Φιλισταϊσμός

Ο όρος Φιλισταϊσμός στους τομείς της φιλοσοφίας και της αισθητικής περιγράφει τις στάσεις, τις συνήθειες και τα χαρακτηριστικά ενός ατόμου που δεν εκτιμά ή περιφρονεί την τέχνη, την ομορφιά, την πνευματικότητα και τη διανόηση. Ως υποτιμητικός όρος, ο Φιλισταίος είναι ένα άτομο στενόμυαλο και εχθρικό ή αδιάφορο προς τις αισθητικές ή πνευματικές αξίες, του οποίου η κοσμοθεωρία είναι υλιστική και προσανατολισμένη στον πλούτο, υιοθετεί και εφαρμόζει άκριτα προκατασκευασμένες ιδέες που συχνά περιγράφονται ως αστικές ή μικροαστικές.

Ο όρος διαδόθηκε στη Γερμανία τον 17ο αιώνα από φοιτητές θεολογίας που βρίσκονταν σε διαμάχη με τους κατοίκους της Ιένας. Ο ιεροκήρυκας Γκέορκ Γκέτσε κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών χρησιμοποίησε τον όρο στο κήρυγμά του  «Οι Φιλισταίοι είναι εναντίον σου», που προέρχεται από το Βιβλίο των Κριτών (Κεφ. 16 , Σαμψών εναντίον Φιλισταίων), της Παλαιάς Διαθήκης. Επαναλαμβάνεται ιδιαίτερα στη γερμανική λογοτεχνία κατά τη ρομαντική εποχή.

 Ιστορικό 
Η λέξη «Φιλισταίος» με την έννοια του περιορισμένου, μη πνευματικού ατόμου χρησιμοποιήθηκε αρχικά τον 3ο αιώνα από τον Ωριγένη στις Ομιλίες για τη Γένεση. 

Στα τέλη του 17ου αιώνα, ο όρος με αυτή την έννοια εμφανίστηκε πάλι στην Ιένα. Οι φοιτητές, ιδιαίτερα οι φοιτητές θεολογίας, στις ανταγωνιστικές τους σχέσεις με τους κατοίκους της πόλης, όπου μια κοινωνική εξέγερση οδήγησε σε αρκετούς θανάτους το 1689, χρησιμοποίησαν τον όρο αναφερόμενοι στους στρατιώτες και τους αστυνομικούς της πόλης που θεωρούνταν εχθρικοί και στη συνέχεια επίσης γενικά σε όσους δεν είχαν εκπαιδευτεί στο πανεπιστήμιο καθώς και πρώην φοιτητές που βρίσκονταν ήδη στην επαγγελματική ζωή, δηλαδή πολίτες με τους οποίους βρίσκονταν σε μια σχέση τόσο τεταμένη όσο οι Φιλισταίοι και οι Εβραίοι στη Βίβλο.  

Μετά την ήττα του Ναπολέοντα στη μάχη της Λειψίας το 1813 και το τέλος της γαλλικής κατοχής, οι φιλελεύθερες δυνάμεις ζήτησαν πολιτική αναδιοργάνωση της Γερμανίας: δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις και εθνική ενότητα στη χώρα, η οποία προηγουμένως ήταν κατακερματισμένη σε αμέτρητα μικρά κράτη. Όμως το Συνέδριο της Βιέννης του 1814/15, στο οποίο επαναπροσδιορίστηκε η πολιτική τάξη της Ευρώπης, διέψευσε αυτές τις ελπίδες: ακολούθησε μια περίοδος αποκατάστασης, μια επιστροφή στην παλιά απολυταρχική κοινωνία. Όπως και πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, μόνο οι ευγενείς είχαν πολιτική εξουσία, η αστική τάξη αποκλείστηκε από κάθε συμμετοχή. Ως αποτέλεσμα, πολλοί πολίτες αποσύρθηκαν στην ιδιωτική τους ζωή και απέφευγαν την πολιτική ανάμειξη. Ωστόσο, ειδικά οι φοιτητές δεν ήταν ικανοποιημένοι με τις συνθήκες που επικρατούσαν, οργανώθηκαν σε αδελφότητες και συνέχισαν να απαιτούν σθεναρά δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις και εθνική ενότητα. Ο όρος τότε αναβίωσε και τους πολίτες που συμβιβάζονταν με τις συνθήκες και δεν ήθελαν να δραστηριοποιηθούν πολιτικά τους αποκαλούσαν Φιλισταίους. Μετά το 1817, το κίνημα ριζοσπαστικοποιήθηκε και η κυβέρνηση απάντησε με σκληρή καταστολή των επαναστατικών ρευμάτων: απαγόρευσε τις αδελφότητες και εισήγαγε αυστηρή λογοκρισία.

