Βασιλική της Ελένσκα

Η Βασιλική της Ελένσκα ή Βασιλική του Ελένσκο (βουλγ. Еленска базилика) είναι μεγάλος, ημιερειπωμένος σήμερα, χριστιανικός ναός της Πρωτοβυζαντινής περιόδου και του τύπου της βασιλικής, που βρίσκεται στη δυτική-κεντρική Βουλγαρία. Χρονολογείται στον 5ο ή τον 6ο αιώνα και απέχει 5 έως 6 χιλιόμετρα βορειοανατολικά από την κωμόπολη Πιρντόπ και τρία χιλιόμετρα από το χωριό Αντόν. Είναι κτισμένος πάνω από τη δεξιά όχθη του ομώνυμου χειμάρρου Ελένσκα, στην Κοιλάδα Ζλατίτσα-Πιρντόπ. Ο ναός περιβάλλεται από τείχος και αρχικώς δεν είχε τρούλο, ο οποίος προστέθηκε στα μέσα του 6ου αιώνα («βασιλική μετά τρούλου»). Ο ναός καταστράφηκε στις αρχές του 18ου αιώνα, επί οθωμανικής κυριαρχίας.

Αρχιτεκτονική
Οι αρχαιολόγοι έχουν διακρίνει δύο καθαρά διακριτές μεταξύ τους εποχές στην οικοδόμηση του ναού: Το μέσο και το δυτικό τμήμα του είναι παλαιότερα, κτισμένα με τούβλα και συντριμμένες πέτρες, ενώ το ανατολικό έχει κτισθεί με ομοιογενή τούβλα αρμοσμένα με χονδρό ερυθρό κονίαμα. Τα ερείπια έχουν ύψος έως 8,5 μέτρα και η ανάλυσή τους έδειξε ότι ανήκουν σε τρίκλιτη βασιλική, με μήκος 30,5 μέτρα και πλάτος 17 μέτρα. Το κεντρικό κλίτος του κυρίως ναού χωριζόταν σε δύο τετράγωνα από 4 πανομοιότυπους κίονες. Ο νάρθηκας, στα δυτικά, διέθετε διακονικόν και πρόθεση, ενώ στο νότιο τμήμα υπήρχε και βαπτιστήριο. Ο ναός περιβαλλόταν από αμυντικό τείχος πλάτους 1,6 μέτρου, με 4 ορθογώνιας διατομής πύργους στις γωνίες του. Εικάζεται ότι το ύψος του τείχους ανερχόταν σε 6 έως 8 μέτρα.

Ιστορία
Είναι γνωστό ότι η περιοχή του ναού ήταν κατοικημένη στην αρχαιότητα από κάποια φυλή των Θρακών, που από το 500 π.Χ. περίπου εντάχθηκαν στο κράτος των Βέσσων. Ο θρακολόγος Αλεξάντερ Φολ συνδέει την ονομασία της περιοχής με τη βουλγαρική λέξη елен (ελέν) = ελάφι και με έναν αρχαίο θρύλο κατά τον οποίο ένα ελάφι κατέβαινε μόνο του από την Οροσειρά του Αίμου την ίδια ημερομηνία κάθε έτους προκειμένου να θυσιασθεί στους θεούς από τους παραπάνω (ειδωλολάτρες) Θράκες. Πράγματι, πολλά οστά ελαφιών έχουν ξεθαφτεί στην τοποθεσία της βασιλικής. Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία, η ονομασία προέρχεται από την εκβουλγαρισμένη ονομασία των Ελλήνων, συνδεόμενων με την ανέγερση του ναού κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο.

Ο ναός ελειτουργείτο κατά τη Δεύτερη Βουλγαρική Αυτοκρατορία (11ος–14ος αιώνες) ως μοναστηριακός. Αυτή η μικρή μονή φαίνεται ότι υπήρξε και κέντρο των γραμμάτων: ένα κείμενο του 13ου αιώνα γραμμένο στη μέση βουλγαρική γλώσσα, οι Πράξεις των Αποστόλων του Πιρντόπ, πιθανώς να έχει συγγραφεί εκεί, καθώς σύμφωνα με έναν θρύλο ανακαλύφθηκε στα ερείπια του ναού τον 19ο αιώνα. Παρέμεινε ενεργός χώρος λατρείας μέχρι το έτος 1700 περίπου, όταν τοπικές στρατιωτικές δυνάμεις υπό τον Γιαχία Πασά λέγεται ότι τον κατέστρεψαν κατά τη διάρκεια μιας στρατιωτικής εκστρατείας.

Οι πρώτες ανασκαφές από αρχαιολόγο έγιναν το 1913 από τον Πέταρ Μουταφτσίεφ, που δημοσίευσε τα ευρήματά του σε άρθρο υπό τον τίτλο «Η Βασιλική της Ελένσκα εγγύς του Πιρντόπ». Από τότε ο ναός έχει μόνο μερικώς αναστηλωθεί.

Παραπομπές

Κατηγορία:Εκκλησίες στη Βουλγαρία
Κατηγορία:Αρχαιολογικοί τόποι στη Βουλγαρία