Αστεροσκοπείο Λα Σίγια

Το Αστεροσκοπείο Λα Σίγια (La Silla) είναι αστεροσκοπείο στις Άνδεις της Χιλής, ένα αστρονομικό συγκρότημα με τρία βασικά τηλεσκόπια που κατασκευάσθηκαν και ανήκουν στον οργανισμό Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο (ESO). Υπάρχουν και αρκετά άλλα τηλεσκόπια που βρίσκονται στην ίδια τοποθεσία και συντηρούνται μερικώς από το ESO. Το αστεροσκοπείο είναι ένα από τα μεγαλύτερα σε ολόκληρο το Νότιο Ημισφαίριο της Γης και το πρώτο του ESO στη Χιλή.

Η τοποθεσία είναι η ομώνυμη κορυφή (Σέρο λα Σίγια, δηλαδή «κορυφή η σέλλα» στην ισπανική γλώσσα) των χιλιανών Άνδεων, στα όρια της μεγάλου υψομέτρου ερήμου Ατακάμα, με την κοντινότερη πόλη, τη Λα Σερένα, να βρίσκεται 150 χιλιόμετρα στα νοτιοδυτικά. Η Λα Σίγια είναι πολύ σκοτεινή τοποθεσία, κατάλληλη για παρατηρήσεις αμυδρών ουράνιων σωμάτων, όπως και το Αστεροσκοπείο Παρανάλ, όπου βρίσκεται το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο.

Ιστορικό

Μετά την απόφαση του 1963 να εγκατασταθούν στη Χιλή τα τηλεσκόπια του ESO, στάλθηκαν ομάδες σε διάφορες τοποθεσίες προκειμένου να αποτιμήσουν την καταλληλότητά τους για αστρονομικές παρατηρήσεις. Τότε επιλέχθηκε η κορυφή Λα Σίγια, στο νότιο άκρο της Ατακάμα, 600 χιλιόμετρα βορείως της πρωτεύουσας της Χιλής Σαντιάγο και σε υψόμετρο 2.400 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Η κορυφή είχε τα πρόσθετα πλεονεκτήματα ότι ήταν σχετικώς επίπεδη και εύκολα προσβάσιμη, αλλά από την άλλη απομονωμένη και μακριά από τεχνητές πηγές φωτορρυπάνσεως και δημιουργίας σκόνης. Αρχικώς η κορυφή ονομαζόταν Σιντσάδο (Cinchado) και αργότερα επονομάσθηκε Λα Σίγια εξαιτίας του σχήματός της. Στις 30 Οκτωβρίου 1964 υπογράφηκαν τα σχετικά συμβόλαια και το επόμενο έτος αγοράσθηκε μια έκταση 627 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Το 1965 ανεγέρθηκαν προσωρινές εγκαταστάσεις: ξενώνας, εργαστήριο-μηχανουργείο και αποθηκευτικοί χώροι. Η τελετή εγκαινίων για τον δρόμο μέχρι την κορυφή έγινε τον Μάρτιο του 1966, δύο μήνες μετά την ολοκλήρωσή του.

Την 25η Μαρτίου 1969 το Αστεροσκοπείο (ή Αστρονομικός Σταθμός) της Λα Σίγια εγκαινιάσθηκε επισήμως από τον Πρόεδρο της Χιλής Εδουάρδο Φρέι Μοντάλβα. Με μόνιμους κοιτώνες, εργαστήρια, ξενοδοχείο και αρκετά λειτουργικά τηλεσκόπια, το Αστεροσκοπείο ήταν πλήρως λειτουργικό. Τα τηλεσκόπια ESO του 1,5 και του 1 μέτρου (ο αριθμός αναφέρεται πάντοτε στη διάμετρο) είχαν εγκατασταθεί τα προηγούμενα δύο ή τρία έτη, ενώ το 1968 προστέθηκε το τηλεσκόπιο «Gran Prismo Objectif», που είχε προηγουμένως χρησιμοποιηθεί στη Νότια Αφρική.

