151. Σύμφωνα με τέταρτη άποψη η μονή είναι κτίσμα της εποχής του Αυτοκράτορα Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου (1238-1328) και έχει βρεθεί μια επιγραφή εγκαινίων χρονολογίας 1608.

Η Μονή της Πέτρας ανήκε στη δικαιοδοσία της Επισκοπής Πέτρας. Τον Ιούνιο του 1896 με την κατάργηση της Επισκοπής Πέτρας η Μονή προστέθηκε στη δικαιοδοσία της Επισκοπής Κίτρους. Έξι χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 1902, αποφασίζεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο η ανακήρυξη των μονών Πέτρας Ολύμπου και Κανάλων σε πατριαρχικά σταυροπήγια. Η απόφαση ελήφθη ύστερα από αίτημα των κατοίκων της Επισκοπής Κίτρους καθώς και από μία παράλληλη επιθεώρηση της κατάστασης της Μονής από τον Έξαρχο του Πατριαρχείου, Επίσκοπο Ξανθουπόλεως Ιωάννη. Έτσι το Πατριαρχείο υλοποιεί το αίτημα των κατοίκων άμεσα, και τον Αύγουστο του 1903 εκδόθηκε το πατριαρχικό σιγίλιο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο διόρισε ως επόπτη των Μονών Πέτρας και Κανάλων τον Επίσκοπο Κίτρους. Το Μοναστήρι αριθμούσε στις αρχές του αιώνα 5 Ελληνορθόδοξους και έφθασε να έχει μέχρι και 58 συνολικά μοναχούς.

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας όλοι οι ιεροί χώροι συμπεριλαμβανομένων και των Μονών γίνονται στόχοι επιθέσεων των κατακτητών, οι οποίοι επιδίδονταν σε λεηλασίες, πυρκαγιές, καταστροφές και πολλές άλλες βαρβαρότητες, που είχαν ως στόχο την καταστροφή των ναών και την καταπίεση του ηθικού των Χριστιανών. Σύμφωνα με το χρονικό του παπά-Παρθένιου "η Μονή της Πέτρας δεν εξαιρέθηκε από τις λεηλασίες αυτές. Μάλιστα το 1822, ύστερα από ληστεία δεν έμεινε τίποτα από την περιουσία του μοναστηριού. Η μοναστική κοινότητα μπροστά στον ορατό αυτό κίνδυνο των εχθρών, προσπαθούσε να σώσει την Μονή, η οποία συνεχώς ανακαινιζόταν, διότι έπρεπε να επιβιώσει στο πέρασμα του χρόνου. Η αδελφότητα αποφάσισε το 1151 την ανακαίνιση του Καθολικού".

Σύμφωνα με τις πατριαρχικές επιστολές (23 Ιουλίου και 2 Σεπτεμβρίου 1911), οι οποίες είναι καταχωρημένες στον κώδικα πατριαρχικής αλληλογραφίας του Αρχείου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, πληροφορούμαστε ότι έγιναν οι σχετικές ενέργειες και εκδόθηκε το απαραίτητο αυτοκρατορικό φιρμάνι για την ανοικοδόμηση της Μονής.

 Η συμβολή της Μονής στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 και στην Επανάσταση του Ολύμπου το 1878 
Κατά τη διάρκεια του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα του 1821 οι μοναχοί της Μονής αγωνίστηκαν, όπως υποδηλώνει η επικοινωνία των ηγουμένων τους με μεγάλες μορφές του αγώνα, οι οποίοι ανέλαβαν να συντονίσουν τα επαναστατικά κινήματα στην περιοχή τους και να ανυψώσουν ηθικά τον Λαό. Διαδραμάτισαν με τον τρόπο αυτό σημαντικό ρόλο σε διάφορες επαναστατικές περιόδους: το 1798, πριν από το 1821, το 1822, το 1854 και το 1878.

