Μεσσηνιακή Επανάσταση του 1834

Η Μεσσηνιακή Επανάσταση του 1834 ήταν η πρώτη κοινωνικοπολιτική εξέγερση στη σύγχρονη Ελλάδα και το πρώτο κίνημα στην Ελλάδα το οποίο ζήτησε Σύνταγμα.Κατσαμπάνης, Ιωάννης (1999), «Η Μεσσηνιακή Επανάσταση του 1834 και οι πρωταγωνιστές της Γιαννάκης Γκρίτζαλης και Μητροπέτροβας», Ομιλία (12-9-1999), Εφημερίδα ΡΙΖΕΣ, Σεπτ.-Δεκ. 99. Κύριοι στόχοι ήταν η μείωση της φορολογίας, η κατάργηση της Αντιβασιλείας του Όθωνα και η άμεση στέψη του καθώς και η απελευθέρωση των φυλακισμένων αγωνιστών του 1821. Ξεκίνησε στις 29 Ιουλίου του 1834 με την κατάληψη της Κυπαρισσίας από τους επαναστάτες και ολοκληρώθηκε με την ήττα τους από τα κυβερνητικά στρατευματα στη μάχη στο χωριό Σούλου Μεγαλουπόλεως στις 13 Αυγούστου του ίδιου έτους. Ο σκοπός του κινήματος δεν επιτεύχθει αλλά η επανάσταση έθεσε τις βάσεις της διεκδίκησης, ώστε 10 χρόνια περίπου αργότερα να δοθεί Σύνταγμα με την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843.

 Αίτια της επανάστασης 
Μετά την επανάσταση του 1821 αυτοί που αγωνίστηκαν για την απελευθέρωση της Ελλάδας βρέθηκαν στο περιθώριο, εκτός στρατού ο οποίος συγκροτήθηκε από βαυαρούς μισθοφόρους. Η προσπάθεια της Αντιβασιλείας να δημιουργήσει έσοδα χρησιμοποιώντας βαριά φορολογία, η κατάργηση δημοκρατικών θεσμών όπως το αυτοδιοίκητο που αντικαταστάθηκε από τους διορισμένους δημάρχους καθώς και τα μέτρα για την περιστολή της επιρροής της Εκκλησίας οδήγησαν σε αβάσταχτη φτώχεια και αγανάκτηση. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης που είχε ταχθεί με το φιλορωσικό Κόμμα (Ναππαίους), το οποίο λόγω του κοινού παράγοντα της Ορθοδοξίας συγκέντρωνε τη μεγαλύτερη αποδοχή, είχε εκφράσει επανειλημμένα την αντίθεσή του σε αυτή την πολιτική, με σκληρή γλώσσα. Όταν η ελλαδική Εκκλησία ανακηρύχθηκε αυτοκέφαλη και ανεξάρτητη, ο Κολοκοτρώνης, ως αρχηγός του ρωσικού κόμματος έστειλε αναφορά στον Tσάρο αποδοκιμάζοντας την Αντιβασιλεία για αυτήν της την πράξη.

Αυτό οδήγησε στη σύλληψή του από την κυβέρνηση του παλαιού αντιπάλου του, του Ιωάννη Κωλέτη, που εκπροσωπούσε το φιλογαλλικό κόμμα. Υπάρχει η πληροφορία ότι ο Κωλέτης ήταν παρακινητής της επανάστασης ίσως και σε συνεργασία με τον πρόεδρο της Αντιβασιλείας Αρμανσμπέργκ με σκοπό να βρεθεί αφορμή να φύγουν από τη μέση οι θερμοί υποστηρικτές του Κολοκοτρώνη και του φιλορωσικού κόμματος. Ο Αρμανσμπέργκ επίσης αναζητούσε τρόπο να αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο της αντιβασιλείας και αποσκοπούσε να εκδιώξει από αυτή τον Μάουρερ.

Το ποτήρι της οργής ξεχείλισε μετά τη δίκη και καταδίκη σε θάνατο των Κολοκοτρώνη και Πλαπούτα στις 25 Μαΐου 1834.Αικατερίνη-Μαρία Σταθοπούλου (2023), «Δημήτριος Τσώκρης (1796-1875): Ο Αργείος οπλαρχηγός και πολιτικός», Καλαμάτα.

