Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα

Το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα ήταν η μαζική δολοφονία Ελληνοεβραίων, κυρίως ως αποτέλεσμα της απέλασής τους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέχρι το 1945, το 82 έως 92% των Ελληνοεβραίων είχε δολοφονηθεί, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη.

Πριν από τον πόλεμο, περίπου 72.000 έως 77.000 Εβραίοι ζούσαν σε 27 κοινότητες στην Ελλάδα. Η πλειοψηφία, περίπου 50.000, ζούσε στη Θεσσαλονίκη, μια πρώην οθωμανική πόλη που κατέλαβε και προσάρτησε η Ελλάδα το 1912. Οι περισσότεροι Ελληνοεβραίοι ήταν Σεφαρδίτες που μιλούσαν ισπανοεβραϊκά (Εβραίοι που προέρχονταν από την Ιβηρική Χερσόνησο) με μερικούς να είναι ελληνόφωνοι Ρωμανιώτες (αρχαία εβραϊκή κοινότητα γηγενής στην Ελλάδα). Η Γερμανία, η Ιταλία και η Βουλγαρία εισέβαλαν και κατέλαβαν την Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941. Κατά το πρώτο έτος της κατοχής, Ελληνοεβραίοι καθώς και Χριστιανοί υπέφεραν από πείνα, κατασχέσεις ιδιοκτησίας και δολοφονίες ομήρων.

Τον Μάρτιο του 1943, λίγο πάνω από 4.000 Εβραίοι απελάθηκαν από τη βουλγαρική ζώνη κατοχής στο στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα. Από τις 15 Μαρτίου έως τον Αύγουστο, σχεδόν όλοι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, μαζί με εκείνους των γειτονικών κοινοτήτων στην γερμανική ζώνη κατοχής, απελάθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς. Μετά την ανακωχή της Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του 1943, η Γερμανία ανέλαβε την ιταλική ζώνης κατοχής, η οποία μέχρι τότε είχε αντιταχθεί στην απέλαση των Εβραίων. Τον Μάρτιο του 1944, η Αθήνα, τα Ιωάννινα και άλλα μέρη της πρώην ιταλικής ζώνης κατοχής καταγράφηκαν με τη συγκέντρωση και την απέλαση των Εβραίων, αν και περισσότεροι Εβραίοι κατάφεραν να δραπετεύσουν από τις προηγούμενες απελάσεις. Στα μέσα του 1944, οι Εβραίοι που ζούσαν στα ελληνικά νησιά έγιναν στόχος. Περίπου 10.000 Εβραίοι επέζησαν από το Ολοκαύτωμα είτε κρυμμένοι, είτε πολεμώντας με την Ελληνική Αντίσταση, είτε επιζώντας από τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι επιζώντες Εβραίοι αντιμετώπισαν εμπόδια για να ανακτήσουν τις ιδιοκτησίες τους από τους μη Εβραίους που τις είχαν καταλάβει κατά τη διάρκεια του πολέμου. Περίπου οι μισοί μετανάστευσαν στο Ισραήλ και σε άλλες χώρες την πρώτη δεκαετία μετά τον πόλεμο. Το Ολοκαύτωμα είχε επί μακρό επισκιαστεί από άλλα γεγονότα κατά τη διάρκεια της πολεμικής κατοχής, αλλά κέρδισε επιπλέον προβολή στον 21ο αιώνα.

 Ιστορικό 
Οι ελληνόφωνοι Ρωμανιώτες είναι η παλαιότερη εβραϊκή κοινότητα στην Ευρώπη, που χρονολογείται πιθανώς πίσω έως τον 6ο αιώνα π.Χ.. Πολλοί ισπανοεβραιόφωνοι Σεφαρδίτες εγκαταστάθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, συμπεριλαμβανομένων των περιοχών που τώρα είναι η Ελλάδα, μετά την απέλασή τους από την Ισπανία και την Πορτογαλία στα τέλη του 15ου αιώνα. Αριθμητικά και πολιτισμικά, υπερτερούσαν στην προηγούμενη κοινότητα των Ρωμανιωτών. Οι προπολεμικές εβραϊκές κοινότητες της νότιας, δυτικής και βόρειας Ελλάδα είχαν καθεμιά διαφορετική ιστορία:

 Λόγω της υποψίας ότι είχαν αντιταχθεί στους Έλληνες αντάρτες, πολλοί Εβραίοι της Πελοποννήσου και της Κεντρικής Ελλάδας σφαγιάστηκαν κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης στη δεκαετία του 1820, ενώ άλλοι κατέφυγαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το νέο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος ίδρυσε την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας ως τη κρατική θρησκεία που πίστευαν σχεδόν όλοι οι κάτοικοι. Πολύ λίγοι Εβραίοι παρέμειναν στην ανεξάρτητη Ελλάδα, με τη μεγαλύτερη κοινότητα να αποτελείται από πενήντα ρωμανιώτικες οικογένειες στην Χαλκίδα. Μετά την ίδρυση της μοναρχίας έπειτα από την ανεξαρτησία, μικροί αριθμοί Ασκεναζί (Εβραίοι από την Κεντρική Ευρώπη), καθώς και Σεφαρδίτων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα, πολλοί στην υπηρεσία του νέου βασιλιά, Όθων Α΄. Ενσωματώθηκαν πλήρως στην κοινωνική και πολιτική ζωή, θεωρώντας τους εαυτούς τους Έλληνες εβραϊκής πίστης.
 Η Δυτική Ελλάδα, ειδικά η Ήπειρος, ήταν το σπίτι μιας κοινότητας Ρωμανιωτών που εγκαταστάθηκαν κατά μήκος των εμπορικών δρόμων της περιοχής, ειδικά της Εγνατίας Οδού, κατά τη διάρκεια των πρώτων αιώνων μ.Χ.  Η μετανάστευση της εβραϊκής κοινότητας των Ιωαννίνων τον 19ο και στις αρχές του 20ου αιώνα άφησε λίγους χιλιάδες Εβραίους. Η Δυτική Ελλάδα παρέμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, όταν καταλήφθηκε από την Ελλάδα.
 Η αναγκαστική επανεγκατάσταση στην Κωνσταντινούπολη το 1455 από τον Σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ τον Πορθητή ́ σχεδόν διέγραψε τις κοινότητες Ρωμανιωτών της Θράκης, της Μακεδονίας και της Κεντρικής Ελλάδας. Στα τέλη του 15ου αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία επέτρεψε στους Σεφαρδίτες να εγκατασταθούν στην Ακτή του Αιγαίου από τη Λάρισα και δυτικά. Ασκεναζί μετανάστες τους ακολούθησαν αργότερα, αλλά οι Σεφαρδίτες παρέμειναν κυρίαρχοι. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, περίπου 50.000 Εβραίοι ζούσαν στη Θεσσαλονίκη, ένα κέντρο της σεφαρδίτικης μάθησης που ιστορικά είχε εβραϊκή πλειοψηφία και ονομάστηκε η «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων». Η πόλη εξελληνίστηκε σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα της μεγάλης πυρκαγιάς του 1917, αλλά η εβραϊκή πληθυσμιακή πλειοψηφία παρέμεινε μέχρις ότου πολλοί Έλληνες πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία έφτασαν το 1922.
 Τα ελληνικά νησιά, ιδιαίτερα η Κέρκυρα, η Ρόδος και η Κρήτη, ήταν το σπίτι τόσο των Σεφαρδιτών και των Ρωμανιωτών που είχαν περάσει πολλά χρόνια κάτω από την ενετική κυριαρχία ή την επιρροή, ώστε πολλοί Εβραίοι από αυτά τα νησιά μιλούσαν ιταλικά.

Πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους, δεν ζούσαν περισσότεροι από 10.000 Εβραίοι στην Ελλάδα. Ο αριθμός αυτός θα αυξανόταν οκτώ φορές ως αποτέλεσμα των εδαφικών εξαγορών. Οι Εβραίοι αντιμετώπιζαν περιστασιακά αντισημιτική βία, όπως οι ταραχές του 1891 στην Κέρκυρα και το Πογκρόμ του Κάμπελ το 1931, που πραγματοποιήθηκε από την Εθνική Ένωσις Ελλάς σε ένα προάστιο της Θεσσαλονίκης. Ως αποτέλεσμα της οικονομικής παρακμής, πολλοί Εβραίοι εγκατέλειψαν την Ελλάδα μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην αρχή, πλούσιοι έμποροι έφυγαν για την Ευρώπη, τη Λατινική Αμερική και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στη δεκαετία του 1930, πολλοί φτωχότεροι Εβραίοι μετανάστευσαν από τη Θεσσαλονίκη στην Παλαιστίνη υπό Βρετανική Εντολή. Υπό βαριά πίεση για να εξελληνιστούν, οι Εβραίοι στη Θεσσαλονίκη σταδιακά αφομοιώθηκαν στην ελληνική πλειοψηφία και μερικοί νεαροί Εβραίους μιλούσαν ελληνικά ως πρώτη τους γλώσσα. Ο Αμερικανός ιστορικός Στίβεν Μπόουμαν δηλώνει ότι ενώ η φυσική καταστροφή των Ελληνοεβραίων έλαβε χώρα από το 1943 έως το 1945, «μια οικονομική, κοινωνική και πολιτική επίθεση προηγήθηκε των μεταστροφών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου». Ο πολιτικός κατακερματισμός των Θεσσαλονικιών Εβραίων σε αντίπαλες φατρίες συντηρητικών αφομοιώσεων, Σιωνιστές και Κομμουνιστές, εμπόδισε την ικανότητά τους να ανταπεξέλθουν. Το 1936, η Δικτατορία του Μεταξά ανέτρεψε την ασταθή κοινοβουλευτική πολιτική. Μετά το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, περίπου 72.000 έως 77.000 Εβραίοι ζούσαν σε 27 κοινότητες στην Ελλάδα - με την πλειοψηφία τους στη Θεσσαλονίκη.

 Κατοχή από τις Δυνάμεις του Άξονα 

δεξιά|χωρίς-πλαίσιο
Νωρίς το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, η Ιταλία έδωσε ένα τελεσίγραφο στον δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά: αν δεν επιτρέψει στα ιταλικά στρατεύματα να καταλάβουν την Ελλάδα, η Ιταλία θα κηρύξει πόλεμο. Ο Μεταξάς αρνήθηκε και η Ιταλία εισέβαλε αμέσως στην Ελλάδα. Η εβραϊκή κοινότητα ανέφερε ότι 12.898 Εβραίοι πολέμησαν για την Ελλάδα στον πόλεμο, όπου 613 πέθαναν και 3.743 τραυματίστηκαν, ο πιο  διάσημος από τους οποίους ήταν ο Συνταγματάρχης Μαρδοχαίος Φριζής. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 1940-1941, Ιταλοί και Έλληνες πολέμησαν στην Αλβανία, αλλά τον Απρίλιο του 1941, η Γερμανία εντάχθηκε στον πόλεμο και κατέλαβε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα μέχρι το τέλος του μήνα και την Κρήτη τον Μάιο. Μια ομάδα στρατηγών ανακοίνωσε μια νέα κυβέρνηση με γερμανική υποστήριξη στις 26 Απριλίου, ενώ η βασιλική οικογένεια εκκενώθηκε στην Κρήτη και στη συνέχεια στο Καΐρο, όπου ιδρύθηκε η Ελληνική Εξόριστη Κυβέρνηση Μέσης Ανατολής. Μετά από ένα μήνα, όλοι οι Έλληνες αιχμάλωτοι πολέμου απελευθερώθηκαν, συμπεριλαμβανομένων όλων των Εβραίων στρατιωτών.

Στα μέσα του 1941, η Ελλάδα διαιρέθηκε σε τρεις ζώνες κατοχής. Οι Γερμανοί κατέλαβαν στρατηγικά σημαντικές περιοχές: τη Μακεδονία, συμπεριλαμβανομένης της Θεσσαλονίκης, του λιμανιού του Πειραιά, το μεγαλύτερο μέρος της Κρήτης και ορισμένα από τα νησιά του Αιγαίου, και επέτρεψαν στους Ιταλούς να καταλάβουν σχεδόν όλη την ελληνική ηπειρωτική χώρα και πολλά νησιά. Η Βουλγαρία κατέλαβε τη Δυτική Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία, όπου εκτέλεσε αμέσως ένα σκληρό πρόγραμμα εκβουλγαρισμού, στέλνοντας περισσότερους από 100.000 Έλληνες πρόσφυγες στα δυτικά. Η συνεργατική ελληνική κυβέρνηση άρχισε να βλέπει τη Βουλγαρία ως την κύρια απειλή και έκανε ό,τι μπορούσε για να εξασφαλίσει τη γερμανική υποστήριξη για τον περιορισμό του μεγέθους της βουλγαρικής ζώνης κατοχής. Ωστόσο, τον Ιούνιο του 1943, τμήματα της ανατολικής Μακεδονίας άλλαξαν από γερμανικό σε βουλγαρικό έλεγχο.

 Αντιεβραϊκή δίωξη 
Αμέσως μετά την κατοχή, οι γερμανικές αστυνομικές μονάδες έκαναν συλλήψεις με βάση καταλόγους ατόμων που θεωρούνταν ανατρεπτικά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων Ελληνοεβραίων διανοούμενων και ολόκληρου του Συμβουλίου Εβραϊκής Κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Η Ειδική Ομάδα Ράιχσλεϊτερ Ρόζενμπεργκ εξέτασε τα εβραϊκά περιουσιακά στοιχεία μια εβδομάδα μετά την κατοχή. Για να κερδίσει την εύνοια των Γερμανών, ο συνεργατικός πρωθυπουργός Γεώργιος Τσολάκογλου ανακοίνωσε ότι υπήρχε ένα «εβραϊκό πρόβλημα» στην Ελλάδα - ο όρος δεν ήταν μέρος του προπολεμικού λόγου - προσθέτοντας, «αυτό το ζήτημα θα λυθεί οριστικά στο πλαίσιο ολόκληρης της Νέας Τάξης στην Ευρώπη».
εναλλ.=Photograph of a sign on a door reading "Jews Undesirable"|αριστερά|μικρογραφία|Πινακίδα που αναγράφει «Οι Εβραίοι ανεπιθύμητοι εις το κατάστημα» στη Θεσσαλονίκη, 1941.
Η κατάσχεση όλων των ειδών περιουσιακών στοιχείων των Εβραίων και των μη Εβραίων πραγματοποιήθηκε σε μαζική κλίμακα. Οι πλούσιοι Εβραίοι συνελήφθησαν και οι επιχειρήσεις τους απαλλοτριώθηκαν. Κατά το πρώτο έτος της κατοχής, οι Εβραίοι μοιράζονταν τις ίδιες δυσκολίες με τους άλλους Έλληνες, συμπεριλαμβανομένης της κατοχικής πείνας του 1941 και της υπερπληθωρισμού. Η δραστηριότητα της μαύρης αγοράς ήταν ευρέως διαδεδομένη παρά την τιμωρία της άμεσης εκτέλεσης. Η πείνα επηρέασε δυσανάλογα τους Εβραίους, καθώς πολλοί ήταν μέλη του αστικού προλεταριάτου και δεν είχαν σχέσεις με την ύπαιθρο. Στη Θεσσαλονίκη, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής προσπάθησαν να επιδεινώσουν το διαχωρισμό μεταξύ Ελληνοεβραίων και του χριστιανικού πληθυσμού, ενθαρρύνοντας τις εφημερίδες να εκτυπώσουν αντισημιτικό υλικό και αναζωογονώντας το ΕΕΕ, το οποίο είχε απαγορεύσει ο Μεταξάς. Στην βουλγαρική ζώνη κατοχής, εκατοντάδες Θρακιώτες Εβραίοι αναγκάστηκαν να ενταχθούν σε βουλγαρικά στρατεύματα εργασίας, αποφεύγοντας έτσι την πείνα και την απέλαση των Θρακιωτών Εβραίων το 1943. Στη Μακεδονία, όλοι οι πρόσφατα αφιχθέντες Εβραίοι, κυρίως μερικές εκατοντάδες πρόσφυγες από τη Γιουγκοσλαβία, υποχρεώθηκαν να εγγραφούν στην αστυνομία το Νοέμβριο του 1941. Μια χούφτα από αυτούς τέθηκαν αμέσως υπό γερμανική κράτηση, απελάθηκαν και εκτελέστηκαν.
εναλλ.=Photograph from above of thousands of people standing in a public square|αριστερά|μικρογραφία|Συγκέντρωση 9.000 Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, 11 Ιουλίου 1942.
Οι Έλληνες δοσίλογοι έδωσαν τα ονόματα των υποτιθέμενων κομμουνιστών στις γερμανικές αρχές, οι οποίες τους κράτησαν ως ομήρους και τους πυροβόλησαν σε αντίποινα για τις δραστηριότητες αντίστασης. Οι Εβραίοι ήταν η πλειοψηφία μεταξύ αυτών των θυμάτων. Το δεύτερο μισό του 1941, οι εβραϊκές ιδιοκτησίες στη Θεσσαλονίκη κατασχέθηκαν σε μεγάλη κλίμακα για να δοθούν σε Χριστιανούς των οποίων οι κατοικίες είχαν καταστραφεί από βομβαρδισμούς ή που είχαν φύγει από τη βουλγαρική ζώνη κατοχής. Τον Φεβρουάριο του 1942, η συνεργατική κυβέρνηση ενέδωσε στα γερμανικά αιτήματα και απέλυσε τον υψηλόβαθμο αξιωματούχο Γεώργιο Δ. Δασκαλάκη, λόγω της υποτιθέμενης εβραϊκής καταγωγής του. Σύντομα, συμφώνησε να απαγορεύσει σε όλους τους Εβραίους να εγκαταλείψουν τη χώρα, κατόπιν αιτήματος της Γερμανίας.