Κάποια περιστατικά από την ιστορία του μοναστηριού αναφέρονται παρακάτω: Το 1798 σε μάχη στην περιοχή του μοναστηριού σκοτώνεται από τον τουρκαλβανό Γιουσούφ Αράπη, ο Καπετάν Τόλιος, θείος του Γεωργάκη Ολύμπιου της οικογένειας των Λαζαίων.

Στις 6 Απριλίου 1822 δολοφονήθηκε μαρτυρικά, από τα στρατεύματα του Μεχμέτ Εμίν Πασά, ο Ιερομόναχος Ιωάννης, την ώρα που λειτουργούσε με άλλους τέσσερις ιερείς στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου της Νάουσας. Η Εκκλησία μας τον ανακήρυξε Άγιο Νεομάρτυρα μαζί με όλους τους Νεομάρτυρες του Ολοκαυτώματος της Νάουσας που εορτάζουν την Κυριακή του Θωμά. Ο δε Άγιος Ιωάννης τιμάται στην Ιερά Μονή της Πέτρας την Πέμπτη της Διακαινησίμου, οπότε και η ημέρα του μαρτυρίου του.

Την περίοδο αυτή πέρασε από τη Μονή και ο μεγάλος οπλαρχηγός του Έθνους, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Το 1827, σε σύσκεψη στη Ιερά Μονή Αγίου Διονυσίου εν Ολύμπω, ο Ηγούμενος Σαμουήλ και ο Παπά-Κοσμάς της Μονής Πέτρας μαζί με οπλαρχηγούς, κληρικούς και προκρίτους της περιοχής συνυπέγραψαν στις 3 Νοεμβρίου  έγγραφα απευθυνόμενα στην Κυβέρνηση, με σκοπό την απελευθέρωση των εδαφών τους.

Η Μονή της Πέτρας λειτούργησε και ως ορμητήριο εθνικών αγώνων. Ήταν εύλογο συνεπώς οι επιδρομείς να είχαν ως στόχο την κατάλυση των εδαφών της αλλά και τον εξισλαμισμό των Ελλήνων. Αποτέλεσμα της παραπάνω τακτικής ήταν η οργάνωση μικρών επαναστατικών ομάδων εναντίον των Τούρκων. Πληροφορίες αναφέρουν ότι το διάστημα μεταξύ 1827 και 1829 ήρθαν σε επικοινωνία με τον τότε Κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια πολλοί οπλαρχηγοί καθώς και οι ηγούμενοι των Μονών Αγίου Διονυσίου και Πέτρας Ολύμπου.

Μεταξύ της 19ης Φεβρουαρίου και 3ης Μαρτίου του 1878 συγκροτείται στο Λιτόχωρο η «Προσωρινή Κυβέρνηση της Μακεδονίας». Μέλος της Κυβερνήσεως ήταν και ο δραστήριος ιερομόναχος της Μονής Πέτρας π. Νικηφόρος Μπουροζίκας, ο οποίος μαζί με τους άλλους αντιπροσώπους υπέγραψε το πρακτικό της συνεδρίασης. Στις αρχές του Μάρτη η μονή γίνεται το ορμητήριο της Επαναστάσεως του Ολύμπου. Η Κυβέρνηση καταφεύγει στη μονή και από εκεί (4 Μαρτίου 1878) στέλνει επαναστατική προκήρυξη προς τους Μακεδόνες, αφού προηγουμένως εντός της Μονής, ο Επίσκοπος Κίτρους Νικόλαος Α' Λούσης μαζί με τον ιερέα Αθανάσιο Γεωργίου ευλόγησε το λάβαρο της Επανάστασης.

Η μονή προσπάθησε να ενισχύσει τα σχολεία του τόπου (το 1768 ενισχύει την σχολή του Πεζάρου, το 1902 τις ιερατικές σχολές στις Μονές Βλατάδων και Ζάβορδας, και το 1909 την ιερατική σχολή της Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου (Σκήτης) Βεροίας.

