Αυτοκρατορία των Χορεσμίων

Η Αυτοκρατορία των Χορεσμίων (Αγγλικά:Khwarazmian Empire),  που ονομάζεται επίσης Αυτοκρατορία των Χορεσμσάχ  ή απλά Χορέσμ, ήταν μια πολιτισμικά Περσική, σουνιτική μουσουλμανική αυτοκρατορία τουρκικής μαμελουκικής προέλευσης.C. E. Bosworth : Khwarazmshahs i. Descendants of the line of Anuštigin.  Οι Χορέσμιοι κυβερνούσαν μεγάλα τμήματα της σημερινής Κεντρικής Ασίας, του Αφγανιστάν και του Ιράν από το 1077 έως το 1231, πρώτα ως υποτελείς της Αυτοκρατορίας των ΣελτζούκωνRene Grousset, The Empire of the Steppes:A History of Central Asia, Transl.  και των Καρά Χιτάι (Δυτική δυναστεία Λιάο),Biran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian history, (Cambridge University Press, 2005), 44. και από το 1190 ως ανεξάρτητοι κυβερνήτες μέχρι την κατάκτηση των Μογγόλων το 1219-1221.

Η Αυτοκρατορία των Χορεσμίων τελικά έγινε "η πιο ισχυρή και επιθετικά επεκτατική αυτοκρατορία στις περσικές χώρες", νικώντας την Αυτοκρατορία των Σελτζούκων και την Αυτοκρατορία των Γκουριδών, απειλώντας ακόμη και το Χαλιφάτο των Αββασιδών. Στις αρχές του 13ου αι., η αυτοκρατορία θεωρείται ότι έγινε η μεγαλύτερη δύναμη στον Μουσουλμανικό κόσμο. Εκτιμάται ότι η αυτοκρατορία εκτεινόταν σε έκταση 2,3 έως 3,6 εκατομμυρίων τετρ. χλμ. Η αυτοκρατορία, η οποία ήταν μοντέλο της προηγούμενης αυτοκρατορίας των Σελτζούκων, είχε την υπεράσπιση από ένα τεράστιο στρατό ιππέων, που αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από Τούρκους Κιπτσάκους.

Η Χορεβασμιακή αυτοκρατορία ήταν η τελευταία Τουρκικο-Περσική αυτοκρατορία πριν την εισβολή των Μογγόλων στην Κεντρική Ασία. Το 1219 οι Μογγόλοι, υπό τον κυβερνήτη τους Τσένγκις Χαν, εισέβαλαν στην αυτοκρατορία των Χορεσμίων, κατακτώντας με επιτυχία ολόκληρη την αυτοκρατορία σε μόλις δύο χρόνια. Οι Μογγόλοι εκμεταλλεύτηκαν τις υφιστάμενες αδυναμίες και τις συγκρούσεις στην αυτοκρατορία, πολιορκώντας και λεηλατώντας τις πλουσιότερες πόλεις, ενώ πέρασαν τους υπηκόους της με το σπαθί, σε έναν από τους πιο αιματηρούς πολέμους στην ανθρώπινη ιστορία.

Η ημερομηνία ίδρυσης της πολιτείας των Χοβαρεσμίν παραμένει αμφιλεγόμενη. Η δυναστεία που κυβερνούσε την αυτοκρατορία ιδρύθηκε από τον Ανουσ Τιγκίν (γνωστό και ως Γκαρατσάι), αρχικά Τούρκος σκλάβος των ηγεμόνων του Γκαρτσιστάν, αργότερα ένας Μαμελούκος στην υπηρεσία των Σελτζούκων. Ωστόσο, ήταν ο Αλά αντ-Ντιν Ατσίζ (βασ. 1127-1156), απόγονος του Ανουσ Τιγκίν, που κατάφερε την ανεξαρτησία των Χορεσμίων από τους γείτονές τους.

 Ιστορία 

 Πρώιμη ιστορία 
Ο τίτλος του Χορασμσάχ εισήχθη το 305 από τον ιδρυτή της δυναστείας των Αφριγιδών και υπήρχε μέχρι το 995. Μετά από ένα μικρό διάστημα, ο τίτλος αποκαταστάθηκε. Κατά τη διάρκεια της εξέγερσης στη Χορασμία το 1017, αντάρτες σκότωσαν τον τότε ηγεμόνα τής Χορασμίας Aμπού-Αμπάς Μαμούν και τη σύζυγό του Χουρα-τζί, την αδελφή τού σουλτάνου των Γκαζναβιδών Mαχμούντ. C.E. Bosworth, The Ghaznavids: 994-1040, Edinburgh University Press, 1963, page 237 Σε απάντηση, ο Μαχμούντ εισέβαλε στην περιοχή, για να καταπνίξει την εξέγερση. Αργότερα εγκατέστησε έναν νέο κυβερνήτη, και προσάρτησε ένα τμήμα της Χορασμίας. Ως αποτέλεσμα, η Χορασμία έγινε επαρχία της αυτοκρατορίας των Γκαζναβιδών και παρέμεινε έτσι μέχρι το 1034. Buniyatov, Z. The State of Khwarazmshah-Anushteginids. 

