Φωτογραφίες των Ζοντερκομάντο

Οι φωτογραφίες των Ζοντερκομάντο είναι τέσσερις θολές φωτογραφίες που τραβήχτηκαν μυστικά τον Αύγουστο του 1944 μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς, στην υπό γερμανική κατοχή Πολωνία.Georges Didi-Huberman, Images in Spite of All: Four Photographs from Auschwitz, Chicago: University of Chicago Press, 2008. First published as Images malgré tout, Paris: Les Éditions de Minuit, 2003. Μαζί με μερικές φωτογραφίες στο Άλμπουμ του Άουσβιτς, είναι οι μόνες που είναι γνωστές για γεγονότα σχετικά με τους θαλάμους αερίων.

Οι εικόνες τραβήχτηκαν σε απόσταση 15-30 λεπτών μεταξύ τους από ένα κρατούμενο στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, το στρατόπεδο εξόντωσης στο συγκρότημα του Άουσβιτς. Συνήθως αναφερόμενος απλά ως Άλεξ, ένας Εβραίος κρατούμενος από την Ελλάδα, ο φωτογράφος ήταν μέλος των Ζοντερκομάντο, ομάδα κρατούμενων που αναγκάστηκαν να εργάζονται μέσα και γύρω από τους θαλάμους αερίων. Πολλές πηγές τον αναγνώρισαν ως Αλβέρτο Ερρέρα, Έλληνα στρατιωτικό αξιωματικό.Gideon Greif, We Wept Without Tears: Testimonies of the Jewish Sonderkommando from Auschwitz, New Haven: Yale University Press, 2005, 375, n. 2. Τράβηξε δύο φωτογραφίες μέσα από έναν από τους θαλάμους αερίων και δύο από έξω, τραβώντας τις από το ισχίο, ανίκανος να στοχεύσει την κάμερα με οποιαδήποτε ακρίβεια. Η πολωνική αντίσταση διακίνησε το φιλμ από το στρατόπεδο σε ένα σωληνάριο οδοντόπαστας.Didi-Huberman 2008, 16.

Οι φωτογραφίες είχαν αριθμηθεί 280-283 από το Μουσείο Άουσβιτς - Μπίρκεναου.Dan Stone, "The Sonderkommando Photographs," Jewish Social Studies, 7(3), Spring/Summer 2001, (132–148), 143, n. 3.  Οι αριθμοί 280 και 281 δείχνουν την αποτέφρωση των νεκρών σε ένα λάκο φωτιάς, που τραβήχτηκαν μέσα από το μαύρο πλαίσιο της πόρτας ή του παράθυρου του θαλάμου αερίων. Ο αριθμός 282 δείχνει μια ομάδα γυμνών γυναικών λίγο πριν μπουν στο θάλαμο αερίων. Ο αριθμός 283 είναι μια εικόνα δέντρων, αποτέλεσμα του φωτογράφου που στοχεύει πολύ ψηλά.Didi-Huberman 2008, 117.

Το 2014, ο Γκέρχαρντ Ρίχτερ μετέφερε τις φωτογραφίες σε τέσσερις καμβάδες - έναν για κάθε φωτογραφία - και ζωγράφισε πάνω τους για να δημιουργήσει τον κύκλο των πίνακών του με τίτλο Birkenau.

 Ζοντερκομάντο 

Οι Ζοντερκομάντο («ειδική μονάδα») στο Άουσβιτς αποτελούνταν κυρίως από Εβραίους κρατούμενους, και σε κάποιο σημείο από λίγους Σοβιετικούς κρατούμενους πολέμου, οι οποίοι αναγκάστηκαν να εργαστούν στα κρεματόρια. Τα κρεματόρια περιείχαν τα Entkleidungskammer (αίθουσες γδυσίματος), θαλάμους αερίων και φούρνους.Franciszek Piper, "Gas Chambers and Crematoria," in Gutman and Berenbaum 1998 (157–178), 167–168. Το καλοκαίρι του 1944 το στρατόπεδο είχε μέχρι 1.000 ΖοντερκομάντοDanuta Czech, "The Auschwitz Prisoner Administration," in Yisrael Gutman, Michael Berenbaum (eds.), Anatomy of the Auschwitz Death Camp, Indiana University Press, 1998, 372. που εργάζονταν σε τέσσερα κρεματόρια (αριθμοί II-V) και ένα καταφύγιο με επιπλέον θαλάμους αερίων, που στεγάζοταν σε ένα αχυρόσκεπο τούβλινο κτίριο, γνωστό ως «μικρό λευκό σπίτι».Piper 1998, 161–168, 173–174.