Στις 11 Ιουλίου 1942, 9.000 Εβραίοι άνδρες συνελήφθησαν για εγγραφή στην Πλατεία Ελευθερίας στη Θεσσαλονίκη, σε κοινή επιχείρηση από τη Γερμανία και την ελληνική συνεργατική κυβέρνηση. Οι συγκεντρωμένοι Εβραίοι εξευτελίστηκαν δημόσια και αναγκάστηκαν να εκτελέσουν ασκήσεις. Μετά την εγγραφή αυτή, περίπου 3.500 Εβραίοι άνδρες στρατολογήθηκαν σε εργασιακά τάγματα από την Οργάνωση Τοτ, μια ναζιστική οργάνωση πολιτικών και στρατιωτικών μηχανικών. Οι Έλληνες χωροφύλακες φύλαγαν τους εργάτες καθώς μεταφέρονταν σε εργασιακές εγκαταστάσεις και πρώην Έλληνες στρατιωτικοί αξιωματούχοι επόπτευαν τις εργασίες. Οι συνθήκες ήταν τόσο σκληρές που εκατοντάδες Εβραίοι πέθαναν. Μερικοί δραπέτευσαν, αλλά οι Γερμανοί πυροβόλησαν άλλους ως αντίποινα. Ούτε οι ελληνικές αρχές ούτε η Ορθόδοξη Εκκλησία έκαναν καμία διαμαρτυρία. Ως λύτρα για τους εργάτες, η εβραϊκή κοινότητα πλήρωσε 2 δισεκατομμύρια δραχμές και παρέδωσε το Εβραϊκό Νεκροταφείο Θεσσαλονίκης, το οποίο η διοίκηση της πόλης είχε προσπαθήσει να αποκτήσει για χρόνια. Ο δήμος της Θεσσαλονίκης κατέστρεψε το νεκροταφείο αρχίζοντας τον Δεκέμβριο του 1942, και η πόλη και η Ελληνορθόδοξη Εκκλησία χρησιμοποίησαν πολλές από τις ταφόπλακες για κατασκευές. Μέχρι το τέλος του 1942, περισσότεροι από 1.000 Εβραίοι είχαν δραπετεύσει από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα - κυρίως οι πλούσιοι, καθώς το ταξίδι κόστισε 150.000 δραχμές (περ. 350 €, ισοδύναμο με 21.650 € το 2023).

 Απέλαση 
Περισσότεροι από 2.000 Εβραίοι απελάθηκαν στα τέλη του 1942 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Ο ιστορικός Κρίστοφερ Ρ. Μπράουνινγκ υποστηρίζει ότι ο Γερμανός δικτάτορας Αδόλφος Χίτλερ διέταξε την απέλαση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης στις 2 Νοεμβρίου 1941, επικαλούμενος ένα κείμενο στο ημερολόγιο του Γκέρχαρντ Ένγκελ που δηλώνει ότι ο Χίτλερ «ζήτησε να αφαιρεθούν τα εβραϊκά στοιχεία από τη Θεσσαλονίκη». Ο αρχιραβίνος της Θεσσαλονίκης, Τσβι Κόρετς, έκανε πρακτική στη Βιέννη από τον Μάιο του 1941 έως τον Ιανουάριο του 1942 - ένα χρόνο πριν η διαδικασία απέλασης ξεκινήσει στη Θεσσαλονίκη.

Η οικοδόμηση αμυντικών εγκαταστάσεων για μια πιθανή συμμαχική επίθεση στο βόρειο Αιγαίο συνέπεσε με τις προετοιμασίες για την απέλαση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και την αποστολή του Γερμανού συμβούλου Τέοντορ Ντάνεκερ στη Βουλγαρία, για να εξασφαλιστεί ότι η Δυτική Θράκη θα είχε επίσης εκκαθαριστεί. Ο Χίτλερ πίστευε ότι οι εβραϊκοί πληθυσμοί θα εμποδίζονταν τις άμυνας του Άξονα σε περίπτωση εισβολής. Σύμφωνα με τον ιστορικό Ανδρέα Αποστόλου, η συνεργατική ελληνική ηγεσία συνέχισε να συνεργάζεται με τους Γερμανούς για να αποτρέψει τις βουλγαρικές φιλοδοξίες για τη μόνιμη προσάρτηση της Δυτικής Θράκης και της Μακεδονίας, δημιουργώντας παράλληλα απολύτως αποδεικτικά στοιχεία σε περίπτωση που οι Σύμμαχοι νικούσαν. Τόσο η συνεργατική διοίκηση όσο και οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν τον πόλεμο ως ευκαιρία για να εξελληνίσουν τη βόρεια Ελλάδα, για παράδειγμα με την απέλαση των Τσάμηδων και τον εκτοπισμό πολλών εθνοτικών Μακεδόνων. Αυτή η ίδια περιοχή, από την Κέρκυρα μέχρι το τουρκικό σύνορο, ήταν πιο θανατηφόρα για τους Εβραίους κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
μικρογραφία|426x426εσ|Απελάσεις Εβραίων από την Ελλάδα. 1943-1944. Αναστάσιος Καράμπαμπας, Στα βήματα των Εβραίων της Ελλάδας (πρόλογος του Γιάννη Μπουτάρη), Βαλεντίν Μισέλ, Λονδίνο/Σικάγο, 2024, σελ.15.
Συνολικά, 60.000 Εβραίοι απελάθηκαν από την Ελλάδα στο Άουσβιτς. Περίπου 12.750 γλύτωσαν από την άμεση δολοφονία τους με αέριο και λιγότεροι από 2.000 επέστρεψαν στο σπίτι τους μετά τον πόλεμο. Οι Εβραίοι δεν ήταν απαραίτητα ενήμεροι για τη μοίρα που τους περίμενε, και κάποιοι αναμένονταν να τεθούν σε καταναγκαστική εργασία στην Πολωνία. Τα τρένα ήταν τόσο ασφυκτικά γεμάτα που δεν υπήρχε χώρος για καθίσματα, και το ταξίδι διαρκούσε τρεις εβδομάδες. Το 50% πέθανε κατά τη διαδρομή, κάποιοι τρελαίνονταν και οι περισσότεροι δεν μπορούσαν να σταθούν όταν έφταναν στο Άουσβιτς. Μετά την απέλαση, σχεδόν όλα τα εβραϊκά υπάρχοντα πουλήθηκαν από τις αρχές, λεηλατήθηκαν από τους Έλληνες ή εθνικοποιήθηκαν από την ελληνική κυβέρνηση. Σχεδόν παντού, οι Χριστιανοί πήγαν σε εβραϊκές περιοχές αμέσως μετά την άδεια που πήραν για να λεηλατήσουν.

 Θράκη (Μάρτιος 1943) 
Πριν την αυγή της 4ης Μαρτίου 1943, 4.058 από τους 4.273 Εβραίους στην κατεχόμενη από τη Βουλγαρία Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη συνελήφθησαν.  Αυτή η συγκέντρωση σχεδιάστηκε στις 22 Φεβρουαρίου και συνέπεσε με τον Βουλγαρικό Στρατό να σφραγίζει τις γειτονιές ώστε η αστυνομία να μπορεί να πραγματοποιήσει συλλήψεις με βάση καταλόγους ονομάτων και διευθύνσεων. Οι Εβραίοι μεταφέρθηκαν στη συνέχεια σε στρατόπεδα στην Άνω Τζουμαγιά και στη Ντούπνιτσα, κρατήθηκαν εκεί για μερικές εβδομάδες, και στη συνέχεια απελάθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα μέσω του Δούναβη. Σε λιγότερο από ένα μήνα, το 97% των Εβραίων στην περιοχή της βουλγαρικής κατοχής δολοφονήθηκαν. Κανένας από τους απελαθέντες δεν επέζησε. Ο Ντάνεκερ ανέφερε ότι η απέλαση «διεξήχθη χωρίς καμία ιδιαίτερη αντίδραση από τους ντόπιους». Οι βουλγαρικές αρχές είδαν την απομάκρυνση των μη βουλγαρικών εθνοτικών ομάδων, συμπεριλαμβανομένων των Εβραίων και των Ελλήνων, ως απαραίτητο βήμα για να δημιουργηθεί χώρος για τους Βούλγαρους εποίκους.

 Θεσσαλονίκη (Μάρτιος-Αύγουστος 1943) 
εναλλ.=Photograph of prisoners sorting confiscated property at Auschwitz II-Birkenau|μικρογραφία|Κρατούμενοι κάνουν διαλογή σε κατασχεμένη περιουσία στο Άουσβιτς II-Μπιρκέναου, στις αρχές του 1944. Μεταξύ αυτών είναι ο Χάιμ Ραφαήλ, που απελάθη από τη Θεσσαλονίκη.
Η προετοιμασία για την απέλαση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1943. Ο Γερμανός αξιωματούχος Γκύντερ Άλτενμπουργκ, ενημέρωσε τον πρωθυπουργό της συνεργατικής κυβέρνησης, Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο, στις 26 Ιανουαρίου, αλλά δεν υπάρχει κανένα αρχείο για αυτόν που να έχει λάβει μέτρα για την πρόληψη των απελάσεων, εκτός από δύο επιστολές διαμαρτυρίας που γράφτηκαν αφού είχαν ήδη αρχίσει. Παρά τα γράμματα, η συνεργατική κυβέρνηση συνέχισε να συνεργάζεται με την διαδικασία απέλασης. Οι ιταλικές αρχές κατοχής και ο διπλωμάτης Γκουέλφο Ζαμπόνι διαμαρτυρήθηκαν έντονα, εξέδωσαν ιταλική υπηκοότητα σε Ελληνοεβραίους και κανόνισαν ταξίδια στην Αθήνα για εκατοντάδες Εβραίους με ιταλική ή ξένη υπηκοότητα. Οι Ισπανοί αξιωματούχοι στην περιοχή προσπάθησαν επίσης να σταματήσουν τις απελάσεις.

Στις 6 Φεβρουαρίου, η ομάδα της Σούτσσταφφελ που είχε αναλάβει την απέλαση έφτασε στην πόλη και εγκατέστησε την έδρα της στην οδό Βελισσαρίου 42, σε μια κατασχεμένη εβραϊκή βίλα. Οι ηγέτες της, ο Άλοϊς Μπρούνερ και ο Ντίτερ Βισλιτσένι, παρέμειναν στο πρώτο όροφο, ενώ οι πλούσιοι Εβραίοι βασανίζονταν στο υπόγειο. Έφτασαν με μια σειρά από αντιεβραϊκές διατάξεις που αποσκοπούσαν να θεσπίσουν τους Νόμους της Νυρεμβέργης και εξέδωσαν το πρώτο διάταγμα, απαιτώντας από τους Εβραίους χωρίς ξένη υπηκοότητα να φορέσουν το κίτρινο αστέρι, την ίδια μέρα. Οι Ναζί δημιούργησαν το Γκέτο του Βαρώνου Χιρς δίπλα στο σιδηροδρομικό σταθμό, περιφραγμένο με αγκαθωτό συρματόπλεγμα, στις 4 Μαρτίου. Έλληνες αστυνομικοί φύλαγαν το γκέτο, ενώ η εσωτερική τάξη ήταν ευθύνη μιας εβραϊκής αστυνομικής δύναμης. Οι πρώτοι Εβραίοι που μεταφέρθηκαν εκεί ήταν 15 εβραϊκές οικογένειες από το Λαγκαδά, αλλά μέχρι και 2.500 Εβραίοι καταλάμβαναν την περιοχή ανά πάσα στιγμή.

Μερικοί Εβραίοι διέφυγαν στα βουνά και εντάχθηκαν σε ομάδες αντίστασης ή έφυγαν προς την Αθήνα, αλλά οι περισσότεροι δεν μπόρεσαν. Για να αποφευχθούν οι δραπετεύσεις, 25 Εβραίοι κρατήθηκαν όμηροι και επιβλήθηκε απαγόρευση κυκλοφορίας. Οι γερμανικές αρχές προσπάθησαν να πείσουν τους Θεσσαλονικιούς Εβραίους να συνεργαστούν λέγοντας τους ότι θα επανεγκατασταθούν στην Πολωνία, δίνοντάς τους πολωνικά χρήματα και επιτρέποντάς τους να πάρουν κάποια μικρά περιουσιακά στοιχεία όταν θα φεύγουν. Η πρώτη μεταφορά από τη Θεσσαλονίκη έφυγε στις 15 Μαρτίου 1943. Οι περισσότεροι Εβραίοι απελάθηκαν μέχρι τα μέσα Ιουνίου, αλλά η τελευταία από τις μεταφορές αναχώρησε στις 10 Αυγούστου, μεταφέροντας 1.800 Θεσσαλονικιούς Εβραίους άνδρες που είχαν εμπλακεί σε έργα καταναγκαστικής εργασίας. Συνολικά, περίπου 45.200 Εβραίοι απελάθηκαν από τη Θεσσαλονίκη στο Άουσβιτς και άλλοι 1.700 από πέντε άλλες κοινότητες στην γερμανική ζώνη κατοχής που απελάθηκαν μέσω της Θεσσαλονίκης: Φλώρινα και Βέροια στη δυτική Μακεδονία και Σουφλί, Νέα Ορεστιάδα και Διδυμότειχο στη λωρίδα κατά μήκος του τουρκικού συνόρου. Περίπου 600 Εβραίοι, κυρίως Ισπανοί πολίτες και μέλη του Εβραϊκού Συμβουλίου, απελάθηκαν αντιθέτως στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπέργκεν-Μπέλζεν. Συνολικά, το 96% των Εβραίων της Θεσσαλονίκης δολοφονήθηκαν.

