Μαύρος Ιανουάριος

Μαύρος Ιανουάριος (αζερ: Qara Yanvar), γνωστός και ως Μαύρο Σάββατο ή Σφαγή του Ιανουαρίου, ήταν βίαιη καταστολή του εθνικισμού του Αζερμπαϊτζάν και του αντισοβιετικού αισθήματος στο Μπακού στις 19–20 Ιανουαρίου 1990, ως μέρος της κατάστασης έκτακτης ανάγκης κατά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.

Ο Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και ο υπουργός Άμυνας, Ντμίτρι Γιαζόφ, υποστήριξαν ότι ο στρατιωτικός νόμος ήταν απαραίτητος για να ματαιώσει τις προσπάθειες του κινήματος ανεξαρτησίας του Αζερμπαϊτζάν να ανατρέψει τη σοβιετική κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με επίσημες εκτιμήσεις του Αζερμπαϊτζάν, σκοτώθηκαν 147 άμαχοι, τραυματίστηκαν 800 άτομα και πέντε άνθρωποι αγνοήθηκαν.

Σε ψήφισμα της 22ας Ιανουαρίου 1990, το Ανώτατο Σοβιέτ του Αζερμπαϊτζάν δήλωσε ότι το διάταγμα του Προεδρείου του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ της 19ης Ιανουαρίου, που χρησιμοποιήθηκε για την επιβολή έκτακτης ανάγκης στο Μπακού και στρατιωτική ανάπτυξη, αποτελούσε πράξη επιθετικότητας.Kushen, Neier, σελ. 45

 Γεγονότα 
Τον Δεκέμβριο του 1989, οι Αζέροι, οι οποίοι ζούσαν σε περιοχές που συνορεύουν με το Ιράν κατέρριψαν τους φράχτες των συνόρων, απαιτώντας στενότερους δεσμούς με τους Αζέρους, που ζούσαν στο Ιράν. Οι τοπικές Αρχές στο Τζαλιλαμπάντ παραδόθηκαν στους ταραχοποιούς παραδίδοντας τη διοίκηση στο Λαϊκό Μέτωπο του Αζερμπαϊτζάν. Ακολούθησε μια μη βίαιη μετακίνηση της διοίκησης του Λανκαράν στο Λαϊκό Μέτωπο δύο εβδομάδες αργότερα.

Στις 9 Ιανουαρίου 1990, το Ανώτατο Σοβιέτ της Αρμενικής ΣΣΔ ψήφισε να συμπεριλάβει το Ναγκόρνο-Καραμπάχ στον προϋπολογισμό του και επέτρεψε στους κατοίκους του να ψηφίσουν στις αρμενικές εκλογές αγνοώντας έτσι τη σοβιετική εξουσία και τη δικαιοδοσία της ΣΣΔ του Αζερμπαϊτζάν και προκαλώντας οργή σε ολόκληρη τη δημοκρατία. Αυτό οδήγησε σε διαδηλώσεις, που απαιτούσαν την εκδίωξη των κομουνιστών αξιωματούχων του Αζερμπαϊτζάν και ζητούσαν ανεξαρτησία από τη Σοβιετική Ένωση. Η ρητορική τους ήταν, σύμφωνα με έκθεση του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, «σε μεγάλο βαθμό αντιαρμενική». Στις 12 Ιανουαρίου, το Λαϊκό Μέτωπο οργάνωσε μια επιτροπή εθνικής άμυνας με παραρτήματα σε εργοστάσια και γραφεία στο Μπακού. Στόχος ήταν η κινητοποίηση του πληθυσμού για μάχη με ντόπιους Αρμένιους.
μικρογραφία|430x430εσ| Ελιγμοί του Σοβιετικού Στρατού στο Μπακού, 20 Ιανουαρίου 1990
Οι τοπικές Αρχές του Αζερμπαϊτζάν δεν μπόρεσαν να αποκαταστήσουν την τάξη λόγω εσωτερικών διαφωνιών και διχασμών, που παρέλυσαν την ικανότητά τους να ενεργούν. Οι Αρχές του Αζερμπαϊτζάν διέταξαν επίσης τα 12.000 στρατεύματα του Υπουργείου Εσωτερικών να απέχουν από την επέμβαση στις ταραχές του Μπακού και πολλές μονάδες σοβιετικού στρατού και στόλου της φρουράς του Μπακού και του Στόλου της Κασπίας δεν επενέβησαν για να σταματήσουν τις ταραχές, ισχυριζόμενοι ότι δεν είχαν εντολές από τις Αρχές της Μόσχας. Στις 13 Ιανουαρίου ξεκίνησε το αντιαρμενικό πογκρόμ στο Μπακού, που είχε ως αποτέλεσμα 48 θανάτους, ενώ χιλιάδες τράπηκαν σε φυγή ή εκκενώθηκαν από τον σοβιετικό στρατό.

