Εθνικό πένθος στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η κήρυξη εθνικού ή δημόσιου πένθους αποτελεί έναν τρόπο απόδοσης μεταθανάτιων τιμών σε διακεκριμένους πολίτες, τέως αρχηγούς κράτους ή πρωθυπουργούς καθώς και θύματα φυσικών καταστροφών ή πολύνεκρων δυστυχημάτων.  

Άλλοι τρόποι απόδοσης τιμών αποτελούν η τέλεση της κηδείας δημοσία δαπάνη και η απόδοση τιμών στην κηδεία. 

 Βασίλειο της Ελλάδας 

Μεταξύ του 1833 και του 1973, η κήρυξη εθνικού πένθους αφορούσε κατά κανόνα μόνο τους Βασιλείς της Ελλάδος και είχε τρίμηνη διάρκεια. Η κήρυξη απλού ή δημόσιου πένθους αφορούσε εν ενεργεία εκλιπόντες Πρωθυπουργούς και ήταν κυμαινόμενης διάρκειας.  

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Όθωνα:

 Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Κωλέττη, κηρύχθηκε πενθήμερο πένθος για τους στρατιωτικούς και τους δημοσίους υπαλλήλους.Βασιλικό Διάταγμα "Περί πενθημέρου πενθοφορήσεως δια τον αποβιώσαντα Πρόεδρον του Υπουργικού Συμβουλίου κτλ. κ. Ιω. Κωλέττην", ΦΕΚ 27/1847 Στην πραγματικότητα διήρκεσε 4 ημέρες (31 Αυγούστου-3 Σεπτεμβρίου).Βασιλικό Διάταγμα "Περί διακοπής της διαταχθείσης πενθημέρου πενθηφορίας δια τον αποβιώσαντα κ. Ιωάννην Κωλέττην", ΦΕΚ Α 29/1847

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Γεωργίου Α΄:

 Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου Κανάρη, κηρύχθηκε πενθήμερο πένθος για τους στρατιωτικούς και τους δημοσίους υπαλλήλους.Βασιλικό Διάταγμα "Περί της επί πέντε ημέρας πενθηφορήσεως πάντων των πολιτικών και στρατιωτικών υπαλλήλων επί τῷ θανάτῳ του ενδόξου Κωνσταντίνου Κανάρη, Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου κτλ.", ΦΕΚ Α 72/1877
 Μετά τον θάνατο της Αλεξάνδρας της Ελλάδας και της Δανίας, κηρύχθηκε μέγα πένθος επί τρείς μήνας.Βασιλικό Διάταγμα "Περί πένθους επί τῷ θανάτῳ της Α.Α. Υψηλότητος, της Μεγάλης Δουκίσσης της Ρωσσίας και Βασιλόπαιδος της Ελλάδος Αλεξάνδρας", ΦΕΚ Α΄ 256/1891
 Μετά τη δολοφονία του Θεόδωρου Δηλιγιάννη, κηρύχθηκε πενθήμερο πένθος για τους στρατιωτικούς και τους δημοσίους υπαλλήλους.Βασιλικό Διάταγμα "Περί πένθους επί τῷ δολοφονικῷ θανάτῳ του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη, Υπουργού επί των Εσωτερικών", ΦΕΚ Α 90/1905

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κωνσταντίνου Α΄:

 Μετά τη δολοφονία του Βασιλέως Γεωργίου Α΄, κηρύχθηκε τριμηνιαίο εθνικό πένθος.Βασιλικό Διάταγμα "Περί ορισμού τριμήνου εθνικού πένθους επί τῷ θανάτῳ της Α. Μ. του Βασιλέως ΓΕΩΡΓΊΟΥ του Α΄ ", ΦΕΚ Α 48/1913

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Γεωργίου Β΄:

 Στις 30 Αυγούστου του 1923, σε ανάμνηση της εκκένωσης της Σμύρνης από τον Ελληνικό Στρατό, κηρύχθηκε η 9 Σεπτεμβρίου 1923 ως ημέρα εθνικού πένθους.
 Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου Δεμερτζή, οι δημόσιες υπηρεσίες τέθηκαν σε μονοήμερη αργία και οι σημαίες παρέμειναν μεσίστιες για τρεις ημέρες.Βασιλικό Διάταγμα "Περί των απονεμηθησομένων τιμών εις την κηδείαν του αοιδίμου Κωνσταντίνου Δεμερτζή", ΦΕΚ 164/1936 
 Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Μεταξά, κηρύχθηκε οκταήμερο δημόσιο πένθος.Βασιλικό Διάταγμα, "Περί απονομής τιμών εις τον αοιδίμον Πρόεδρον της Κυβερνήσεως Ιωάννην Μεταξάν", ΦΕΚ Α 30/1941
 Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου Κορυζή, κηρύχθηκε τριήμερο δημόσιο πένθος.Βασιλικό Διάταγμα, "Περί απονομής τιμών εις τον αοιδίμον Πρόεδρον της Κυβερνήσεως Αλέξανδρον Γ. Κοριζήν ", ΦΕΚ Α 133/1941

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Παύλου Α΄:

 Μετά τον θάνατο του Βασιλέως Γεωργίου Β΄, κηρύχθηκε τριμηνιαίο εθνικό πένθος.Βασιλικό Διάταγμα "Περί ορισμού τριμήνου Εθνικού πένθους επί τῷ θανάτῳ της Α. Μ. του Βασιλέως Γεωργίου του Β΄", ΦΕΚ Α 60/1947
 Μετά τον θάνατο του Θεμιστοκλέους Σοφούλη, κηρύχθηκε πενθήμερο δημόσιο πένθος.Βασιλικό Διάταγμα "Περί των απονεμηθησομένων τιμών εις την κηδείαν του αοιδίμου Πρωθυπουργού Θεμιστ. Σοφούλη", ΦΕΚ Α 138/1949
 Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου Παπάγου, κηρύχθηκε πενθήμερο δημόσιο πένθος.Βασιλικό Διάταγμα "Περί των απονεμηθησομένων τιμών εις την κηδείαν του αοιδίμου Πρωθυπουργού-Στρατάρχου Αλεξάνδρου Παπάγου", ΦΕΚ Α 271/1955

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κωνσταντίνου Β΄:

 Μετά τον θάνατο του Βασιλέως Παύλου, κηρύχθηκε τριμηνιαίο εθνικό πένθος.Βασιλικό Διάταγμα 105 "Περί ορισμού τριμήνου Εθνικού πένθους επί τῷ θανάτῳ της Α. Μ. του Βασιλέως Παύλου και άλλων τιμών", ΦΕΚ Α 46/1964 Το πένθος διεκόπη τρεις φορές δια βασιλικού διατάγματος στις 23, 24 και 25 Μαρτίου (λόγω Εθνικής εορτής)Βασιλικό Διάταγμα 107 "Περί διακοπής του τριμήνου Εθνικού Πένθους κλπ. δια την 23, 24 και 25 Μαρτίου ε.έ." (ΦΕΚ Α΄ 51/1964), στις 25 και 26 Απριλίου για την επέτειο της Εξόδου του Μεσολογγίου και στις 20 με 26 Μαΐου λόγω της εκατονταετηρίδος από την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα.Βασιλικό Διάταγμα 217 "Περί διακοπής του τριμήνου Εθνικού Πένθους δια τον εορτασμόν της επετείου της εξόδου του Μεσολογγίου" (ΦΕΚ Α΄ 70/1964)Βασιλικό Διάταγμα 218 "Περί διακοπής του τριμήνου Εθνικού Πένθους κλπ. δια τον εορτασμόν της 100ετηρίδος της Ενώσεως της Επτανήσου μετά της Ελλάδος ." (ΦΕΚ Α΄ 70/1964)

 Ελληνική Δημοκρατία 
Μετά το 1974, η αυστηρή διάκριση μεταξύ εθνικού και δημόσιου πένθους έχει πάψει να υφίσταται στην πράξη, ενώ η απόδοση τιμών μέσω κήρυξης πένθους έχει επεκταθεί σε διακεκριμένους πολίτες και θύματα πολύνεκρων καταστροφών ή δυστυχημάτων. Σε ότι αφορά τους Πρωθυπουργούς και τους Προέδρους της Δημοκρατίας, μέχρι σήμερα έχουν τιμηθεί μόνο διατελέσαντες καθώς δεν έχει συμβεί θάνατος εν ενεργεία. Η κήρυξη εθνικού ή δημόσιου πένθους συνήθως συνδυάζεται με την τέλεση της κηδείας δημοσία δαπάνη και με την απόδοση τιμών. 

