Αγαρικό το δίσπορο

Το Αγαρικό το δίσπορο, κοινώς "λευκό μανιτάρι", είναι από τα πιο συνηθισμένα καλλιεργούμενα μανιτάρια, και είναι ιθαγενές στα λιβάδια της Ευρασίας και της Βόρειας Αμερικής. Καλλιεργείται σε περισσότερες από 70 χώρες και είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα και ευρέως καταναλώσιμα μανιτάρια στον κόσμο. Έχει δύο χρωματικές παραλλαγές όσο είναι ανώριμο - λευκό και καφέ . Και οι δύο παραλλαγές έχουν διάφορες ονομασίες, με επιπλέον ονομασίες για την ώριμη κατάσταση, όπως chestnut, πορτομπέλο και champignon. 

Το Αγαρικό το δίσπορο έχει μερικούς δηλητηριώδεις σωσίες στη φύση, όπως το Εντόλωμα το κολπωτό (Entoloma sinuatum).

 Περιγραφή 
Το πιλίδιο του αρχικού άγριου είδους έχει ένα απαλό γκριζοκαφετί χρώμα. Στην αρχή είναι ημισφαιρικό και με την ωριμότητα επιπεδώνεται, με διάμετρο 5-10 εκατοστά. Τα στενά, πυκνά ελάσματα είναι ελεύθερα και αρχικά ροζ, στη συνέχεια κοκκινοκαφετιά, και τελικά σκούρα καφετιά με λευκωπή άκρη από τα χειλοκυστίδια. Ο κυλινδρικός στύπος φτάνει μέχρι τα 6 εκατοστά ύψος και 1 - 2 εκατοστά πάχος και φέρει ένα χοντρό και στενό δακτύλιο, ο οποίος μπορεί να είναι ριγωτός στην πάνω πλευρά. Η σφικτή σάρκα είναι λευκή, εάν και αν χτυπηθεί μπορεί να οξειδωθεί σε απαλό ροζ. Το αποτύπωμα των σπορίων είναι σκούρο καφετί. Τα σπόρια είναι οβάλ με στρογγυλά έχουν διαστάσεις περίπου 4,5 - 5,5 μm x 5 - 7,5 μm, και τα βασίδια φέρουν συνήθως δύο σπόρια, αν και δύο ποικιλίες με τέσσερα σπόρια έχουν περιγραφεί στην έρημο Μοχάβι και στη Ελλάδα.

 Παρόμοια είδη 
Το λευκό μανιτάρι μπορεί στη φύση να μπερδευτεί με νεαρά δείγματα από μια ομάδα θανατηφόρων μανιταριών του γένους των Αμανιτών (Amanita), αλλά τα τελευταία μπορούν να ξεχωρίσουν από τη βόλβα τους (θήκη στη βάση του μανιταριού) και τα κατάλευκα ελάσματα τους (σε αντίθεση με τα ελαφρά ροζ ή καφετιά του Αγαρικού του δίσπορου).

Ένα πιο συχνό και λιγότερο επικίνδυνο λάθος είναι το μπέρδεμα του Αγαρικού του δίσπορου με το ''Αγαρικό το ξανθόδερμο'', ένα μη εδώδιμο μανιτάρι, το οποίο είναι διαδεδομένο παγκοσμίως σε περιοχές με λιβάδια. Το Αγαρικό το ξανθόδερμο αποδίδει μια μυρωδιά που θυμίζει φαινόλη, η σάρκα του γίνεται κίτρινη όταν καταπονηθεί. Το συγκεκριμένο μανιτάρι προκαλεί ναυτία και εμετό σε κάποια άτομα.

Το δηλητηριώδες ευρωπαϊκό είδος Εντόλωμα το κολπωτό μοιάζει ελαφρώς με το Αγαρικό το Δίσπορο, αλλά έχει κιτρινωπά ελάσματα προς ροζ, και δεν έχει δακτύλιο.

 Ταξινόμηση 
Το κοινό μανιτάρι έχει μία περίπλοκη ταξινομικά ιστορία. Πρώτα περιγράφηκε από τον Άγγλο βοτανολόγο Μορδεκάι Κιούμπιτ Κουκ στον Οδηγό για τους Βρετανικούς Μύκητες του 1871, ως ποικιλία του Αγαρικού του πεδινού.  Ο Δανός μυκητιολόγος Τζέικομπ Εμανουέλ Λάνγκε αργότερα το 1926 εξετάζοντας μια καλλιεργητική ποικιλία, το ονόμασε Psalliota hortensis var. bispora. Το 1938 αναγνωρίστηκε ως ξεχωριστό είδος και ονομάστηκε Psalliota bispora. Ο Εμίλ Ιμπάχ (1897 - 1970) ονόμασε το είδος με το σημερινό του όνομα Agaricus bisporus αφότου το γένος Ψαλιότα μετανομάστηκε σε Αγαρικό το 1946. Το επίθετο του είδους "δίσπορο" χρησιμεύει για να ξεχωρίζει τα βασίδια δύο σπορίων από τις ποικιλίες με τέσσερα σπόρια.
μικρογραφία|Μανιτάρια πορτομπέλο
μικρογραφία|Τομή ενός πορτομπέλο

 Ονόματα 
Όταν είναι ανώριμο και λευκό, αυτό το μανιτάρι μπορεί να είναι γνωστό ως :

 λευκό μανιτάρι
 champignon (η γαλλική λέξη για το μανιτάρι)

Όταν είναι ανώριμο και καφέ, αυτό το μανιτάρι μπορεί να είναι γνωστό ως :

 καφέ μανιτάρι
 μανιτάρι chestnut (να μην συγχέεται με τα Pholiota Adiposa - "μανιτάρια καστάνου")

Όταν πωλείται μετά την ωρίμανση του, το μανιτάρι αυτό είναι καφέ με πιλίδιο το οποίο έχει διάμετρο 10 - 15 εκατοστά. Αυτή  η μορφή έχει εμπορική ονομασία πορτομπέλο (portobello).. 