Στις 15 Ιανουαρίου, οι Αρχές κήρυξαν κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε πολλές περιοχές του Αζερμπαϊτζάν, εκτός από το Μπακού. Την ίδια στιγμή, φοβούμενοι μια επέμβαση των κεντρικών σοβιετικών Αρχών, οι ακτιβιστές του Λαϊκού Μετώπου ξεκίνησαν τον αποκλεισμό των στρατώνων. Είχαν ήδη αναλάβει τον de facto έλεγχο σε ορισμένες περιοχές του Αζερμπαϊτζάν.

Στις 18 Ιανουαρίου, το Λαϊκό Μέτωπο διέταξε τους υποστηρικτές να φράξουν τις κύριες οδούς πρόσβασης στο Μπακού χρησιμοποιώντας εκατοντάδες αυτοκίνητα, φορτηγά και λεωφορεία. Την επόμενη μέρα, οι σοβιετικές Αρχές εκκένωσαν τους εκπροσώπους τους και τους τοπικούς αξιωματούχους, μεταφέροντάς τους σε στρατιωτικές θέσεις διοίκησης στα περίχωρα της πόλης, όπου ήταν τοποθετημένος ο σοβιετικός υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Γιαζόφ και ο υπουργός Εσωτερικών Βαντίμ Μπακατίν.

Στις 19 Ιανουαρίου, το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ ενέκρινε το διάταγμα που υπέγραψε ο Μ. Γκορμπατσόφ, για την καθιέρωση κατάστασης έκτακτης ανάγκης στο Μπακού και σε ορισμένα άλλα μέρη της ΣΣΔ του Αζερμπαϊτζάν. Το διάταγμα ανέφερε:Σε σχέση με μια δραματική κλιμάκωση της κατάστασης στην πόλη του Μπακού, απόπειρες εγκληματικών εξτρεμιστικών δυνάμεων να απομακρυνθούν από την εξουσία οργανώνοντας μαζικές αναταραχές που ενεργούν νόμιμα κρατικές Αρχές και προς όφελος της προστασίας και της ασφάλειας των πολιτών, το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ, καθοδηγούμενο από το σημείο 14 του άρθρου 119 του Συντάγματος της ΕΣΣΔ, κηρύσσει από τις 20 Ιανουαρίου 1990 κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην πόλη του Μπακού, επεκτείνοντας στην επικράτειά της την ισχύ του Διατάγματος του Προεδρείου του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ από τις 15 Ιανουαρίου 1990. Το διάταγμα παραβίαζε νομικές πράξεις που ίσχυαν τότε, οι οποίες προέβλεπαν ότι το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ της ΑζΣΣΔ θα έπρεπε να απευθυνθεί στην κεντρική κυβέρνηση με τη σχετική έκκληση.

Αργά το βράδυ της 19ης Ιανουαρίου 1990, μετά την κατεδάφιση του κεντρικού τηλεοπτικού σταθμού και τον τερματισμό των τηλεφωνικών και ραδιοφωνικών γραμμών από τις σοβιετικές ειδικές δυνάμεις, 26.000 σοβιετικοί στρατιώτες μπήκαν στο Μπακού, σπάζοντας τα οδοφράγματα για να συντρίψουν το Λαϊκό Μέτωπο. Όπως ισχυρίστηκε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ένοπλοι του Εθνικού Μετώπου του Αζερμπαϊτζάν άνοιξαν πυρ εναντίον των στρατιωτών. ωστόσο, τα ευρήματα της μη κυβερνητικής οργάνωσης Ασπίδα με έδρα τη Μόσχα δεν βρήκαν στοιχεία για «ένοπλους μαχητές του Λαϊκού Μετώπου του Αζερμπαϊτζάν», που χρησιμοποιήθηκε ως κίνητρο για να συντρίψει τον άμαχο πληθυσμό στις 20 Ιανουαρίου.

