Κομέντια αλ'ιταλιάνα

Η Κομέντια αλ'ιταλιάνα (ιταλικά:Commedia all'italiana), (), (σε ελληνική απόδοση του όρου σημαίνει "κωμωδία με τον ιταλικό τρόπο", ή "κωμωδία ιταλικού στιλ"), είναι ιταλικό κινηματογραφικό είδος που γεννήθηκε στην Ιταλία τη δεκαετία του 1950 και αναπτύχθηκε στις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Θεωρείται ευρέως ότι ξεκίνησε με την ταινία Ο κλέψας του κλέψαντος του Μάριο Μονιτσέλι το 1958, και προέρχεται το όνομά του από τον τίτλο της ταινίας Διαζύγιο αλά Ιταλικά του Πιέτρο Τζέρμι (1961). Σύμφωνα με τους περισσότερους κριτικούς, Η Ταράτσα (1980) του Έττορε Σκόλα είναι το τελευταίο έργο που θεωρείται μέρος της Κομέντια αλ'ιταλιάνα.

Αντί για ένα συγκεκριμένο είδος, ο όρος υποδηλώνει μια περίοδο (περίπου από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1970) κατά την οποία η ιταλική κινηματογραφική βιομηχανία παρήγαγε πολλές επιτυχημένες κωμωδίες, με ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά όπως σάτιρα, φαρσικές και γκροτέσκες προεκτάσεις, μια έντονη εστίαση σε πικάντικα κοινωνικά ζητήματα της περιόδου (όπως σεξουαλικά θέματα, διαζύγια, αντισύλληψη, θρησκευτικό γάμο, η οικονομική άνοδος της χώρας και οι διάφορες συνέπειές της, η παραδοσιακή θρησκευτική επιρροή της Καθολικής Εκκλησίας στην Ιταλία) και μια κυρίαρχη μεσαία τάξη σαν σκηνικό, που συχνά χαρακτηρίζεται από ένα ουσιαστικό υπόβαθρο θλίψης και κοινωνικής κριτικής που αραίωσε το κωμικό περιεχόμενο.

 Χαρακτηριστικά 
μικρογραφία| Τα τέρατα (1963) του Ντίνο Ρίζι
μικρογραφία| Κρατούμενος εν αναμονή δίκης (1971) του Νάνι Λόι

Το είδος της Κομέντια αλ'ιταλιάνα διέφερε αισθητά από την ελαφριά και απεμπλεκόμενη κωμωδία της λεγόμενης τάσης του «ροζ νεορεαλισμού», στη μόδα κατά τη δεκαετία του 1950, στην απόκλιση από την αυστηρή προσήλωση του νεορεαλισμού στην πραγματικότητα. Μαζί με τις κωμικές καταστάσεις και τις πλοκές που χαρακτηρίζουν την παραδοσιακή κωμωδία, συνδύαζε μια πικρή και μερικές φορές πικρή σάτιρα με την ειρωνεία για να αναδείξει τις αντιφάσεις της σύγχρονης ιταλικής κοινωνίας. Το σκηνικό ήταν συχνά η Ιταλία της εποχής, αν και οι ταινίες που χρησιμοποιούσαν διαφορετικά ιστορικά πλαίσια για να στοχεύσουν στην κοινωνική επικαιρότητα δεν ήταν ασυνήθιστες.

Ξεκινώντας από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και σε όλη τη δεκαετία του 1970, η Ιταλία γνώρισε πολλές φάσεις που άλλαξαν ριζικά τη νοοτροπία και τα έθιμα των Ιταλών. Η οικονομική κατάσταση, οι φοιτητικές αναταραχές και η αναζήτηση νέων χειραφέτησης στον κόσμο της εργασίας και της οικογένειας, έγιναν το ιδανικό μέρος για να προβληθούν οι χαρακτήρες της κωμωδίας, έτοιμοι να αναβιώσουν τις αλλαγές στην κοινωνία των πολιτών στη σκηνή.

Για την Ιταλία, αυτά ήταν τα χρόνια της οικονομικής άνθησης, τα οποία ακολούθησαν εκείνα των κοινωνικών κατακτήσεων, όπου πραγματοποιήθηκε μια ριζική αλλαγή στη νοοτροπία αλλά και στις σεξουαλικές συνήθειες των Ιταλών, η γέννηση μιας νέας σχέσης με την εξουσία και με τη θρησκεία, την αναζήτηση νέων μορφών οικονομικής και κοινωνικής χειραφέτησης, στον κόσμο της εργασίας, της οικογένειας και του γάμου, όλα τα θέματα που μπορούν να εντοπιστούν στις ταινίες που ανήκουν σε αυτή τη φλέβα. Κατά τη δεκαετία του 1970, η Κομέντια αλ'ιταλιάνα έθιξε ακόμη και πιο περίπλοκα κοινωνικά ζητήματα, με έργα με βασικά δραματικό υπόβαθρο (για παράδειγμα, το Κρατούμενος εν αναμονή δίκης του Νάνι Λόι ή το Ο Ανθρωπάκος του Μάριο Μονιτσέλι ).

Η επιτυχία των ταινιών που ανήκουν στο είδος της Κομέντια αλ'ιταλιάνα οφείλεται τόσο στην παρουσία μιας ολόκληρης γενιάς σπουδαίων ηθοποιών, που ήξεραν πώς να ενσαρκώνουν αριστοτεχνικά τις  (πολλές) κακίες και τις  (λίγες) αρετές, όσο και τις απόπειρες χειραφέτησης αλλά και τις χυδαιότητες των Ιταλών της εποχής, τόσο στην προσεγμένη δουλειά σκηνοθετών, αφηγητών και σεναριογράφων, οι οποίοι επινόησαν ένα πραγματικό είδος, με ουσιαστικά νέες συνδηλώσεις, καταφέρνοντας να βρουν πολύτιμο υλικό για τις κινηματογραφικές τους δημιουργίες στις πτυχές μιας ραγδαίας εξέλιξης με πολλά αντιφάσεις.

Αν κάποιος ήθελε να εντοπίσει ένα μανιφέστο αυτού του είδους, του οποίου η γοητεία στηρίζεται επίσης, εν μέρει, στην ασάφεια των κοινών ή ούτως ή άλλως εύκολα αναγνωρίσιμων αισθητικών κανόνων, θα μπορούσε πιθανώς να αναφερθεί σε τρεις από όλες τις ταινίες, Τα τέρατα του Ντίνο Ρίζι (με τους Βιτόριο Γκάσμαν και Ούγκο Τονιάτσι, οι οποίοι στα διάφορα επεισόδια της ταινίας μεταμορφώνονται σε μια σειρά από γκροτέσκους χαρακτήρες), Be Sick... Its Free του Λουίτζι Ζάμπα και τη συνέχειά του Il Prof. Dott. Guido Tersilli, primario della clinica Villa Celeste, convenzionata con le mutue από τον Αλμπέρτο Σόρντι και Ο κλέψας του κλέψαντος, όπου ο Γκάσμαν συνοδεύεται από τον Μαρτσέλλο Μαστρογιάννι, τον Τοτό και ένα καστ από εξαιρετικούς ηθοποιούς. Αυτή η τελευταία ταινία, η πρώτη σε χρονολογική σειρά μεταξύ αυτών που αναφέρθηκαν, θεωρείται από πολλούς κριτικούς, λόγω του σκηνικού, των θεμάτων, της τυπολογίας των χαρακτήρων και των αισθητικών της σκηνικών, το σημείο εκκίνησης της πραγματικής Κομέντια αλ'ιταλιάνα .

 Σκηνοθέτες και ταινίες 
Γενικά πιστεύεται ότι ήταν ο σκηνοθέτης Μάριο Μονιτσέλι, πρόγονος και ένας από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους (με τον Ντίνο Ρίζι, τον Λουίτζι Κομεντσίνι, τον Πιέτρο Τζέρμι και τον Έττορε Σκόλα) της κομέντια αλ'ιταλιάνα, που εγκαινίασε αυτή τη νέα φάση με την ταινία Ο κλέψας του κλέψαντος (1958), γραμμένο μαζί με τον Σούσο Τσέκι Ντ' Αμίκο και το σεναριογράφο Ατζενόρε Ινκρότσι και Φούριο Σπαρπέλι. Το έργο συνδυάζει γκροτέσκες ενδείξεις με σεκάνς χαρακτηριστικές του κατώτερου δράματος, κινηματογραφώντας με μεγάλη λεπτομέρεια μια περιφερειακή και υποβαθμισμένη Ρώμη, ακόμα ξένη προς τις οικονομικές διαδικασίες του ιταλικού οικονομικού θαύματος . Η ταινία αποδείχθηκε επιτυχημένη (ακόμη και πέρα από τα σύνορα) τόσο πολύ που προτάθηκε για το Όσκαρ καλύτερης ξένης ταινίας.

Το 1959, ο Μεγάλος Πόλεμος του Μονιτσέλι κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους, με τους Αλμπέρτο Σόρντι και Βιτόριο Γκάσμαν. Η ταινία, εμπνευσμένη από μια ιστορία του Γκυ ντε Μωπασσάν, παρουσιάζει την ιστορική τραγωδία με κωμικές ενότητες, όπως τις σφαγές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ένα θέμα ταμπού για όλο τον εθνικό κινηματογράφο.  Μετά τους Συντρόφους (1963), ο Μονιτσέλι σκηνοθέτησε το Οι γενναίοι του Μπρανκαλεόνε (1966). Η ταινία είναι ένα μείγμα από περιπέτειες φαντασίας και φάρσας που εκτυλίσσονται σε έναν αχαλίνωτο και καρναβαλικό Μεσαίωνα, σε ξεκάθαρη διαμάχη με το αντίθετο όραμα του μεσαίωνα που προτείνει ο κινηματογράφος του Χόλιγουντ. Λίγο καιρό αργότερα, σε πλήρη διαμαρτυρία, ο Μονιτσέλι σκηνοθέτησε Το κορίτσι με το πιστόλι (1968), διαισθανόμενος τις κωμικές ιδιότητες της ηθοποιού Μόνικα Βίτι. Μεταξύ των επόμενων ταινιών του Μονιτσέλι είναι: Θέλουμε τους κολονέλους (1973), Γύρνα σπίτι και γνώρισε την γυναίκα μου (1974), Οι εντιμότατοι φίλοι μου (1975) και Ο ανθρωπάκος (1977). Το τελευταίο έργο επηρεάζεται ρητά από το κατασταλτικό κλίμα των Χρόνων του Μολύβδου και δίνει στον Αλμπέρτο Σόρντι έναν από τους πιο σκοτεινούς και πιο ταλαιπωρημένους χαρακτήρες του.


Η δεκαετία του 1960 ήταν η περίοδος του ιταλικού οικονομικού θαύματος και κατά συνέπεια ο κινηματογράφος επηρεάζεται από τις αλλαγές που τροποποιούν την ιταλική κοινωνία. Ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες που κατέγραψε αυτές τις αλλαγές ήταν ο Μιλανέζος σκηνοθέτης Ντίνο Ρίζι. Στην πιο γνωστή ταινία του Ο Φανφαρόνος (1962), ο σκηνοθέτης αναμειγνύει, με οξεία ευαισθησία, την κωμωδία και τη σοβαρότητα του θέματος, λοξοδρομώντας, με ασυνήθιστο τρόπο, σε ένα δραματικό και ανατριχιαστικό τέλος. Η ιστορία του, με πρωταγωνιστές τους Βιτόριο Γκάσμαν και Ζαν-Λουί Τρεντινιάν, φωτογραφίζει την εικόνα της εποχής, κάνοντας το είδος της κωμωδίας να φτάσει σε πλήρη συγγραφική ωριμότητα. Σε σκηνοθεσία του Ντίνο Ρίζι είναι επίσης η καλτ ταινία Τα τέρατα (1963) και το Παλιοζωή παλιόκοσμε (1961), που φέρνει στη σκηνή έναν δυναμικό Αλμπέρτο Σόρντι. Η ταινία είναι ένα καλλιτεχνικό ντοκουμέντο για τη μεταπολεμική Ιταλία και την εκκολαπτόμενη δημοκρατία, σε μια τέλεια ισορροπία μεταξύ φάρσας και δράματος, μεταξύ κοινωνιολογικών φιλοδοξιών και πολιτικής απογοήτευσης. Άλλα έργα του Ρίζι που αξίζει να αναφερθούν είναι: Ο εύθυμος χήρος (1959), Ο βασιλιάς της κομπίνας (1960) και το Άρωμα γυναίκας (1974), που υποστηρίζεται πλήρως από την υποκριτική λάμψη του Βιτόριο Γκάσμαν.

Θα πρέπει να τονιστεί πόσο συχνά τα συστατικά στοιχεία της κωμωδίας έχουν έντεχνα συνυφασμένη με διαφορετικά είδη, δίνοντας αφορμή για αναμφισβήτητα αταξινόμητες ταινίες. Στα εγκαίνια αυτής της τεχνικής, ο κινηματογραφιστής Λουίτζι Κομεντσίνι ήταν αναμφίβολα ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς. Αφού απέκτησε δημοτικότητα τη δεκαετία του 1950 με μερικές ροζ κωμωδίες (μεταξύ αυτών το Ψωμί, έρωτας και φαντασία του 1953), το 1960 έδωσε στον ιταλικό κινηματογράφο την πολεμική σάτιρα Οι τέσσερις φυγάδες. Η ταινία, διαρκώς τοποθετημένη ανάμεσα στο χιούμορ και το δράμα, αναδομεί τις ημέρες που ακολούθησαν την ανακωχή του Κασίμπιλε, βοηθώντας να σπάσει το τείχος της σιωπής που είχε πέσει στον Ιταλικό Εμφύλιο Πόλεμο , ένα θέμα που μέχρι τώρα αγνοούνταν από μεγάλο μέρος του εθνικού κινηματογράφου. Από τα καλύτερα έργα του είναι: Το κορίτσι του Μπούμπε (1963), Χαρτοπαίχτης με ταλέντο (1972), το δράμα Οι περιπέτειες του Πινόκιο (1972), Ο γάτος (1978) και Ο τροχονόμος (1979), στο οποίο συγχωνεύονται διαφορετικά είδη και στυλ.


Μια άλλη ηγετική φυσιογνωμία για την ανάπτυξη και την επιβολή της κομέντια αλ'ιταλιάνα είναι ο σκηνοθέτης Πιέτρο Τζέρμι. Αφού ερμήνευσε έργα με εμφανές πολιτικό περιεχόμενο, που κατά κάποιο τρόπο αποδίδεται στους κανόνες του νεορεαλισμού, στην τελευταία φάση της καριέρας του σκηνοθέτησε ταινίες που θα μπορούσαν να ενταχθούν στο εύρος της κωμωδίας, όπου τα στοιχεία της κριτικής επιβιώνουν παράλληλα με τους συνήθεις χιουμοριστικούς τόνους στα έθιμα της μεσαίας τάξης. Το ήδη αναφερθέν Διαζύγιο αλά Ιταλικά άνοιξε τις πόρτες στην επιτυχία του Τζέρμι που υλοποιήθηκε με το Συζευγμένοι και εγκαταλελειμμένοι (1964) και με το ξεκάθαρο και καυστικό Κυρίες και Κύριοι (1966). Η ταινία (μια σάτιρα για την αστική υποκρισία μιας μικρής πόλης στην περιφέρεια του Άνω Βένετο) κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών ισάξιο με το Ένας άντρας και μια γυναίκα (1966) του Κλοντ Λελούς.


Ο τελευταίος πρωταγωνιστής της μεγάλης περιόδου της κομέντια αλ'ιταλιάνα ήταν ο Ρωμαίος σκηνοθέτης Έττορε Σκόλα. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950, εργάστηκε ως σεναριογράφος, για να κάνει στη συνέχεια το σκηνοθετικό του ντεμπούτο το 1964 με την ταινία Ας μιλήσουμε για τις γυναίκες. Το 1974 σκηνοθέτησε την πιο γνωστή ταινία του, We All Loved Every Other So Much, η οποία ανασύρει 30 χρόνια ιταλικής ιστορίας μέσα από τις ιστορίες τριών φίλων: του δικηγόρου Τζιάνι Περέγκο (Βιτόριο Γκάσμαν), του αχθοφόρου Αντόνιο (Νίνο Μανφρέντι) και του διανοούμενου Νικόλα (Στέφανο Σάττα Φλόρες). Άλλες σημαντικές ταινίες είναι το Βίαιοι, βρώμικοι και κακοί (1976), και το Μια Ειδική Μέρα (1977), όπου η Σοφία Λόρεν και ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι δίνουν μια από τις πιο μεγαλύτερες και συγκλονιστικές ερμηνείες τους.

Το 1980, ο σκηνοθέτης συνοψίζει την κομέντια αλ'ιταλιάνα στο φυλλάδιο των γενεών του στην ταινία Η Ταράτσα (1980), η οποία περιγράφει ουσιαστικά τον πικρό υπαρξιακό ισολογισμό μιας ομάδας αριστερών διανοουμένων. Σύμφωνα με τους περισσότερους κριτικούς, η ταινία είναι το τελευταίο έργο που εξακολουθεί να αποδίδεται στην κομέντια αλ'ιταλιάνα.


Επίσης, σε αυτό το πλαίσιο, η δουλειά της σκηνοθέτιδας Λίνα Βερτμίλερ, η οποία μαζί με το έμπειρο ζευγάρι ηθοποιών Τζιανκάρλο Τζιανίνι και Μαριάντζελα Μελάτο έδωσαν ζωή, το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1970, σε επιτυχημένες ταινίες μεταξύ όπως: Μίμης ο σιδεράς (1972), Ιστορία έρωτα και αναρχίας (1973) και Η κυρία και ο ναύτης (1974). Δύο χρόνια αργότερα, με το Ο Πασκουαλίνο και οι εφτά καλλονές (1976), η Βερτμίλερ κέρδισε τέσσερις υποψηφιότητες για τα Όσκαρ, καθιστώντας την την πρώτη γυναίκα που έλαβε ποτέ μια υποψηφιότητα για το βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας.

 Ηθοποιοί 

Ανάμεσα στους προδρόμους της κομέντια αλ'ιταλιάνα είναι σίγουρα δύο από τους σπουδαίους ηθοποιούς του 20ου αιώνα, ο Άλντο Φαμπρίτσι, ο οποίος πρόβλεψε το είδος με μερικές επιτυχημένες ταινίες των αρχών της δεκαετίας του 1950, και ο Τοτό, πρόδρομος της κομέντια αλ'ιταλιάνα αποτελώντας το δημοφιλές δίδυμο του "Τοτό και Πεπίνο" στο οποίο ένας άλλος διάσημος ηθοποιός της ναπολιτάνικης κωμωδίας εμφανίστηκε ως παρτενέρ, ο Πεπίνο Ντε Φιλίπο. Οι δύο ηθοποιοί, εκτός από πρωταγωνιστικούς ρόλους σε μεγάλο αριθμό ταινιών του είδους, άφησαν ανεξίτηλο το στίγμα τους, ως επίτιμοι καλεσμένοι, σε ορισμένα αριστουργήματα της εποχής. Ο Τοτό για παράδειγμα, στο Ο κλέψας του κλέψαντος (1958) και ο Πεπίνο Ντε Φιλίππο σε ένα από τα επεισόδια του Φεντερίκο Φελίνι στο Βοκκάκιος '70 (1962).

Μεταξύ των ηθοποιών, εκτός από τον Τοτό και τον Άλντο Φαμπρίτσι, κύριοι εκπρόσωποι είναι οι Αλμπέρτο Σόρντι, Ούγκο Τονιάτσι, Βιτόριο Γκάσμαν, Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και Νίνο Μανφρέντι,  ενώ μεταξύ των ηθοποιών η Μόνικα Βίτι. Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί ηθοποιοί υψηλού επιπέδου που συμμετέχουν στην κομέντια αλ'ιταλιάνα. Μεταξύ αυτών είναι οι Σοφία Λόρεν, Τζίνα Λολομπρίτζιτα, Κλαούντια Καρντινάλε, Βιτόριο ντε Σίκα, το δίδυμο Φράνκο και Τσίτσο, Ρειμόντο Βιανέλο, Τζίνο Τσέρβι, Βάλτερ Κιάρι, Φράνκα Βαλέρι, Στεφανία Σαντρέλι, Γκαστόνε Μοσκίν, Κάρλο Τζούφρε και Λάντο Μπουζάνκα.

Στη συνέχεια (από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τις αρχές της επόμενης δεκαετίας), οι Πάολο Βιλάτζιο, Τζίτζι Προέτι, Τζιανκάρλο Τζιανίνι, Μικέλε Πλασίντο, Λάουρα Αντονέλι, Μαριάντζελα Μελάτο, καθώς και άπειροι ηθοποιοί και εξαιρετικοί υποστηρικτικοί ηθοποιοί, μεταξύ των οποίων οι Τζιάνι Άγκους, Τιμπέριο Μούρτζια, Ρενάτο Σαλβατόρι, Μάριο Καροτενούτο, Μέμο Καροτενούτο, Μαρίζα Μερλίνι  και Λουίτζι Παβέζε. Ακόμη και σπουδαίοι ηθοποιοί που τείνουν να είναι δραματικοί, όπως οι Τζιάν Μαρία Βολοντέ, Ενρίκο Μαρία Σαλέρνο και Σάλβο Ραντόνε, έχουν μερικές φορές τολμήσει με επιτυχία στην κομέντια αλ'ιταλιάνα. Υπάρχουν επίσης πολλοί ξένοι ηθοποιοί που έχουν συχνά πρωταγωνιστήσει ή συμπρωταγωνιστεί σε ταινίες που ανήκουν στο είδος της κομέντια αλ'ιταλιάνα, συμπεριλαμβανομένων των Κατρίν Σπάακ, Λουί ντε Φινές, Φερναντέλ, Σύλβα Κοσκινά, Μάριο Άντορφ, Τόμας Μίλαν, Φιλίπ Νουαρέ, Ζέντα Μπέργκερ, Ζαν-Λουί Τρεντινιάν, Αν Μάργκρετ και Ντάστιν Χόφμαν.

 Τοποθεσίες 

Η κομέντια αλ'ιταλιάνα ήταν δημιούργημα της Τσινετσιτά και αρχικά διαδραματιζόταν συχνά στη Ρώμη, με Ρωμαίους ηθοποιούς ή, ακόμη πιο συχνά, Ιταλούς από άλλες περιοχές (για παράδειγμα, ο Βιτόριο Γκάσμαν, γεννημένος στη Γένοβα, μετακόμισε στη Ρώμη σε πολύ νεαρή ηλικία, ο Ούγκο Τονιάτσι, από την Κρεμόνα, έκανε τα πρώτα του βήματα στο χώρο του θεάματος της πρωτεύουσας, οι Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και Νίνο Μανφρέντι, και οι δύο με καταγωγή από την επαρχία Φροζινόνε, με καλλιτεχνική εκπαίδευση στη Ρώμη). Άλλωστε, η ιταλική δημόσια ζωή εκείνης της εποχής επικεντρωνόταν κυρίως στην πρωτεύουσα, όπου η Βία Βένετο, με τα καφέ της που σύχναζαν καλλιτέχνες, ηθοποιοί, τυχοδιώκτες και φωτογράφοι (οι λεγόμενοι παπαράτσι), που έκαναν την κοινωνική ζωή της πρωτεύουσας διάσημη σε όλο τον κόσμο.

Παρόλο που ακόμη και μια μεγάλη και πολυσύχναστη πόλη όπως το Μιλάνο κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 φαινόταν να παραμένει σχεδόν στο περιθώριο, να θεωρείται περισσότερο κέντρο επιχειρήσεων και εργασίας παρά κοσμικών γεγονότων, μόνο για να επιστρέψει σε πρωταγωνιστικό ρόλο με το ιταλικό οικονομικό θαύμα του δεκαετία του 1960. Από τους πιο αυθεντικά Ρωμαίους ερμηνευτές, ο Αλμπέρτο Σόρντι συμμετείχε σε πάνω από 140 κινηματογραφικά έργα, κατέληξε να ενσαρκώσει, ίσως καλύτερα από κάθε άλλη, την πόλη καταγωγής του, δίνοντας ζωή σε μια τεράστια γκάμα χαρακτήρων που αντιπροσωπεύουν καταστάσεις και ζητήματα της κοινωνίας της εποχής.

Ωστόσο, αν και το ρωμαϊκό σκηνικό ήταν πολύ συχνό, το είδος αντιπροσώπευε πάντα την ιταλική κοινωνία στις πιο διαφορετικές όψεις της και πολλές ταινίες που αποδίδονται στο είδος διαδραματίζονταν ως εκ τούτου σε άλλες σημαντικές ιταλικές αστικές πραγματικότητες (για παράδειγμα η Νάπολι στο Ο Πασκουαλίνο και οι 7 καλλονές, η Φλωρεντία στο Οι εντιμότατοι φίλοι μου και το Μιλάνο στο Ο εύθυμος χήρος) ή στον μικρόκοσμο της μικρής ιταλικής επαρχίας (για παράδειγμα το Βένετο στο Κυρίες και κύριοι και η Σικελία στο Διαζύγιο αλά ιταλικά).

Από τη δεκαετία του 1960, υπήρξαν επίσης πολλές ταινίες που απεικονίζουν Ιταλούς να παλεύουν με τον υπόλοιπο κόσμο, ξεκινώντας από τις φυσιογνωμίες των μεταναστών στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της ιταλικής διασποράς. Ο Νίνο Μανφρέντι υποδύθηκε έναν μετανάστη στην Ελβετία στο Ψωμί και σοκολάτα και ο Αλμπέρτο Σόρντι υποδύθηκε έναν μετανάστη στην Αυστραλία στο Ένα κορίτσι στην Αυστραλία.

 Επιτυχία και παρακμή 
 Η άνοδος ενός επιτυχημένου είδους 

Το είδος είχε μεγάλη επιτυχία για πάνω από 20 χρόνια, από τα τέλη της δεκαετίας του 1950  έως τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Στο αποκορύφωμά της, ειδικά γύρω στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1960, η κομέντια αλ'ιταλιάνα βρέθηκε συχνά στην κορυφή των box office, όχι μόνο στην Ιταλία, αλλά και σε διάφορες άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η επιτυχία σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν τέτοια που επέτρεψε σε ηθοποιούς όπως η Σοφία Λόρεν, ο Βάλτερ Κιάρι, ο Βιτόριο Γκάσμαν, η Τζίνα Λολομπρίτζιντα, η Βίρνα Λίζι να επιχειρήσουν κινηματογραφικές εμπειρίες και στο Χόλιγουντ. Στην πραγματικότητα, το είδος, μαζί με τον νεορεαλισμό και τα σπαγγέτι γουέστερν, ήταν το μόνο που μπορούσε να εξαχθεί με επιτυχία και να εκτιμηθεί επίσης στο εξωτερικό, παρά το γεγονός ότι οι καταστάσεις και τα συμφραζόμενα που αναπαριστώνταν μερικές φορές ήταν τόσο τυπικά «ιταλικά» ώστε να μην γίνονται πάντα πλήρως αντιληπτά από το ξένο κοινό.


Σε ορισμένες περιπτώσεις, λόγω των ιδιαίτερων θεμάτων που πραγματεύονται, ακόμη και σημαντικής κοινωνικής σημασίας, κάποια ταινία της κομέντια αλ'ιταλιάνα όχι μόνο προκάλεσε σάλο εκείνη την εποχή, αλλά συνέβαλε ακόμη και στην εμψύχωση της συζήτησης για τα προτεινόμενα θέματα. Αυτή είναι η περίπτωση, για παράδειγμα, του Be Sick... It's Free, για τους μηχανισμούς του ιταλικού συστήματος υγείας, ή το Κρατούμενος εν αναμονή δίκης, για το δικαστικό και σωφρονιστικό σύστημα, ή το Διαζύγιο αλά Ιταλικά, σχετικά με τη νομοθεσία σχετικά με τα εγκλήματα τιμής.

Ακόμη και μετά από πολλά χρόνια, ακόμη και το Χόλιγουντ ανακάλυψε ξανά κάποια κωμωδία του είδους, κάνοντας λίγο πολύ επιτυχημένα ριμέικ. Αυτή είναι η περίπτωση, για παράδειγμα, τα δύο ριμέικ του Ο κλέψας του κλέψαντος ή του Η κυρία και ο ναύτης του Γκάι Ρίτσι, ριμέικ της ταινίας της Λίνα Βερτμίλερ, καθώς και το πιο διάσημο Άρωμα γυναίκας του Μάρτιν Μπεστ, με πρωταγωνιστή τον Αλ Πατσίνο, ριμέικ της ταινίας του Ντίνο Ρίζι.

 Η παρακμή 

Μετά τις μεγάλες δημόσιες επιτυχίες και τις κριτικές αναγνωρίσεις, το είδος της κομέντια αλ'ιταλιάνα άρχισε να παρακμάζει γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1970, για να εξαντληθεί σχεδόν εντελώς στις αρχές της επόμενης δεκαετίας. Εξαιτίας της εξαφάνισης, εκείνα τα χρόνια, ορισμένοι από τους πιο χαρισματικούς πρωταγωνιστές του (αυτή είναι η περίπτωση, για παράδειγμα, των Βιτόριο ντε Σίκα, Τοτό, Πεπίνο Ντε Φιλίπο, Πιέτρο Τζέρμι και  Αντόνιο Πετραντζέλι), η αναπόφευκτη γήρανση μιας ολόκληρης γενιάς σκηνοθετών και ηθοποιών που ήταν οι αρχιτέκτονες τα πρώτα χρόνια και, κυρίως, οι μεταβαλλόμενες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες της Ιταλίας εκείνης της εποχής.

Η προοδευτική κλιμάκωση της κοινωνικής και πολιτικής σύγκρουσης στην Ιταλία τη δεκαετία του 1970, με την έκρηξη της τρομοκρατίας, την οικονομική κρίση και ένα διαδεδομένο αίσθημα ανασφάλειας, στην πραγματικότητα κατέληξε να σβήσει αυτή την τάση προς ένα ειρωνικό χαμόγελο που ήταν το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των ταινιών της κομέντια αλ'ιταλιάνα στα καλύτερα της χρόνια, αντικαταστάθηκε σιγά σιγά από μια ολοένα πιο ωμή και δραματική οπτική της πραγματικότητας.

Ήδη το 1975, ο Μονιτσέλι, με το Οι εντιμότατοι φίλοι μου, έδωσε μια θεμελιώδη καμπή στην κωμωδία με αυτή την έννοια, καθώς το ευτυχές τέλος και το ελαφρύ τέλος εξαφανίζονται οριστικά, οι χαρακτήρες παραμένουν κωμικοί αλλά γίνονται πικροί και αξιολύπητοι, σε μια ατμόσφαιρα γενικής πικρίας και απογοήτευσης. Ακόμη πιο πέρα, μεταξύ 1977 και 1980, μερικές από τις καλύτερες ταινίες της περιόδου, όπως το Ο ανθρωπάκος ή Η ταράτσα, που πολλοί κριτικοί θεωρούν ότι είναι από τις τελευταίες που μπορούν να αποδοθούν πλήρως στο είδος της κομέντια αλ'ιταλιάνα, σηματοδοτούν μια μάλλον αποφασιστική αντιστροφή από το κωμικό στο δραματικό στοιχείο στην πρώτη περίπτωση και από το κωμικό σε έναν πικρό ιστορικοπολιτιστικό προβληματισμό στη δεύτερη. Η ταράτσα συγκεκριμένα, από το 1980, αποτελεί σύμφωνα με τους περισσότερους κριτικούς τα τελευταία έργα που αποδίδονται ακόμη στην κομέντια αλ'ιταλιάνα.

 Συνέπεια 

Το είδος της κομέντια αλ'ιταλιάνα με την ευρεία έννοια, αν και με χαρακτηριστικά που είναι πλέον βαθιά διαφορετικά από εκείνα των δεκαετιών 1950 και 1970, βρήκε τη θέση του στην ιταλική κινηματογραφική σκηνή στις αρχές της δεκαετίας του 1980 με σκηνοθέτες όπως οι Κάρλο Βεντόνε, Νάνι Μορέτι, Ρομπέρτο Μπενίνι, Φραντσέσκο Νούτι και Μάσιμο Τροΐζι. Ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1990, ταινίες των Γκάμπριελ Σαλβατόρες, Πάολο Βίρζι, Ντανιέλ Λουτσέτι και Σίλβιο Σολντίνι, ενώ ακολούθησαν και πιο ξεκάθαρες κωμωδίες όπως αυτές των Λεονάρντο Πιερατσόνι, Βιντζέντσο Σαλέμε, Τζοβάνι Βερονέζε και άλλων. Αυτοί οι καλλιτέχνες αντιπροσωπεύουν τους ιδανικούς κληρονόμους του κινηματογραφικού είδους, ακόμα κι αν για την πλειοψηφία των κριτικών η αληθινή και σωστή κομέντια αλ'ιταλιάνα θεωρείται πλέον οριστικά εξασθενημένη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, δίνοντας τη θέση της, το πολύ, σε μια ιταλική κωμωδία.  Οι στυλιστικές διαφορές μεταξύ των διάφορων κινηματογραφιστών θα ήταν υπερβολικές, όπως το να μπορεί κανείς να εντοπίσει μια κοινή σχολή, και οι κοινωνικοπολιτιστικές συνθήκες με τις οποίες αντιμετωπίζει το σημερινό ιταλικό σινεμά είναι πολύ διαφορετικές μέχρι τώρα, για να σκεφτεί κανείς μια συνέχεια με την περίοδο που γεννήθηκε και αναπτύχθηκε αυτό το είδος (1958–1980). Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο όρος κομέντια αλ'ιταλιάνα προσδιορίζει πλέον ομόφωνα μια εποχή που, με σπάνιες εξαιρέσεις, δεν ξεπερνά τις αρχές της δεκαετίας του 1980, τόσο που, από τότε, σχεδόν ποτέ δεν έχει χρησιμοποιηθεί από κριτικούς και δημοσιογράφους για να επισημάνουν τις κωμωδίες νέας παραγωγής.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 The Commedia all'italiana on the RAI's site (Ιταλικά)
 Centro Studi Commedia all'italiana (Ιταλικά)
 La Comédie à l'italienne sur le site Comedie Italienne  (Γαλλικά)
 La Comédie à l'italienne sur le site du ciné-club de Caen (Γαλλικά)

Κατηγορία:Ιταλικές κωμικές ταινίες