 Στη λογοτεχνία 
Στη ρομαντική περίοδο, οι ρομαντικοί συγγραφείς χρησιμοποίησαν τον όρο για να περιγράψουν τους προσγειωμένους και συντηρητικούς ανθρώπους και τους αντιπάλους τους στον πολιτιστικό χώρο. Στην τέχνη και τη λογοτεχνία, ο όρος χρησιμοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, από τον Νοβάλις στο σύντομο πεζό του Η καθημερινή ζωή των Φιλισταίων (1798/98), τον Κλέμενς Μπρεντάνο στη σάτιρα του Ο Φιλισταίος πριν, κατά και μετά την ιστορία (1811), τον Ε. Τ. Α. Χόφμαν στο σατιρικό μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του γάτου Μουρ (1819/21), τον Χάινριχ Χάινε στο ποίημα Ο Φιλισταίος με κυριακάτικη φορεσιά (γύρω στο 1824). 
Ο Γκαίτε περιέγραψε τον ανθρώπινο τύπο, σημειώνοντας ότι: «Ο Φιλισταίος όχι μόνο αγνοεί όλες τις συνθήκες ζωής που δεν είναι δικές του, αλλά απαιτεί επίσης από την υπόλοιπη ανθρωπότητα να διαμορφώσει τον τρόπο ύπαρξής της σύμφωνα με τον δικό του».

Ο Σοπενχάουερ ορίζει τον Φιλισταίο ως άτομο χωρίς πνευματικές ανάγκες: «Αυτός [ο Φιλισταίος] είναι επομένως ένας άνθρωπος χωρίς πνευματικές ανάγκες. Από αυτό προκύπτει [...] όσον αφορά τον εαυτό του ότι παραμένει χωρίς πνευματικές απολαύσεις». Ο Νίτσε αναφέρθηκε επίσης στον Φιλισταίο.

Η διακωμώδηση των Φιλισταίων ήταν τόσο διαδεδομένη στη γερμανική λογοτεχνία της εποχής που μπορεί να αναφερθεί σαν ξεχωριστό λογοτεχνικό είδος, τη φιλισταϊκή σάτιρα.
 Αναβίωση του όρου μέχρι τον 20ό αιώνα 
Στην Αγγλία ο όρος εισήχθη κατά την εποχή του αισθητισμού από τον Άγγλο κριτικό Μάθιου Άρνολντ. Στο έργο του Πολιτισμός και Αναρχία (1869), ο Άρνολντ χωρίζει την κοινωνία της Αγγλίας της βικτωριανής εποχής σε τρεις τάξεις: την αριστοκρατική, τη μεσαία και την εργατική τάξη. Αποκαλεί τα μέλη της μεσαίας τάξης Φιλισταίους που χαρακτηρίζονται από επιθυμία για χρήματα και υλική άνεση και περιφρονούν τη διανόηση και την τέχνη. Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Πιερ Μπουρντιέ στο έργο του Η διάκριση (1979) ασχολείται με το θέμα.

Στη Ρωσία διαδόθηκε από τον Βισαριόν Μπελίνσκι. Ο Μαξίμ Γκόρκι το 1901 έγραψε το θεατρικό έργο Οι Μικροαστοί. Στις Διαλέξεις για τη Ρωσική Λογοτεχνία (1981), στο δοκίμιο Φιλισταίοι και Φιλισταϊσμός ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ αναφέρθηκε στο θέμα. 

Η Χάνα Άρεντ στο έργο της Η κρίση του πολιτισμού (1954) χωρίζει τον Φιλισταϊσμό σε δύο τάσεις: τον ακαλλιέργητο και τον καλλιεργημένο. Στον τελευταίο εντάσσει ανθρώπους που χρησιμοποιούν τα πολιτιστικά αγαθά ως μέσο για κοινωνική άνοδο. Σίγουρα ενδιαφέρονται για τον πολιτισμό, αλλά μόνο για να τροφοδοτούν το πάθος τους που είναι η αναζήτηση δύναμης και κύρους.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ρομαντισμός
Κατηγορία:Γερμανική λογοτεχνία
Κατηγορία:Αντιδιανοουμενισμός