H κηδεία με δημόσια δαπάνη σύμφωνα με τις διατάξεις του Νόμου 409/1976 (ΦΕΚ 209/Α' ) αφορά την παροχή κρατικών τιμών και αναγνώρισης σε διάφορες κατηγορίες προσώπων. Συγκεκριμένα, το Υπουργικό  Συμβούλιο ποίει την κηδεία με δημοσία δαπάνη σε εν ενεργεία και σε διατελεσάντες Πρωθυπουργούς, Υπουργούς και Υφυπουργούς Κοινοβουλευτικών Κυβερνήσεων και Προέδρων της Βουλής. Επίσης, περιλαμβάνονται εν ενεργεία ή διατελεσάντες Βουλευτές, ανώτατοι πολιτικοί, στρατιωτικοί και δικαστικοί κρατικοί λειτουργοί (εν ενεργεία ή συνταξιούχοι) που προσέφεραν εξαιρετικές υπηρεσίες στο Κράτος, διακεκριμένοι Έλληνες των Γραμμάτων και Τεχνών που τίμησαν την Ελλάδα με τα έργα τους, καθώς και ημεδαποί ή αλλοδαποί που απεβίωσαν στην Ελλάδα και προσέφεραν εξαιρετικές υπηρεσίες στη χώρα. Τέλος, οι διατάξεις καλύπτουν και θύματα θεομηνιών ή συνταρακτικών ατυχημάτων που συγκίνησαν την κοινή γνώμη. .

Συγκεκρμένα, η  Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία έχει κηρύξει επισήμως εθνικό (ή δημόσιο) πένθος στις εξής ημερομηνίες:

 Δημόσιο πένθος 
 Τον Ιούνιο του 1996, έπειτα από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος.Προεδρικό Διάταγμα 169 "Περί απόδοσης τιμών στον πρώην Πρωθυπουργό και Πρόεδρο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ανδρέα Γ. Παπανδρέου", ΦΕΚ Α 130/1996
Τον Ιούλιο του 1996, έπειτα από τον θάνατο του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Παρθενίου Γ΄, κηρύχθηκε τριήμερο δημόσιο πένθος.Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου 264 της 25 Ιουλίου 1996 «Απόδοση τιμών στον Πάπα και Πατριάρχη Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής Κύρο Παρθένιο Γ΄», ΦΕΚ Α 169/1996
 τον Απρίλιο του 1998, έπειτα από τον θάνατο του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Σεραφείμ, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος (10, 11, 12 και 13 Απριλίου).Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου 7 της 10 Απριλίου του 1998 «Απόδοση τιμών στον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Σεραφείμ», ΦΕΚ Α 75/1998
 Τον Νοέμβριο του 2002, έπειτα από τον θάνατο του Μιχαήλ Στασινόπουλου, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος.ΚΥΑ 44579 "Κηδεία δημοσία δαπάνη του πρώην Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Μιχαήλ Στασινόπουλου" (ΦΕΚ Β΄ 1401/2002)
 Τον Σεπτέμβριο του 2004, έπειτα από τον θάνατο του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Πέτρου Ζ΄, κηρύχθηκε τριήμερο δημόσιο πένθος (13, 14 και 15 Σεπτεμβρίου).Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου 28 της 13.9.2004 «Απόδοση τιμών στον Πάπα και Πατριάρχη Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής Πέτρο», ΦΕΚ Α 171/2004 
 Τον Μάρτιο του 2006, έπειτα από τον θάνατο του Γεωργίου Ράλλη, κηρύχθηκε δημόσιο πένθος μέχρι την ημέρα της κηδείας (15 και 16 Μαρτίου). ΚΥΑ 13087 «Κηδεία δημοσία δαπάνη του πρώην Πρωθυπουργού Γεωργίου Ράλλη» (ΦΕΚ Β΄312/2006)
 Τον Ιανουάριο του 2008, έπειτα από τον θάνατο του Αρχιεπίσκοπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χριστοδούλου, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος (28, 29, 30 και 31 Ιανουαρίου).ΥΑ 5315 "Απόδοση τιμών στον Μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χριστόδουλο" (ΦΕΚ Β΄ 114/2008)
 Τον Μάιο του 2017, έπειτα από τον θάνατο του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος (29, 30, 31 Μαΐου και 1 Ιουνίου).ΥΑ 17920 Απόδοση τιμών στον αποβιώσαντα πρώην Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Μητσοτάκη (ΦΕΚ Β΄ 1922/2017)
 Τον Δεκέμβριο του 2021, έπειτα από τον θάνατο του Καρόλου Παπούλια, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος (26, 27, 28 και 30 Δεκεμβρίου).ΚΥΑ 95955 "Κηδεία του Κάρολου Παπούλια με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 6234/2021)
 Τον Φεβρουάριο του 2022, έπειτα από τον θάνατο του Χρήστου Σαρτζετάκη, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος (3, 4, 5 και 7 Φεβρουαρίου).ΚΥΑ 6420 "Κηδεία του Χρήστου Σαρτζετάκη με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 6234/2021)
 Τον Ιανουάριο του 2025, έπειτα από τον θάνατο του Κώστα Σημίτη, κηρύχθηκε τετραήμερο δημόσιο πένθος (5, 6, 7, 8 και την ημέρα της κηδείας του στις 9 Ιανουαρίου). Επιπρόσθετα, κηδεύθηκε δημοσία δαπάνη, με τιμές εν ενεργεία Πρωθυπουργού.ΚΥΑ 375 «Κηδεία με δημόσια δαπάνη και απόδοση τιμών στον αποβιώσαντα πρώην Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Σημίτη» (ΦΕΚ Β΄ 2/2025)