Το 1976 άρχισε να λειτουργεί το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο από όσα είχαν προβλεφθεί, το τηλεσκόπιο ESO των 3,6 μέτρων. Αργότερα προσαρμόσθηκε επάνω του το 1,4 μέτρου CAT (Coudé Auxiliary Telescope). Το 1984 ξεκίνησε τη λειτουργία του το τηλεσκόπιο των 2,2 μέτρων, ενώ τον Μάρτιο του 1989 πρωτοχρησιμοποιήθηκε το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (NTT) των 3,5 μέτρων. Το πρόγραμμα έφθασε στην κορύφωσή του με την εγκατάσταση του SEST (Σουηδικό Υποχιλιοστομετρικό Τηλεσκόπιο του ESO), ένα κοινό σχέδιο του ESO και του Συμβουλίου Ερευνών Φυσικών Επιστημών της Σουηδίας. Περί το έτος 2000 μερικά από τα αρχικά τηλεσκόπια βγήκαν από την ενεργό δράση: το τηλεσκόπιο Schmidt του 1 μέτρου έκλεισε το 1998 και του 1,5 μ. το 2002. Από την άλλη, νέος εξοπλισμός από διάφορα ξένα αστεροσκοπεία εγκαταστάθηκε στην τοποθεσία: ένα τηλεσκόπιο του ενός μέτρου ιδιοκτησίας του Αστεροσκοπείου της Μασσαλίας άνοιξε το 1998 και ένα τηλεσκόπιο του 1,2 μ. από το Αστεροσκοπείο της Μασσαλίας άρχισε να λειτουργεί το 2000.

Τηλεσκόπια

Το ESO λειτουργεί τρία μεγάλα τηλεσκόπια στη Λα Σίγια, όλα ικανά για παρατηρήσεις τόσο στο ορατό όσο και στο εγγύς υπέρυθρο φως: το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (NTT) των 3,58 μέτρων, το Τηλεσκόπιο ESO των 3,6 μέτρων και το Τηλεσκόπιο Μαξ Πλανκ - ESO (MPG/ESO) των 2,2 μέτρων. Επιπλέον η κορυφή φιλοξενεί αρκετά άλλα εθνικά τηλεσκόπια και όργανα ειδικών προγραμμάτων, όπως το Schmidt του 1 μ., το Τηλεσκόπιο της Δανίας του 1,54 μ., το Τηλεσκόπιο «Λέοναρντ Όυλερ» του 1,2 μ. Το Rapid Eye Mount Telescope, το ένα τηλεσκόπιο των TRAPPIST και το TAROT. Αυτά τα όργανα δεν ανήκουν στο ESO και έτσι δεν εμπίπτουν στην ευθύνη των επιστημονικών Λειτουργιών του Αστεροσκοπείου Λα Σίγια.

 Το τηλεσκόπιο ESO των 3,6 μέτρων 

Αυτό το τηλεσκόπιο Cassegrain διαμέτρου 3,6 μέτρων άρχισε να λειτουργεί το 1976 και αναβαθμίσθηκε αρκετές φορές από τότε, με την προσθήκη νέου δευτερεύοντος κατόπτρου που διατηρεί τη θέση του τηλεσκοπίου ως ενός από τα αποτελεσματικότερα και παραγωγικότερα στην αστρονομική έρευνα. Στο τηλεσκόπιο είναι προσαρμοσμένο το φασματογραφικό όργανο HARPS (= High Accuracy Radial velocity Planet Searcher, «Ανιχνευτής Πλανητών Ακτινικής Ταχύτητας Υψηλής Ακριβείας»), το κορυφαίο μέχρι σήμερα στην ανακάλυψη εξωηλιακών πλανητών μικρής μάζας. Από το 2022 το τηλεσκόπιο διαθέτει και τον NIRPS, τον «Ανιχνευτή Πλανητών στο Εγγύς Υπέρυθρο».

 Το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (NTT) 

Το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (NTT) του ESO είναι τηλεσκόπιο διαμέτρου 3,58 μέτρων τύπου Richey-Chretien (δηλαδή με ευρύ οπτικό πεδίο) και αλταζιμουθιακή στήριξη, που καινοτόμησε παγκοσμίως με τη χρήση ενεργών οπτικών μερών. Τόσο το όργανο όσο και ο θόλος του έχουν έναν επίσης καινοτόμο σχεδιασμό, με σκοπό τη βέλτιστη ποιότητα εικόνων. Η πρώτη χρήση του NTT έγινε τον Μάρτιο του 1989. Ο θάλαμος του τηλεσκοπίου εξαερίζεται από ένα σύστημα θυρίδων που βελτιστοποιεί τη ροή του αέρα από το όργανο, με συνακόλουθη ελαχιστοποίηση της τύρβης στον θόλο και στο κύριο κάτοπτρο. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί και η τύρβη εξαιτίας πηγών θερμότητας μέσα στο κτίσμα, όλοι οι κινητήρες στο τηλεσκόπιο ψύχονται με νερό και όλα τα κουτιά ηλεκτρονικών είναι θερμικώς μονωμένα και ψυχόμενα. Το κύριο κάτοπτρο του NTT ελέγχεται ενεργώς έτσι ώστε να διατηρεί το ακριβές σχήμα του σε όλες τις γωνίες κλίσεως του τηλεσκοπίου. Η θέση του δευτερεύοντος κατόπτρου ελέγχεται επίσης ενεργώς σε τρεις διευθύνσεις. Τα τρία αυτά στοιχεία (βέλτιστη ροή αέρα, θερμικοί έλεγχοι και τα ενεργά οπτικά μέρη) προσφέρουν την υπερέχουσα ποιότητα εικόνας του NTT. Το NTT έχει πάντως ενεργά και όχι προσαρμοστικά οπτικά μέρη: διορθώνει την παραμόρφωση του τηλεσκοπίου και του κατόπτρου από το βάρος του και τις θερμοκρασιακές διαφορές, αλλά δεν διορθώνει την ατμοσφαιρική τύρβη. Μαζί με την ελαχιστοποίηση των θερμικών ρευμάτων αέρα, επιτρέπει στο NTT να φθάνει στο όριο της τύρβης, αλλά δεν βελτιώνει περισσότερο την εικόνα αναιρώντας την υπάρχουσα τύρβη.

 Τηλεσκόπιο MPG/ESO των 2,2 μέτρων 
Το τηλεσκόπιο των 2,2 μέτρων βρίσκεται σε λειτουργία από τις αρχές του 1984 και διατελεί σε απεριόριστο δάνειο στο ESO από την Εταιρεία Μαξ Πλανκ (Max Planck Gesellschaft, MPG). Ο χρόνος τους μοιράζεται μεταξύ παρατηρησιακών προγραμμάτων της MPG και του ESO, ενώ η λειτουργία και η συντήρηση του τηλεσκοπίου αποτελούν ευθύνη του ESO. Το τηλεσκόπιο διαθέτει τρία όργανα: τον «Απεικονιστή ευρέων πεδίων» των 67 εκατομμυρίων εικονοστοιχείων, που έχει έκταση πεδίου ίση με τη γωνιακή έκταση της πανσελήνου και έχει δώσει πολλές εκπληκτικές εικόνες ουράνιων σωμάτων, τον Οπτικό Ανιχνευτή εκλάμψεων ακτίνων γ (GROND), που ανιχνεύει τους οπτικούς «απόηχους» των ισχυρότερων εκρήξεων στο Σύμπαν, και τέλος τον φασματογράφο υψηλής αναλύσεως FEROS, που χρησιμεύει για λεπτομερείς μελέτες αστέρων. Το τηλεσκόπιο των 2,2 μέτρων του Αστεροσκοπείου Λα Σίγια έχει ένα «δίδυμο» τηλεσκόπιο εγκατεστημένο στο Αστεροσκοπείο Καλάρ Άλτο στη νότια Ισπανία.