Η ανεξάρτητη οργάνωση Ασπίδα, η οποία αποτελείται από μια ομάδα δικηγόρων και αξιωματικών σε εφεδρεία, παρατήρησε παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον στρατό και τις στρατιωτικές του επιχειρήσεις και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο στρατός διεξήγαγε πόλεμο κατά των πολιτών του και ζήτησε να ξεκινήσει ποινική έρευνα κατά του Υπουργού Άμυνας, Ντμίτρι Γιαζόφ, ο οποίος είχε ηγηθεί προσωπικά της επιχείρησης. Οι αξιωματούχοι του Υπουργείου Εσωτερικών του Αζερμπαϊτζάν βοήθησαν τους ακτιβιστές του Λαϊκού Μετώπου να προκαλέσουν αναταραχή παρέχοντάς τους όπλα, τεχνικές εγκαταστάσεις και ενημερώνοντάς τους για την κίνηση των μονάδων του στρατού. 

Τα στρατεύματα επιτέθηκαν στους διαδηλωτές πυροβολώντας τα πλήθη. Οι πυροβολισμοί συνεχίστηκαν για τρεις μέρες. Ενήργησαν σύμφωνα με μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η οποία συνεχίστηκε για περισσότερους από τέσσερις μήνες μετά, που κηρύχθηκε από το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ, που υπογράφηκε από τον Πρόεδρο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ωστόσο, αποκαλύφθηκε στο κοινό του Αζερμπαϊτζάν λίγες μόνο ώρες  μετά την έναρξη της επίθεσης, όταν πολλοί πολίτες κείτονταν ήδη νεκροί ή τραυματίες στους δρόμους, στα νοσοκομεία και στα νεκροτομεία του Μπακού.

Σχεδόν ολόκληρος ο πληθυσμός του Μπακού έθαβε τους νεκρούς την τρίτη ημέρα, 22 Ιανουαρίου. Για άλλες 40 ημέρες, η χώρα έκανε παύση εργασιών ως ένδειξη πένθους και μαζικής διαμαρτυρίας. 

 Απολογισμός νεκρών 
Σύμφωνα με διάφορες πηγές, μεταξύ 133 και 137 άμαχοι έχασαν τη ζωή τους με τον ανεπίσημο αριθμό να φτάνει τους 300.  Έως και 800 τραυματίστηκαν και 5 αγνοούνταν.  Επιπλέον 26 άνθρωποι σκοτώθηκαν στις περιοχές Νεφτσάλα και Λανκαράν της χώρας.

Σύμφωνα με μια έκθεση, 93 Αζέροι και 29 Σοβιετικοί στρατιώτες σκοτώθηκαν στις συμπλοκές στους δρόμους. Άλλες εκθέσεις φορές αναφέρουν ότι 21 στρατιώτες σκοτώθηκαν και 90 τραυματίστηκαν στις μάχες. Ωστόσο, το πώς πέθαναν οι στρατιώτες εξακολουθεί να αμφισβητείται. Οι σοβιετικές Αρχές ισχυρίστηκαν ότι ο αριθμός των νεκρών των στρατιωτών προήλθε από ένοπλη αντίσταση, αν και ορισμένοι από τους στρατιώτες θα μπορούσαν να έχουν πέσει θύματα φίλιων πυρών.