Το 1077, ο έλεγχος της περιοχής, που προηγουμένως ανήκε στους Σελτζούκους από το 1042 έως το 1043, πέρασε στα χέρια του Aνουστενγκίν Γκαρτσάι, ενός Τούρκου διοικητή των Σελτζούκων. Biran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History, Cambridge University Press, 2005, 44. Το 1097, ο τουρκικής καταγωγής κυβερνήτης Χορασμίας Εκιντσί ιμπν Κοτσκάρ κήρυξε την ανεξαρτησία του από τους Σελτζούκους, και αυτοανακηρύχτηκε σάχης της Χορασμίας. Μετά από σύντομο χρονικό διάστημα, ωστόσο, σκοτώθηκε από αρκετούς Σελτζούκους εμίρηδες, που είχαν ξεσηκωθεί σε εξέγερση. Στη συνέχεια αντικαταστάθηκε με τον γιο τουύAνουστιγκίν, Κουτμπ αλ-Ντιν Μουχαμάντ από τους Σελτζούκους, οι οποίοι είχαν ανακαταλάβει την περιοχή. Έτσι, ο Κουτμπ αλ-Ντιν έγινε ο πρώτος κληρονομικός Χορασμσάχ. Encyclopædia Britannica, "Khwarezm-Shah-Dynasty", (LINK)

 Άνοδος 

 Aνουστεγκίν Γκαρατσάι 

Ο Aνουστεγκίν Γκαρατσάι ήταν Τούρκος  μαμελούκος διοικητής των Σελτζούκων  και κυβερνήτης της Χορασμίας περίπου από το 1077 έως το 1097. Ήταν το πρώτο μέλος της οικογένειάς του, που κυβέρνησε τη Χορασμία, η οποία έδωσε το όνομά της στη δυναστεία που θα κυβερνούσε την επαρχία από τον 12ο ως τις αρχές του 13ου αι.

Ο Aνουστεγκίν τέθηκε επικεφαλής μαζί με τον αφέντη του Γκουμουστεγκίν Μπιλγκέ-Μπεγκ το 1073 από τον Σελτζούκο σουλτάνο Mαλίκ-Σαχ Α΄ για να ανακαταλάβουν εδάφη στο βόρειο τμήμα του Μεγάλου Χορασάν, που είχαν καταλάβει οι Γκαζναβίδες.  Στη συνέχεια έγινε ταστ-ντάρ του σουλτάνου (Περσικά : «φύλακας των βασιλικών σκαφών») και, καθώς τα έσοδα από τη Χορεσμία χρησιμοποιήθηκαν για την πληρωμή των εξόδων που προκάλεσε αυτή η θέση, έγινε κυβερνήτης της επαρχίας. Οι λεπτομέρειες της θητείας του ως κυβερνήτη είναι ασαφείς, αλλά απεβίωσε το 1097, και η θέση δόθηκε για λίγο στον Eκιντσί μπιν Κοτσκάρ πριν μεταφερθεί στον γιο του, Κουτμπ αλ-Ντιν Μουχαμάντ.

 Aλά αντ-Ντιν Ατσίζ 
μικρογραφία|Ερμηνεύτηκε υπό τον Ατσίζ, αναφερόμενος στον Σουζούκ Αχμάντ Σαντζάρ
Ο Ατσίζ κέρδισε τη θέση του μετά το τέλος τού πατέρα του Κουτμπ αλ-Ντιν το 1127. Κατά την πρώιμη περίοδο της βασιλείας του, επικεντρώθηκε στην εξασφάλιση της Χορεσμίας από τις επιθέσεις των νομάδων. Το 1138 επαναστάτησε ενάντια στον επικυρίαρχό του, τον σουλτάνο των Σελτζούκων Aχμάντ Σαντάζρ, αλλά ηττήθηκε στο Χαζαράσπ και αναγκάστηκε να φύγει. Ο Σαντζάρ εγκατέστησε τον ανιψιό του Σουλεϊμάν Σαχ ως κυβερνήτη της Χορεσμίας, και επέστρεψε στο Μερβ. Ο Ατσίζ επέστρεψε, ωστόσο, και ο Σουλεϊμάν Σαχ δεν μπόρεσε να κρατήσει την επαρχία. Στη συνέχεια, ο Ατσίζ επιτέθηκε στη Μπουχάρα, αλλά μέχρι το 1141 υποτάχθηκε ξανά στον Σαντζάρ, ο οποίος του έδωσε χάρη και του επέστρεψε επίσημα τον έλεγχο της Χορεσμίας. Την ίδια χρονιά που ο Σαντζάρ έδωσε χάρη στον Aτσίζ, οι Kαρά Χιτάι υπό τον Γιελύ Ντασί νίκησαν τους Σελτζούκους στη μάχη του Κατβάν (1141), κοντά στη Σαμαρκάνδη. Ο Ατσίζ εκμεταλλεύτηκε την ήττα για να εισβάλει στο Χορασάν, καταλαμβάνοντας το Μερβ και τη Νισαπούρ. Ο Γιελύ Ντασί, ωστόσο, έστειλε μια δύναμη για να λεηλατήσει τη Χορασμία, αναγκάζοντας τον Aτσίζ να πληρώσει έναν ετήσιο φόρο. Biran, 44. Το 1142 ο Aτζία εκδιώχθηκε από το Χορασάν από τον Σαντζάρ, ο οποίος εισέβαλε στη Χορεσμία τον επόμενο χρόνο, και ανάγκασε τον Aτσίζ να γίνει υποτελής, αν και συνέχισε να αποτίει φόρο υποτέλειας στους Kαρά Χιτάι μέχρι το τέλος του. Ο Σαντζάρ ανέλαβε άλλη μια εκστρατεία εναντίον του Ατσίζ το 1147, όταν ο τελευταίος έγινε ξανά επαναστάτης. Grousset, Rene, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, (Rutgers University Press, 2002), 160.