 Διάδοση και οικοσύστημα 
Στην Ελλάδα εμφανίζεται άνοιξη - φθινόπωρο, κάτω από το αειθαλές κυπαρίσσι (Cupressus sempervirens), σε κήπους και πάρκα με κοπρισμένο έδαφος. Σχετικά σπάνιο είδος στη φύση αλλά καλλιεργείται ευρέως σε πολλές χώρες της υφηλίου. Λαϊκά αναφέρεται ως κοπρομανίτης ή πουρούδι.

 Καλλιέργεια 
Παραγωγή Μανιταριών και τρούφας – 2023ΧώραEκατομμύρια τόνοι470,460,310,300,240,20World50Πηγή: Οργάνωση για την Διατροφή και τη Γεωργία του ΟΗΕ 

 Παραγωγή 
Το 2023 η παγκόσμια παραγωγή μανιταριών και τρούφας ήταν 50 εκατομμύρια τόνοι, με την Κίνα να ηγείται με το 94% της παγκόσμιας παραγωγής. Η Ιαπωνία ακολουθεί και η Ινδία ξεπέρασε τις ΗΠΑ το 2023, ανεβαίνοντας στην 3η από την 4η θέση.

To Αγαρικό το δίσπορο συγκεκριμένα υπολογίζεται περίπου στο 61,8% της παγκόσμιας παραγωγής μανιταριών, με αξία που φτάνει τα 28,5 δις δολλάρια ΗΠΑ σύμφωνα με στοιχεία του 2020. 

 Ιστορία 
Η πρώτη επιστημονική περιγραφή του εμπορικού καλλιεργητικού στελέχους του Αγαρικού του δίσπορου έγινε από τον Γάλλο βοτανολόγο Ζοζέφ Πιττόν ντε Τουρνεφόρ το 1707. Ο Γάλλος γεωπόνος Ολιβιέ ντε Σερρέ παρατήρησε ότι η μεταφύτευση μυκηλίων οδηγούσε στη περαιτέρω ανάπτυξη μανιταριών.

Αρχικά, η καλλιέργεια ήταν αναξιόπιστη, καθώς οι καλλιεργητές μανιταριών έψαχναν για ικανοποιητικές συγκεντρώσεις μανιταριών στους αγρούς πριν να ξεθάψουν το μυκήλιο και να το μεταφυτέψουν σε στρώματα χωνεμένης κοπριάς ή για να εμβολιάσουν κύβους από συμπιεσμένα απορρίματα, αμμώδες έδαφος και κοπριά. Το προϊόν που εκβλάστανε με αυτό τον τρόπο περιείχε παθογόνα, και οι σοδιές ασθενούσαν και δεν αναπτύσσονταν.  Το 1893 αναπτύχθηκε από το Ινστιτούτο Παστέρ στο Παρίσι το αποστειρωμένο στέλεχος για καλλιέργεια σε χωνεμένη κοπριά.

Οι σύγχρονες εμπορικές ποικιλίες είχαν αρχικά ανοιχτό καφέ χρώμα. Το λευκό μανιτάρι ανακαλύφθηκε το 1925 από τυχαία μετάλλαξη σε ένα υπόστρωμα καφέ μανιταριών στη Φάρμα Μανιταριών Keystone, στο Coatesville της πολιτείας Πενσιλβάνια των ΗΠΑ. Ο Λούις Φέρντιναντ Λάμπερτ, ο ιδιοκτήτης της φάρμας και ερασιτέχνης μυκητιολόγος, έφερε το λευκό μανιτάρι πίσω στο εργαστήριο του. Όπως με το λευκό ψωμί, το λευκό μανιτάρι θεωρήθηκε πιο ελκυστικό από το κοινό και έτσι διαδόθηκε η καλλιέργεια και η διανομή του. Τα περισσότερα υπόλευκα μανιτάρια, τα οποία πωλούνται μέχρι σήμερα, είναι παράγωγα αυτής της φυσικής τυχαίας μετάλλαξης του 1925.

Σήμερα το Αγαρικό το δίσπορο καλλιεργείται σε τουλάχιστον εβδομήντα χώρες παγκοσμίως.

 Διατροφική αξία 
Μια μερίδα 100 g ωμών λευκών μανιταριών προσφέρουν 93 kJ (22 χιλιοθερμίδες) ενέργειας και είναι εξαιρετική πηγή (20% της ημερήσιας συνιστώμενης πρόσληψης) των βιταμινών του συμπλέγματος Β ριβοφλαβίνη (Β2), νιασίνη (Β3) και παντοθενικό οξύ (Β5). Τα φρέσκα μανιτάρια είναι επίσης μια καλή πηγή (10-19% της ημερήσιας συνιστώμενης πρόσληψης) των ιχνοστοιχείων του φωσφόρου και του καλίου.

Ενώ το φρέσκο Αγαρικό το δίσπορο περιέχει μόνο 0,8 mg (8 IU) βιταμίνης D στα 100 g, το περιεχόμενο της εργοκαλσιφερόλης (D2) αυξάνεται σημαντικά σε 11,2 μικρογραμμάρια (446 IU)  έπειτα από την έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι


Κατηγορία:Βασιδιομύκητες
Κατηγορία:Αγαρικομύκητες
Κατηγορία:Εδώδιμοι μύκητες
Κατηγορία:Αγαρικοειδή
Κατηγορία:Μανιτάρια της Ευρώπης