 Κατάσταση έκτακτης ανάγκης 
Ο Γενικός Γραμματέας Γκορμπατσόφ και άλλοι αξιωματούχοι υποστήριξαν ότι ήταν απαραίτητο να σταματήσουν τα πογκρόμ και η βία κατά του αρμενικού πληθυσμού και να ματαιωθούν οι προσπάθειες των εξτρεμιστών να ανατρέψουν τη σοβιετική κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν. Το κυβερνητικό διάταγμα ανέφερε: "Εξτρεμιστικές ομάδες οργανώνουν μαζικές ταραχές, που υποδαυλίζουν την εθνική εχθρότητα. Διαπράττουν τολμηρές εγκληματικές πράξεις, εξορύσσουν δρόμους και γέφυρες, βομβαρδίζουν οικισμούς, παίρνουν ομήρους".

Ο υπουργός Άμυνας Γιαζόφ είπε επίσης ότι οι εθνικιστές σχεδίαζαν πραξικόπημα στο Αζερμπαϊτζάν: «Σχεδιάστηκε μια συνάντηση στην οποία προτάθηκε να κηρύξει τη μεταφορά της εξουσίας στα χέρια του Λαϊκού Μετώπου». Σημείωσε πώς το «Λαϊκό Μέτωπο» κήρυξε τη δική του κατάσταση έκτακτης ανάγκης στο Μπακού πριν αναληφθεί η δράση και πώς τα σοβιετικά κρατικά όργανα «έπαψαν να ελέγχουν την κατάσταση». 

 Ειδησεογραφική κάλυψη 
μικρογραφία|300x300εσ| Γραμματόσημο του Αζερμπαϊτζάν με φωτογραφίες του Μαύρου Ιανουαρίου.
Κατά τη διάρκεια της καταστολής του Μαύρου Γενάρη, οι σοβιετικές Αρχές κατάφεραν να καταστείλουν όλες τις προσπάθειες για τη διάδοση ειδήσεων από το Αζερμπαϊτζάν στον τοπικό πληθυσμό και τη διεθνή κοινότητα. Την παραμονή της στρατιωτικής επέμβασης, ένας από τους ηγέτες του Λαϊκού Μετώπου, ο Εχτιμπάρ Μαμέντοφ, πρότεινε στους αξιωματούχους του Κρεμλίνου να εμφανιστεί στην τηλεόραση του Αζερμπαϊτζάν στις 8 μ.μ. για να ανακοινώσει ότι ο πρώτος γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος Αζερμπαϊτζάν, Αμπντουραχμάν Βαζίροφ, θα έφευγε και κανένας στρατός δεν θα εισέβαλε στο Μπακού, αποκαθιστώντας έτσι την τάξη.

Αντίθετα, μια πηγή παροχής ενέργειας στην τηλεόραση και το κρατικό ραδιόφωνο του Αζερμπαϊτζάν ανατινάχτηκε από αξιωματικούς των πληροφοριών στις 7:15 μ.μ. προκειμένου να αποκοπεί ο πληθυσμός από οποιαδήποτε πηγή πληροφοριών. Η τηλεόραση και το ραδιόφωνο ήταν σιωπηλά και όλα τα έντυπα μέσα είχαν απαγορευτεί. Αλλά ο Μίρζα Χαζάρ και το προσωπικό του στο Radio Free Europe/Radio Liberty κατάφεραν να μεταδίδουν καθημερινές αναφορές από το Μπακού καθιστώντας το τη μοναδική πηγή ειδήσεων για τους Αζέρους εντός και εκτός της χώρας για αρκετές ημέρες. Η ηγεσία του Κρεμλίνου προσπάθησε σκληρά να κρατήσει τον έξω κόσμο και τον πληθυσμό εντός του Αζερμπαϊτζάν αγνοώντας την επέμβαση, αλλά ο Μίρζα Χαζάρ και το επιτελείο του απέτρεψαν αυτή την προσπάθεια. Λόγω των ενεργειών του και του προσωπικού του στο Radio Liberty, οι Αζέροι εντός και εκτός Αζερμπαϊτζάν, καθώς και η διεθνής κοινότητα, έμαθαν για τις ενέργειες του Σοβιετικού Στρατού και μπόρεσαν να οργανώσουν μια διαμαρτυρία.