 Υπόλοιπα τηλεσκόπια 
Το Αστεροσκοπείο Λα Σίγια φιλοξενεί αρκετά τηλεσκόπια που αποτελούν ιδιοκτησία επιμέρους κρατών ή είναι αφιερωμένα σε συγκεκριμένα παρατηρησιακά προγράμματα και δεν τα λειτουργεί το ESO. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν τα ακόλουθα:

 Τηλεσκόπιο Schmidt του ESO 
 Το Τηλεσκόπιο Schmidt του 1 μέτρου του ESO είναι σχεδιασμένο να καλύπτει ένα πολύ ευρύ πεδίο στον ουρανό. Σε λειτουργία από το 1971, ήταν ένα από τα πρώτα τηλεσκόπια που λειτούργησαν στη Λα Σίγια και τότε χρησιμοποιούσε γυάλινες φωτογραφικές πλάκες. Χάρη σε κάποιες από αυτές επιβεβαιώθηκε η εκ νέου ανακάλυψη «χαμένων» αστεροειδών όπως των 1179 Μάλλυ και 843 Νικολάια.

 Το 2009 το τηλεσκόπιο αφοσιώθηκε στην «Επισκόπηση μεταβλητότητας «LaSilla–Quest», που διεξήγε το Τμήμα Αστρονομίας του Πανεπιστημίου Γέιλ, και από τότε έχει χρησιμοποιηθεί για αστρονομικές επισκοπήσεις με στόχο την ανακάλυψη νέων σωμάτων στη Ζώνη του Κάιπερ (KBO), περιοδικών μεταβλητών αστέρων και υπερκαινοφανών αστέρων.

 Η κάμερα QUEST των 160 μεγαπίξελ του Γέιλ αποτελείται από ένα μωσαϊκό 112 CCD και καλύπτει περίπου 16 τετραγωνικές μοίρες στον ουρανό. Αυτό καθιστά ικανό το τηλεσκόπιο να παρατηρεί περίπου το ένα τρίτο του νυκτερινού ουρανού μία φορά κάθε 4 ημερονύκτια. Το 1996 το τηλεσκόπιο απεικόνισε τον αστεροειδή 7968 Ελστ-Πισάρο να εμφανίζει μια ουρά κομήτη, γεγονός που οδήγησε στον ορισμό μιας νέας κατηγορίας ουράνιων σωμάτων, που αποκαλούνται σήμερα ενεργοί αστεροειδείς.

 Τηλεσκόπιο Όυλερ 
 Το Τηλεσκόπιο «Λεονάρδος Όυλερ» είναι ένα τηλεσκόπιο 1,2 μέτρου, που κατασκευάσθηκε από το Αστεροσκοπείο της Γενεύης, το οποίο και το λειτουργεί. Είναι εφοδιασμένο με τον φασματογράφο CORALIE για τη διεξαγωγή υψηλής ακριβείας μετρήσεων ακτινικών ταχυτήτων, κυρίως για την ανακάλυψη μεγάλων εξωηλιακών πλανητών στο νότιο ουράνιο ημισφαίριο. Η πρώτη ανακάλυψή του ήταν ένας πλανήτης περιφερόμενος περί τον αστέρα Gliese 86. Εξυπηρετεί και άλλα παρατηρησιακά προγράμματα, σχετικά με μεταβλητούς αστέρες, αστεροσεισμολογία, Eκλάμψεις ακτίνων γ, την παρακολούθηση ενεργών γαλαξιακών πυρήνων και βαρυτικών φακών.

MASCARA
 Η MASCARA ή «Κάμερα πολλών τοποθεσιών όλου του ουρανού» (Multi-site All-Sky CAmeRA) στη Λα Σίγια λειτούργησε για πρώτη φορά τον Ιούλιο του 2017. Κατασκευάσθηκε από το ολλανδικό Πανεπιστήμιο του Λέιντεν, το οποίο και τη λειτουργεί, και είναι αφιερωμένο στην αναζήτηση εξωηλιακών πλανητών. Η MASCARA έχει μια «αδελφή» κάμερα-τηλεσκόπιο για το Βόρειο Ημισφαίριο στο Αστεροσκοπείο του Ρόκε δε λος Μουτσάτσος των Καναρίων Νήσων.

