Ιστορία του Αγάθωνα

Η ιστορία του Αγάθωνα () είναι μυθιστόρημα του Γερμανού συγγραφέα Κρίστοφ Μάρτιν Βίλαντ που δημοσιεύτηκε σε δύο τόμους το 1766 και το 1767.

Είναι το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα ενηλικίωσης της γερμανικής λογοτεχνίας και πρόδρομος του σύγχρονου ψυχολογικού μυθιστορήματος. Διαδραματίζεται στην Αρχαία Ελλάδα του 5ου-4ου αιώνα π.Χ. και περιγράφει τη ζωή και τις περιπέτειες του νεαρού Αγάθωνα, ο οποίος εξόριστος από την γενέτειρά του Αθήνα, θέλει να διατηρήσει την αρετή και τον ιδεαλισμό του κάτω από δύσκολες συνθήκες. Συζητά με φιλοσόφους, ασχολείται με την πολιτική, γνωρίζει τον αισθησιακό έρωτα και την πλατωνική αγάπη και ωριμάζει σε μια ισορροπημένη προσωπικότητα κατακτώντας αρμονική ισορροπία αρετής, λογικής και ευαισθησίας.

 Δομή και ύφος 
Η πλοκή παρουσιάζεται χρονολογικά, αλλά περιέχει αρκετές παρεκβάσεις, αναδρομές και στοχασμούς. Ο αφηγητής διατείνεται ότι δημοσιεύει ένα αρχαίο, μισοκαταστραμμένο ελληνικό χειρόγραφο για την ιστορία του ιστορικού Αγάθωνα, το οποίο ως εκ τούτου χρειάζεται προσθήκες και σχόλια. Με τον κύριο χαρακτήρα ως ήρωα με ανθρώπινες αδυναμίες και την τεχνική των παρεμβαλλόμενων εύθυμων σχολίων και παρεκβάσεων, ο συγγραφέας ακολουθεί σαν πρότυπο τον Τομ Τζόουνς (1749) του Χένρι Φίλντινγκ. Ο αφηγητής απομακρύνεται επανειλημμένα από την ιστορία και απευθύνεται απευθείας στον αναγνώστη, σχολιάζοντας τα γεγονότα με χιουμοριστικό και πνευματώδη τόνο. Με διασκεδαστικό τρόπο αποκαλύπτει επίσης ότι, παρά τον ισχυρισμό της ιστορικής αλήθειας, πρόκειται για ποιητικό κατασκεύασμα. 

Τα μακρά, ρητορικά εκλεπτυσμένα αποσπάσματα - φιλοσοφικές συζητήσεις μεταξύ Πλατωνιστών και Επικούρειων αλλά και απόψεις συγχρόνων του, όπως του Μάιστερ Έκχαρτ, με τις οποίες οι χαρακτήρες εξηγούν την κοσμοθεωρία τους - διακόπτουν επανειλημμένα τη ροή της αφήγησης και συχνά δίνουν την εντύπωση ότι οι χαρακτήρες και η πλοκή χρησιμεύουν για την απόδειξη μιας φιλοσοφικής θέσης. 

 Υπόθεση 

 Η ζωή σαν όνειρο 
Ο όμορφος νεαρός Αγάθωνας έχαιρε μεγάλης εκτίμησης στην Αθήνα για τις υπηρεσίες του στη Δημοκρατία και τις στρατιωτικές του επιτυχίες, αλλά έπεσε σε δυσμένεια λόγω ραδιουργίας. Έχασε όλα τα υπάρχοντά του και εξορίστηκε. Καθώς περιπλανιόταν, συναντά μια ομάδα γυναικών Διονυσιακών ιερειών. Το θέαμα, σε αντίθεση με τις σκέψεις και τις πεποιθήσεις του, είναι τόσο δελεαστικό που μένει κρυμμένος και παρακολουθεί. Αυτό αποδεικνύεται λάθος, καθώς ξαφνικά εμφανίζονται πειρατές για να αιχμαλωτίσουν τις γυναίκες και παίρνουν κι αυτόν. Στο πλοίο, συναντά ξανά τη μεγάλη του αγάπη Ψυχή, η οποία επίσης σκλαβώθηκε από τους πειρατές. Αλλά δυστυχώς σύντομα αποχωρίζονται. Όλα του φαίνονται εξωπραγματικά και αναρωτιέται μήπως η ζωή, με τις συμπτώσεις και τις μοιραίες ανατροπές της στις οποίες οι απατεώνες θριαμβεύουν και οι ενάρετοι υποφέρουν, δεν είναι παρά ένα όνειρο. Αλλά δεν χάνει τις ελπίδες του να ξαναβρεί την Ψυχή και να γίνει ευτυχισμένος.

 Η αρετή του Αγάθωνα δοκιμάζεται 
Στο σκλαβοπάζαρο της Σμύρνης, τον αγοράζει ο σοφιστής Ιππίας. Οι σοφιστές προσελκύουν πλούσιους νέους υποσχόμενοι να τους εκπαιδεύσουν να γίνουν τέλειοι ρήτορες, πολιτικοί ή πολέμαρχοι. Ο Ιππίας έχει πλουτίσει με την ψεύτικη σοφία του και ζει σε υπέροχο σπίτι, γεμάτο με θησαυρούς τέχνης και τις πιο γοητευτικές σκλάβες. Τώρα είναι ηλικιωμένος και στον Αγάθωνα, στον οποίο διακρίνει αμέσως την κλίση του προς τη φιλοσοφία, αναγνωρίζει έναν άξιο διάδοχο.

Σε μια μακρά συζήτηση, ο Ιππίας προσπαθεί να αποτρέψει τον Αγάθωνα από τον ιδεαλισμό του. Ο Ιππίας πιστεύει ότι ο κόσμος είναι προϊόν τύχης και εξηγεί στον Αγάθωνα ότι η πίστη του σε ένα υπέρτατο πνεύμα που δημιούργησε τα πάντα σύμφωνα με ένα ορθολογικό σχέδιο είναι αυταπάτη. Αντί να λατρεύει έναν αόρατο Θεό και να ελπίζει σε καλύτερη ζωή μετά τον θάνατο, θα πρέπει να ζει το παρόν, να ακολουθεί τη φωνή της φύσης, να επιδίδεται σε αισθησιακές απολαύσεις και να αποφεύγει τον πόνο. Ο Ιππίας το βλέπει αυτό ως την πιο σημαντική προϋπόθεση για την ευτυχία.

Ο Αγάθωνας είναι ενάρετος αλλά δεν μένει ασυγκίνητος στην ομορφιά. Ομολογεί ότι του αρέσει η σκλάβα του Ιππία Σίνθια, αλλά τελικά αντιστέκεται στον πειρασμό γιατί πιστεύει ότι η αρετή δίνει πολύ περισσότερη ευτυχία από όλες τις αισθησιακές απολαύσεις. Όμως ο Ιππίας δεν το βάζει κάτω: η όμορφη αλλά σεμνή και ενάρετη Δανάη, κλονίζει τις σταθερές αποφάσεις του Αγάθωνα. Η ίδια αναζητά έναν άντρα που δεν θα προσέχει μόνο την εμφάνιση αλλά και την όμορφη ψυχή της. Ο Αγάθων την ερωτεύεται αμέσως και αποδέχεται την πρόταση του Ιππία να γίνει επιστάτης στο κτήμα της  Δανάης. Στην αρχή η αγάπη μεταξύ των δύο είναι καθαρά πλατωνική, αλλά σύντομα αγαπιούνται με πάθος και σωματικά - και η Ψυχή έχει ξεχαστεί.

