Μεγαποδιίδες

Οι μεγαποδιίδες (επιστημονική-λατινική ονομασία Megapodiidae), ή απλούστερα μεγάποδοι (αγγλ. megapodes), είναι οικογένεια πτηνών μεσαίου μεγέθους, που ανήκει στην τάξη των ορνιθόμορφων. Οι μεγαποδιίδες έχουν μικρές σχετικώς κεφαλές και μεγάλα πόδια, στα οποία οφείλουν και την ονομασία τους. Το χρώμα των περισσότερων είναι καφετί ή μαύρο. Εκτός από το είδος Leipoa ocellata, όλες οι άλλες μεγαποδιίδες ζουν σε δασικές εκτάσεις. Οι νεοσσοί της οικογένειας είναι «υπερπρώιμα» ανεπτυγμένοι (superprecocial): εκκολάπτονται από το αβγό τους στην πλέον ώριμη κατάσταση από τους νεοσσούς οποιασδήποτε άλλης οικογένειας πουλιών, έχοντας ανοικτούς οφθαλμούς, μυϊκή δύναμη και συντονισμό, πλήρως ανεπτυγμένο πτέρωμα (ιδίως στις πτέρυγες και την κοιλιά), ενώ είναι ικανά να τρέχουν, να κυνηγούν τη λεία τους, και σε μερικά είδη ακόμα και να πετούν από την ημέρα της εκκολάψεώς τους.

Περιγραφή
Οι μεγαποδιίδες είναι εδαφόβια πτηνά μεσαίου έως και μεγάλου μεγέθους, με μεγάλα πόδια και δάκτυλα εξοπλισμένα με αιχμηρά νύχια. Οι μεγαλύτερου μεγέθους μεγαποδοι ανήκουν στα γένη Alectura και Talegalla, ενώ οι μικρότεροι είναι τα είδη Megapodius laperouse και Eulipoa wallacei. Οι κεφαλές των πουλιών της οικογένειας είναι μικρές, όπως και τα ράμφη τους, ενώ οι πτέρυγές τους είναι στρογγυλευμένες και μεγάλες. Η πτητική τους ικανότητα ποικίλλει αναλόγως του γένους. Το μεγάλο (οπίσθιο) δάκτυλο του ποδιού βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με τα άλλα, ακριβώς όπως στην οικογένεια Cracidae, ενώ σε όλες τις άλλες οικογένειες των ορνιθόμορφων το μεγάλο δάκτυλο είναι υπερυψωμένο σε σχέση με τα εμπρόσθια.

 Γεωγραφική κατανομή και ενδιαίτημα 
Οι μεγαποδιίδες ζουν στην ευρύτερη Αυστραλασία, περιλαμβάνοντας μέλη που συναντώνται στα νησιά του δυτικού Ειρηνικού Ωκεανού, την Αυστραλία, τη Νέα Γουινέα και τις νήσους της Ινδονησίας που βρίσκονται ανατολικώς της Γραμμής Ουόλας, αλλά από την άλλη είναι παρόντα και στις Νήσους Ανταμάν και Νίκομπαρ του Ινδικού Ωκεανού (Κόλπος της Βεγγάλης). Η κατανομή της οικογένειας συρρικνώθηκε στην περιοχή του Ειρηνικού μετά την άφιξη των πρώτων ανθρώπων, με μερικά αρχιπελάγη όπως τα Φίτζι, Τόνγκα και Νέα Καληδονία να έχουν απωλέσει πολλά ή και όλα τα είδη τους. Η Νήσος Ραούλ, που ανήκει στη Νέα Ζηλανδία, και η κύρια νήσος των Νήσων Κερμάντεκ, πιθανώς να φιλοξενούσαν κάποτε ένα είδος μεγάποδου, με βάση περιγραφές των πρώτων εποικιστών.