 Τηλεσκόπιο REM 
 Το Τηλεσκόπιο Στηρίξεως «Γρήγορου ματιού» (REM) είναι ένα μικρό αυτόματο τηλεσκόπιο ταχείας αντιδράσεως με κύριο κάτοπτρο διαμέτρου 60 εκατοστών, με αλταζιμουθιακή στήριξη, που άρχισε να λειτουργεί τον Οκτώβριο του 2002. Η κυριότερη χρήση του είναι η παρακολούθηση του οπτικού «απόηχου» των εκλάμψεων ακτίνων γ (GRB) που ανιχνεύονται από τον τεχνητό δορυφόρο Νηλ Γκέρελς - Σουίφτ.

TAROT
 Το «Τηλεσκόπιο Ταχείας Δράσεως για Παροδικά Αντικείμενα» (γαλλ. Télescope à Action Rapide pour les Objets Transitoires, αρχικά TAROT) είναι ένα ταχυκίνητο οπτικό ρομποτικό τηλεσκόπιο ικανό να παρατηρήσει μία έκλαμψη ακτίνων γ από την αρχή της. Τεχνητοί δορυφόροι που ανιχνεύουν τις εκλάμψεις αυτές στις ακτίνες γ αποστέλλουν σήματα στο TAROT, που μπορεί να παράσχει τη θέση τους με ακρίβεια καλύτερη του δευτερολέπτου της μοίρας στην αστρονομική κοινότητα. Δεδομένα του TAROT είναι επίσης χρήσιμα για τη μελέτη της φυσικής των βολίδων. Το λειτουργεί το Αστεροσκοπείο της Άνω Προβηγκίας στη Γαλλία.

 Το Δανικό Εθνικό Τηλεσκόπιο 
 Το 1,54 μέτρου Δανικό Εθνικό Τηλεσκόπιο (Danish National Telescope) κατασκευάσθηκε από την ιστορική βρετανική εταιρεία Grubb Parsons (που κατασκεύασε και το τηλεσκόπιο στο Κρυονέρι Κορινθίας) και λειτουργεί στο Αστεροσκοπείο Λα Σίγια από το 1979. Το τηλεσκόπιο έχει οπτικό σύστημα εκτός άξονα και είναι τύπου Ritchey-Chrétien (ευρέος πεδίου). Εξαιτίας του είδους της στηρίξεως και του περιορισμένου χώρου του θόλου, έχει σημαντικούς περιορισμούς στη σκόπευση.

TRAPPIST
 Το βελγικό ρομποτικό τηλεσκόπιο TRAPPIST (= TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope, δηλαδή «Μικρό Τηλεσκόπιο Διαβάσεων Πλανητών και πλανητίσκων») είναι ένα κοινό εγχείρημα του Πανεπιστημίου της Λιέγης και του Αστεροσκοπείου της Γενεύης. Η διάμετρός του είναι 60 εκατοστά και παρατηρεί κυρίως κομήτες και εξωηλιακούς πλανήτες. Υπήρξε ένα από τα λίγα τηλεσκόπια που παρατήρησαν μια επιπρόσθηση αστέρα από τον πλανήτη νάνο Έριδα, αποκαλύπτοντας ότι ίσως να είναι τελικώς μικρότερος από τον Πλούτωνα. Πιο πρόσφατα έγινε γνωστό από την ανακάλυψη και κατηγοριοποίηση το TRAPPIST-1, ενός πλανητικού συστήματος που περιλαμβάνει επτά παρόμοιους με τη Γη πλανήτες που περιφέρονται γύρω από έναν ερυθρό νάνο αστέρα.