 Η ιστορία του Αγάθωνα 
Μετά από εβδομάδες απουσίας, ο Ιππίας επιστρέφει και από την αλλαγμένη εμφάνιση και συμπεριφορά του Αγάθωνα αμέσως αναγνωρίζει ότι το σχέδιό του πέτυχε. Η Δανάη του επιβεβαιώνει ότι σαγήνευσε τον Αγάθωνα - αλλά ταυτόχρονα δηλώνει ότι τον έχει ερωτευθεί. Εκείνος τη νύχτα ονειρεύεται ότι η Ψυχή θρηνεί για την απιστία του και ξαφνικά λαχταρά την ενάρετη ζωή του. Όταν η Δανάη παρατηρεί τη θλίψη του και ρωτά, ο Αγάθων της διηγείται την παιδική και νεανική του ηλικία:

Χωρίς γονείς, μεγάλωσε στο ναό των Δελφών, ανάμεσα στα ωραιότερα έργα τέχνης, θησαυρούς και δώρα στους θεούς. Η συνεχής θέα αυτής της λαμπρότητας τον έκανε να επιδίδεται σε όνειρα που του έδιναν περισσότερη χαρά και ικανοποίηση από κάθε υλικό πλούτο. Ο ιερέας Θεογείτων τον εξοικείωσε με τη διδασκαλία του Ορφέα και τον προέτρεψε να χρησιμοποιήσει μυστικές τελετουργίες για να αποσπάσει το πνεύμα από το σώμα και έτσι να προετοιμαστεί για τη συνάντηση με το θείο. Αυτό πυροδότησε τη φαντασία του Αγάθωνα και σύντομα συνειδητοποίησε ότι η φαντασία είναι πιο δυνατή από οτιδήποτε γίνεται αντιληπτό μέσω των αισθήσεων και αύξησε την πίστη του σε ένα ανώτερο ον που δημιούργησε τα πάντα με το οποίο ενώνεται ο άνθρωπος στο βαθμό που επιτυγχάνει την ομορφιά της ψυχής μέσω της ενατένισης της φύσης, στην οποία αντανακλάται το θείο.

Όταν ο Αγάθωνας έγινε 18 ετών, η όμορφη αρχιέρεια Πυθία τον ερωτεύτηκε. Όμως αυτός είχε στο μυαλό του μια ξένη που είχε δει ανάμεσα σε ένα πλήθος νεαρών κοριτσιών. Η Ψυχή, όπως την έλεγαν, έμοιαζε εκπληκτικά μαζί του. Οι δύο νέοι γνωρίστηκαν κρυφά και αγαπήθηκαν αγνά. Η Πυθία ήταν έξαλλη από τη ζήλια. Ξαφνικά η Ψυχή εξαφανίστηκε και ο Αγάθωνας έφυγε για να την αναζητήσει.

Στην Κόρινθο, ένας πλούσιος Αθηναίος από παλιά και διακεκριμένη οικογένεια τον πήρε στο σπίτι του. Αργότερα αποδείχθηκε ότι ήταν ο πατέρας του Αγάθωνα, Στρατόνικος. Μαζί επέστρεψαν στην Αθήνα, όπου ο Αγάθων φοίτησε στη σχολή του Πλάτωνα, με τον οποίο απέκτησε φιλικές σχέσεις, και δραστηριοποιήθηκε πολιτικά. Γρήγορα κέρδισε τον σεβασμό των Αθηναίων και ανήλθε στα υψηλότερα αξιώματα. Αλλά μετά τον θάνατο του πατέρα του, του οποίου κληρονόμησε την περιουσία, η δημοτικότητά του μετατράπηκε σε φθόνο και μίσος. Οι εχθροί του, οι ευγενέστεροι και πλουσιότεροι Αθηναίοι, με ψέματα, ραδιουργίες και ρητορικά τεχνάσματα έπεισαν τον λαό ότι ο Αγάθων σχεδίαζε να καταλύσει τη Δημοκρατία. Έτσι, εξορίστηκε για πάντα από την Αθήνα και έχασε όλα του τα αγαθά.

 Επιστροφή στην αρετή 
Όταν τα ακούει, η Δανάη φοβάται ότι μια μέρα θα τον χάσει και αυξάνει την τρυφερότητά της, αλλά αυτό έχει αντίθετο αποτέλεσμα: ο Αγάθων είναι κορεσμένος από την αγάπη της. Αυτή απομακρύνεται σοφά για λίγο για να αναζωπυρώνει τον έρωτά του. Ο Αγάθωνας εν τω μεταξύ ακούει για τη Δανάη διαδόσεις που τον κάνουν να αμφιβάλλει για την αρετή της: λένε ότι ήταν ερωμένη του Ιππία και όλη η ιστορία του έρωτά τους ήταν σκηνοθετημένη. Ο Αγάθων τρομοκρατείται και λαχταρά ξαφνικά ξανά την Ψυχή. Σε σύγκριση με την αθώα και αγνή αγάπη της νιότης του, η τέχνη της αποπλάνησης της Δανάης τον αφήνει πλέον αδιάφορο. Αποφασίζει να επιστρέψει στο μονοπάτι της αρετής και φεύγει από τη Σμύρνη.

Φεύγοντας, ο Αγάθων συναντά έναν παλιό γνώριμο, έναν έμπορο από τις Συρακούσες ο οποίος τον ενημερώνει για την αλλαγή του άλλοτε τυραννικού ηγεμόνα Διονυσίου χάρη στις διδασκαλίες του Πλάτωνα, που γέμισε όλη τη Σικελία με νέα ελπίδα. Ο Αγάθων αποδέχεται με χαρά την πρόσκληση του εμπόρου να τον συνοδεύσει στις Συρακούσες, αυτό το νέο κέντρο αρετής και σοφίας. Εκεί μαθαίνει ότι ο Διονύσιος έχει απομακρυνθεί από τον Πλάτωνα υπό την επιζήμια επιρροή αυλικών και άρχισε ξανά την αυταρχική διακυβέρνηση. Ο Αγάθων αποφασίζει να γίνει σύμβουλός του. Κατά τη γνώμη του, η καλύτερη μορφή διακυβέρνησης είναι η μοναρχία - αρκεί ένας πρίγκιπας να έχει καλούς, ενάρετους συμβούλους και όχι δολοπλόκους αυλικούς που εξαπατούν τον λαό.

 Ο Αγάθωνας βασιλικός σύμβουλος 
Με τη μεσολάβηση γνωστών, ο Αγάθων βρίσκεται ανάμεσα στους αυλικούς του Διονύσιου. Με την ομορφιά, αλλά και με τη σεμνότητα, την εξυπνάδα και τις γνώσεις του, ως πρώην μαθητής του Πλάτωνα, καταφέρνει να κερδίσει την εμπιστοσύνη του ηγεμόνα. Ταυτόχρονα προκαλεί και τον φθόνο των αυλικών. Με έναν φλογερό λόγο κατά της δημοκρατίας, που σε καμία περίπτωση δεν αντιπροσωπεύει την αρετή, τη δικαιοσύνη και το κοινό καλό, αλλά μόνο τον εμφύλιο πόλεμο, και την εξύμνηση της μοναρχίας, ο Αγάθων γοητεύει και πείθει. Μπαίνει στην υπηρεσία του Διονυσίου, με την επιφύλαξη ότι θα αποσυρθεί αν δει ότι το έργο του δεν είναι πια χρήσιμο. 

Ο Αγάθων έχει γίνει πιο ρεαλιστής μέσα από την εμπειρία. Δεν έχει καμία ελπίδα να κάνει τον Διονύσιο πρότυπο πρίγκιπα, ελπίζει τουλάχιστον να μειώσει τις αδυναμίες του και να ενισχύσει τις καλές του προθέσεις. Για δύο χρόνια απολαμβάνει την εμπιστοσύνη του ηγεμόνα και ολόκληρου του έθνους μέχρι να πέσει θύμα μιας δικαστικής συνωμοσίας και να συνειδητοποιήσει ότι ο Διονύσιος είναι αδιόρθωτος. Όλα όσα έμαθε ο Αγάθων από τον Πλάτωνα για την ομορφιά και την αξιοπρέπεια της ανθρώπινης φύσης και τα φιλοσοφικά ιδανικά αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορούν να εφαρμοστούν στην πολιτική πράξη. Αναρωτιέται αν τελικά ο Ιππίας δεν είχε δίκιο με την άποψή του για τους ανθρώπους ως εγωιστικά, υλιστικά πλάσματα. Συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να σώσει τον κόσμο, αλλά η κλίση του για την αρετή και την ιδανική ομορφιά είναι πολύ βαθιά ριζωμένη για να καταστραφεί από εξωτερικές συμπτώσεις. Φεύγει.