Συγκλονισμένη από αυτή την εξέλιξη, η κυβέρνηση της ΕΣΣΔ παραπονέθηκε επίσημα στις Ηνωμένες Πολιτείες για την κάλυψη από το Radio Liberty για την επέμβαση του στρατού στο Αζερμπαϊτζάν. Οι εκπομπές της 20ής Ιανουαρίου 1990 μετέτρεψαν τον Μίρζα Χαζάρ σε δημοφιλή φιγούρα μεταξύ των Αζέρων εντός και εκτός του Αζερμπαϊτζάν. Ο Μαλαχάτ Αγαζανκίζι, γνωστός ποιητής και συγγραφέας του Αζερμπαϊτζάν, περιέγραψε την εμφάνιση του Χαζάρ στο ραδιόφωνο την εποχή της σοβιετικής στρατιωτικής δράσης ως εξής: «Στις 20 Ιανουαρίου, ο Μίρζα Χαζάρ με τη θεϊκή φωνή του έδωσε ελπίδα στο ετοιμοθάνατο Αζερμπαϊτζάν». 

 Εκτίμηση 
Μια ειδική σύνοδος του Ανώτατου Σοβιέτ της ΣΣΔ του Αζερμπαϊτζάν πραγματοποιήθηκε στις 22 Ιανουαρίου 1990 κατόπιν αιτήματος του κοινού και με πρωτοβουλία μιας ομάδας βουλευτών. Προσπάθησε να αξιολογήσει αρχικά τα γεγονότα της 20ής Ιανουαρίου και ενέκρινε ορισμένα έγγραφα, που καταδικάζουν την επιχείρηση καταστολής από τον σοβιετικό στρατό.

Η Memorial Society και το Παρατηρητήριο Ελσίνκι ανέφεραν τον Μάιο του 1991 ότι είχαν βρει αδιάσειστα στοιχεία ότι η επιβολή της κατάστασης έκτακτης ανάγκης είχε οδηγήσει σε αδικαιολόγητη παραβίαση των πολιτικών ελευθεριών και ότι τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν χρησιμοποιήσει αδικαιολόγητη βία, που είχε ως αποτέλεσμα πολλούς θανάτους. Αυτό περιλαμβάνει τη χρήση τεθωρακισμένων οχημάτων, ξιφολόγχες και πυροβολισμούς σε σαφώς επισημασμένα ασθενοφόρα.

Η έκθεση του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων με τίτλο «Μαύρος Ιανουάριος στο Αζερμπαϊτζάν» αναφέρει: «Πράγματι, η βία που χρησιμοποίησε ο Σοβιετικός Στρατός τη νύχτα της 19ης–20ης Ιανουαρίου ήταν τόσο δυσανάλογη με την αντίσταση που πρόσφεραν οι Αζέροι, ώστε να αποτελέσει άσκηση συλλογικής τιμωρίας. Εφόσον οι Σοβιετικοί αξιωματούχοι δήλωσαν δημόσια ότι ο σκοπός της επέμβασης των σοβιετικών στρατευμάτων ήταν να αποτραπεί η σοβιετική κυβέρνηση της Κομμουνιστικής Δημοκρατίας της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν. Με εθνικιστική σκέψη, μη κομμουνιστική αντιπολίτευση, η τιμωρία που επιβλήθηκε στο Μπακού από τους Σοβιετικούς στρατιώτες μπορεί να είχε σκοπό να προειδοποιήσει τους εθνικιστές, όχι μόνο στο Αζερμπαϊτζάν αλλά και στις άλλες δημοκρατίες της Σοβιετικής Ένωσης».

«Τα επακόλουθα γεγονότα στις Βαλτικές Δημοκρατίες – όπου, σε αξιοσημείωτο παραλληλισμό με τα γεγονότα στο Μπακού, η υποτιθέμενη εμφύλια αναταραχή αναφέρθηκε ως δικαιολογία για τη βίαιη επέμβαση των σοβιετικών στρατευμάτων – επιβεβαιώνει περαιτέρω ότι η σοβιετική κυβέρνηση απέδειξε ότι θα αντιμετωπίσει σκληρά τα εθνικιστικά κινήματα», συνεχίζει η έκθεση.

