Η οξιά του Εβραίου

Η οξιά του Εβραίου - Ένας ηθικός πίνακας από την ορεινή Βεστφαλία () είναι νουβέλα της Ανέτε φον Ντρόστε-Χύλσοφ που δημοσιεύτηκε το 1842. Η ιστορία διαδραματίζεται σε ένα χωριό της Βεστφαλίας και βασίζεται σε αληθινά γεγονότα. Αφηγείται την ιστορία μιας ανεξιχνίαστης δολοφονίας και παραπέμπει στα γεγονότα που προηγήθηκαν και ακολούθησαν.

Το έργο περιλαμβάνει μοτίβα της ρομαντικής λογοτεχνίας: το δάσος, η νύχτα, οι καταιγίδες, τα φαντάσματα, η πίστη στη μοίρα. Συγχρόνως, με τη ρεαλιστική αφήγηση της ζωής του φτωχού βοσκού και την επίδραση του περιβάλλοντος, την περιγραφή της οργανωμένης κλοπής ξύλων και τις δολοφονίες το έργο θεωρείται πρόδρομος του ρεαλιστικού μυθιστορήματος.

 Υπόθεση 
Ο Φρίντριχ Μέργκελ, γιος ενός βίαιου αλκοολικού και της δεύτερης συζύγου του Μάργκρετ, μεγαλώνει στο χωριό B., ένα μικρό, απομονωμένο χωριό στη Βεστφαλία του 18ου αιώνα, του οποίου οι κάτοικοι εργάζονται ως κυρίως ως αγρότες, πολλοί ασχολούνται και με την παράνομη υλοτομία. Ο Φρίντριχ ήταν 9 ετών όταν ο πατέρας του πέθανε μια παγωμένη χειμωνιάτικη νύχτα όταν μεθυσμένος πήγε στο δάσος και τον πήρε ο ύπνος. Αυτό το γεγονός αμαύρωσε περαιτέρω την ήδη κακή φήμη της οικογένειας στο χωριό. Από εκεί και πέρα ο Φρίντριχ δουλεύει βοσκός. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Σάιμον Σέμλερ, αδερφός της μητέρας του που ζει στο κοντινό χωριό Μπρεντ, του προσφέρει δουλειά και ο Φρίντριχ μένει μαζί του.

Με τα χρόνια, ο Φρίντριχ από σιωπηλό, ονειροπόλο αγόρι μετατρέπεται σε έναν επιδεικτικό νεαρό άνδρα. Όταν ο δασολόγος Μπράντις σκοτώνεται με τσεκούρι, αφού ο Φρίντριχ τον έστειλε εσκεμμένα σε λάθος κατεύθυνση, ο νεαρός ανακρίνεται από τις αρχές, αλλά δεν απαγγέλλονται κατηγορίες εναντίον του γιατί έχει άλλοθι. Αργότερα, βλέπει ότι ένα τσεκούρι λείπει από το σπίτι του θείου του Σάιμον, αλλά ο θείος του δίνει μια αδύναμη δικαιολογία όταν τον ρωτά. 

Σε ένα γάμο στο χωριό, ο Φρίντριχ, που είναι πλέον 22 ετών, προσπαθεί να εντυπωσιάσει επιδεικνύοντας ένα ασημένιο ρολόι, αλλά γελοιοποιείται όταν ο Εβραίος Ααρών δηλώνει δημόσια ότι ο Φρίντριχ του χρωστάει ακόμη τα χρήματα για το ρολόι. Λίγο αργότερα, ο Ααρών βρίσκεται δολοφονημένος, χτυπημένος μέχρι θανάτου κάτω από μια γέρικη οξιά. Ο Φρίντριχ, ο κύριος ύποπτος, φεύγει από το χωριό με τον Γιοχάνες, τον εργάτη (και πιθανά νόθο γιο) του Σάιμον. Η τοπική εβραϊκή κοινότητα αγοράζει την οξιά και τη σημαδεύει με την επιγραφή:אם תעמוד במקום תות יפגע בך כאשר אתת עשית ליΜισό χρόνο αργότερα, ένας εγκληματίας ομολογεί ότι σκότωσε κάποιον Ααρών στο δάσος, αλλά παραμένει ασαφές εάν αναφέρεται στον άνδρα που σκοτώθηκε κάτω από την οξιά.