Μετά την παύση όλων των εβραϊκών επιχειρήσεων στις 6 Μαρτίου, ανακαλύφθηκε ότι 500 από τις 1.700 εβραϊκές εμπορικές υπηρεσίες συμμετείχαν στο εξωτερικό εμπόριο και το κλείσιμο τους θα προκαλούσε εμπορικές απώλειες στις γερμανικές εταιρείες, οδηγώντας στην απόφαση να συνεχίσουν να λειτουργούν οι επιχειρήσεις υπό νέα ιδιοκτησία. Στα τέλη Μαΐου, ιδρύθηκε ένας ελληνικός κυβερνητικός οργανισμός που ονομάστηκε Υπηρεσία Διαχείρισης των Εβραϊκών Περιουσιών (Dienststelle zur Verwaltung des Judenvermögens) για να εποπτεύει τα περιουσιακά στοιχεία των απελαθέντων Εβραίων. Στους Έλληνες που εκδιώχθηκαν από τις κατεχόμενες από τη Βουλγαρία περιοχές, επιτράπηκε να ζήσουν σε ορισμένες από τις πρώην εβραϊκές κατοικίες (11.000 διαμερίσματα κατασχέθηκαν από Εβραίους), ενώ πολλοί Γερμανοί και Έλληνες έγιναν πλούσιοι από τα έσοδα από τα απαλλοτριωμένα περιουσιακά στοιχεία. Η συνολική αξία των ιδιοκτησιών Εβραίων, σύμφωνα με τις δηλώσεις, ήταν περίπου 11 δισεκατομμύρια δραχμές (περ. 13 εκατομμύρια €, 780 εκατομμύρια € το ), ένα σημαντικό μέρος του οποίου μεταφέρθηκε στο ελληνικό κράτος. Παρά τις εντολές κατά της λεηλασίας από τους Γερμανούς κατοίκους, πολλά σπίτια που ανήκαν σε Εβραίους κατεδαφίστηκαν από Έλληνες Χριστιανούς που αναζητούσαν κρυμμένα χρυσά νομίσματα. Το χρυσό που κατασχέθηκε από τους Εβραίους χρησιμοποιήθηκε για να αποτρέψει τον πληθωρισμό και είχε σημαντικό αντίκτυπο στην ελληνική οικονομία. Ο ιστορικός Κώστας Κορνέτης δηλώνει, «η εξάλειψη των Εβραίων από την οικονομική ζωή της Θεσσαλονίκης τελικά χαιρετίστηκε τόσο από την ελίτ όσο και από το ευρύ κοινό».

 Συγκέντρωση του Πάσχα (Μάρτιος 1944) 
Τον Σεπτέμβριο του 1943, η Γερμανία κατέλαβε την ιταλική ζώνη κατοχής μετά την Ανακωχή του Κασίμπιλε. Οι υπόλοιπες 15 εβραϊκές κοινότητες είχαν λιγότερους από 2.000 άτομα και βρίσκονταν κοντά σε λιμάνια ή μεγάλους δρόμους. Ο Γιούργκεν Στρόοπ διορίστηκε Ανώτερος Αρχηγός των SS και της Αστυνομίας της κατεχόμενης Ελλάδας, εν μέρει για να διευκολύνει την απέλαση των Εβραίων της Αθήνας. Ο Στρόοπ διέταξε τον αρχιραβίνο της Αθήνας, Ηλία Μπαρζιλάι, να φτιάξει έναν κατάλογο Εβραίων. Ο Μπαρζιλάι είπε ότι το μητρώο της κοινότητας είχε καταστραφεί κατά τη διάρκεια μιας επιδρομής από την συνεργατική Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση (ΕΠΣΟ) το προηγούμενο έτος. Ο Στρόοπ τον διέταξε να φτιάξει έναν νέο κατάλογο. Αντ΄ αυτού, ο Μπαρζιλάι προειδοποίησε τους Εβραίους να φύγουν και δραπέτευσε με τη βοήθεια της αριστερής ομάδας αντίστασης Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ). Ο Μπαρζιλάι διαπραγματεύτηκε μια συμφωνία με το EAM. Σε αντάλλαγμα για την προστασία των Εβραίων σε περιοχές που ελέγχονταν από τους ανταρτές, έδωσε ολόκληρο το εφεδρικό αποθεματικό της Εβραϊκής κοινότητας.

Στις 4 Οκτωβρίου, ο Στρόοπ θέσπισε την απαγόρευση κυκλοφορίας για τους Εβραίους και τους διέταξε να εγγραφούν στη συναγωγή. Παρά την απειλή της θανατικής ποινής για τους Εβραίους που δεν εγγράφονταν και για τους Χριστιανούς που τους βοηθούσαν, μόνο 200 εγγράφηκαν, ενώ πολλοί άλλοι ακολούθησαν το παράδειγμα του Μπαρζιλάι και δραπέτευσαν. Χωρίς επαρκή στρατεύματα και αντιμέτωποι με την αντίθεση της συνεργατικής ελληνικής κυβέρνησης υπό την ηγεσία του Ιωάννη Ράλλη, οι Ναζί ανέβαλαν τις επιχειρήσεις απέλασης μέχρι το επόμενο έτος. Υπό πίεση, ο Ράλλης πέρασε νόμους για τη κατάσχεση περιουσίας που ανήκε στους Εβραίους. Ενώ οι πλούσιοι και μεσαίας τάξης Εβραίοι μπόρεσαν να κρυφτούν, εκείνοι που εγγράφηκαν στις αρχές προέρχονταν από τις χαμηλότερες τάξεις της κοινωνίας που δεν είχαν τα οικονομικά μέσα για να δραπετεύσουν. Κατά τους επόμενους έξι μήνες, επιπλέον Εβραίοι αποσύρθηκαν από την κρυψώνα τους, καθώς οι πόροι τους εξαντλήθηκαν. Η καθυστέρηση στην εφαρμογή της απέλασης οδήγησε σε αυτοπεποίθηση μεταξύ μερικών Εβραίων. Σε ορισμένα μέρη, οι Εβραίοι δεν σκέφτηκαν σοβαρά την ευκαιρία να διαφύγουν λόγω έλλειψης συνειδητότητας της απειλής, αποτυχίας της εβραϊκής ηγεσίας, αρνητικών στάσεων προς την αντίσταση και απροθυμία να αφήσουν πίσω μέλη της οικογένειας.

Τον Ιανουάριο του 1944, ο Άντολφ Άιχμαν αντικατέστησε τον Ντίτερ Βισλιτσένι με τον Άντον Μπoύργκερ, ο οποίος είχε αναλάβει την αποστολή να απελάσει τους Εβραίους της Ελλάδας το συντομότερο δυνατό. Τον Μάρτιο του 1944, το Eβραϊκό Πάσχα χρησιμοποιήθηκε ως κάλυψη για συντονισμένες συγκεντρώσεις ανά την Ελλάδα που πραγματοποιήθηκαν από την Geheime Feldpolizei (γερμανική στρατιωτική αστυνομία) και την Ελληνική Χωροφυλακή. Στις 23 Μαρτίου, διανεμήθηκε άζυμο ψωμί σε μια συναγωγή στην Αθήνα - οι 300 Εβραίοι που είχαν πάει να παραλάβουν το ψωμί συνελήφθησαν, και άλλοι κυνηγηθήκαν αργότερα εκείνη την ημέρα με βάση τους καταλόγους εγγραφής. Η ελληνική αστυνομία γενικά αρνήθηκε να συλλάβει οποιονδήποτε Εβραίο δεν ήταν στον κατάλογο, σώζοντας τη ζωή πολλών μικρών παιδιών. Στο τέλος της ημέρας, οι 2.000 Εβραίοι που συνελήφθησαν φυλακίστηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, έξω από την πόλη. Στις 24 Μαρτίου, Εβραίοι από όλες τις υπόλοιπες κοινότητες στην ηπειρωτική Ελλάδα συνελήφθησαν, συμπεριλαμβανομένων των Πάτρα, Χαλκίδα, Ιωάννινα, Άρτα, Πρέβεζα, Λάρισα, Βόλος και Καστοριά. Οι περισσότεροι από τους Εβραίους στα Ιωαννίνα και στην Καστορία συνελήφθησαν, με υψηλότερα ποσοστά να δραπετεύουν αλλού. Στις 2 Απριλίου, ένα τρένο αναχώρησε από την Αθήνα, προσθέτοντας επιπλέον Εβραίους κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στα βόρεια. Σχεδόν πέντε χιλιάδες Εβραίοι απελάθηκαν από την Ελλάδα, φτάνοντας στο Άουσβιτς εννέα ημέρες αργότερα.