Το κύριο άρθρο της The Wall Street Journal της 4ης Ιανουαρίου 1995 ανέφερε ότι ο Γκορμπατσόφ επέλεξε να χρησιμοποιήσει βία κατά του «Αζερμπαϊτζάν που επιζητεί την ανεξαρτησία». Όταν ένα χρόνο αργότερα ο παγκόσμιος Τύπος επέκρινε τον Γκορμπατσόφ για βίαιες σφαγές αμάχων στη Λιθουανία και τη Λετονία, η κοινή γνώμη του Αζερμπαϊτζάν πικραινόταν από τη σιωπή των παγκόσμιων ΜΜΕ κατόπιν εντολής του Γκορμπατσόφ έναν χρόνο νωρίτερα, κατά τη διάρκεια του Μαύρου Γενάρη.

 Ανεξαρτησία 
Στις 18 Οκτωβρίου 1991, το κοινοβούλιο του Αζερμπαϊτζάν αποκατέστησε την ανεξαρτησία της χώρας. Στις 14 Φεβρουαρίου 1992, η Γενική Εισαγγελία του Αζερμπαϊτζάν άσκησε μήνυση με στόχο τα άτομα που συμμετείχαν στη σφαγή. Τον Μάρτιο του 2003, η ίδια μήνυση είχε στόχο τον πρώην Σοβιετικό πρόεδρο Γκορμπατσόφ για παραβίαση του άρθρου 119 του Σοβιετικού Συντάγματος και του άρθρου 71 του Συντάγματος της ΣΣΔ του Αζερμπαϊτζάν. Το 1994, η Εθνοσυνέλευση του Αζερμπαϊτζάν ενέκρινε μια πλήρη πολιτική και νομική αξιολόγηση των γεγονότων του Μαύρου Ιανουαρίου. Σύμφωνα με το διάταγμα του Προέδρου του Αζερμπαϊτζάν, Χεϊντάρ Αλίγιεφ από τις 16 Δεκεμβρίου 1999, σε όλα τα θύματα της καταστολής απονεμήθηκε ο τιμητικός τίτλος του «Μάρτυρα της 20ης Ιανουαρίου».

Η 20ή Ιανουαρίου έχει οριστεί ως Ημέρα των Μαρτύρων (ή κυριολεκτικά, «Η Ημέρα της Πανεθνικής Θλίψης») στο Αζερμπαϊτζάν. Το 2025, στην 35η επέτειο, ο εορτασμός αυτού και του Μαύρου Ιανουαρίου περιελάμβανε ένα flash mob 4.000 ατόμων.

 Μνημείο 
Τον Ιανουάριο του 2010, ανεγέρθηκε ένα μνημείο για τα θύματα του Μαύρου Γενάρη στην περιοχή Γιασαμάλ του Μπακού. Τα εγκαίνια του μνημείου έγιναν στις 20 Ιανουαρίου 2010. Στην τελετή παρευρέθηκαν ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ και ο επικεφαλής της προεδρικής διοίκησης Ραμίζ Μεχντίγιεφ και οικογένειες των θυμάτων της τραγωδίας. Η συνολική έκταση του συγκροτήματος είναι 1.500 τετραγωνικά μέτρα. Το ύψος του μνημείου και του βάθρου είναι οκτώ μέτρα. Το μνημείο απεικονίζει μια ομάδα ανθρώπων που είναι αποφασισμένοι να μην χάσουν ένοπλα στρατεύματα που εισέρχονται στην πόλη, με μερικούς από αυτούς να έχουν ήδη πέσει.   

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Λίστα γνωστών θυμάτων
 Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης – Έγγραφα Εργασίας – Τακτική Σύνοδος 2008 21. Γραπτή Δήλωση Νο 405. Έγγρ. 11499 – 21 Ιανουαρίου 2008. Σφαγή Αζερμπαϊτζάν από σοβιετικά στρατεύματα
 «Black January: Baku (1990): Behind the Scenes – A Photojournalist's Perspective» του Reza Deghati με την Betty Blair στο Azerbaijan International, Vol. 6:1 (Άνοιξη 1998), σελ. 33–37.

Κατηγορία:Σφαγές στο Αζερμπαϊτζάν
Κατηγορία:Πολιτική καταπίεση στη Σοβιετική Ένωση
Κατηγορία:Αζερική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία