Οι τελευταίες περιπέτειες του σκύλου Μπεργκάντσα

Οι τελευταίες περιπέτειες του σκύλου Μπεργκάντσα () είναι νουβέλα του E. T. A. Χόφμαν, μια σατιρική συνομιλία για την τέχνη, την πεζογραφία, την ποίηση και τη σκηνοθεσία. Η συγγραφή άρχισε στις 17 Φεβρουαρίου 1813 και δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 1814 στον δεύτερο τόμο της συλλογής Φαντασίες εμπνευσμένες από τη μανιέρα του Καλό. 

Στην παράδοση της φιλοσοφικής συνομιλίας του Ντιντερό Ο ανιψιός του Ραμώ, ο Ε. Τ. Α. Χόφμαν εφάρμοσε τη μορφή διαλόγου για την παρουσίαση των θεωρητικών του απόψεων για την τέχνη.

 Δομή 
Ο E. T. A. Χόφμαν με έμπνευση από τη νουβέλα Διάλογος των σκύλων - στην οποία οι σκύλοι Μπεργκάντσα και Σκιπίων μιλάνε μεταξύ τους σαν άνθρωποι αξιοποιώντας πλήρως «το χάρισμα του λόγου που τόσο απροσδόκητα τους δόθηκε» - που περιλαμβάνεται στις Υποδειγματικές νουβέλες (1613) του Μιγκέλ ντε Θερβάντες, έγραψε την ιστορία όπου το ισπανικό μαύρο μπουλντόγκ Μπεργκάντσα από το νοσοκομείο της Βαγιαδολίδ αναστήθηκε μετά από δύο αιώνες στη Γερμανία.

Στη μεταμεσονύκτια συνομιλία μεταξύ του Γερμανού πρωτοπρόσωπου αφηγητή και του Ισπανού σκύλου, η πλοκή φαίνεται αρκετά αδύναμη. Ωστόσο, υπάρχει μια ακολουθία δράσης καθώς ο χαρισματικός σκύλος, που μιλάει γερμανικά και καταλαβαίνει πολλά για τις καλές τέχνες και τη λογοτεχνία, αφηγείται τις περιπέτειές του και αναφέρεται στη νέα του ζωή: μιλά για τη γνωριμία του με τον αρχιμουσικό Γιοχάνες Κράισλερ, φανταστικό alter ego του Χόφμαν, τη διαμονή του στο σπίτι της ντελικάτης Σεσίλιας και το μεγάλο σκάνδαλο που προκάλεσε σε έναν θορυβώδη γαμπρό τη νύχτα του γάμου του και τελικά για τις εμπειρίες του ως σκύλος θεάτρου. 

 Περιεχόμενο 
Ένα βράδυ, ο αφηγητής έφυγε από μια συγκέντρωση: «όπως τα φαντάσματα του Οσσιανού που αναδύονταν από την πυκνή ομίχλη, βγήκα από το γεμάτο καπνό δωμάτιο». Το φεγγάρι έλαμπε και κατευθύνθηκε προς το σπίτι του περνώντας μέσα από ένα πάρκο. Ξαφνικά άκουσε αναστεναγμούς και μια αχνή, τρεμάμενη φωνή να καταριέται τη μοίρα. Έκπληκτος διαπίστωσε ότι ήταν ένας σκύλος που μιλούσε και τον κοίταζε με τα πύρινα μάτια του γρυλίζοντας. Του έφερε νερό με το καπέλο του, ο σκύλος τον ευχαρίστησε και άρχισαν να συζητούν, παραδόξως ο σκύλος γνώριζε πολλά για τον αφηγητή: «σπάνια έχει μια ποιητική ιδέα, δεν έχει ποτέ χρήματα στην τσέπη του αλλά πάρα πολλά ποτήρια κρασί στο μυαλό του, φτιάχνει κακούς στίχους και καλή μουσική...». 