 Συμπεριφορά και οικολογία 
Τα μέλη της οικογένειας είναι κυρίως μοναχικά πτηνά, που δεν επωάζουν τα αβγά τους με τη θερμότητα του σώματός τους, όπως κάνουν τα άλλα πουλιά, αλλά τα θάβουν. Τα αβγά τους έχουν μεγάλο κρόκο, που καταλαμβάνει το 50 έως και 70% του βάρους τους. Η ασυνήθιστη μέθοδος που εφαρμόζουν για τα αβγά τους είναι ότι κτίζουν μεγάλους σωρούς από φυτικό υλικό σε αποσύνθεση, εντός των οποίων θάβουν τα αβγά. Οι χημικές αντιδράσεις της αποσυνθέσεως είναι αρκετά εξώθερμες, ικανές να αυξάνουν τη θερμοκρασία του σωρού κατά λίγους βαθμούς. Το αρσενικό προσέχει τον σωρό, προσθέτοντας ή αφαιρώντας υλικό ώστε να διατηρείται σταθερή η εσωτερική θερμοκρασία μέχρι να εκκολαφθούν τα αβγά. Μερικές μεγαποδιίδες ωστόσο θάβουν τα αβγά τους σε μικρά λαγούμια σε μέρη με θερμό υπέδαφος εξαιτίας της γεωθερμίας, ενώ άλλα είδη επαφίονται απλώς στην ηλιακή θερμότητα που αποθηκεύεται στην άμμο για να επωάσουν τα αβγά τους. Τέλος, κάποια είδη μεταβάλλουν τη μέθοδο επωάσεως αναλόγως των τοπικών συνθηκών του περιβάλλοντος. 

Κάποτε πιστευόταν ότι στο μονοτυπικό γένος Alectura το εάν ένα έμβρυο εξελιχθεί σε αρσενικό ή θηλυκό εξαρτάται από τη θερμοκρασία, αλλά αυτό αποδείχθηκε ψευδές. Η θερμοκρασία ωστόσο επηρεάζει τη θνησιμότητα των εμβρύων και έτσι έμμεσα την αναλογία των δύο φύλων στους εκκολαπτόμενους νεοσσούς. Η μη κοινωνική φύση της διαδικασίας της επωάσεως θέτει ένα ερώτημα ως προς το πώς οι νεοσσοί μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα μέλη του είδους τους, μια ικανότητα που σε άλλα ορνιθόμορφα πτηνά εντυπώνεται στον εγκέφαλο από το ποια άτομα πρωτοβλέπουν οι νεοσσοί. Σχετικές έρευνες υποδεικνύουν μια ενστικτώδη οπτική αναγνώριση εξειδικευμένων μοτίβων κινήσεων στο κάθε είδος μεγάποδου.

Οι νεοσσοί της οικογένειας θραύουν το κέλυφος του αβγού τους με τα ισχυρά τους νύχια και κατόπιν σκάβουν μόνοι τους για να βγουν στην επιφάνεια του σωρού. Οι νεοσσοί εκκολάπτονται με πλήρως ανεπτυγμένο πτέρωμα και ήδη ικανοί να πετούν, να τρέφονται και γενικώς να ζουν ανεξάρτητοι από τους γονείς τους. Αυτό το χαρακτηριστικό της οικογένειας, η «υπερπρωιμότητα», φαίνεται ότι εξελίχθηκε δευτερευόντως από μια κατάσταση τουλάχιστον χαλαρής γονικής φροντίδας, όπως γίνεται με τα περισσότερα ορνιθόμορφα πτηνά.

Απολιθωμένα αβγά που αποδίδονταν στο εξαφανισμένο γιγαντιαίο πτηνό Genyornis θεωρούνται πλέον ότι ανήκουν σε γιγάντια προϊστορικά είδη μεγαποδιιδών, επίσης εξαφανισμένα σήμερα. Επίσης, κάποια διατροφικά και χρονολογικά δεδομένα που παλαιότερα αποδίδονταν σε δρομορνιθίδες, πιθανολογείται ότι αφορούν γιγαντιαίους μεγάποδες.

Οι μεγαποδιίδες παρουσιάζουν κάποιες ομοιότητες με τον εξαφανισμένο κλάδο σπονδυλωτών εναντιόρνιθες, πλάσματα μεταξύ δεινόσαυρου και ορνιθόμορφου πτηνού, όπως την προαναφερθείσα «υπερπρωιμότητα», αλλά και αρκετές διαφορές.

Ταξινομική
Σήμερα αναγωρίζονται γενικώς περισσότερα από 20 σύγχρονα είδη πτηνών στην οικογένεια μεγαποδιίδες, κατατασσόμενα σε επτά γένη. Ενώ οι εξελικτικές σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας είναι ιδιαιτέρως αβέβαιες, οι μορφολογικές ομάδες είναι ξεκάθαρα ορισμένες. Οι εξαφανισμένες (συμβολίζονται με †) και οι ζώσες υποδιαιρέσεις της οικογένειες είναι οι εξής:

 Γένος †Mwalau, Worthy κ.ά. 2015
 †Mwalau walterlinii, Worthy κ.ά. 2015 (ζούσε στο Βανουάτου)
 Γένος †Ngawupodius, Boles & Ivison 1999
 †Ngawupodius minya, Boles & Ivison 1999
 Ομάδα του μεγαπόδιου
 Γένος: Macrocephalon
 Macrocephalon maleo
 Γένος: Eulipoa (υπάρχουν λίγοι ειδικοί που το εντάσσουν στο γένος Megapodius)
 Eulipoa wallacei
 Γένος: Megapodius
 Megapodius pritchardii («μεγάποδος της Τόγκα»)
 Megapodius laperouse («μεγάποδος της Μικρονησίας»), υποείδη:
 Megapodius laperouse laperouse («μεγάποδος των Μαριανών»)
 Megapodius laperouse senex («μεγάποδος της Νήσου Παλάου»)
 Megapodius nicobariensis («μεγάποδος των Νίκομπαρ»)
 Megapodius cumingii («μεγάποδος των Φιλιππίνων»)
 Megapodius bernsteinii («μεγάποδος της Νήσου Σούλα»)
 Megapodius tenimberensis
 Megapodius freycinet, υποείδος:
 Megapodius (freycinet) forstenii
 Megapodius geelvinkianus
 Megapodius eremita («μεγάποδος της Μελανησίας»)
 Megapodius layardi («μεγάποδος του Βανουάτου»)
 Megapodius decollatus («μεγαπόδιος της Νέας Γουινέας») 
 Megapodius reinwardt  («μεγαπόδιος ο πορτοκαλόπους»)
 †Megapodius molistructor, Balouet & Olson 1989
 †Megapodius amissus, Worthy 2000
 †Megapodius alimentum, Steatman 1989a
 †M. andamanensis, Walter 1980, αμφίβ. ορισμός (γνωστό μόνο από αβγά)
 †M. burnabyi, Gray 1861, αμφίβ. ορισμός (γνωστό μόνο από αβγά)
 Ομάδα του Leipoa
 Γένος: Leipoa
 Leipoa ocellata (αγγλ. «malleefowl»)
 Ομάδα «brush-turkeys»
 Γένος: Alectura
 Alectura lathami
 Γένος: Aepypodius
 Aepypodius arfakianus
 Aepypodius bruijnii
 Γένος: Talegalla
 Talegalla cuvieri
 Talegalla fuscirostris
 Talegalla jobiensis
 Γένος: †Progura
 Progura gallinacea – από το Πλειστόκαινο του Κουίνσλαντ
 Progura campestris – από το Πλειστόκαινο της Νότιας Αυστραλίας
 Γένος: †Latagallina
 Latagallina naracoortensis, πρώην Progura naracoortensis – από το Πλειστόκαινο της Νέας Νότιας Ουαλίας και της Νότιας Αυστραλίας
 Latagallina olsoni – από το Πλειστόκαινο της Νότιας Αυστραλίας
 Αβέβαιη ομάδα
 Γένος: †Garrdimalga
 Garrdimalga mcnamarai – από το Πλειστόκαινο της Νότιας Αυστραλίας

 Χρησιμότητα για τον άνθρωπο 
Στην Ωκεανία οι ιθαγενείς προστατεύουν τις τοποθεσίες όπου συνηθιζουν να αφήνουν αβγά οι μεγαποδιίδες, καθώς θεωρούν τα αβγά τους εκλεκτή τροφή. Τα αβγά αυτά έχουν διπλάσιο βάρος από εκείνα της όρνιθας και οι κρόκοι τους τετραπλάσιο.

Παραπομπές


Μεγαποδιιδες