 Απέλαση από τα ελληνικά νησιά (Ιούνιος-Αύγουστος 1944) 
εναλλ.=Photograph of a white two-storey building at the Haidari concentration camp|μικρογραφία|Στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, κτίριο 15 το 2009.
Μετά τη συγκέντρωση του Πάσχα, οι Ναζί επικεντρώθηκαν στις εβραϊκές κοινότητες των ελληνικών νησιών. Όλη η εβραϊκή κοινότητα της Κρήτης, 314 άτομα στα Χανιά και 26 στο Ηράκλειο, συγκεντρώθηκαν στις 20 Μαΐου και αναχώρησαν από το λιμάνι στον Κόλπο της Σούδας στις 7 Ιουνίου. Όλοι σκοτώθηκαν στη βύθιση του Α/Π Τάναϊς από το υποβρύχιο HMS Vivid του Βασιλικού Ναυτικού του ΗΒ στις 9 Ιουνίου.   Μετά την εκεχειρία του 1943, η ιταλική φρουρά της Κέρκυρας αρνήθηκε να παραδοθεί, και η Γερμανία κατέλαβε με τη βία το νησί μετά από μάχες που άφησαν την εβραϊκή συνοικία σε ερείπια. Παρά τις προειδοποιήσεις των Ιταλών στρατιωτών, οι Εβραίοι δεν πήγαν να κρυφτούν στα βουνά. Στις 8 Ιουνίου, οι Εβραίοι της Κέρκυρας συνελήφθησαν και απελάθηκαν με πλοίο και ύστερα με τρένο στο Χαϊδάρι. Ο δήμαρχος της Κέρκυρας δήλωσε, «Οι καλοί φίλοι μας οι Γερμανοί έχουν καθαρίσει το νησί από τον εβραϊκό όχλο» - η μόνη περίπτωση όπου ένας Έλληνας αξιωματούχος έγκρινε δημοσίως την απέλαση Εβραίων. Οι Εβραίοι της Κέρκυρας απελάθηκαν από το Χαϊδάρι στην Πολωνία στις 21 Ιουνίου.

Τα Δωδεκάνησα ήταν μέρος της Ιταλίας πριν από τον πόλεμο. Στα τέλη του 1943, οι βρετανικές δυνάμεις κατέλαβαν για λίγο την Κω και εκκένωσαν χιλιάδες Έλληνες Χριστιανούς, αλλά όχι τους Εβραίους του νησιού. Στις 23 Ιουλίου 1944, περίπου 1.700 Εβραίοι από τη Ρόδο αναγκάστηκαν να επιβιβαστούν σε πλοίο.  Το πλοίο σταμάτησε για να φορτώσει λίγο λιγότερο από 100 Εβραίους από την Κω και έφτασε στο λιμάνι του Πειραιά οκτώ ημέρες αργότερα. Μαζί με περίπου 700 έως 900 Εβραίους που συνελήφθησαν στην Αθήνα και γύρω από αυτήν, απελάθηκαν στο Άουσβιτς στις 3 Αυγούστου, φτάνοντας στις 16 Αυγούστου. Ο επιζώντας Σάμιουελ Μοντιάνο από τη Ρόδο ανέφερε: «Η σύλληψη έγινε στις 18 και 19 Ιουλίου στο νησί και φτάσαμε στο Άουσβιτς στις 16 Αυγούστου. Ένα μήνα ταξιδιού... Αντί να μας σκοτώσουν επί τόπου, στο νησάκι μας, μας μετέφεραν στα στρατόπεδα και μας δολοφόνησαν στα κρυφά. Και τι θάνατο... στους θαλάμους αερίων! Τότε έχασα την πίστη μου στον Θεό!».  Μόνο 157 (9%) των Εβραίων από τη Ρόδο και την Κω επέστρεψαν. Αυτή η επιχείρηση, η τελευταία απελάση κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα, πραγματοποιήθηκε δύο μήνες πριν από το τέλος της κατοχής του Άξονα. Οι λίγοι Εβραίοι που κρυβόταν σε μικρότερα νησιά αφέθηκαν μόνοι τους.

 Διαφυγή και αντίσταση 
αριστερά|μικρογραφία|Πολεμιστές του ΕΛΑΣ τον Οκτώβριο του 1944, συμπεριλαμβανομένου του Σαλβατόρε Μπακόλας (δεύτερο από τα δεξιά), Ελληνοεβραίου.
εναλλ.=Photographs of a stone storage building with several windows|αριστερά|μικρογραφία|Αποθήκη στην Λακωνία, όπου ζούσαν κρυμμένοι κάποιοι Εβραίοι.
Τα ποσοστά επιβίωσης ανά τη χώρα ποικίλλουν σημαντικά λόγω μιας ποικιλίας παραγόντων, όπως η περίοδος των απελάσεων, η στάση των τοπικών αρχών και ο βαθμός ενσωμάτωσης των εβραϊκών κοινοτήτων. Σύμφωνα με τον Έλληνα επιζώντα του Ολοκαυτώματος Μιχάλη Μάτσα, οι αποφασιστικοί παράγοντες που επηρέασαν τα ποσοστά επιβίωσης ήταν η δύναμη των οργανώσεων αντίστασης και η αντίδραση της εβραϊκής ηγεσίας. Μετά την απέλαση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και το τέλος της ιταλικής ζώνης κατοχής, χιλιάδες Εβραίοι σε άλλα μέρη της Ελλάδας εντάχθηκαν στην αντίσταση ή κρύφτηκαν. Σε πολλά μέρη της Θεσσαλίας, της Κεντρικής Ελλάδας (συμπεριλαμβανομένης της Αθήνας) και της Πελοποννήσου, οι θάνατοι από το Ολοκαύτωμα ήταν σχετικά χαμηλοί. Οι δραστηριότητες της αριστερής αντίστασης στην Θεσσαλία πιστώνονται με το υψηλότερο ποσοστό επιβίωσης εκεί. Ορισμένες μικρότερες εβραϊκές κοινότητες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της Καρδίτσας και του Αγρινίου (περίπου 80 στην κάθε πόλη), δραπέτευσαν εξ ολοκλήρου στα ορεινά χωριά που ελέγχονταν από τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΕΛΑΣ) του ΕΑΜ.  55 Εβραίοι από την Βέροια κρυβόταν στο κοντινό χωριό Συκιά για 15 έως 17 μήνες.

Τουλάχιστον τα δύο τρίτα των Εβραίων που ζούσαν στην Αθήνα και τη Λάρισα πριν από τον πόλεμο επέζησαν.