Στη συζήτηση προκύπτει ότι ήταν ο σκύλος Μπεργκάντσα του νοσοκομείου του Βαγιαδολίδ, περιγράφει πώς έχασε τη ζωή του μια μοιραία μέρα που οδηγήθηκε σε έναν καταραμένο κύκλο μαγισσών, τα αποτελέσματα της καταραμένης μαγείας τους τα ζει ακόμη με βασανιστικό τρόπο, και πώς αναστήθηκε μετά από περισσότερα από διακόσια χρόνια. Στην πατρίδα του την Ισπανία του άρεσε να ζει με ποιητές και να ακούει εκκλησιαστική μουσική. Οι απόψεις του είναι αξιοπρόσεκτες: «Ένα μόνο ουράνιο βλέμμα ενός ήσυχου κοριτσιού κοντά στη σόμπα αξίζει περισσότερο από ολόκληρη την τελευταία έκδοση του Γκαίτε».  

 Η γνωριμία με τον Γιοχάνες Κράισλερ 
Ο σκύλος Μπεργκάντσα ολοκλήρωσε τη μουσική του εκπαίδευση με τον αρχιμουσικό Γιοχάνες Κράισλερ που έμενε δίπλα στο σπίτι στο οποίο είχε βρει καταφύγιο. Επισκέπτονταν τον ευαίσθητο μουσικό συχνά και τον συνόδευε στις βραδινές και νυχτερινές του περιπλανήσεις. Τον περιγράφει ως «υπέροχο άντρα με χλωμά, βυθισμένα μάγουλα και σκοτεινά μάτια ... είχε το αληθινό ποιητικό πνεύμα μέσα του, και του οφείλω τις μουσικές μου γνώσεις, μαζί με πολλές υπέροχες αναμνήσεις από μια καλύτερη εποχή». Ο αφηγητής λέει ότι είχε ακούσει πως ο αρχιμουσικός είχε κρίσεις τρέλας κατά καιρούς σε όλη του τη ζωή μέχρι που τελικά ξέσπασε η πλήρης τρέλα του, οπότε ήθελαν να τον κλείσουν στο ψυχιατρείο αλλά εν τω μεταξύ εξαφανίστηκε. Ο σκύλος το επιβεβαιώνει: «Νόμιζαν ότι ήταν τρελός επειδή μου μιλούσε!» και συμπληρώνει ότι «κατά μία έννοια, κάθε εκκεντρικός νους είναι παράφρων και φαίνεται να γίνεται περισσότερο όσο προσπαθεί να πυροδοτήσει την εξωτερική θαμπή, νεκρή ζωή με το εσωτερικό του λαμπερό φως» και «όποιος θυσιάζει την ευτυχία, την ευημερία, ακόμη και τη ζωή, σε μια μεγάλη ιερή ιδέα που ανήκει μόνο στην ανώτερη θεϊκή φύση, κατηγορείται σίγουρα από αυτούς των οποίων οι υψηλότερες προσπάθειες στη ζωή επικεντρώνονται τελικά στο να φάνε και να πιούν καλά».   

 Σεσίλια 
Μετά την αναχώρηση του Κράισλερ, ο σκύλος κατέληξε στο κοντινό κομψό σπίτι της νεαρής Σεσίλιας και της μητέρας της, η οποία είχε εμμονή με την τέχνη και τη λογοτεχνία. Ο Μπεργκάντσα λέει για τη μητέρα της Σεσίλιας: «Η κυρία μου είχε τον περίεργο τρόπο να θέλει να εξασκήσει η ίδια όλες τις τέχνες. Έπαιζε, συνέθετε, ζωγράφιζε, κεντούσε, κατασκεύαζε σε γύψο και πηλό, έγραφε ποίηση και μετά οι καλεσμένοι της έπρεπε να ακούνε τις φρικτές καντάτες της και να θαυμάζουν τις καρικατούρες της». Ο σκύλος είχε πρόσβαση στο σαλόνι αλλά τον έδιωξαν για ανάρμοστη συμπεριφορά και η Σεσίλια τον μετέφερε στο δωμάτιό της.

