Έρωτας και ραδιουργία

Έρωτας και ραδιουργία () είναι θεατρικό έργο σε πέντε πράξεις του Φρίντριχ Σίλερ. Είναι το τρίτο του έργο, παρουσιάστηκε στις 13 Απριλίου 1784 στη Φρανκφούρτη και θεωρείται χαρακτηριστικό του λογοτεχνικού κινήματος της εποχής του Διαφωτισμού Θύελλα και ορμή. Το αστικό δράμα, που αρχικά είχε τον τίτλο Λουίζα Μίλερ, αναφέρεται στον έρωτα μεταξύ του αριστοκράτη Φέρντιναντ φον Βάλτερ και της Λουίζας Μίλερ, κόρης μουσικού της μεσαίας τάξης, που συντρίβεται από τις αυλικές ραδιουργίες σε ένα γερμανικό δουκάτο του 18ου αιώνα.

Είναι κλασικό έργο της γερμανικής λογοτεχνίας, ένα από τα σημαντικότερα γερμανικά θεατρικά έργα της εποχής και ανεβαίνει στη σκηνή μέχρι την εποχή μας. 

 Πρόσωπα 

 Πρόεδρος φον Βάλτερ, πρωθυπουργός στην αυλή ενός Γερμανού πρίγκιπα
 Φερδινάνδος, γιος του προέδρου, ταγματάρχης του στρατού, ερωτευμένος με τη Λουίζα Μίλερ.
 Στρατάρχης φον Καλμπ
 Λαίδη Μίλφορντ, ερωμένη του πρίγκιπα
 Βουρμ, ιδιωτικός γραμματέας του προέδρου
 Μίλερ, μουσικός και δάσκαλος μουσικής της πόλης
 Κυρία Μίλερ, η γυναίκα του
 Λουίζα, κόρη των Μίλερ, ερωτευμένη με τον Φερδινάνδο
 Σόφι, υπηρέτρια της λαίδης Μίλφορντ
 Διάφοροι δευτερεύοντες χαρακτήρες, αξιωματικοί, συνοδοί, υπηρέτες κλ.

 Υπόθεση 
Ο Φερδινάνδος είναι νεαρός αξιωματικός του στρατού και γιος του προέδρου φον Βάλτερ, υψηλόβαθμου ευγενή με επιρροή στην αυλή ενός Γερμανού πρίγκιπα, ενώ η 16χρονη Λουίζα Μίλερ είναι κόρη ενός μουσικού της μεσαίας τάξης. Οι δύο νέοι είναι ερωτευμένοι, αλλά και οι πατέρες και των δύο απορρίπτουν πιθανότητα γάμου και τους ζητούν να τερματίσουν τη σχέση τους. Ο πρόεδρος φον Βάλτερ επεμβαίνει περισσότερο κανονίζοντας να παντρέψει τον γιο του με τη λαίδη Μίλφορντ, ερωμένη του δούκα. Ωστόσο, ο Φερδινάνδος επαναστατεί ενάντια στο σχέδιο του πατέρα του και προσπαθεί να πείσει τη Λουίζα να φύγουν μαζί. Πηγαίνει στη λαίδη Μίλφορντ για να την πείσει να αρνηθεί τον γάμο και της ομολογεί τον έρωτά του για τη Λουίζα. Εκεί, μαθαίνει για το τραγικό παρελθόν της κυρίας, αλλά και ότι είχε πάντα μια μετριοπαθή επιρροή στην τυραννία του πρίγκιπα. Όμως είναι ερωτευμένη με τον Φερδινάνδο και επί πλέον φοβάται την ταπείνωση και δεν είναι διατεθειμένη να ανακαλέσει τον γάμο που είχε ήδη ανακοινωθεί δημόσια. Μόνο αργότερα, αφού γνώρισε τη Λουίζα, συγκινήθηκε από την αθωότητα, την υπερηφάνεια και την ανιδιοτέλειά της και εγκατέλειψε τις προθέσεις της να παντρευτεί τον Φερδινάνδο, σε μια υποπλοκή μαθαίνουμε ότι έφυγε από τη χώρα και και από τότε αποσύρθηκε από τους αυλικούς κύκλους για να ζήσει μια έντιμη ζωή.