28 χρόνια αργότερα, στις 24 Δεκεμβρίου 1788, ένας αδύναμος ηλικιωμένος εμφανίζεται στο Μπρεντ, ο οποίος ισχυρίζεται ότι είναι ο Γιοχάνες που είχε δραπετεύσει μαζί με τον Φρίντριχ. Αφού κατατάχθηκαν και οι δύο στον αυστριακό στρατό, ο Γιοχάνες πιάστηκε αιχμάλωτος από τους Τούρκους και κρατήθηκε αιχμάλωτος, μέχρι που επέστρεψε στην Ευρώπη με ένα ολλανδικό πλοίο. Δεν ξέρει τι απέγινε ο Φρίντριχ γιατί είχαν χωριστεί. Δεδομένου ότι ο Σάιμον έχει πεθάνει εδώ και καιρό, τον άντρα στεγάζει μια χήρα στο χωριό και ο γαιοκτήμονας της περιοχής φροντίζει να του δώσουν ρούχα και κανονικά γεύματα. Ζει κάνοντας θελήματα.

Λίγους μήνες αργότερα, ο άντρας εξαφανίζεται. Το πτώμα του βρίσκεται τελικά στον τόπο της δολοφονίας του Ααρών, όπου κρεμάστηκε από την οξιά. Ο γαιοκτήμονας εξετάζει το πτώμα και, όταν ανακαλύπτοντας μια ουλή, τον αναγνωρίζει ως τον εξαφανισμένο Φρίντριχ Μέργκελ και όχι ως τον Γιοχάνες. Η νουβέλα κλείνει με τη μετάφραση της εβραϊκής επιγραφής που χαράχτηκε στο δέντρο: «Αν πλησιάσεις αυτό το σημείο, θα σου συμβεί αυτό που μου έκανες».

 Ιστορικό υπόβαθρο 
μικρογραφία|250x250εσ|Το κάστρο Μπέκερχοφ, κατοικία της οικογένειας φον Χάξταουσεν, σήμερα μουσείο λογοτεχνίας
Η ιστορία βασίζεται σε μια πραγματική υπόθεση δολοφονίας: Το 1783, ο αγρότης Χέρμαν Βίνκελχαν σκότωσε έναν Εβραίο που τον είχε πάει στο δικαστήριο για χρέη. Ο Βίνκελχαν τράπηκε σε φυγή, συνελήφθη αιχμάλωτος στην Αλγερία και επέστρεψε στο χωριό του 25 χρόνια μετά το έγκλημα. Επειδή είχε υποφέρει πολύ στη σκλαβιά, έμεινε ατιμώρητος. Αλλά αμέσως μετά απαγχονίστηκε στο μέρος όπου είχε διαπράξει τη δολοφονία: σε μια οξιά στην οποία οι ντόπιοι Εβραίοι είχαν χαράξει ένα ρητό για εκδίκηση μετά το έγκλημα. 

Ο Βέρνερ Άντολφ φον Χάξταουσεν, παππούς της Ανέτε φον Ντρόστε-Χύλσοφ, ήταν ο γαιοκτήμονας της περιοχής και ηγήθηκε της δικαστικής έρευνας εκείνη την εποχή. Το 1818, ο γιος του Αουγκούστ φον Χάξταουσεν, θείος της συγγραφέως, δημοσίευσε ένα κείμενο με τίτλο Ιστορία ενός σκλάβου στην Αλγερία, το οποίο είχε γράψει με βάση τα δικαστικά αρχεία. Η συγγραφέας, που στα παιδικά της χρόνια επισκεπτόταν τακτικά τους συγγενείς της στο κάστρο Μπέκερχοφ, γνώριζε την ιστορία του δολοφονημένου Εβραίου.