Η κυρία του ήταν οικονομικά κατεστραμμένη και η αγγελικά αγνή Σεσίλια αναγκάζεται να παντρευτεί κάποιον πλούσιο. Ο Μπεργκάντσα μπαίνει κρυφά στη γαμήλια κρεβατοκάμαρα τη νύχτα του γάμου και όταν ο ανυπόμονος γαμπρός κακομεταχειρίζεται τη λεπτεπίλεπτη δυστυχή νύφη με αδέξια χάδια κατά την ολοκλήρωση του γάμου, ο Μπεργκάντσα αρπάζει το πόδι του και το δαγκώνει. Τον θεωρούν λυσσασμένο, τον καταδιώκουν με σκουπόξυλα και πέτρες αλλά τελικά καταφέρνει να δραπετεύσει.  

 Στο θέατρο 
Ο Μπεργκάντσα συνοψίζει την τρέχουσα κατάστασή του: «Είμαι τώρα, όπως οι ήρωες του θεάτρου μας, εντελώς εξημερωμένος κατά κάποιο τρόπο». Ο σκύλος εκφράζει τις απόψεις του, γνωρίζει τα έργα του Καλντερόν, του Σαίξπηρ, του Γκαίτε και άλλων θεατρικών συγγραφέων. Ο Ισπανός σκύλος λέει: «Εσείς οι Γερμανοί μου φαίνεστε σαν εκείνον τον μαθηματικό που, αφού παρακολούθησε την όπερα Ιφιγένεια εν Ταύροις του Γκλουκ, σκούντησε απαλά τον ευχαριστημένο διπλανό του και ρώτησε χαμογελώντας: Μα τι αποδεικνύει αυτό;» όλα γι αυτόν πρέπει να οδηγούν σε έναν εξωτερικό σκοπό άμεσα ορατό, ακόμη και κάθε ευχαρίστηση θα πρέπει να γίνει κάτι άλλο από την ευχαρίστηση και να εξυπηρετεί κάποιο άλλο φυσικό ή ηθικό όφελος, ώστε, σύμφωνα με τον παλιό κανόνα της κουζίνας, το ευχάριστο να συνδυάζεται πάντα με το χρήσιμο.   

Πιστεύει ότι «ο ανώτερος σκοπός της τέχνης είναι να ανάψει στον άνθρωπο εκείνη την επιθυμία που απελευθερώνει ολόκληρη την ύπαρξή του από κάθε γήινο μαρτύριο, από όλη την καταθλιπτική πίεση της καθημερινής ζωής και να τον εξυψώσει τόσο ώστε να μπορεί να δει το θείο και μάλιστα να ρθει σε επαφή μαζί του». Το τελευταίο μέρος αναφέρεται επίσης στο έργο του Γκότχολντ Εφραίμ Λέσινγκ Η δραματουργία του Αμβούργου. Η συζήτηση για το θέατρο και την τέχνη συνεχίζεται σε αυτό το ύφος για σελίδες.  

Ξαφνικά, καθώς ξημέρωνε και ο φρέσκος πρωινός άνεμος τίναξε τα κλαδιά των ψηλών δέντρων, ο διάλογος τελειώνει απότομα. Ο Μπεργκάνζα ήθελε να μιλήσει, αλλά άρχισε να γαβγίζει σαν κανονικός σκύλος: «Αγαπητέ - γαβ - γαβ - γαβ....». Πήδηξε μακριά με αστραπιαία ταχύτητα και σύντομα έφυγε από το οπτικό πεδίο του αφηγητή, αλλά το γάβγισμά του ακουγόταν ακόμα από μακριά. 

 Μετάφραση στα ελληνικά 

 Οι τελευταίες περιπέτειες του σκύλου Μπεργκάντσα, μτφ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Ερατώ, 2008  
 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ε. Τ. Α. Χόφμαν
Κατηγορία:Γερμανικές νουβέλες
Κατηγορία:Ρομαντισμός
Κατηγορία:Λογοτεχνία του φανταστικού