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, επικεφαλής της Εκκλησίας της Ελλάδας, εξέδωσε έντονες διαμαρτυρίες κατά της κακομεταχείρισης των Ελληνοεβραίων και εξέδωσε πολλά ψεύτικα πιστοποιητικά βαπτίσματος. Ήταν ο μόνος ηγέτης μιας μεγάλης ευρωπαϊκής εκκλησίας που καταδίκασε το Ολοκαύτωμα. Ο αρχηγός της αστυνομίας στην Αθήνα, Άγγελος Έβερτ, έσωσε εκατοντάδες Εβραίους εκδίδοντας ψεύτικα έγγραφα. Οι 275 Εβραίοι της Ζακύνθου διέφυγαν εντελώς τον κίνδυνο επειδή ο Αυστριακός διοικητής της φρουράς (από την 999η Ελαφριά Μεραρχία Αφρικής) δεν εκτέλεσε την εντολή απέλασης μετά από διαμαρτυρίες του δήμαρχου και του Ορθόδοξου Χριστιανού ιεράρχη, οι οποίοι έδωσαν τα δικά τους ονόματα όταν τους διατάχθηκε να υποβάλουν έναν κατάλογο Εβραίων. Ο ιστορικός Γιώργος Αντώνιου δηλώνει ότι, «η γραμμή μεταξύ ανιδιοτελούς και εγωιστικής βοήθειας είναι πιο συχνά από καθόλου δύσκολο να διακρίνεται», και η λεηλασεία περιουσιών Εβραίων που κρύβονταν «δεν ήταν σπάνια». Σε αντίθεση με άλλες χώρες, οι Έλληνες ραβίνοι ενθάρρυναν τους Εβραίους να δεχτούν ψεύτικα πιστοποιητικά βαπτίσματος. Πολλοί Εβραίοι που κρυβόταν μεταστράφηκαν στον Χριστιανισμό και δεν επέστρεψαν απαραίτητα στον Ιουδαϊσμό μετά τον πόλεμο.

Η ελληνική αντίσταση δέχτηκε πρόθυμα εθελοντές Εβραίους στις τάξεις της. Τουλάχιστον 650 Εβραίοι μαχητές αντίστασης είναι γνωστοί με το όνομά τους, και μπορεί να υπήρχαν μέχρι και 2.000. Οι Εβραίοι πολέμησαν κυρίως στον ΕΛΑΣ αλλά υπήρχαν και κάποιοι στις αντίπαλες οργανώσεις αντίστασης ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) και ΕΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση). Σε αντίθεση με τις άλλες οργανώσεις αντίστασης, το EAM κάλεσε δημόσια τους Έλληνες να βοηθήσουν τους Εβραίους συμπολίτες τους,  και στρατολόγησε ενεργά νεαρούς Εβραίους να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ. Χιλιάδες Εβραίοι, ίσως μέχρι 8.000, έλαβαν βοήθεια από τον ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το EAM αρνήθηκε να βοηθήσει τους Εβραίους αν δεν λάμβανε πληρωμή. Έλληνες λαθρέμποροι χρέωναν τους Εβραίους 300 παλαιστίνιες λίρες ανά σκάφος, που μετέφερε περίπου 2 ντουζίνες Εβραίους, για να τους μεταφέρουν στο Τσεσμέ της Τουρκίας μέσω της Εύβοιας, αλλά αργότερα ο ΕΛΑΣ και η Χαγκανά διαπραγματεύτηκαν την τιμή ενός χρυσού νομίσματος ανά Εβραίο. Μέχρι τον Ιούνιο του 1944, 850 Εβραίοι είχαν διαφύγει στο Τσεσμέ.

 Επακόλουθα 
εναλλ.=See caption|μικρογραφία|Βρετανός αξιωματικός βλέπει τις ταφόπλακες από το Εβραϊκό Νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, 1944.
Οι δυνάμεις κατοχής του άξονα αποσύρθηκαν από όλη την ηπειρωτική Ελλάδα μέχρι το Νοέμβριο του 1944. Περίπου 10.000 Ελληνοεβραίοι επέζησαν από το Ολοκαύτωμα, αντιπροσωπεύοντας ποσοστό θανάτου από 83 έως 87%. Αυτό ήταν το υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας από το Ολοκαύτωμα στα Βαλκάνια και μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρώπη. Οι επιζώντες διαιρέθηκαν απότομα μεταξύ των επιζώντων των στρατοπέδων και του μεγαλύτερου αριθμού που επέζησε στην Ελλάδα ή επέστρεψε από το εξωτερικό. Περίπου το ήμισυ αυτών που επέστρεψαν από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης παρέμειναν μόνο για λίγο στην Ελλάδα πριν μετανάστευσουν ενώ άλλοι παρέμειναν στο εξωτερικό. Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών προσπάθησε να καθυστερήσει ή να εμποδίσει την επιστροφή τους στην Ελλάδα. Στην Θεσσαλονίκη, οι επιζώντες των στρατοπέδων συχνά αποκαλούνταν «αχρησιμοποίητες ράβδοι σαπουνιού» από άλλους Έλληνες. Σχεδόν όλοι είχαν χάσει μέλη της οικογένειας. Η διάλυση των οικογενειών, καθώς και η απουσία θρησκευτικών επαγγελματιών, καθιστούσαν σχεδόν αδύνατη τη διατήρηση της παραδοσιακής εβραϊκής θρησκευστικής εθιμοτυπίας.

Το Νοέμβριο του 1944, η ελληνική εξόριστη κυβέρνηση ακύρωσε το νόμο σχετικά με την κατάσχεση εβραϊκής περιουσίας και πέρασε το πρώτο μέτρο στην Ευρώπη για την επιστροφή αυτής της περιουσίας στους Εβραίους ιδιοκτήτες ή στους κληρονόμους τους, και των περιουσιών χωρίς κληρονόμους σε εβραϊκές οργανώσεις. Ωστόσο, αυτός ο νόμος δεν εφαρμόστηκε στην πράξη. Χωρίς ιδιοκτησία ή μέρος για να ζήσουν και χωρίς τη βοήθεια των τοπικών αρχών, οι Εβραίοι βρήκαν τον εαυτό τους να κοιμάται σε αυτοσχέδια καταφύγια, σε συνθήκες που συγκρίνονταν με τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οι περισσότεροι Εβραίοι έβρισκαν δύσκολο ή αδύνατο να ανακτήσουν τις ιδιοκτησίες που είχαν καταλάβει οι μη Εβραίοι κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στην Θεσσαλονίκη, το 15% ή λιγότερο της εβραϊκής ιδιοκτησίας επιστράφηκε και μόνο 30 Εβραίοι είχαν επιτυχία στην ανάκτηση όλων των ακινήτων τους. Η επιστροφή της ιδιοκτησίας μετά τον πόλεμο, ωστόσο, ήταν κάπως ευκολότερη στην πρώην ιταλική κατεχόμενη ζώνη. Τα ελληνικά δικαστήρια συνήθως αποφάσισαν κατά των επιζώντων, και η αποτυχία στην ανάκτηση της ιδιοκτησίας τους οδήγησε πολλούς Εβραίους να μετανάστευσουν. Οι μετανάστες έχασαν την ελληνική υπηκοότητα τους και οποιοδήποτε δικαίωμα ιδιοκτησίας στην Ελλάδα. Τις συγκρούσεις για την ιδιοκτησία τροφοδοτούσαν επίσης αντισημιτικά περιστατικά. Τα εβραϊκά νεκροταφεία αντιμετώπισαν απαλλοτρίωση και καταστροφή ακόμη και μετά τον πόλεμο. Η Δυτική Γερμανία πλήρωσε αποζημιώσεις στην Ελλάδα αλλά δεν υπολογίστηκε κανένα μέρος των χρημάτων για να αποζημιωθούν οι Ελληνοεβραίοι.

Όπως και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οι αμερικανικές εβραϊκές φιλανθρωπικές οργανώσεις, ιδιαίτερα η Αμερικανική Εβραϊκή Κοινή Επιτροπή Διανομής (ΑΕΚΕΔ), συντονίστηκαν τις προσπάθειες βοήθειας για να βοηθήσουν τους επιζώντες. Αμφισβητώντας ότι οι Εβραίοι είχαν μέλλον στη νοτιοανατολική Ευρώπη, η ΑΕΚΕΔ έδωσε προτεραιότητα στην βοήθεια για όσους επιθυμούν να μετανάστευσαν στην Παλαιστίνη. Οι Σεφαρδίτες Εβραίοι στις Ηνωμένες Πολιτείες συγκέντρωσαν χρήματα για να πληρώσουν προίκες, ώστε οι Ελληνοεβραίοι να μπορέσουν να παντρευτούν, καθώς και έστελναν αντικείμενα όπως ρούχα, παπούτσια και φαγητό. Οι Σιωνιστές οργάνωσαν προγράμματα χακσαρά, που προορίζονταν να προετοιμάσουν τους Εβραίους για την μετανάστευση στην Παλαιστίνη.