Ο πρόεδρος και ο γραμματέας του Βουρμ (ο οποίος επίσης θέλει να παντρευτεί τη Λουίζα) επινοούν τότε μια ύπουλη συνωμοσία: συλλαμβάνουν τους γονείς της κοπέλας χωρίς λόγο. Η Λουίζα πιέζεται (στην πραγματικότητα της επιβλήθηκε για να σώσει τους γονείς της από βέβαιο θάνατο) να γράψει μια ερωτική επιστολή προς τον αυλικό στρατάρχη φον Καλμπ και αναγκάζεται επίσης να ορκιστεί ότι ποτέ δεν θα ομολογήσει σε κανέναν πως έγραψε αυτό το γράμμα παρά τη θέλησή της. Το γράμμα καταλήγει στον Φερδινάνδο και του προκαλεί εσκεμμένα ζήλια και επιθυμία για εκδίκηση. 

Στη συνέχεια, η Λουίζα προσπαθεί να απελευθερωθεί από τον όρκο της αυτοκτονώντας για να αποκαταστήσει την αθωότητά της, πεθαίνοντας μπροστά στον Φερδινάνδο. Ωστόσο, το σχέδιό της ματαιώνεται από τον ευσεβή πατέρα της, ο οποίος θεωρεί ότι η αυτοκτονία είναι σοβαρό αμάρτημα και απευθύνεται στη χριστιανική της συνείδηση. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αντιμετωπίσει τις κατηγορίες του Φερδινάνδου με σιωπή, έτσι δεν του αποκαλύπτει την πίεση που της ασκήθηκε για να γράψει το γράμμα. Τυφλωμένος από θυμό και απόγνωση, ο Φερδινάνδος τη δηλητηριάζει και δηλητηριάζεται και ο ίδιος. Πεθαίνοντας, η Λουίζα απελευθερώνεται από τον όρκο της, αποκαλύπτει τη ραδιουργία στον Φερδινάνδο και τον συγχωρεί. Ο Φερδινάνδος ξυπνά από την πλάνη του, αναγνωρίζει την πίστη της αγαπημένης του και, τη στιγμή του θανάτου του, απλώνει το χέρι του στον πατέρα του, ο οποίος πέφτει στα γόνατα μπροστά στον γιο του και ερμηνεύει την κίνηση ως συγχώρεση. 

 Ιστορικό 
Το 1784 ο Σίλερ δημοσίευσε το θεωρητικό του έργο Το θέατρο ως ηθικός θεσμός, του οποίου η κεντρική ιδέα ήταν ότι το θέατρο πρέπει να εκπαιδεύει και να διδάσκει τον άνθρωπο μέσω της παρουσίασης των ανθρώπινων αρετών, ανοησιών, βασάνων και κακιών. Ακόμη, να επιφέρει την κάθαρση στο κοινό και έτσι να γίνει «ηθικός θεσμός» και όργανο διαφώτισης. Επίσης, παρουσίασε την τραγωδία ως μέσο θεοδικίας, με αποστολή του θεάτρου την αποκατάσταση της θείας δικαιοσύνης στη σκηνή. Αυτή η δικαιοσύνη είναι ορατή στο έργο, αφού ο τελικός κριτής δεν είναι η κοσμική δικαιοσύνη αλλά ο ίδιος ο Θεός. Θεωρούσε, επίσης, σημαντική τη λειτουργία του θεάτρου ως κοινωνικοπολιτικό θεσμό, παρουσιάζοντας στη σκηνή μια εξιδανικευμένη εκδοχή της πάλης του ατόμου κατά των κοινωνικών, ηθικών και θρησκευτικών περιορισμών. 

Το έργο ανήκει στην εποχή Θύελλα και ορμή και κατηγοριοποιείται ως αστικό δράμα, μια μορφή τραγωδίας που δεν διαδραματίζεται πλέον αποκλειστικά στον κόσμο των ευγενών, αλλά και σε αυτόν της αστικής τάξης, ένα είδος που εισήγαγε στη γερμανική λογοτεχνία ο Γκότχολντ Εφραίμ Λέσσινγκ - η επιρροή της Εμίλια Γκαλότι είναι εμφανής. Έχει κυρίαρχο μοτίβο το χάσμα μεταξύ της μεσαίας τάξης και της αριστοκρατίας, τη μεσοαστική υπερηφάνεια και τον αριστοκρατικό σνομπισμό, και είναι φορτισμένο με ανοιχτά πολιτικά θέματα εναντίον της τάξης των προνομιούχων ευγενών. Τα φλογερά συναισθήματα και η διεκδίκηση της απαγκίστρωσης από τους περιορισμούς της ταξικής κοινωνίας εμπνέουν τους χαρακτήρες και τελικά τους οδηγούν στην καταστροφή. 