Η Ανέτε φον Ντρόστε-Χύλσοφ έγραψε τη νουβέλα από το 1837 έως το 1841. Πέρα από τα ιστορικά γεγονότα, επινόησε ένα παρασκήνιο που παρουσιάζει την εξέλιξη του κύριου χαρακτήρα σε δολοφόνο. Μετακίνησε επίσης τη δολοφονία στο 1760.

 Ερμηνευτικές προσεγγίσεις 

 Το έργο θεωρείται μια κοινωνική ψυχολογική μελέτη του οικογενειακού περιβάλλοντος και της επίδρασης στο άτομο. Η ανάπτυξη του Φρίντριχ είναι εκτεταμένη ώστε να κάνει κατανοητή στον αναγνώστη την εξέλιξή του σε δολοφόνο.
 Ανάμεσα στις πολυάριθμες κοινωνικές προκαταλήψεις που πραγματεύεται η νουβέλα είναι ο αντισημιτισμός στο χωριό Β.: Η μητέρα του Φρίντριχ συμβουλεύει τον γιο της από νωρίς ότι οι Εβραίοι είναι «όλοι απατεώνες» και αναφέρεται στον Ααρών ως «τον καταραμένο Εβραίο».

 Η φύση εμφανίζεται ως μια αυτόνομη δύναμη που επιτυγχάνει αυτό που οι άνθρωποι δεν καταφέρνουν, δηλαδή να βρουν και να εκτελέσουν τον δολοφόνο. Η πλοκή διανθίζεται με περιγραφές της φύσης: οι περισσότερες δραματικές σκηνές διαδραματίζονται νύχτα και συχνά κατά τη διάρκεια σφοδρής καταιγίδας. 
 Ο θείος Σάιμον ερμηνεύεται ως η ενσάρκωση του κακού και ασκεί αρνητική επιρροή στο αγόρι. Είναι αυτός που εμποδίζει τον Φρίντριχ να πάει να εξομολογηθεί όταν αισθάνεται ένοχος που έστειλε τον δασονόμο Μπράντις (ο οποίος κυνηγούσε λαθραίους υλοτόμους) σε λάθος κατεύθυνση με αποτέλεσμα να σκοτωθεί. Υπάρχουν πολλά που υποδηλώνουν ότι ο Σάιμον σκότωσε τον δασολόγο με το τσεκούρι.
 Πολλά σημεία παραμένουν ασαφή: Είναι ο Φρίντριχ στην πραγματικότητα ο δολοφόνος του Ααρών; Η ουλή αναφέρεται μόνο στο τέλος - πράγματι ο γαιοκτήμονας αναγνώρισε σωστά τον νεκρό; Είναι ο Γιοχάνες ο νόθος γιος του Σάιμον; Ποιος σκότωσε τον δασολόγο Μπράντις; Μέσα στην ασάφεια και το μυστήριο, η ιστορία προσφέρει στον αναγνώστη άφθονο χώρο για τις δικές του ερμηνείες.

 Υποδοχή 
Αν και η νουβέλα ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στους σύγχρονους αναγνώστες, οι κριτικοί και συγγραφείς ήταν αρνητικοί. Επαναλαμβανόμενο αντικείμενο κριτικής ήταν οι ασάφειες της ιστορίας, οι οποίες, όπως αποκάλυψαν μεταγενέστερες συγκρίσεις διαφορετικών προσχεδίων, είχαν εισαχθεί σκόπιμα από τη συγγραφέα. Ένας από τους λίγους που επαίνεσαν ανεπιφύλακτα το έργο ήταν ο Τέοντορ Στορμ.

Η μεταγενέστερη κριτική δεν αντιμετώπισε πλέον την ασάφεια του κειμένου ως λογοτεχνική αδυναμία, αλλά μάλλον ως σκόπιμη υφολογική διάταξη, που επηρέασε μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Φραντς Κάφκα. Η νουβέλα έχει πλέον μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και η Ανέτε φον Ντρόστε-Χύλσοφ είναι μια από τις πιο σημαντικές συγγραφείς της γερμανικής λογοτεχνίας.

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Η οξιά του Εβραίου, μετάφραση: Μαρία Κρίστμαν-Πετροπούλου, εκδόσεις Ίνδικτος, 1998 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικές νουβέλες