Ιερός Ναός Αγίας Παρασκευής (Πρέβεζα)

Ο Ιερός Ναός Αγίας Παρασκευής είναι, στις μέρες μας, ένας προσκυνηματικός ναός της Πρέβεζας. Ο πρώτος ναός ήταν ιδιόκτητος, του καπετάν Νικολού Σεργιάννη, και κατασκευάστηκε κατά την τρίτη εικοσιπενταετία του 18ου αιώνα. Ο ναός περιήλθε αργότερα –και προ του 1789– στην οικογένεια Γαβανώζη, στη συνέχεια έγινε συναδελφικός και αργότερα ενοριακός. Ήταν μικρός σε μέγεθος ναός του τύπου μονόχωρης ξυλόστεγης βασιλικής, κατά την επτανησιακή συνήθεια. Μετά το 1931 έπαψε να είναι ενοριακός και η ενορία του συγχωνεύθηκε με αυτή του ναού των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Το 1981 κατεδαφίστηκε και στη θέση του κατασκευάστηκε εξ αρχής ο υπάρχων σήμερα ναός, με δαπάνες του ζεύγους Σταθοπούλου.

 Ιστορία του ναού
 Ο ιδιόκτητος ναός του Νικολού Σεργιάννη
μικρογραφία|260px|Η "κτητορική" επιγραφήτου ναού του αγίας Παρασκευής
Στη διάρκεια της δεύτερης ενετοκρατίας της Πρέβεζας (1717-1797) ιδρύθηκαν στην πόλη περισσότεροι των δέκα χριστιανικοί ναοί, σε αντίθεση με τη μακρά οθωμανοκρατία κατά την οποία στην πόλη υπήρχαν ένας ή δύο ναοί. Οι περισσότεροι νεοϊδρυθέντες κατά την ενετοκρατία ναοί της πόλης ξεκίνησαν ως ιδιόκτητοι και στη συνέχεια μετατράπηκαν σε συναδελφικούς και ενοριακούς.

Ο κατά την ύστερη τουρκοκρατία τοπικός επίσκοπος Άρτης και Πρεβέζης Σεραφείμ Ξενόπουλος, καταγράφει το 1884 στο Δοκίμιόν του, ότι κατὰ τὴν συνοικίαν Ὀμὲρ πασσᾶ, κεῖται ἱερὰ ἐκκλησία, ἐπ' ὀνόματι τῆς ὁσιομάρτυρος Παρασκευῆς, οἰκοδομηθεῖσα κατὰ τὸν 18ον αἰῶνα ἐπὶ ένετοκρατίας ὑπό τινος οἰκογενείας Σεργιάννη ὀνομαζομένης.

Η απογραφή ναών της Πρέβεζας του 1789 από τον αρχιερατικό επίτροπο της πόλης επί βενετοκρατίας, Βασίλειο Γκινάκα, επιβεβαιώνει ότι ο ναός ήταν αρχικά ιδιοκτησία του «Νικολού Συριάνη» (Nicolò Siriani), από τον οποίο και κατασκευάστηκε. Ο ίδιος αναφέρει τον Nicolò Siriani ήδη αποβιώσαντα (quondam) κατά τον χρόνο της απογραφής.

Ο Σπύρος Σκλαβενίτης γράφει ότι από την έρευνά του προέκυψε ότι ο ναός της αγίας Παρασκευής κτίστηκε με έξοδα του Νικολού Σεργιάννη, αλλά σε οικόπεδο της συζύγου του Μαρίας, κόρης του Γεωργίου Γρούζου. Ο χρόνος ανέγερσης του ναού δεν είναι γνωστός, η παλαιότερη, όμως, μνεία του γίνεται στο έτος 1777.

 Οικογένεια Σεργιάννη 
Σε πρώιμη απογραφή της βενετοκρατούμενης Πρέβεζας, η οποία διενεργήθηκε τον Νοέμβριο 1719, δύο μόλις χρόνια μετά την κατάληψή της από τις βενετικές δυνάμεις του Αντρέα Πιζάνι, απογράφεται ο 38χρονος Dimo Seri με τη γυναίκα του και τα δύο τους αγόρια: Janni Seri, 6 χρονών (δηλ. γεννημένο το 1713) και Stavro Seri, 3 χρονών (δηλ. γεννημένο το 1716). Είναι πιθανόν ότι η οικογένεια αυτή ταυτίζεται με την αργότερα αποκαλούμενη Σερ(ι)γιάννη.