 Επιστημονικές ανακαλύψεις 
Περί τις 300 επιστημονικές εργασίες-δημοσιεύσεις που βασίζονται σε παρατηρήσεις που έγιναν από το Αστεροσκοπείο Λα Σίγια δημοσιεύονται κάθε έτος. Ο φασματογράφος HARPS έχει ανακαλύψει πολλούς εξωηλιακούς πλανήτες μικρής μάζας, μεταξύ αυτών τους πλανήτες του συστήματος του Gliese 581, που περιέχει τον πρώτο ίσως βραχώδη πλανήτη που ανακαλύφθηκε ποτέ μέσα σε κατοικήσιμη ζώνη εκτός Ηλιακού Συστήματος. Αρκετά τηλεσκόπια στη Λα Σίγια έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη σύνδεση των εκλάμψεων ακτίνων γ (των ισχυρότερων εκρήξεων στο Σύμπαν μετά τη Μεγάλη Αρχική Έκρηξη) με τις εκρήξεις αστέρων πολύ μεγάλης μάζας. Από το 1987 το Αστεροσκοπείο έχει επίσης συνεισφέρει σημαντικά στη μελέτη και την παρακολούθηση του εγγύτερου πρόσφατου υπερκαινοφανή, του SN 1987A.

 Ευρήματα προκολομβιανού πολιτισμού 
Εκατοντάδες χαράγματα στους βράχους, γνωστά ως πετρόγλυφα, έχουν εντοπισθεί σε όλη την περιοχή της κορυφής και θεωρύνται το έργο Ινδιάνων του πολιτισμού Ελ Μόλε (El Molle), που άκμασε από το 300 μ.Χ. έως το 700 μ.Χ. περίπου. Ο πολιτισμός αυτός ξεκίνησε από το στάδιο του κυνηγού-τροφοσυλλέκτη και αργότερα ανέπτυξε τη μικρής κλίμακας γεωργία και τη διαβίωση σε μόνιμους αλλά μικρούς οικισμούς. Οι Ελ Μόλε είναι γνωστοί για την αγγειοπλαστική τους και τα κοσμήματά τους, όπως τα περιδέραια και τα τεμπετά.

Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί θεματικοί τύποι/κατηγορίες πετρόγλυφων σχεδίων στην περιοχή της κορυφής Λα Σίγια: μορφές ανθρώπων και ζώων, αφηρημένα γεωμετρικά σχέδια και καθαρώς διακοσμητικά σύνολα. Εκτός από αυτά τα χαράγματα υπάρχει κοντά στην κορυφή και ένας πέτρινος κύκλος, που έχει υποστηριχθεί ότι είχε αστρονομική σημασία και χρήση: Τρεις βράχοι που ήταν ευθυγραμμισμένοι την εποχή του πολιτισμού Ελ Μόλε με τον Κάνωπο, τον β Τρόπιδος και τον α Κενταύρου ή τον β Κενταύρου. Η ευθυγράμμιση αυτή συνέβαινε στα τέλη Απριλίου και τον Μάιο, κάτι που μπορούσε να σηματοδοτεί την έναρξη της ψυχρής εποχής. Οι αγρότες μπορεί να συμβουλεύονταν αυτή την κατασκευή προκειμένου να αποφασίσουν πότε να μετακινήσουν τα κοπάδια τους (κυρίως λάμα και αλπακά) μέσα στα χωριά τους για τον επερχόμενο χειμώνα.  Από τη δεκαετία του 1990 επισημαίνονται ίχνη παράνομων ανασκαφών στην περιοχή, ενώ το 2017 ανακαλύφθηκαν και κάποιοι βανδαλισμοί.

Αρχαιολογικά ευρήματα υπάρχουν και στη γειτονική περιοχή του ALMA.

Εικονοθήκη

 Δείτε επίσης 
 Μεγάλη Χιλιοστομετρική Διάταξη της Ατακάμα
 Αστεροσκοπείο Παρανάλ
 Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (VLT)
 Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο
 Διαμερικανικό Αστεροσκοπείο του Σέρο Τολόλο

Παραπομπές

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Σχετικώς με το Λα Σίγια από τον ιστότοπο του ESO
 Εικονική περιήγηση του Αστεροσκοπείου και webcam

Λα Σιγια
Λα Σιγια