 Εξέλιξη των γεγονότων 
Τα χαράματα της 30 Ιουλίου 1834 ο πρωτοπόρος του αγώνα ανεξαρτησίας και φίλος του Κολοκοτρώνη Γιαννάκης Γκρίτζαλης με 500 επαναστάτες κατέλαβαν την Κυπαρισσία (τότε πρωτεύουσα της Μεσσηνίας). Τα πρηγούμενα βράδια ο Γκρίτζαλης μαζί με 250 Ντρέδες, κυρίως από το Ψάρι και το Κούβελα, είχαν κρυφτεί σε σπίτια Ναπαίων και στο κάστρο της Κυπαρισσίας. Στις 31 του μηνός ο νομάρχης, ο διευθυντής της νομαρχίας, ο βασιλικός έφορος και ο γιατρός του Νομού βρέθηκαν όμηροι στο Ψάρι όπου έμειναν ως τις 11 Αυγούστου στο σπίτι του Γκρίτζαλη. Στην Κυπαρισσία οι εξεγερμένοι κατήργησαν όλα τα κρατικά όργανα, αντικαθιστώντας τα με μια άμεσα ανακλητή επιτροπή. Ο συλληφθείς γιατρός του Νομού σε αναφορά του περιγράφει τη δική του σύλληψη, λέει: «Όταν ερωτήθησαν οι εξαγριωμένοι οπλοφόροι γιατί έκαναν την επανάσταση, με ένα στόμα απάντησαν, ότι τους εστεναχώργησε η βαριά φορολογία, εκτός των πολλών άλλων φόρων πληρώνουν γρόσια και για τα σκυλιά. Αποφάσισαν να τους συλλάβουν και δεμένους να τους παραδώσουν στην Α.Μ. και να ενθρονίσουν τον Βασιλέα μια ώρα αρχύτερα. Ότι σκοπό επίσης είχαν, από την Αρκαδία να στείλουν αναφορά προς την Α.Μ. εκφράζοντες τα παράπονα τους. Και ακόμη να εξηγούν γιατί εκινήθηκαν με τα όπλα».

Στη Γαράντζα (Κάτω Μέλπεια) ο 89χρονος «Νέστορας» του απελευθερωτικού αγώνα Μητροπέτροβας, πεθερός του Γιαννάκη Γκρίτζαλη, και δάσκαλος και φίλος του Κολοκοτρώνη, με 98 πατριώτες και τα παιδόγγονά του κινείται προς την Ανδρούσα και την καταλαμβάνει. Ταυτόχρονα στου Ασλάναγα (Άρις) ο Αναστάσιος Τζαμαλής κάνει επίθεση και διώχνει από το χωριό τους Βαυαρούς στρατιώτες οι οποίοι επανέρχονται και τον πολιορκούν. Η πολιορκία λύνεται με τη συνδρομή της δύναμης του Μητροπέτροβα και οι δυό μαζί προχωρούν και καταλαμβάνουν το Νησί (Μεσσήνη). Την ίδια ημέρα ξεσηκώνονται στο Δερμπούνι (Λύκαιο) της Αρκαδίας και κινούνται προς τη Μεγαλόπολη, ενώ την επομένη παίρνουν τα όπλα τα ξαδέρφια του φυλακισμένου στρατηγού Πλαπούτα, Κόλλιας και Μήτρος που μαζί με τον ανιψιό του Κολοκοτρώνη Νικήτα Ζερμπίνη, κινούνται προς τη Ζαχά και του Σκληρού. Στις 4 Αυγούστου ο Γιαννάκης Γκρίτζαλης καταλαμβάνει αμαχητί τη Μεγαλόπολη και συνεχίζοντας καταλαμβάνει τη Στεμνίτσα και το Ζυγοβίστι όπου συναντιέται με τους άλλους εξεγερμένους. Αποτυγχάνουν να καταλάβουν τη Δημητσάνα και προχωρούν καταλαμβάνοντας Λαγκάδια, Βυτίνα και Χρυσοβίτσι.

Η αντίδραση της κυβέρνησης Κωλλέτη ήταν άμεση και κατόρθωσε να ελέγξει την κατάσταση. Πρώτο μέτρο ήταν μια προκήρυξη που κυκλοφόρησε στις 4 Αυγούστου με την οποία καλούσε τους επαναστάτες να παραδοθούν εντός τεσσάρων ημερών με αμνηστία ενώ ταυτόχρονα επικήρυξε του αρχηγούς του κινήματος ζωντανούς ή νεκρούς με αμοιβή 3000 δραχμές για τον καθένα. Δεύτερο μέτρο ήταν η κινητοποίηση όλου του στρατού τον οποίο έθεσε κάτω από τις διαταγές των Σμάλτς, Χατζηχρήστου, Γαρδικιώτη Γρίβα και Κανέλλου Δεληγιάννη. Ο Κωλέτης επίσης φρόντισε να αποκόψει τους εξεγερμένους από εν δυνάμει συμμάχους παραχωρώντας αμνηστία στους Μανιάτες και προάγοντας Ρουμελιώτες. Απέλυσε τον λαομίσητο υπουργό Παιδείας Σχινά και κήρυξε στρατιωτικό νόμο στη Μεσσηνία και στις περιοχές που διάκεινταν φιλικά στους επαναστατημένους οπλαρχηγούς.