Από τα αρχείο της βενετικής διοίκησης της Πρέβεζας της ίδιας περιόδου προκύπτει ότι στον φρουρό (fante) Γεώργιο Γρούζο (Giorgo Gruso)  αποδόθηκαν γαίες. Ο ίδιος Γεώργιος Γρούζος απογράφεται ως φρουρός στο κάστρο της Πρέβεζας τον Ιούνιο του 1737.

Ο Νικολός Σεργιάννης καταγράφεται το 1757 ως κλέφτης, ενώ αργότερα εντοπίζεται ως μπεκτζής  στην περιοχή του Λούρου της Πρέβεζας, σποραδικά από το 1759 μέχρι το 1763. Αλλά και ανάμεσα σε αυτό το διάστημα μαρτυρείται το πέρασμά του από τη μία ιδιότητα στην άλλη, από μπεκτζή σε κλέφτη και έπειτα πάλι σε μπεκτζή, αποτελώντας χαρακτηριστικό παράδειγμα ενόπλου, που άλλοτε ετίθετο στην υπηρεσία της οθωμανικής εξουσίας, ενώ άλλοτε στρεφόταν εναντίον της.Βλ. . Για μια συνοπτική παρουσίαση του θεσμού των μπεκτζήδων στην περιοχή της νότιας Ηπείρου, βλ. . Για μια γενικότερη παρουσίαση του θέματος, βλ. 

Ο Νικολός Σεργιάννης παντρεύτηκε την κόρη τού Γιώργου Γρούζου, Μαρία. Ο γιος τους, Παναγιώτης Σεργιάννης, γεννήθηκε το 1764. Είναι πολύ πιθανό ότι ο Νικολός Σεργιάννης πέθανε πριν τον Σεπτέμβριο του 1766, όταν με απόφαση του Γενικού Προβλεπτή της Θάλασσας Αντόνιο Μαρίν Πριούλι (στα ιταλικά: Antonio Marin Priuli) απονεμήθηκε περιουσία στον Panagioti του Nicolò, γιου της Maria Gruso, –που δεν ήταν άλλος παρά ο ανήλικος, τότε, γιος του Νικολού– πιθανότατα λόγω κάποιας υπηρεσίας που είχε παρἀσχει ο πατέρας του στους Βενετούς ως αρματολός.

 Ο ναός στην ιδιοκτησία μελών της οικογένειας Γαβανώζη 
μικρογραφία|Η εικόνα της αγίας Παρασκευής, έργο του ιερέως Σπυρίδωνος Γαβανώζη
μικρογραφία|Η επιγραφή στην εικόνα της αγίας Παρασκευής την οποία αγιογράφησε ο ιερέας Σπυρίδων Γαβανώζης
μικρογραφία|Η εικόνα της Παναγίας από το παλαιό τέμπλο του ναού
Το 1781, η σύζυγος του ήδη θανόντος Νικολού Σεργιάννη, Μαρία, μαζί με τον μόλις ενηλικιωθέντα, τότε, γιο τους Παναγιώτη, συνεβλήθησαν με δύο ιερείς, οι οποίοι ανέλαβαν εφημέριοι του ναού της αγίας Παρασκευής, όπως προκύπτει από συμβόλαια που συνυπέγραψαν. Οι δύο ιερείς φαίνεται ότι είχαν δανείσει τον Σεργιάννη και ως τρόπος αποπληρωμής του δανείου επιλέχθηκε αυτή η συμφωνία.

Δύο χρόνια αργότερα, το 1783, εντοπίζεται για πρώτη φορά το όνομα του ιερέα Κωνσταντή Γαβανώζη, ο οποίος εγκαθίσταται ως ένας από τους εφημέριους του ναού της αγίας Παρασκευής, καταβάλλοντας ο ίδιος χρηματικό ποσό για την ανάληψη των καθηκόντων αυτών. Σταδιακά ο συγκεκριμένος ιερέας έγινε ο ιδιοκτήτης του ναού, αγοράζοντάς τον από τους κληρονόμους τού Σεργιάννη.

