Αυτοτομία

Δεν πρέπει να συγχέεται με την αυτονομία.

[[Αρχείο:White-headed dwarf gecko.jpg|thumb|Μικρή σαύρα του είδους Lygodactylus picturatus με κομμένη ουρά εξαιτίας αυτοτομίας]]
Η αυτοτομία (γαλλ. autotomie, αγγλ. autotomy, από τις αρχαίες ελληνικές ρίζες αυτό- και τομή) ή ζωικός αυτοακρωτηριασμός είναι η πράξη κατά την οποία ένα ζώο απορρίπτει ή αποκόπτει ένα μέλος του σώματός τουThe American Heritage Dictionary of the English Language, 4η έκδοση, 2000, συνήθως ως αυτοάμυνα προκειμένου να ξεφύγει από έναν θηρευτή που το έχει αρπάξει ή προκειμένου να αποσπάσει την προσοχή του θηρευτή και έτσι να διαφύγει. Ορισμένα ζώα είναι ικανά να αναγεννούν μέσα σε κάποιο χρονικό διάστημα το χαμένο μέλος τους. Η αυτοτομία πιστεύεται ότι εξελίχθηκε ανεξάρτητα τουλάχιστον εννέα φορές. Ο όρος εισάχθηκε στη διεθνή επιστημονική ορολογία το 1883 από τον Βέλγο φυσιολόγο Λεόν Φρεντερίκ.

 Στα σπονδυλωτά 
 Ερπετά και αμφίβια 
thumb |The conspicuous change in the tail pattern of this marbled gecko indicates regeneration after autotomy.
Αρκετά είδη σαύραςBellairs, A.D., και Bryant, S.V.: «Autotomy and regeneration in reptiles» στο Biology of the Reptilia, τόμ. 15, επιμ. C. Gans και F. Billet, εκδ. John Wiley & Sons, Νέα Υόρκη 1985, σσ. 301-410, σαλαμάνδρας και το τουατάραCree, A.: «Tuatara» στο The New Encyclopedia Of Reptiles and Amphibians, επιμ. Halliday, Tim και Kraig Adler, Oxford University Press, Οξφόρδη 2002, σσ. 210-211, ISBN 0-19-852507-9 όταν πιαστούν από την ουρά απορρίπτουν ένα τμήμα της, ώστε να διαφύγουν. Σε πολλά είδη η αποκομμένη ουρά συνεχίζει να σφαδάζει, δημιουργώντας μια αίσθηση συνεχιζόμενου αγώνα και αποσπώντας έτσι την προσοχή του θηρευτή από το ζώο-λεία, που στο μεταξύ φεύγει μακριά. Πολλά είδη σαύρας, όπως τα Plestiodon fasciatus, Cordylosaurus subtessellatus, Holaspis guentheri και Phelsuma barbouri, έχουν περίτεχνα χρωματισμένες βαθυγάλαζες ουρές, που έχει διαπιστωθεί ότι εκτρέπουν τις επιθέσεις των θηρευτών προς το μέρος τους και μακριά από τα ζωτικά μέρη της κεφαλής και του σώματος. Ανάλογα με το είδος, η ουρά μπορεί να αναγεννηθεί, συνήθως σε μερικές εβδομάδες έως μήνες. Μολονότι είναι λειτουργική, η νέα ουρά (ή τμήμα της ουράς) είναι συχνά πιο κοντή και περιέχει χόνδρο αντί των σπονδύλων ή οστού της αρχικής ουράς, ενώ στο χρώμα και την υφή το δέρμα του αναγεννημένου μέλους διαφέρει σαφώς από την εμφάνιση του αρχικού. Ωστόσο κάποιες σαλαμάνδρες μπορούν να αναγεννήσουν μια μορφολογικώς πλήρη και όμοια με την αρχική ουρά. Μερικά ερπετά, όπως η σαύρα Sceloporus occidentalis, αναπτύσσουν διχαλωτές ουρές μετά την αυτοτομία.

Μηχανισμός
Η ουραία αυτοτομία στις περισσότερες σαύρες συμβαίνει μόνο όταν η ουρά συλληφθεί με αρκετή δύναμη, αλλά μερικά ζώα (π.χ. μερικά είδη γκέκο), μπορούν να εκτελέσουν από μόνα τους αυτοτομία, απορρίπτοντας την ουρά όταν βρεθούν σε πολύ στρεσογόνες καταστάσεις, π.χ. όταν δεχθούν επίθεση από μυρμήγκια.Rose, Walter: The Reptiles and Amphibians of Southern Africa, εκδ. Maskew Miller, 1950

Η ουραία αυτοτομία στις σαύρες διακρίνεται στη διασπονδυλική και στην ενδοσπονδυλική αυτοτομία. Στην πρώτη η ουρά κόβεται στο διάκενο ανάμεσα σε δύο σπονδύλους, ενώ στη δεύτερη υπάρχουν αδύναμες ζώνες και επίπεδα θραύσεως σε κάθε σπόνδυλο στο μεσαίο τμήμα της ουράς. Στη δεύτερη περίπτωση η σαύρα συσπά απότομα έναν μυ προκειμένου να σπάσει έναν σπόνδυλο, αντί η ουρά να κοπεί ανάμεσα σε δύο σπονδύλους. Μετά την αποκοπή, σφιγκτήρες μύες στην ουρά συστέλλονται γύρω από την ουραία αρτηρία, ώστε να ελαχιστοποιήσουν την αιμορραγία. Μία άλλη προσαρμογή που συνδέεται με την ενδοσπονδυλική αυτοτομία είναι ότι πτυχώσεις του δέρματος διπλώνουν πάνω από τη θέση της αυτοτομίας, ώστε να σφραγίσουν αμέσως την πληγή, γεγονός που μπορεί να ελαχιστοποιήσει τη μόλυνσή της. Η ουραία αυτοτομία είναι διαδεδομένη στις σαύρες: έχει καταγραφεί στις 13 από τις 20 περίπου οικογένειες σαυρών.