Επειδή η Μονή βρισκόταν κοντά στην επαρχιακή οδό, προσείλκυε καθημερινά πολλούς επισκέπτες. Σε όλους παρείχε φιλοξενία υλική (διαμονή, διατροφή) αλλά και πνευματική, εκπληρώνοντας, όσο μπορούσε καλύτερα τη φιλανθρωπική δράση της. Παράλληλα βοηθούσε υλικά και πνευματικά τους κατοίκους των γύρω περιοχών, όταν αυτοί αντιμετώπιζαν σοβαρά οικονομικά και άλλου είδους προβλήματα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της πληρωμής 20 λιρών από τη μονή προς τους κτηνοτρόφους της περιοχής. Υπάρχουν πληροφορίες ότι βοηθούσε και όσους δεν είχαν τροφές. Πάντως η Μονή κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα αντιμετώπιζε οικονομική δυστοκία.

 Η μετατροπή της Μονής σε σανατόριο (1929) και σε ψυχιατρείο (1970) 
Μέχρι και την ανασύσταση της Μονής το 2018 στην πρόσοψη της εισόδου στο ηγουμενείο υπήρχε πινακίδα που έγραφε: Θεραπευτήριο Ιεράς Μονής Πέτρας.

Στις 16 Ιουλίου 1927 και μετά τη διαγραφή του Υπουργείου Υγιεινής, Πρόνοιας και Δημόσιας Αντιλήψεως (αρ. 54006/1927), επιτροπή, που την αποτελούσε ο οικονομικός έφορος Πιερίας, ο δασάρχης Πιερίας, καθώς και ο προϊστάμενος εποικισμού Κατερίνης, κατάσχεσε 123, τα υπάρχοντα της μονής στο όνομα του δημοσίου και προς όφελος του εκεί Σανατορίου σύμφωνα με την Υπουργική Διαταγή (41114/1927) και το Νομοθετικό Διάταγμα (8 Αυγούστου 1925) «περί αναγκαστικής απαλλοτριώσεως ακινήτων της μονής». Στις 13/22 Φεβρουαρίου του 1929 και με το νόμο 3929 ιδρύθηκε το Σανατόριο προβλεπόμενο από το Νομοθετικό Διάταγμα (8ης Αυγούστου 1925), το οποίο όριζε ότι θα περιθάλπονται εκεί άποροι φυματικοί.

Ολόκληρη η περιουσία της Παλαιάς Μονής αποτέλεσε το ζωτικό φορέα του σανατορίου. Η λειτουργία του άρχισε στις 5 Νοεμβρίου του 1939 και σταμάτησε στις 23 Μαρτίου του 1969. Τη θέση του σανατορίου πήρε με βάση το (Β.Δ. 703/17-10-1969) το θεραπευτήριο ψυχικών παθήσεων Ιεράς Μονής Πέτρας Ολύμπου, με κύριο στόχο την περίθαλψη στον ψυχικό τομέα υγιεινής. Η λειτουργία του θεραπευτηρίου άρχισε το 1970.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990
μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 2000 το ψυχιατρείο άρχισε να εγκαταλείπεται και το 2004 έπαυσε οριστικά την λειτουργία του. Οι περιθάλποντες που νοσηλεύονταν εκεί, διασκορπίστηκαν σε διάφορα ψυχιατρικά παραρτήματα του Νομού Πιερίας.

 Ο αγώνας για την επανάκτηση της Μονής και η αναστήλωσή της 
Ο τότε Μητροπολίτης Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος Αγαθόνικος αγωνίστηκε με τίμιο και δίκαιο τρόπο για την επανάκτηση της Μονής από την Μητρόπολη Κίτρους, καθότι όταν ιδρύθηκε το σανατόριο είχε συμφωνηθεί ότι σε περίπτωση παύσης της λειτουργίας του, η Μονή και οι εγκαταστάσεις της θα επέστρεφαν πίσω στην Εκκλησία, η οποία τις είχε παραχωρήσει στο Κράτος για αυτό τον λόγο. 