Οι επαναστατημένοι κινούνται προς Καρύταινα για ανασύνταξη και στο Σούλου Μεγαλόπολης γίνεται η τελική μάχη στις 13 Αυγούστου. Τους προλαβαίνουν 4.000 Βαυαροί ενισχυμένοι με 3.000 μισθοφόρους, ισχυρή δύναμη ιππικού και τηλεβόλα επιτίθενται και νικούν τους εξεγερμένους, φτάνουν στο Ψάρι, απελευθερώνουν τους εκπροσώπους των αρχών, συλλαμβάνουν τον Γκρίτζαλη και μπαίνουν σε Κυπαρισσία και Ανδρίτσαινα. Την ίδια ώρα δύναμη 12.000 στρατιωτών με Βαυαρούς, Ρουμελιώτες ατάκτους και Μανιάτες φτάνουν στου Ασλάναγα που βρίσκονται οι Μητροπέτροβας και Τζαμαλής, τους οποίους και συντρίβουν, τους συλλαμβάνουν και μαζί με άλλους τους κλείνουν στις φυλακές της Πύλου. Όσο για το χωριό, κάηκε ολοσχερώς από τα κυβερνητικά στρατεύματα.

 Συνέπειες 
Στο «κατά την Μεσσηνία και Καρύταιναν Έκτακτον Στρατιωτικόν Δικαστήριον» που συνεδρίασε στην Κυπαρισσία στις 15 Σεπτεμβρίου 1834 πρώτος δικάστηκε ο Γιαννάκης Γκρίντζαλης. Ανέλαβε όλη την ευθύνη και όταν ολοκληρώθηκε η διαδικασία καταδικάστηκε σε θάνατο. Η ποινή εκτελέστηκε δύο ώρες μετά, ενώ ο ίδιος αρνήθηκε να του δέσουν τα μάτια και λέγεται ότι αναφώνησε «γύρεψα τα δίκια των Ελλήνων». Κατά τη διάρκεια της φυλακισής του φίλοι και συγγενείς επισκέφτηκαν τον Βασιλιά Όθωνα και του ζήτησαν να αμνηστευτεί λόγω των πολύτιμων υπηρεσιών που προσέφερε στην πατρίδα. Ο Όθωνας έδωσε χάρη αλλά έφτασε στην Κυπαρισσία λίγες ώρες μετά την εκτέλεση. Πολλοί υποστηρίζουν ότι εσκεμμένα καθυστέρησε να φτάσει στην Κυπαρισσία η αμνηστία από τους πολιτικούς του αντιπάλους. Στις 8 Οκτωβρίου το στρατοδικείο στην Πύλο καταδικάζει σε θάνατο το Μητροπέτροβα και τον Τζαμαλή. Ο δεύτερος εκτελείται με συνοπτικές διαδικασίες και στο Μητροπέτροβα απονέμεται χάρη «ως υπέργηρου αγωνισθέντος υπέρ της πατρίδος». Οι υπόλοιποι ηγέτες των εξεγερμένων καταδικάζονται σε 15ετή φυλάκιση και αργότερα αμνηστεύονται.

Ο Αρμασνμπέργκ πέτυχε τον σκοπό του και εκδίωξε τους αντιβασιλιάδες Μάουρερ και Άμπελ. Οι αντικαταστάτες τους Χάιντεκ και Κόβελ γίνανε πειθήνια όργανα του.

Οι συνέπειες της εξέγερσης ήταν αρκετά δυσάρεστες για την Τριφυλία και ιδιαίτερα για τα Σουλιμοχώρια που πρωτοστάτησαν. Παρά τη μεγάλη προσφορά και το κύρος που είχε αποκτηθεί κατά τη διάρκεια του αγώνα της ανεξαρτησίας, επικράτησε μια τάση περιθωριοποίησης, που διατηρήθηκε για πάρα πολλά χρόνια σε πολλά επίπεδα. Όμως το πέρασμα από τότε πλέον του ενάμιση περίπου αιώνα δεν έχει ξεθωριάσει τη μνήμη της αυθόρμητης λαϊκής αυτής εξέγερσης, που στην ουσία της αποτέλεσε το προανάκρουσμα του ξεσηκωμού της 3ης Σεπτεμβρίου 1843.

 Παραπομπές