Ο Aτσίζ ήταν ένας ευέλικτος πολιτικός και ηγεμόνας, και ήταν σε θέση να ελίσσεται μεταξύ του ισχυρού σουλτάνου των Σελτζούκων, Σαντζάρ και του εξίσου ισχυρού ηγεμόνα των Kαρά Χιτάι, Γιελύ Ντασί . Συνέχισε την πολιτική συγκέντρωσης γης που ξεκίνησαν οι προκάτοχοί του, προσαρτώντας τον Τζαντ και το Μανγκυσλάκ στη Χορεσμία. Πολλές νομαδικές φυλές εξαρτώνταν από τους Χορεσμίους. Προς το τέλος της ζωής του, ο Ατσίζ υπέταξε ολόκληρο το βορειοδυτικό τμήμα της Μ. Ασίας, και μάλιστα επέτυχε την ανεξαρτησία του από τους γείτονές του. Historical and Cultural Heritage of Turkmenistan: Encyclopedic Dictionary. 

 Εδαφική επέκταση 

 Iλ-Αρσλάν και Tεκίς 

μικρογραφία|Χουαραζμσάχ Ιλ-Αρσλαν στην στέψη του, ζωγραφική από το βιβλίο Τζαμί' αλ-Ταγουρίχ (περίπου 1306-1314) 
Ο Ιλ-Αρσλάν ήταν ο σάχης της Χορεσμίας από το 1156 έως το 1172. Ήταν γιος του Aτσίζ. Αρχικά, ο Ιλ-Αρσλάν έγινε κυβερνήτης του Τζαντ, ενός φυλάκιου στο Συρ Ντάρια, που είχε πρόσφατα ανακαταληφθεί από τον πατέρα του. Το 1156 ο Aτσίζ απεβίωσε και ο Iλ-Αρσλάν τον διαδέχθηκε ως χορεσμσάχ. Όπως και ο πατέρας του, αποφάσισε να αποτίσει φόρο τιμής τόσο στον σουλτάνο των Σελτζούκων Σαντζάρ, όσο και στον γκουρκχάν των Καρά Χιτάι.

Ο Σαντζάρ απεβίωσε μόνο λίγους μήνες μετά την ανάληψη του Ιλ-Αρσλάν, προκαλώντας το Σελτζουκικό Χουρασάν να κατρακυλήσει στο χάος. Αυτό επέτρεψε στον Ιλ-Αρσλάν να διαλύσει ουσιαστικά την επικυριαρχία των Σελτζούκων, αν και παρέμεινε σε φιλικούς όρους με τον διάδοχο του Σαντζάρ, Μασούντ. Όπως και ο πατέρας του, ο Iλ-Αρσλάν προσπάθησε να επεκτείνει την επιρροή του στο Χορασάν.

Το 1158 ο Ιλ-Αρσλάν ενεπλάκη στις υποθέσεις ενός άλλου υποτελούς κράτους των Καρα Χιτάι, των Καραχανιδών της Σαμαρκάνδης. Ο Καραχανίδης Τσαγκρί Χαν είχε καταδιώξει τους Καρλούκ στο βασίλειό του, και αρκετοί ηγέτες των Καρλούκ κατέφυγαν στη Χορεσμία και ζήτησαν τη βοήθεια του Ιλ-Αρσλάν. Αυτός απάντησε εισβάλλοντας στις κυριαρχίες των Καραχανιδών, καταλαμβάνοντας τη Μπουχάρα και πολιορκώντας τη Σαμαρκάνδη, όπου είχε καταφύγει ο Τσαγκρί Χαν. Ο τελευταίος απηύθυνε έκκληση τόσο στους Τούρκους του Συρ Ντάρια, όσο και στους Καρά Χιτάι, και ο γκουρκάν έστειλε στρατό, αλλά ο διοικητής του δίστασε να μπει σε σύγκρουση με τους Χοβαρεσμίους.
αριστερά|μικρογραφία|Το θαμμό της Αλά αλ-Διν Τεκίσ σε Κόνυ-Οργεντς (πρώην Γκουργάντζ) στο σημερινό Τουρκμενιστάν
Το 1172 οι Καρά Χιτάι ξεκίνησαν μια τιμωρητική αποστολή εναντίον του Iλ-Αρσλάν, ο οποίος δεν είχε πληρώσει τον απαιτούμενο ετήσιο φόρο. Ο στρατός των Χορεσμίων ηττήθηκε, και ο Ιλ-Αρσλάν απεβίωσε λίγο αργότερα. Μετά το τέλος του, το κράτος ενεπλάκη για λίγο σε αναταραχή, καθώς η διαδοχή αμφισβητήθηκε μεταξύ των γιων του, Τεκίς και Σουλτάν Σαχ. Ο Tεκίς βγήκε νικητής, και στη συνέχεια κυβέρνησε την αυτοκρατορία από το 1172 έως το 1200.