Πολλοί Εβραίοι υποστήριξαν αριστερά κόμματα πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και η βοήθεια που έλαβαν από το EAM ενίσχυσε τις αριστερές συμπάθειές τους. Αυτές οι συνδέσεις τους έκαναν πολιτικά ύποπτους, μέχρι το σημείο που μερικοί Έλληνες επαναλάμβαναν τη ναζιστική προπαγάνδα που εξισώνει τους Εβραίους με τον Κομμουνισμό. Μερικοί Εβραίοι που τους είχαν υποψιαστεί για αριστερές συμπάθειες συνελήφθησαν, βασανίστηκαν ή δολοφονήθηκαν κατά τη διάρκεια της αντιαριστερής καταστολής το 1945-1946. Αντίθετα, το πολιτικό κλίμα επέτρεψε στους ναζιστές συνεργάτες να επαναπροσδιορίσουν τον εαυτό τους ως πιστοί, αντικομμουνιστές πολίτες. Η ελληνική κυβέρνηση απέφυγε την δίωξη συνεργατών και το 1959 πέρασε ένα νόμο (ανακλήθηκε το 2010) που εμπόδισε οποιαδήποτε δίωξη των δραστών του Ολοκαυτώματος για εγκλήματα που διαπράχθηκαν στην Ελλάδα. Για δεκαετίες, η ελληνική κυβέρνηση αρνήθηκε επανειλημμένα αιτήματα από την εβραϊκή κοινότητα να εκδώσει και να δικαστεί ο Μπρούνερ, ο οποίος ζούσε στη Συρία. Σε όλο το πολιτικό φάσμα, μια μεγάλη δίκη που θα έλκυε την προσοχή στο Ολοκαύτωμα στη βόρεια Ελλάδα θεωρήθηκε ανεπιθύμητη.

Από το 1946 έως το 1949, ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος διεξήχθη μεταξύ της μοναρχικής κυβέρνησης και των αριστερών ανταρτών που είχαν διαδεχθεί το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Σύμφωνα με τον Μπόουμαν, «υπήρχε ένα ισχυρό ρεύμα αντισημιτισμού και παραδοσιακού μίσους προς τους Εβραίους» στο πλαίσιο της αντικομμουνιστικής συμμαχίας. Μερικοί Εβραίοι στρατολογήθηκαν στο κυβερνητικό στρατό, ενώ άλλοι πολέμησαν με τους αντάρτες. Μετά την ήττα των ανταρτών, μερικοί Εβραίοι Κομμουνιστές εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν, ενώ άλλοι περιθωριοποιήθηκαν συστηματικά από την κοινωνία. Η ξεχωριστή θρησκεία των Εβραίων σε μια κατάσταση που καθορίστηκε όλο και περισσότερο από την Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και η συμπάθειά τους προς την πολιτική αριστερά - που εκκαθαρίστηκε μετά τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο - συνέβαλαν στην αυξανόμενη αποξένωσή τους από την ελληνική κοινωνία. Μέσα σε μια δεκαετία μετά τον πόλεμο, ο εβραϊκός πληθυσμός της Ελλάδας είχε μειωθεί κατά το ήμισυ και έχει παραμείνει σταθερός από τότε. Το 2017, η Ελλάδα πέρασε νόμο που επέτρεψε στους Έλληνες επιζώντες του Ολοκαυτώματος και τους απογόνους τους που είχαν χάσει την ελληνική τους υπηκοότητα να την ανακτήσουν. Το 2021, περίπου 5.000 Εβραίοι ζούσαν στην Ελλάδα, κυρίως στην Αθήνα (3.000) και τη Θεσσαλονίκη (1.000).

 Κληρονομιά 
εναλλ.=See caption|μικρογραφία|Λίθοι Μνήμης στη Θεσσαλονίκη,για να τιμήσουν τα απελαθέντα παιδιά.
Το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα, που για πολύ καιρό επισκιάστηκε από άλλα γεγονότα όπως η πείνα της κατοχής, η ελληνική αντίσταση και ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, χάθηκε στην ελληνική μνήμη από υπερβολικές πεποιθήσεις σχετικά με το βαθμό αλληλεγγύης που έδειξαν οι μέσοι Έλληνες Χριστιανοί. Ένας άλλος λόγος για την έλλειψη προσοχής στο Ολοκαύτωμα ήταν το σχετικά υψηλό επίπεδο αντισημιτισμού στην Ελλάδα, το οποίο θεωρήθηκε υψηλότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση πριν από το 2004. Οι φιλοπαλαιστινιακές συμπάθειες στην Ελλάδα οδήγησαν σε ένα περιβάλλον όπου οι Εβραίοι δεν διακρίνονταν από το Ισραήλ και ο αντισημιτισμός μπορούσε να περάσει ως αρχικός Αντισιωνισμός. Η άρνηση του Ολοκαυτώματος έχει προωθηθεί από μερικούς Έλληνες, ειδικά το ακροδεξιό κόμμα Χρυσή Αυγή.

Η ιστορικός Κάθριν Ελίζαμπεθ Φλέμινγκ γράφει ότι συχνά, «η ιστορία της καταστροφής των Εβραίων της Ελλάδας έχει χρησιμεύσει ως όχημα για τον εορτασμό της Ελληνικής Ορθόδοξης καλοσύνης και γενναιότητας». Η Φλέμινγκ δηλώνει ότι ενώ κάποιοι ενεργούσαν ηρωικά για να σώσουν τους Εβραίους, «μερικές φορές, οι Έλληνες Χριστιανοί ήταν συνένοχοι στη καταστροφή Εβραίων. Πολλοί άλλοι δεν ήταν συγκινημένοι από αυτό και κανένας μικρός αριθμός δεν το υποδέχθηκε καλώς». Η ακαδημαϊκή έρευνα για το Ολοκαύτωμα δεν ξεκίνησε μέχρι δεκαετίες αργότερα και είναι ακόμα αραιή. Τα ζητήματα του ελληνικού δοσιλογισμού ήταν ταμπού για τους μελετητές και άρχισαν να εξετάζονται μόνο στον 21ο αιώνα.

Το 2005, η Ελλάδα εντάχθηκε στην Διεθνή Συμμαχία Μνήμης του Ολοκαυτώματος και στη συνέχεια εισήγαγε την εκπαίδευση για το Ολοκαύτωμα στο εθνικό πρόγραμμα σπουδών. Η Αθήνα αναφέρθηκε ότι ήταν η τελευταία ευρωπαϊκή πρωτεύουσα χωρίς μνημείο του Ολοκαυτώματος, πριν ολοκληρωθεί ένα το 2010. Υπάρχουν επίσης μνημεία στη Θεσσαλονίκη (ένα στην Πλατεία Ελευθερίας και ένα άλλο στην περιοχή του παλιού Εβραϊκού Νεκροταφείου), στη Ρόδο, στα Ιωαννίνα, στην Καβάλα, στη Λαρίσα και αλλού. Τα μνημεία του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα έχουν καταστραφεί επανειλημμένα. Το 1977, το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος άνοιξε στην Αθήνα και το 2018 τοποθετήθηκε ο ακρογωνιαίος λίθος του Μουσείου Ολοκαυτώματος Ελλάδος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο βρίσκεται ακόμα υπό κατασκευή (2024). Έως το 2021, 362 Έλληνες έχουν αναγνωριστεί από τον Γιαντ Βασσέμ ως Δίκαιοι των Εθνών για τη βοήθεια τους στη διάσωση Εβραίων κατά τη διάρκεια της κατοχής.

 Παραπομπές 

 Πηγές 



























Κατηγορία:Αντισημιτισμός στην Ελλάδα