Το 2018, μετά από πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος Γεωργίου, η Ιερά Μονή ανασυστάθηκε ως ανδρώα κοινοβιακή με μερικούς μοναχούς και έτσι παραμένει ως σήμερα, με την αδελφότητα σταδιακά να αυξάνεται αριθμητικά. Σημερινός ηγούμενος της Μονής είναι ο Αρχιμανδρίτης Βασίλειος Νάκας, με καταγωγή από τον Λόφο Πιερίας.  

Το Νοέμβριο του 2024, έπειτα από επαφές του Μητροπολίτη Γεωργίου και του Υφυπουργού Υγείας Δημήτρη Βαρτζόπουλου, όλες οι εγκαταστάσεις της Μονής υπήχθησαν ολοκληρωτικά στην Ιερά Μητρόπολη Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος.

Στις 8 Αυγούστου 2025, επέτειο των 100 ετών από την μετατροπή της Μονής σε ίδρυμα, οι εγκαταστάσεις του Μοναστηριού δόθηκαν και επίσημως εξ ολοκλήρου στην Μητρόπολη Κίτρους από την Ελληνική κυβέρνηση.

 Καθολικό και εγκαταστάσεις της Μονής 
Ο αρχαίος Ναός της είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου και πανηγυρίζει στις 21 Νοεμβρίου οπότε και τελείται  θεία λειτουργία, με την παρουσία πιστών από την γύρω και όχι μόνο περιοχή. Στον ναό φυλάσσεται η εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου, η οποία εδώ και αιώνες επιτελεί θαύματα. Στη θαυματουργική της δύναμη οφείλονται θεραπείες ασθενών, δαιμονισμένων, κωφαλάλων, ενώ στα χρόνια της Τουρκοκρατίας αναφέρονται ακόμη και θεραπείες μουσουλμάνων. Πότε ακριβώς οικοδομήθηκε ο Ναός δεν είναι γνωστό. Πάντως επικρατούν δύο εκδοχές ως προς την χρονολογία κτίσης: το 1134 και το 1151. Αυτό που με βεβαιότητα γνωρίζουμε είναι ότι ο Ναός επανοικοδομήθηκε το 1754 και επισκευάστηκε το 1815.

Σήμερα η μορφή της Μονής διαφέρει κατά πολύ από την παλιά της. Παλαιότερα η Μονή περιστοιχιζόταν από περίβολο, ο οποίος ήταν λιθόκτιστος, είχε δύο ορόφους σε σχήμα τετραγώνου, με 60-70 κελιά, χωρητικότητας 300 με 500 άνδρες – μοναχούς – καθώς και σταύλους για 100 ίππους. Ο Ναός, όπως και σήμερα, βρισκόταν στο κέντρο των εγκαταστάσεων. Το κτιριακό συγκρότημα της Μονής δεν υπάρχει σήμερα. Σώζεται ο Ναός αλλά η γενική εικόνα των εγκαταστάσεων έχει διαμορφωθεί, η γύρω έκταση έχει διαφορετική χρήση και ο περίβολος έχει μεγαλώσει.

Η Μονή διέθετε σημαντική περιουσία όπως: εκτάσεις ελαιώνων, κτήματα δάσους, τροφές, αλεύρι και κλίβανο (τα οποία βρίσκονταν ανάμεσα στον Άγιο Δημήτριο Πέτρας και προς την κοιλάδα της Κατερίνης), καθώς και διάφορα ζώα όπως αγελάδες, πρόβατα, ημιόνους. Στη Μονή υπήρχαν πολύτιμα κειμήλια, όπως μια φορητή ανάγλυφη εικόνα του Αγίου Δημητρίου, η οποία χρονολογείται στον 14ο αιώνα. Επίσης βρέθηκε ένας ξύλινος Σταυρός στο τέμπλο, μία φορητή επάργυρη εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου του 1851, καθώς και πολύτιμες φορητές εικόνες της περιόδου της τουρκοκρατίας (1710) και παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά γλυπτά στους τοίχους.

 Παραπομπές