Ο Tεκίς έμεινε με τις επεκτατικές πολιτικές του πατέρα του Iλ-Αρσλάν. Παρά το γεγονός ότι κέρδισε τον θρόνο του με τη βοήθεια των Καρά Χιτάι, αργότερα αποτίναξε την κυριαρχία τους, και απέκρουσε την επακόλουθη εισβολή των Καρά Χιτάι στη χορεσμία. Ο Tεκίς διατηρούσε στενές σχέσεις με τους Ογκούζους Τουρκμένιους και τις Τουρκικές φυλές Κιπτσάκ από την περιοχή της Θάλασσας Αράλης, και τους στρατολόγησε κατά καιρούς για την κατάκτηση του Ιράν. Ένας μεγάλος αριθμός από αυτούς τους Τουρκμένους ήταν ακόμη ειδωλολάτρες, και ήταν γνωστοί στο Ιράν για τη βαρβαρότητα και την έντονη αγριότητα τους. 

Το 1194 ο Tεκίς νίκησε τον Σελτζούκο σουλτάνο του Χαμαντάν, Toγκρούλ Γ΄, σε μια συμμαχία με τον χαλίφη Aλ-Νασίρ, και κατέκτησε τα εδάφη του. Μετά τον πόλεμο, αποστασιοποιήθηκε από το Χαλιφάτο, και βρισκόταν στα πρόθυρα ενός πολέμου μαζί του, μέχρι που ο χαλίφης τον αποδέχτηκε ως σουλτάνο του Ιράν, του Χορασάν και του Τουρκεστάν το 1198. Ο Tεκίς απεβίωσε από περιαμυγδαλικό απόστημα το 1200 Juvaini, Ala-ad-Din Ata-Malik, History of the World Conqueror, Manchester University Press, Manchester, 1997. , και τον διαδέχθηκε ο γιος του, Aλά αλ-Ντιν Μουχαμάντ. Το τέλος του πυροδότησε αυθόρμητες εξεγέρσεις και εκτεταμένη σφαγή των μισητών Χορεσμίων Τούρκων στρατιωτών που στάθμευαν στο Ιράν. 

 Μέγιστη επέκταση και παρακμή 

 Aλά αλ-Ντιν Μουχαμάντ 
μικρογραφία|Ο θάνατος του Μωάμεθ του Β ́, που απεικονίζεται σε ένα χειρόγραφο του Τζαμί' αλ-ταγουρίχ του 1430 από τον Ρασίντ-αλ-Διν ΧαμαντάνιΡασιντ-αλ-Διν Χαμαντάνι
Αφού απεβίωσε ο πατέρας του Tεκίς, τον διαδέχθηκε ο Μουχαμάντ. Ο Μουχαμάντ οδήγησε τη μέγιστη επέκταση της αυτοκρατορίας των Χορεσμίων, σβήνοντας το Δυτικό Χανάτο των Καρα-Χανιδών το 1213, και παραμερίζοντας τους Γκουρίδες το 1215, τους οποίους έκαναν υποτελείς μετά τη δολοφονία του Μουχαμάντ Γκουρί. Τα νομίσματα του Μουχαμάντ κόπηκαν στις πρωτεύουσες των Καρα-Χανιδών, Ουζγκέν και Σαμαρκάνδη από το 1213  .

Το 1218 μια μικρή ομάδα Μογγόλων διέσχισε τα σύνορα, καταδιώκοντας έναν εχθρικό στρατηγό που διέφυγε. Μετά την επιτυχή ανάκτησή του, ο Τζένγκις Χαν ήρθε σε επαφή με τον Σάχη. Ο Τζένγκις προσπαθούσε να ανοίξει εμπορικές σχέσεις, αλλά ο σάχης, έχοντας ακούσει υπερβολικές αναφορές για τους Μογγόλους, πίστευε ότι αυτή η χειρονομία ήταν απλώς ένα τέχνασμα για να εισβάλουν στη Χορεσμία.

Ο Τζένγκις έστειλε απεσταλμένους στη Χορεσμία, για να τονίσει την ελπίδα του για έναν εμπορικό δρόμο. Ο Μουχαμάντ Β' με τη σειρά του, έβαλε έναν από τους κυβερνήτες του (τον Ιναλτσούκ, θείο του) να κατηγορήσει ανοιχτά το κόμμα για κατασκοπεία, κατάσχεση των πλούσιων αγαθών τους και σύλληψη του κόμματος. 

Προσπαθώντας να διατηρήσει τη διπλωματία, ο Τζένγκις έστειλε μία αποστολή τριών ανδρών στον σάχη, για να του δώσει την ευκαιρία να αποποιηθεί κάθε γνώση για τις ενέργειες του κυβερνήτη, και να τον παραδώσει στους Μογγόλους για τιμωρία. Όμως ο σάχης εκτέλεσε τον απεσταλμένο (και πάλι, ορισμένες πηγές ισχυρίζονται ότι ένας άνδρας εκτελέστηκε, ορισμένες ισχυρίζονται ότι εκτελέστηκαν και οι τρεις), και στη συνέχεια έβαλε αμέσως το Μογγολικό εμπορικό κόμμα (μουσουλμάνοι και μογγόλοι) να θανατωθεί και να κατασχεθούν τα αγαθά τους.  Αυτά τα γεγονότα οδήγησαν τον Τζένγκις σε αντίποινα με μια δύναμη 100.000 έως 150.000 ανδρών, που διέσχισαν τις Τζαξάρτες το 1219 και λεηλάτησαν τις πόλεις Σαμαρκάνδη, Μπουχάρα, Οτράρ και άλλες. Αμέσως μετά ακολούθησε η πρωτεύουσα του Μουχάμαντ, Γκουργκάντζ. Ο σάχης Μουχαμάντ Β' της Χορεσμίας διέφυγε, και απεβίωσε μερικές εβδομάδες αργότερα σε ένα νησί της Κασπίας Θάλασσας.