 Η νέα οικογένεια 
Στον Τάραντα, όπου ο Αγάθων φτάνει με τη βοήθεια του Αρχύτα, σοφού και ενάρετου άρχοντα της πόλης και παλιού φίλου του πατέρα του, βρίσκει τελικά το ιδανικό της μοναρχίας υλοποιημένο: ο ηλικιωμένος Αρχύτας κυβερνά τον λαό του σαν πατέρας και τον αγαπούν όλοι. Υποδέχεται τον Αγάθωνα στο σπίτι του σαν γιο. Εκεί, συναντά απρόσμενα την Ψυχή. Είναι παντρεμένη με έναν από τους γιους του Αρχύτα και τελικά αποδεικνύεται ότι είναι αδερφή του Αγάθωνα, τον οποίο θεωρούσαν νεκρό. Εδώ, ο Αγάθων ασχολήθηκε με τις επιστήμες και τις τέχνες. Ο Αρχύτας γίνεται γι' αυτόν ο σωστός δάσκαλος της πρακτικής ζωής και της κοσμικής σοφίας, που τον οδηγεί στην αρμονική ισορροπία αρετής, λογικής, συναισθήματος και ευαισθησίας. Τυχαία συναντά ξανά τη Δανάη, η οποία ζει εκεί σε πλήρη απομόνωση από τότε που αυτός έφυγε από τη Σμύρνη. Γνωρίζεται με την οικογένεια του Αρχύτα, γίνεται η καλύτερη φίλη της Ψυχής και έρχεται να την επισκεφτεί καθημερινά. Ο Αγάθων θα ήθελε να παντρευτεί την αναγεννημένη Δανάη, αλλά αυτή αντιστέκεται στην επιθυμία του και θέλει να συνεχίσει τη νέα της μοναχική ζωή.

 Σχόλια 

 Ο Αγάθων είναι ένας χαρακτήρας από το Συμπόσιο του Πλάτωνα και το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην εποχή του Πλάτωνα με ιστορικά πρόσωπα όπως ο Πλάτωνας, ο Διονύσιος των Συρακουσών, ο Ιππίας ο Ηλείος, ο Αρχύτας ο Ταραντίνος κ.α. να κάνουν την εμφάνισή τους.  
 Αν και αρκετά ρεαλιστική, η πλοκή δεν διαδραματίζεται στο παρόν του Βίλαντ, αλλά στον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ., την εποχή της ακμής της Αρχαίας Αθήνας. Αυτό οφειλόταν στην αυστηρή λογοκρισία, αλλά ο συγγραφέας προβάλει τις ιδέες του Διαφωτισμού και με πολλούς περισσότερο ή λιγότερο κρυφούς υπαινιγμούς κάνει παραλληλισμούς με τη δική του εποχή που ήταν προφανείς στους συγχρόνους του, για παράδειγμα στην απεικόνιση της τυραννίας και τις αυλικές μηχανορραφίες στις Συρακούσες, με τις οποίες παραπέμπει στην κατάσταση στα απολυταρχικά γερμανικά πριγκιπάτα του 18ου αιώνα. 
 Ο Βίλαντ αναφέρεται λεπτομερώς στις διάφορες μορφές έρωτα και -προκλητικά για την εποχή του- στους πειρασμούς του σαρκικού έρωτα, που σε καμία περίπτωση δεν δαιμονοποιεί.
 Η ιστορία επηρέασε συγγραφείς του γερμανικού ρομαντισμού, μεταξύ άλλων η επιρροή είναι αισθητή στο Βίλχελμ Μάιστερ του Γκαίτε και στο Χάινριχ φον Όφτερντινγκεν του Νοβάλις.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Γερμανικά μυθιστορήματα
Κατηγορία:Διαφωτισμός