Παναγία του Πάθους

Η Παναγία του Πάθους είναι μεταβυζαντινή εικόνα της Παναγίας, ευρισκόμενη στο Παρεκκλήσιο του Οσίου Χριστοδούλου στη νήσο Πάτμο. Εκτιμάται ότι είναι ανυπόγραφο έργο του Ανδρέα Ρίτζου ή προερχόμενο  από το καλλιτεχνικό περιβάλλον του Ανδρέα Ρίτζου, στην δεύτερη πενηνταετία του 15ου αι.Μανώλης Χατζηδάκης, Εικόνες της Πάτμου. Ζητήματα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής ζωγραφικής, εκδ. Εθνική Τράπεζα ης Ελλάδος, Αθήνα, 1977, σελ.68. Μαρία Στάθη, Οι ζωγράφοι της Κρητικής Σχολής του 15ου αιώνα Ανδρέας και Νικόλαος Ρίτζος, Μεταπτυχιακή εργασία,  Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη, 2008, σελ.62-63

Περιγραφή
Η Παναγία σε προτομή κρατάει στο αριστερό της χέρι τον μικρό Ιησού. Ο Ιησούς κρατάει με τα δυο χέρια του το δεξί χέρι της μητέρας του, ενώ από τα κινημένα πόδια του έχει λυθεί το ένα σανδάλι. Έχει γυρισμένο το κεφάλι του στον αρχάγγελο προς τα επάνω. Ο αρχάγγελος κρατάει με τα χέρια του σκεπασμένα το σταυρό. Σύστοιχος άλλος αρχάγγελος κρατάει με παρόμοιο τρόπο το δοχείο με το ξύδι, με τη λόγχη και το σπόγγο.

Στο χρυσό κάμπο με κόκκινα κεφαλαία επάνω είναι γραμμένα ΜΗΡ ΘΥ. Αριστερά κάτω από τον άγγελο , το έμμετρο ελεγείο που συνοδεύει τον τύπο , ελληνικά ή λατινικά, ανάλογα με τον προορισμό της εικόνας: 
Ο ΤΟ ΧΑΙΡΕ ΠΡΙΝ ΤΗ ΠΑΝΑΓΝΩ ΜΥΝΗΣΑΣ ΣΥΜΒΟΛΑ ΝΥΝ ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ ΠΡΟΔΕΙΚΝΥΗ – ΧΡΙΣΤΟΣ ΔΕ ΘΝΗΤΗΝ ΣΑΡΚΑ ΕΝΔΕΔΥΜΕΝΟΣ ΠΟΤΜΟΝ ΔΕΔΟΙΚΟΣ ΔΕΙΛΙΑ ΤΑΥΤΑ ΒΛΕΠΩΝ.

Τέλος στο φωτοστέφανο του Ιησού Ο ΩΝ και δίπλα ΙΣ ΧΣΜανώλης Χατζηδάκης, Εικόνες της Πάτμου. Ζητήματα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής ζωγραφικής, εκδ. Εθνική Τράπεζα ης Ελλάδος, Αθήνα, 1977, σελ.68

Χαρακτηριστικά
Οι διαστάσεις της εικόνας είναι 103 εκ. το ύψος, 77 εκ. το πλάτος και το πάχος 2,3 εκ. Πρόκειται για ξύλο με ύφασμα και με ελαφρά ανάγλυφο  περιθώριο. Το χρώμα έχει φθορές από τους ασπασμούς των πιστών στο επίπεδο του χεριού και της ποδιάς του Ιησού. Το πράσινο περιθώριο είναι επιζωγραφισμένο. Χαρακτηριστικοί είναι οι χρωματισμοί: το κόκκινο χρώμα του μαφορίου, ο πρασινωπός χιτώνας του Χριστού, η χρωματική εναλλαγή στους μικρούς αρχαγγέλλους: ο Μιχαήλ έχει πράσινο ιμάτιο με κόκκινο χιτώνα, και ο Γαβριήλ κόκκινο ιμάτιο με πράσινο χιτώνα, «επιτυγχάνοντας, μ’ αυτόν τον τρόπο ο καλλιτέχνης χρωματική συμμετρία»Μαρία Στάθη, Οι ζωγράφοι της Κρητικής Σχολής του 15ου αιώνα Ανδρέας και Νικόλαος Ρίτζος, Μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη, 2008, σελ.70. Το κόκκινο ύφασμα έχει πτυχές φωτεινές καστανές ψυχρές.Μανώλης Χατζηδάκης, Εικόνες της Πάτμου. Ζητήματα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής ζωγραφικής, εκδ. Εθνική Τράπεζα ης Ελλάδος, Αθήνα, 1977, σελ.68.

Προέλευση-πρότυπο
Ανάλογες εικόνες αυτού τύπου εντοπίζονται και στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα.Γεώργιος Σωτηρίου, Οδηγός του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, Τυπογραφείον Εστία, εν Αθήναις, 1931, σελ.88

Συμβολισμοί
Η Παναγία του Πάθους σημαίνει τη βρεφοκρατούσα Θεοτόκο, η οποία διαισθάνεται το Πάθος του Υιού Της. Εικονίζεται στην πλειοψηφία της   αριστεροκρατούσα, με ελαφρά κλίση της κεφαλής της προς τον μικρό Χριστό.  Η Παναγία φέρει το δεξί της χέρι μπροστά στο στήθος. Με αυτό κρατά τα χέρια του Θείου Βρέφους, το οποίο στρέφεται προς τον άγγελο στην πάνω γωνία, που φέρει τα σύμβολα του Πάθους. Εξ αιτίας του φόβου  πέφτει το λυμένο σανδάλι από το πόδι Του. Η παράσταση  έχει συμβολικό νόημα, καθώς προαναγγέλλεται το Πάθος του Ιησού και η οδύνη της Παναγίας κατά τη Σταύρωση .Ο συμβολισμός της σύνθεσης  εκφράζεται  με εικονογραφικά στοιχεία του Πάθους, που «προδεικνύουν» οι άγγελοι, ο σταυρός, δηλαδή, η λόγχη και ο σπόγγος, το ανάστροφο πέλμα και το λυμένο σανδάλι του Χριστού. Επίσης  η απόδοση  της έντονης ψυχικής διάθεσης και φόρτισης  των μορφών, είναι η διάχυτη θλίψη της Παναγίας και ο τρόμος του Παιδιού. Σ’ αυτά  μπορούν να προστεθούν  και δευτερεύουσες λεπτομέρειες, όπως το τριγωνικό σχήμα του μαφορίου της μπροστά στο στήθος, με καμπυλωμένες τις τρεις πλευρές του, και το πεσμένο στη μέση ιμάτιο του Χριστού Μαρία Στάθη, Οι ζωγράφοι της Κρητικής Σχολής του 15ου αιώνα Ανδρέας και Νικόλαος Ρίτζος, Μεταπτυχιακή εργασία,  Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη, 2008, σελ.67

Παραπομπές

Πηγές
Μανώλης Χατζηδάκης, Εικόνες της Πάτμου. Ζητήματα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής ζωγραφικής, εκδ. Εθνική Τράπεζα ης Ελλάδος, Αθήνα, 1977, σελ.68.
Γεώργιος Σωτηρίου, Οδηγός του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, Τυπογραφείον Εστία, εν Αθήναις, 1931.
Μαρία Στάθη, Οι ζωγράφοι της Κρητικής Σχολής του 15ου αιώνα Ανδρέας και Νικόλαος Ρίτζος, Μεταπτυχιακή εργασία,  Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη, 2008.