 Τουρκάν Χατούν 

Την παραμονή της εισβολής των Μογγόλων, αναπτύχθηκε μια δυαρχία στην αυτοκρατορία της Χορασμίας. Ο Χοβαρεσμσάχ Μουχαμάντ Β΄ θεωρούνταν ο απόλυτος κυρίαρχος, αλλά η επιρροή της μητέρας του Tουρκάν Χατούν (ή Tερκέ Χατούν) ήταν επίσης μεγάλη. Η Τουρκάν Χατούν είχε ακόμη και βασιλικό όνομα (lawab): «η κυβερνήτης του κόσμου» (Khudavand-e Jahaan), και ένα άλλο για τα διατάγματά της: «η προστάτης της ειρήνης και της πίστης, Τουρκάν η μεγάλη, η κυρίαρχος των γυναικών και των δύο κόσμων». Η Τουρκάν Χατούν είχε ξεχωριστό συμβούλιο (diwan), ξεχωριστό παλάτι και οι εντολές του σουλτάνου δεν θεωρούνταν αποτελεσματικές, χωρίς την υπογραφή της. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με τις συγκρούσεις της με τον Μουχαμάντ Β', μπορεί να συνέβαλαν στην ανικανότητα της αυτοκρατορίας της Χορασμίας απέναντι στη Μογγολική επίθεση.

Το 1221 συνελήφθη από τα στρατεύματα του Τζένγκις Χαν και απεβίωσε στη φτώχεια στη Μογγολία.

 Τζαλάλ αντ-Ντιν Μινγκμπουρνού 
μικρογραφία|Η Μάχη του Ινδού, που απεικονίζει τον Χουαραζμ Τζαλάλ αλ-Διν διασχίζοντας τον γρήγορο Ποτάμι Ινδός με άλογο, αποφεύγοντας τον Τσίνγκις Χαν και τον Μογγολικό στρατό
Ο Τζαλάλ αλ-Ντιν ήταν ο τελευταίος από τους Χορεσμσάχ, που κυβέρνησαν τα υπολείμματα της αυτοκρατορίας των Χορεσμίων και της βορειοδυτικής Ινδίας από το 1220 έως το 1231. Σύμφωνα με πληροφορίες, ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Aλά αλ-Ντιν Μουχαμάντ Β΄, ενώ η μητέρα του ήταν μια Τουρκμένια παλλακίδα ονόματι Άυ Τσιτσέκ. Gundogdiyev, O. Historical and Cultural Heritage of Turkmenistan: Encyclopedic Dictionary.  Λόγω της χαμηλής θέσης της μητέρας τού Τζαλάλ αλ-Ντιν, η ισχυρή γιαγιά του και η Κιπτσάκα πριγκίπισσα Tερκέν Χατούν αρνήθηκαν να τον υποστηρίξει ως διάδοχο του θρόνου, και αντ' αυτού ευνόησαν τον ετεροθαλή αδελφό του Ουζλάγκ-Σαχ, του οποίου η μητέρα ήταν επίσης Κιπτσάκα. Ο Τζαλάλ αλ-Ντιν εμφανίζεται για πρώτη φορά σε ιστορικά αρχεία το 1215, όταν ο Μουχαμάντ Β' μοίρασε την αυτοκρατορία του στους γιους του, δίνοντας το νοτιοδυτικό τμήμα (μέρος της πρώην αυτοκρατορίας των Γκουριδών) στον Τζαλάλ αλ-Ντιν. 

Προσπάθησε να διαφύγει στην Ινδία, αλλά οι Μογγόλοι τον πρόλαβαν πριν φτάσει εκεί, και ηττήθηκε στη μάχη του Ινδού . Διέφυγε και ζήτησε άσυλο στο σουλτανάτο του Δελχί. Ωστόσο, ο Iλτουμίς του το αρνήθηκε αυτό, από σεβασμό της σχέσης του με τους Αββασίδες χαλίφες. Επιστρέφοντας στην Περσία, συγκέντρωσε στρατό και επανίδρυσε ένα βασίλειο. Ποτέ δεν εδραίωσε τη δύναμή του, ωστόσο, πέρασε τις υπόλοιπες ημέρες του παλεύοντας ενάντια στους Μογγόλους, τους Σελτζούκους του Ρουμ και τους διεκδικητές του θρόνου του. Έχασε την εξουσία του επί της Περσίας σε μια μάχη κατά των Μογγόλων στα όρη Aλμπόρτζ. Διαφεύγοντας στον Καύκασο, κατέλαβε το Αζερμπαϊτζάν το 1225, εγκαθιστώντας την πρωτεύουσά του στο Ταμπρίζ. Το 1226 επιτέθηκε στη Γεωργία και λεηλάτησε την Τιφλίδα . Ακολουθώντας τα αρμενικά υψίπεδα συγκρούστηκε με τους Αγιουβίδες, καταλαμβάνοντας την πόλη Αχλάτ κατά μήκος των δυτικών ακτών της λίμνης Βαν, οι οποίοι ζήτησαν τη βοήθεια του Σελτζουκικού σουλτανάτου του Ρουμ. Ο σουλτάνος Καϊκουμπάντ Α' τον νίκησε στο Αρζιντζάν στον Άνω Ευφράτη στη μάχη του Γιασιτσεμέν το 1230. Διέφυγε στο Ντιγιαρμπακίρ, ενώ οι Μογγόλοι κατέκτησαν το Αζερμπαϊτζάν, στη σύγχυση που ακολούθησε. Δολοφονήθηκε το 1231 από Κούρδους έφιππους ληστές των δρόμων. 

 Ο κρατικός μηχανισμός 
Ο επικεφαλής του κεντρικού κρατικού μηχανισμού (al-Majlis al-Ali al-Fahri at-Taji) των Χορεσμίων ήταν βεζίρης, ο πρώτος σύμβουλος του αρχηγού του κράτους. Ήταν ο επικεφαλής των αξιωματούχων του συμβουλίου( diwan) (askhab ad-dawawin), ο οποίος τους διόριζε και καθόριζε μισθούς, συντάξεις (arzak), ήλεγχε τη φορολογική διοίκηση και το ταμείο.  Ο πιο εξέχων βεζίρης της αυτοκρατορίας της Χορεσμίας ήταν ο Αλ-Χαραβί, ο οποίος έκτισε ένα τζαμί για τους Σαφί στο Μερβ, έναν τεράστιο ιεροδιδασκαλείο (madrassah), ένα τζαμί και ένα αποθετήριο χειρογράφων στο Γκουργκάντζ. Απεβίωσε στα χέρια των Σιιτών Ισμαηλίων. 

Σημαντική θέση στον κρατικό μηχανισμό των χορασμσάχ κατείχε επίσης ο ανώτερος ή μεγάλος χατζίμπ, ο οποίος τις περισσότερες φορές ήταν εκπρόσωπος των τούρκων ευγενών. Ο χατζίμπ ανέφερε στον χορασμσάχ θέματα, που σχετίζονταν με τον σάχη και την οικογένειά του. Ο χορασμσάχ μπορούσε να έχει αρκετούς χατζίμπ, που εκτελούσαν τις «προσωπικές» οδηγίες του σουλτάνου. 

 Οι πρωτεύουσες 
δεξιά|μικρογραφία|Το Γκουργάντζ (χρόνιο Κονεύργκεντς) ήταν η πρώτη και σημαντικότερη πρωτεύουσα της Χουαρζμιανής αυτοκρατορίας.
Αρχικά, η κύρια πόλη της αυτοκρατορίας των Χορεσμίων ήταν το Ουργκάντς ή Γκουργκάντζ (στο ΝΔ Ουζμπεκιστάν, στα σύνορα με το Τουρκμενιστάν). Ένας εξέχων βιογράφος και γεωγράφος της Μέσης Ανατολής, ο Γιακούτ αλ-Χαμαβί, ο οποίος επισκέφτηκε το Γκουργκάντζ το 1219, έγραψε: «δεν έχω δει πόλη μεγαλύτερη, πιο πλούσια και πιο όμορφη από το Γκουργκάντζ». Ο Aλ-Καζβινί, Πέρσης γιατρός, αστρονόμος, γεωγράφος και συγγραφέας αραβικής καταγωγής, δηλώνει:Το Γκουργκάντζ είναι μια πολύ όμορφη πόλη, που περιβάλλεται από την προσοχή των αγγέλων, που αντιπροσωπεύουν την πόλη στον παράδεισο, ακριβώς όπως μια νύφη στο σπίτι ενός γαμπρού. Οι κάτοικοι τής πρωτεύουσας ήταν επιδέξιοι τεχνίτες, ιδιαίτερα οι σιδηρουργοί, οι ξυλουργοί και άλλοι. Οι σκαλιστές ήταν διάσημοι για τα προϊόντα τους από ελεφαντόδοντο και έβενο. Στην πόλη λειτουργούσαν εργαστήρια παραγωγής φυσικού μεταξιού. Οι πόλεις Σαμαρκάνδη, Γκάζνα και Tαμπρίζ χρησίμευσαν επίσης ως πρωτεύουσα τής μετέπειτα αυτοκρατορίας Χορεσμίων.

Ο πληθυσμός της αυτοκρατορίας των Χορεσμίωναποτελούνταν κυρίως από μόνιμα εγκατεστημένους Ιρανούς και ημι-νομαδικούς Τουρκικούς λαούς . Gafurov, B.G. Central Asia: Pre-Historic to Pre-Modern Times. 
μικρογραφία|Σκηνή κηρύγματος στο Ράι, στο Μακμάτ αλ-Χαράρι, 1237 χειρόγραφο. Στην κορυφαία αριστερή γωνία, ο Τούρκος Κυβερνήτης και οι φρουροί φορούν το Τούρκικο κομματάκι, το τρίτα μήκος φόρεμα και τις μπότες. 
Ο αστικός πληθυσμός της αυτοκρατορίας ήταν συγκεντρωμένος σε έναν σχετικά μικρό αριθμό (με τα μεσαιωνικά πρότυπα) πολύ μεγάλων πόλεων, σε αντίθεση με έναν τεράστιο αριθμό μικρότερων πόλεων. Ο πληθυσμός της αυτοκρατορίας υπολογίζεται σε 5 εκατομμύρια ανθρώπους την παραμονή της εισβολής των Μογγόλων το 1220, καθιστώντας τον αραιό για τη μεγάλη έκταση που κάλυπτε. John Man, "Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection", February 6, 2007.   Οι ιστορικοί δημογράφοι Tέρτιους Σάντλερ και Τζέραλντ Φοξ δίνουν τις ακόλουθες εκτιμήσεις για τους πληθυσμούς των μεγάλων πόλεων της αυτοκρατορίας στις αρχές του 13ου αι., οι οποίοι αθροίζονται σε τουλάχιστον 520.000 και το πολύ 850.000 άτομα: Tertius Chandler & Gerald Fox, "3000 Years of Urban Growth", pp. 232–236.

 Σαμαρκάνδη: 80.000–100.000
 Νισαπούρ: 70.000
 Ράυ/Ρέι: 100.000
 Ισφαχάν: 80.000
 Mερβ: 70.000
 Μπαλχ: π. 30.000
 Μποστ: π. 40.000
 Χεράτ: π. 40.000
 Oτράρ, Ουργεντς και Μπουχάρα: άγνωστο, αλλά λιγότερο από 70.000. Chandler & Fox, p. 232: Merv, Samarkand, and Nipashur are referred to as "vying for the [title of] largest" among the "Cities of Persia and Turkestan in 1200", implying populations of less than 70,000 for the other cities (Otrar and others do not have precise estimates given). 

μικρογραφία|Πιάτο εφυαλωμένο που ζωγράφισε ο Αμπού Ζαΐντ αλ Κασανί τον Δεκέμβριο του 1210 (έχει ημερομηνία Τζουμάντ Β΄ του 607 ΕΕ), κατά την εποχή της αυτοκρατορίας Χορεσμίων. Ιράν, Φρέερ Γκάλερι Τέχνης. Επίσης ένα άλλο παράδειγμα από το 1210.
Αν και οι χορασμσάχ είχαν τουρκική καταγωγή, όπως και οι Σελτζούκοι προκάτοχοί τους, υιοθέτησαν την περσική κουλτούρα, προσχώρησαν στον σουνιτικό κλάδο του Ισλάμ και είχαν τις πλουσιότερες και πολυπληθέστερες πόλεις τους στο Χορασάν. Έτσι, η εποχή των χορασμσάχ είχε διπλό χαρακτήρα, αντικατοπτρίζοντας τόσο την τουρκική καταγωγή της, όσο και την περσική υψηλή κουλτούρα.

 Γλώσσα 
αριστερά|μικρογραφία|Το μαυσωλείο ενός Σούφι των Χορεσμίων, Νατζμ-αντ-Ντιν αλ-Κουμπρά, στο παλαιό Γκουργάντζ (νυν Κουνιά-Οργκέντς,στο Τουρκμενιστάν).
Κατά τη διάρκεια της εποχής Χορεσμσάχ, η κοινωνία της Κεντρικής Ασίας ήταν κατακερματισμένη, και ενοποιήθηκε κάτω από έναλάβαρο μόλις πρόσφατα. Ο στρατός της Χορεσμίας αποτελούνταν κυρίως από Τούρκους, ενώ το πολιτικό και διοικητικό στοιχείο ήταν σχεδόν αποκλειστικά περσικό. Η ομιλούμενη γλώσσα του τουρκικού πληθυσμού της Χορεσμίας ήταν τα Κιπτσάκ Τουρκικά και τα Ογκούζ, τα οποία ήταν η κληρονομιά των προηγούμενων κυρίων της περιοχής, των Σελτζούκων Τουρκομάνων. 

Ωστόσο, η κυρίαρχη γλώσσα της εποχής, και αυτή που μιλούσε η πλειοψηφία στις σημαντικές πόλεις της Χβαραζμίας, ήταν η περσική. Η γλώσσα του μόνιμου συμβουλίου (diwan) ήταν επίσης περσική, και τα μέλη του έπρεπε να γνωρίζουν καλά τον περσικό πολιτισμό, ανεξάρτητα από την εθνική καταγωγή τους. Η περσική έγινε η επίσημη κρατική γλώσσα των χορασμσάχ και χρησίμευσε ως γλώσσα διοίκησης, ιστορίας, μυθοπλασίας και ποίησης. Η Τουρκική γλώσσα ήταν η μητρική γλώσσα και η «γλώσσα της πατρίδας» της οικογένειας των Aνουστεγκιγινιδών, ενώ τα αραβικά χρησίμευαν κυρίως ως γλώσσα της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της θεολογίας.