Αποτελεσματικότητα
Η ουραία αυτοτομία υπάρχει ως τακτική άμυνας κατά των θηρευτών, αλλά συναντάται και σε είδη που έχουν μεγάλο βαθμό ανταγωνισμού και επιθετικότητας μεταξύ των μελών του ίδιου είδους. Π.χ. η σαύρα Agama agama μάχεται χρησιμοποιώντας την ουρά της ως μαστίγιο εναντίον άλλων ατόμων του είδους της. Μπορεί να την αυτοτμήσει, αλλά αυτό συνεπάγεται μείωση της κοινωνικής της «θέσεως» και της πιθανότητάς της να ζευγαρώσει. Η ίδια μείωση πιθανότητας ζευγαρώματος παρατηρείται και στο είδος Iberolacerta monticola. Το είδος Coleonyx brevis παράγει μικρότερα αβγά, ή και καθόλου αβγά μετά την απώλεια της ουράς. Ωστόσο στο Agama agama η αναγεννημένη ουρά προσλαμβάνει ένα νέο, ροπαλοειδές σχήμα, που παρέχει ένα καλύτερο όπλο στο ζώο, οπότε η αυτοτομία και η αναγέννηση από κοινού αυξάνουν την ικανότητα της σαύρας να επιβιώσει και να αναπαραχθεί. Υπάρχουν και παραδείγματα στα οποία σαλαμάνδρες επιτίθενται στις ουρές ατόμων του δικού τους είδους ώστε να αποκτήσουν κοινωνική κυριαρχία και να μειώσουν την καταλληλότητα ανταγωνιστών.

Παρά την αποτελεσματικότητά της, η αυτοτομία κοστίζει πολύ και εφαρμόζεται μόνο μετά την αποτυχία άλλων αμυντικών μεθόδων. Η μία πλευρά του κόστους σχετίζεται με το ανοσοποιητικό σύστημα: η απώλεια της ουράς το εξασθενίζει, γεγονός που επιτρέπει σε παράσιτα και άλλους βλαβερούς οργανισμούς να επιδράσουν πιο αρνητικά στο άνουρο άτομο και να μειώσουν τη διάρκεια ζωής του. Επειδή η ουρά έχει σημαντικό ρόλο στη μετακίνηση και την αποθήκευση ενέργειας με τη μορφή λίπους στην ουρά, είναι υπερβολικά πολύτιμη για να χάνεται χωρίς σοβαρό λόγο. Πολλά είδη έχουν αναπτύξει συγκεκριμένες συμπεριφορές μετά την αυτοτομία, όπως μειωμένη δραστηριότητα, ώστε να εξισορροπήσουν αρνητικές συνέπειες. Κάποιες σαύρες στις οποίες η ουρά αποτελεί μείζον αποθηκευτικό όργανο επιστρέφουν στην ουρά που έχασαν όταν περάσει ο κίνδυνος και την τρώγουν, προκειμένου να ανακτήσουν μέρος των θυσιασμένων αποθεμάτων ενέργειας. Αντιστρόφως, κάποια είδη έχει παρατηρηθεί ότι επιτίθενται σε ανταγωνιστές και κόβουν τις ουρές τους, τις οποίες τρώγουν όταν οι ανταγωνιστές διαφεύγουν.Durrell, Gerald: My Family and Other Animals, Penguin Books, 1987, ISBN 978-0140103113

Υπάρχουν επίσης προσαρμογές που βοηθούν στη μείωση του κόστους της αυτοτομίας, όπως έχει παρατηρηθεί π.χ. στην τοξική σαλαμάνδρα Bolitoglossa rostrata'' η αυτοτομία καθυστερεί μέχρι ο θηρευτής να ωθήσει τα σαγόνια του προς τη ρίζα της ουράς, ή να τη δαγκώσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, κάτι που επιτρέπει στη σαλαμάνδρα να διατηρήσει την ουρά της όταν η τοξικότητα μπορεί από μόνη της να αποτρέψει τον θηρευτή. Η αναγέννηση είναι μία από τις πρώτες προτεραιότητες μετά από μια αυτοτομία, προκειμένου να βελτιωθεί η κινητικότητα και η αναπαραγωγική καταλληλότητα.

Παραπομπές

 Βιβλιογραφία 


 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Αυτοτομία σε θαλάσσια γαστερόποδα
 Physiological and Biochemical Zoology Focused Collection: Caudal Autotomy and Regeneration in Lizards: Patterns, Costs, and Benefits

Κατηγορία:Ανατομία ζώων
Κατηγορία:Ηθολογία