 Κωνσταντής Γαβανώζης 
Το 1789, όταν διενεργήθηκε απογραφή των ναών και των ιερέων της πόλης, ο παπα Κωνσταντής Γαβανώζης εμφανιζόταν ως ο μοναδικός ιδιοκτήτης του ναού, ενώ σε αυτόν ιερουργούσε και ο ιερέας Δημήτριος Ξηρομερίτης. Τα ετήσια εισοδήματα του ναού ανέρχονταν, το 1789, σε 200 λίρες. Την ίδια περίοδο ο ναός δεν ήταν ενοριακός, καθώς δεν αναφέρεται σε σωζόμενη αχρονολόγητη βενετική απογραφή των κατοίκων της Πρέβεζας ανά ενορία, την οποία η Χριστίνα Παπακώστα χρονολογεί μεταξύ των ετών 1785 και 1793.

Στα επόμενα χρόνια συναντάμε τον ιερέα Κωνσταντίνο Γαβανώζη με το εκκλησιαστικό οφφίκιο του σακελλάριου, γεγονός που τον κατατάσσει σε διακεκριμένη θέση στον κλήρο της πόλης. Μάλιστα, το 1820, όπως προκύπτει από δημοσίευση της Ρόδης Σταμούλη, υπέγραψε με ιερείς και προκρίτους της Πρέβεζας πληρεξούσιο έγγραφο προς τριμελή επιτροπή, η οποία θα αναλάμβανε την αποστολή να μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη και να διεκδικήσει την αποκατάσταση των προνομίων, τα οποία η πόλη απολάμβανε από το 1800 μέχρι τα τέλη του 1806 (περίοδος αυτονομίας) και τα οποία καταπατήθηκαν από τον Αλή πασά.

 Σπυρίδων Κ. Γαβανώζης 
Μετά τον θάνατο του ιερέως Κωνσταντίνου Γαβανώζη –ο οποίος συνέβη προ του 1826, έτος κατά το οποίο αναφέρεται σε συμβόλαιο ως ήδη αποβιώσας– ο ναός περιήλθε στον ένα από τους τρεις γιους του, τον ιερέα Σπυρίδωνα Γαβανώζη, κατά το έθος των ιδιωτικών ναών στην περιοχή. Στην επιγραφή που υπάρχει πάνω από τη δυτική θύρα του ναού, ο Σπυρίδων Γαβανώζης μνημονεύεται ως εφημέριος και αγιογράφος. Δείγμα της τέχνης του αποτελεί η εικόνα της αγίας Παρασκευής στο προσκυνητάρι εντός του ομώνυμου ναού. Στην εικόνα αυτή απεικονίζεται η αγία και σκηνές του βίου και του μαρτυρίου της. Την εικόνα υπογράφει και χρονολογεί ο Σπυρίδων Γαβανώζης το 1855. Η ενασχόλησή του με την αγιογραφία πιστοποιείται και από άλλη μια τουλάχιστον εικόνα, καθώς διά χειρός του υπογράφεται η δεσποτική εικόνα του ένθρονου Χριστού στο τέμπλο της Παναγίας Κορωνησίας το 1854.

 Ο ναός γίνεται συναδελφικός 
Το 1862, ο ιερέας Σπυρίδων Γαβανώζης αναφέρεται σε συμβόλαιο ως ήδη αποθανών. Τότε, τα τρία του παιδιά, ως κληρονόμοι του ναού, αποφάσισαν να τον πωλήσουν σε επιτροπή προσώπων με σκοπό την ίδρυση αδελφάτου, δηλαδή θρησκευτικής συσσωμάτωσης τα μέλη της οποίας θα αποτελούσαν τους ενορίτες του ναού. Αυτή η μορφή οργάνωσης των ναών και των ενοριτών τους υπήρχε ήδη από τον 18ο αιώνα. Την εποχή εκείνη όλο και περισσότεροι ναοί μετατρέπονταν σε αδελφάτα, εγκαταλείποντας το καθεστώς των ιδιόκτητων ναών.

Το γεγονός επιβεβαιώνει, το 1884, και ο τοπικός επίσκοπος Σεραφείμ Ξενόπουλος, αναφέροντας ότι η οικογένεια Γαβανώζη παραχώρησε την εκκλησία πρὸ ὀλίγων ἑτῶν εἰς τοὺς ἐνορίτας ἐπὶ χρηματικῇ τινι δόσει, γενομένην ἀδελφάτον καὶ ἔχουσαν ἱερέα ἕνα ἐκ τῆς οἰκογενείας Γαβανόζη, καὶ οἰκογενείας 40. Ο ιερέας στον οποίο αναφέρεται ο Σεραφείμ Ξενόπουλος ήταν ο Κοσμάς Γαβανώζης, ο οποίος ήδη από το 1867 ήταν ο εφημέριος του ναού.