 Κεραμική στην περίοδο των Χορεσμίων 
Τα όμορφα διακοσμημένα κεραμικά Mιναΐ παράγονταν κυρίως στο Kασάν, τις δεκαετίες που προηγήθηκαν της εισβολής των Μογγόλων στην Περσία το 1219, σε μια εποχή που η αυτοκρατορία των Χορεσμίων κυβέρνησε την περιοχή, αρχικά υπό την επικυριαρχία της αυτοκρατορίας των Σελτζούκων και ανεξάρτητα από 1190. Komaroff, 4; Michelsen and Olafsdotter, 76; Fitzwilliam Museum: "Mina’i, meaning ‘enamelled’ ware, is one of the glories of Islamic ceramics, and was a speciality of the renowned ceramics centre of Kashan in Iran during the decades of the late 12th and early 13th centuries preceding the Mongol invasions". Μερικές από τις «πιο εμβληματικές» παραγωγές αγγείων από πέτρινη πάστα μπορούν να αποδοθούν στους ηγεμόνες των Χορεσμίων, μετά το τέλος της κυριαρχίας των Σελτζούκων (η ίδια η αυτοκρατορία των Σελτζούκων έληξε το 1194). "While stonepaste vessels are often attributed to the Seljuq period, some of the most iconic productions in the medium took place after this dynasty lost control over its eastern territories to other Central Asian Turkic groups, such as the Khwarezm-Shahis" in  Γενικά, θεωρείται ότι τα σκεύη Mιναΐ κατασκευάζονταν από τα τέλη του 12ου αι. και τις αρχές του 13ου αι., και τα προϊόντα Mιναΐ χρονολογούνται από το 1186 έως το 1224.  Σε αυτήν την περίοδο ανήκουν και εκτεταμένα ρφυαλωμένα είδη.

 Στρατός 
μικρογραφία|Το φρούριο των Χορεσμίων στο Κυζύλ-Καλά, σε αποκατάσταση.

Υπολογίζεται ότι ο στρατός των Χορασμίων, πριν από την εισβολή των Μογγόλων, αποτελούνταν από περίπου 40.000 ιππείς, κυρίως τουρκικής καταγωγής. Πολιτοφυλακές υπήρχαν στις μεγάλες πόλεις της Χορεσμίας, αλλά ήταν κακής ποιότητας. Με συλλογικούς πληθυσμούς περίπου 700.000, οι μεγάλες πόλεις είχαν πιθανώς 105.000 έως 140.000 υγιείς άνδρες σε ηλικία μάχης συνολικά (15–20% του πληθυσμού), αλλά μόνο ένα κλάσμα από αυτούς θα ήταν μέρος μιας επίσημης πολιτοφυλακής με οποιοδήποτε αξιοσημείωτο μέτρο εκπαίδευση και εξοπλισμό. Sverdrup, Carl. 

 Μισθοφόροι 
αριστερά|μικρογραφία|Μιναΐ μπωλ που απεικονίζει σκηνή μάχης στο Χαλκχάλ, Ιράν, στις αρχές του 13ου αι. Κασάν, Ιράν.
Μετά την εισβολή των Μογγόλων στην αυτοκρατορία της Χορεσμίας, πολλοί Χορέσμιοι επέζησαν με το να απασχολούνται ως μισθοφόροι στο βόρειο Ιράκ. Οι οπαδοί του σουλτάνου Τζαλάλ αντ-Ντιν παρέμειναν πιστοί σε αυτόν, ακόμη και μετά το τέλος του το 1231, και έκαναν επιδρομές στα εδάφη των Σελτζούκων της Τζαζίρα και της Συρίας για τα επόμενα αρκετά χρόνια, αποκαλώντας τους εαυτούς τους Χουαραζμίγια. Ο Aγιουβίδης σουλτάνος ασ-Σαλίχ Αγιούμπ, στην Αίγυπτο, τους προσέλαβε αργότερα εναντίον του θείου του ασ-Σαλίχ Ισμαήλ. Οι Khwarazmiyya, κατευθυνόμενοι νότια από το Ιράκ προς την Αίγυπτο, στην πορεία τους εισέβαλαν στην Ιερουσαλήμ που κατείχαν οι Σταυροφόροι, στις 11 Ιουλίου 1244 (πολιορκία της Ιερουσαλήμ (1244)). Η ακρόπολη της πόλης, ο Πύργος του Δαβίδ, παραδόθηκε στις 23 Αυγούστου και ο χριστιανικός πληθυσμός της πόλης εκδιώχθηκε. Αυτό πυροδότησε ένα κάλεσμα από την Ευρώπη για την Ζ΄ Σταυροφορία, αλλά οι Σταυροφόροι δεν θα κατάφεραν ποτέ ξανά να ανακαταλάβουν την Ιερουσαλήμ. Μετά την κατάκτησή της από τις δυνάμεις της Χορεσμίας, η πόλη παρέμεινε υπό μουσουλμανικό έλεγχο μέχρι το 1917, όταν την κατέλαβαν από τους Οθωμανούς οι Βρετανοί.

Αφού κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ, οι δυνάμεις των Χορεσμίων συνέχισαν νότια, και στις 17 Οκτωβρίου 1244 πολέμησαν στο πλευρό των Αγιουβιδών στη μάχη του Λα Φορμπί, όπως αποκαλούσαν οι Σταυροφόροι το Χαρμπιγιά, ένα χωριό βορειοανατολικά της Γάζας, καταστρέφοντας τα απομεινάρια του στρατού των Σταυροφόρων εκεί, με περίπου 1.200 ιππότες να σκοτώνονται. Ήταν η μεγαλύτερη μάχη, στην οποία συμμετείχαν οι Σταυροφόροι από τη μάχη των Κεράτων του Χατίν το 1187. Riley-Smith The Crusades, p. 191

 Δείτε επίσης 
 Κατάλογος σουνιτικών μουσουλμανικών δυναστειών

 Σημειώσεις 

 Βιβλιογραφικές αναφορές 

 Πηγές 




 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 


Κατηγορία:Πρώην αυτοκρατορίες της Ασίας
Κατηγορία:Μεσαιωνικό Αζερμπαϊτζάν