 Εθνικό πένθος 

 Τον Μάρτιο του 1994 έπειτα από τον θάνατο της Μελίνας Μερκούρη, κηρύχθηκε τριήμερο εθνικό πένθος.
 Τον Απρίλιο του 1998, έπειτα από τον θάνατο του Κωνσταντίνου Καραμανλή, κηρύχθηκε τριήμερο εθνικό πένθος.
 Τον Σεπτέμβριο του 2001, έπειτα από τις Επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η 14η Σεπτεμβρίου κηρύχθηκε ημέρα εθνικού πένθους.
 Τον Αύγουστο του 2005, έπειτα από το Αεροπορικό δυστύχημα της Helios, η 16η Αυγούστου κηρύχθηκε ημέρα εθνικού πένθους.
 Τον Αύγουστο του 2007, έπειτα από τις εκτενείς πυρκαγιές που έπληξαν την χώρα. Επιπρόσθετα, τα θύματα κηδεύτηκαν δημοσία δαπάνη.ΚΥΑ 47857 "Κηδείες με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 1707/2007)
 Τον Νοέμβριο του 2017, έπειτα από τις φονικές πλημμύρες της Δυτικής Αττικής. Επιπρόσθετα, τα θύματα κηδεύτηκαν δημοσία δαπάνη.ΚΥΑ 39312 "Κηδείες με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 4001/2017)
 Τον Ιούλιο του 2018, έπειτα από τις καταστροφικές πυρκαγιές της Αττικής, κηρύχθηκε τριήμερο εθνικό πένθος (24, 25 και 26 Ιουλίου).Επιπρόσθετα, τα θύματα κηδεύτηκαν δημοσία δαπάνη.ΚΥΑ 38097 "Κηδείες με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 2987/2018)
 Τον Σεπτέμβριο του 2021, έπειτα από τον θάνατο του Μίκη Θεοδωράκη, κηρύχθηκε τριήμερο εθνικό πένθος (2, 3 και 4 Σεπτεμβρίου).
 Τον Οκτώβριο του 2021, έπειτα από τον θάνατο της Φώφης Γεννηματά, η 27η Οκτωβρίου κηρύχθηκε ημέρα εθνικού πένθους.Εθνικό πένθος την ημέρα της κηδείας της Φώφης Γεννηματά Επιπρόσθετα κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη, με τιμές εν ενεργεία υπουργού.ΚΥΑ 78077 "Κηδεία της Φωτεινής Γεννηματά με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 4939)
 Τον Μάρτιο του 2023, έπειτα από το πολύνεκρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, κηρύχθηκε τριήμερο εθνικό πένθος (1, 2 και 3 Μαρτίου). Επιπρόσθετα, τα θύματα κηδεύθηκαν δημοσία δαπάνη.ΚΥΑ 16967 "Κηδείες με δημόσια δαπάνη" (ΦΕΚ Β΄ 1183/2023)
 Τον Ιούνιο του 2023, έπειτα από το πολύνεκρο ναυάγιο με πρόσφυγες και μετανάστες ανοιχτά της Πύλου, κηρύχθηκε τριήμερο εθνικό πένθος (14, 15 και 16 Ιουνίου).

 Παραπομπές