 Θέματα 
Ο Κάρολος Ευγένιος, δούκας της Βυρτεμβέργης είχε πρόσφατα συλλάβει τον Σίλερ και είχε απαγορεύσει τα έργα του, ως τιμωρία για την παράνομη αναχώρησή του για να παρακολουθήσει την πρεμιέρα του έργου του Οι ληστές. Έτσι, τον Σεπτέμβριο του 1782 ο Σίλερ έφυγε από τη σφαίρα επιρροής του, εγκαταστάθηκε στο Μάνχαϊμ και άρχισε να εργάζεται στο έργο ως απάντηση σε αυτή την αυθαίρετη αδικία. Αυτό φαίνεται σε μερικά από τα θέματα της τραγωδίας:

 Οι υπερβολές στη δουκική αυλή - Αν και η Βυρτεμβέργη ήταν μια σχετικά φτωχή χώρα την εποχή του Σίλερ, ο δούκας της Βυρτεμβέργης Κάρολος Ευγένιος έζησε τη ζωή του σύμφωνα με τις παραδόσεις της γαλλικής βασιλικής αυλής στο παλάτι των Βερσαλλιών, χρηματοδοτώντας ακριβούς χορούς, κυνήγια και διασκεδάσεις, εκμεταλλευόμενος τον λαό του και πουλώντας τον πληθυσμό του ως μισθοφόρους.
 Εμπόριο στρατιωτών - Την εποχή του Σίλερ, ένας από τους τρόπους συγκέντρωσης χρημάτων του Κάρολου Ευγένιου ήταν να «πουλάει» γιους αγροτών, βιοτεχνών και εργατών για να υπηρετήσουν στο εξωτερικό ως μισθοφόροι, όπως στον πόλεμο της Αμερικανικής Επανάστασης, μερικές φορές με τη χρήση βίας, με νάρκωση ή απαγωγή.
 Ερωμένες - Για πολύ καιρό ο Κάρολος Ευγένιος είχε πολλές ερωμένες, μεταξύ των οποίων την Φραντσίσκα κόμισσα του Χόενχαϊμ (αργότερα επίσημη σύντροφος και σύζυγός του και η βάση για τον χαρακτήρα της λαίδης Μίλφοντ, ειδικά η μετριοπαθής επιρροή της στον δούκα).
 Ραδιουργίες - Την εποχή του Σίλερ, ο εν ενεργεία υπουργός της αυλής της Βυρτεμβέργης, κόμης Σάμουελ Μονμάρτιν, είχε προκαλέσει την πτώση των αντιπάλων του μέσω πλαστών επιστολών και κέρδισε την αποκλειστική εμπιστοσύνη του πρίγκιπα.
 Δεσποτισμός - Το πόσο δικαιολογημένη ήταν η κριτική του Σίλερ για τον απολυταρχικό και δεσποτικό τρόπο διακυβέρνησης του δούκα αποδεικνύεται και από τη μεταχείριση του δημοσιογράφου, συνθέτη και ποιητή Κρίστιαν Φρίντριχ Ντάνιελ Σούμπαρτ, ο οποίος σε κείμενά του κατήγγειλε δημόσια την απολυταρχική εξουσία και την παρακμή στο τότε Δουκάτο της Βυρτεμβέργης και φυλακίστηκε για δέκα χρόνια χωρίς απόφαση δικαστηρίου.

 Διασκευές 

 Η όπερα Λουίζα Μίλλερ του Τζουζέπε Βέρντι, που διατήρησε τον αρχικό τίτλο του θεατρικού έργου, έκανε πρεμιέρα στις 8 Δεκεμβρίου 1849. 
 Ο Γκότφριντ φον Άινεμ μελοποίησε επίσης το έργο ως op 44 στην όπερα Ραδιουργία και έρωτας, που έκανε πρεμιέρα στις 17 Δεκεμβρίου 1976.

 Μεταφράσεις στα ελληνικά 

 Ραδιουργία και έρως Τραγωδία Ποιηθεΐσα μέν ύπό Σχιλλέρου έξελληνισθεΐσα δε ελευθέρως εκ της Γερμανικής υπό Μ. Έν Κωνσταντινουπόλει εκ της τυπογραφίας ή Αθηνά, 1843. 
 Λουίζα Μίλλερ: ή Ραδιουργία και έρως, μεταφρασθείσα εκ του γερμανικού υπό Σ....., Εν Αθήναις εκδόσεις Γουλιέλμος Μπαρτ, 1888 
 Έρωτας και Ραδιουργία, μετάφραση: Θεόφιλος Φραγκόπουλος, εκδόσεις Δωδώνη, 2013 

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 




Κατηγορία:Φρίντριχ Σίλερ
Κατηγορία:Γερμανικά θεατρικά έργα
Κατηγορία:Θύελλα και ορμή