 Συγχώνευση της ενορίας αγίας Παρασκευής 
μικρογραφία|Κάτοψη του ναού, το 1938
Το 1931, με την υπογραφή Προεδρικού Διατάγματος, η ενορία της αγίας Παρασκευής καταργήθηκε και συγχωνεύθηκε στη γειτονική ενορία των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης της Πρέβεζας.

Ο σωζόμενος μέχρι το 1981 ναός ήταν μικρός σε μέγεθος, του τύπου μονόχωρης ξυλόστεγης βασιλικής, παρόμοιος με τον γειτονικό ναό του προφήτη Ηλία και αυτόν των αγίων Αποστόλων στην ομώνυμη περιοχή της χερσονήσου του Αγίου Θωμά στην Πρέβεζα, όπως προκύπτει από δημοσιευμένες φωτογραφίες, τόσο του εσωτερικού του ναού όσο και της όψης του από τα νοτιοανατολικά. Από το τοπογραφικό σχέδιο της πόλης της Πρέβεζας, το οποίο εκπονήθηκε το 1938, προκύπτει ότι ο ναός της εποχής εκείνης είχε μήκος 16.70 μέτρα και πλάτος στη μεν ανατολική πλευρά 7.00 μέτρα στη δε δυτική 7.28 μέτρα. Από σωζόμενη φωτογραφία του 1973, η οποία δημοσιεύθηκε από τον Σπύρο Σκλαβενίτη και απεικονίζει τον ναό από τα νοτιοδυτικά, είναι εμφανές ότι ο ναός της εποχής αυτής είχε κατά το απώτερο παρελθόν μεγαλώσει σε μήκος και προς δυσμάς, τουλάχιστον κατά το μισό του αρχικού του μήκους.

 Ανοικοδόμηση του ναού 
μικρογραφία|Το τέμπλο του νέου ναούτης αγίας Παρασκευής
μικρογραφία|Η Πλατυτέρα του νέου ναού.Έργο του Γιώργου Τριανταφυλλίδη
μικρογραφία|Η επιγραφή ιστόρησης του νέου ναού της αγίας Παρασκευής από τον αγιογράφο Γιώργο Τριανταφυλλίδη
Το 1981, λίγους μήνες μετά την έλευση στην Πρέβεζα του νέου μητροπολίτη Νικοπόλεως και Πρεβέζης Μελέτιου, ο παλαιός ναός της αγίας Παρασκευής κατεδαφίστηκε και στη θέση του κατασκευάστηκε νέος σταυροειδής μετά τρούλου ναός. Τη δαπάνη κατασκευής του νέου ναού ανέλαβε κατά το μεγαλύτερο μέρος το ζεύγος Κωνσταντίνου και Ολυμπίας Σταθοπούλου. Ο Κωνσταντίνος Δ. Σταθόπουλος ήταν έμπορος από τα Φιλιατρά και είχε παντρευτεί την Ολυμπία-Παρασκευή Γαβανώζη, κόρη του Χρήστου Γαβανώζη, απογόνου της οικογενείας που κατείχε επί χρόνια τον ναό, όπως μας πληροφορεί η επιγραφή η οποία τοποθετήθηκε, με μέριμνα του δωρητή, πάνω από την κύρια δυτική θύρα του ναού.

Η κατασκευή του νέου ναού ολοκληρώθηκε το 1982. Λίγα χρόνια αργότερα τοποθετήθηκε νέο ξύλινο τέμπλο, οι εικόνες του οποίου αγιογραφήθηκαν από μοναχές της γυναικείας μονής Αγίων Πάντων Σπετσών το 1992. Όλες οι τοιχογραφίες του ναού είναι έργο του Πρεβεζάνου αγιογράφου Γιώργου Τριανταφυλλίδη, οι οποίες ξεκίνησαν το 1984 με την Πλατυτέρα του ιερού.

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Πηγές 













Κατηγορία:Εκκλησίες στην περιφερειακή ενότητα Πρέβεζας
Κατηγορία:Εκκλησίες αφιερωμένες στην Αγία Παρασκευή