Αφού οι κρατούμενοι είχαν «επιλεχθεί» ως ανίκανοι για εργασία από τη Σούτσσταφφελ, οι Ζοντερκομάντο συνήθως τους μετέφεραν στην αίθουσα γδυσίματος, στη συνέχεια τους οδήγησαν στο θάλαμο αερίων, λέγοντας τους ότι θα πήγαιναν στην αίθουσα μπάνιου και απολύμανσης.Greif 2005, 12–13, 134–135. Για να αποφευχθεί ο πανικός, στους κρατούμενους δόθηκε ένας αριθμημένος γάντζος για τα υπάρχοντά τους στην αίθουσα γδυσίματος, για να τους κάνουν να πιστεύουν ότι θα επιστρέψουν.Piper 1998, 173.

Στη συνέχεια, οι Ζοντερκομάντο μετακινούσαν τα πτώματα από το θάλαμο αερίων, αφαιρούσαν χρυσά γεμίσματα, ψεύτικα δόντια, μαλλιά, κοσμήματα και γυαλιά, και έριχναν τα πτώματα, πρώτα σε μαζικούς τάφους, και αργότερα σε φούρνους και λάκους φωτιάς. Στη συνέχεια, καθάριζαν το θάλαμο αερίων για τους επόμενους αφίξεις.Greif 2005, 5–8, 15–16, 321.

 Λήψη των φωτογραφιών 
Ο φωτογράφος συνήθως αναφέρεται απλά ως Άλεξ, ένας Εβραίος κρατούμενος από την Ελλάδα. Πολλές πηγές τον έχουν προσδιορίσει ως τον Αλβέρτο Ερρέρα, έναν Έλληνα στρατιωτικό αξιωματικό που πυροβολήθηκε και σκοτώθηκε αφού χτύπησε έναν αξιωματούχο της Σούτσσταφφελ.Dan Stone, History, Memory and Mass Atrocity, Vallentine Mitchell, 2006, 16.For Errera's details, Greif 2005, 375, n. 2. Το κωδικό όνομα του Ερρέρα ήταν Αλέκος Αλεξανδρίδης.Bowman 2009, 271. Άλλα μέλη των Ζοντερκομάντο στο κρεματόριο V του στρατοπέδου - Άλτερ Φάινζιλμπεργκ (γνωστός και ως Στανίσουαφ Γιανκόφσκι), οι αδελφοί Σλόμο και Ζόσελ Ντράγκον, και ο Ντάβιντ Σμουλέφσκι - βοήθησαν να αποκτήσουν και να κρύψουν την κάμερα, και ενεργούσαν ως τσιλιαδόροι.Stone 2001, 132. Ο Φάινζιλμπεργκ , ο οποίος είχε εργαστεί στο κρεματόριο V από τον Ιούλιο του 1943, περιέγραψε πώς τραβήχτηκαν οι φωτογραφίες:Jean-Claude Pressac, Auschwitz: Technique and Operation of the Gas Chambers, Beate Klarsfeld Foundation, 1989, 124.Την ημέρα που τραβήχτηκαν οι φωτογραφίες... εμείς διαχωρίσαμε καθήκοντα. Κάποιοι από εμάς έπρεπε να φυλάμε το φωτογράφο. Με άλλα λόγια, έπρεπε να παρακολουθούμε προσεκτικά την προσέγγιση όσων δεν ήξεραν το μυστικό, και κυρίως για οποιονδήποτε άνδρες της Σούτσσταφφελ που περιπλανιόνταν στην περιοχή. Επιτέλους ήρθε η στιγμή. Συγκεντρωθήκαμε όλοι στην δυτική είσοδο που οδηγούσε έξω από το θάλαμο αερίων του Κρεματόριου V. Δεν μπορούσαμε να δούμε κανέναν της Σούτσσταφφελ στον πύργο που έβλεπε την πόρτα από τα σύρματα, ούτε κοντά στο μέρος όπου έπρεπε να τραβηχτούν τις φωτογραφίες. Ο Αλεξ, ο Έλληνας Εβραίος, έβγαλε γρήγορα την κάμερα του, την έστρεψε προς ένα σωρό καμμένα πτώματα και πάτησε το κουμπί. Γι΄ αυτό η φωτογραφία δείχνει κρατούμενους από τα Ζοντερκομάντο να εργάζονται στο σωρό. Ένας από τη Σούτσσταφφελ στεκόταν δίπλα τους, αλλά η πλάτη του ήταν στραμμένη προς το κτίριο του κρεματορίου. Μια άλλη φωτογραφία τραβήχτηκε από την άλλη πλευρά του κτιρίου, όπου γυναίκες και άνδρες γδύνονταν ανάμεσα στα δέντρα. Ήταν από μια μεταφορά που θα δολοφονούνταν στο θάλαμο αερίων του Κρεματόριου V.Janina Struk, Photographing the Holocaust: Interpretations of the Evidence, I. B. Tauris, 2004, 114.Ο Φάινζιλμπεργκ θυμήθηκε ότι η κάμερα έμοιαζε με μια γερμανική Leica.Struk 2004, 115. Ο Σμουλέφσκι την είχε κρύψει σε έναν κουβά και έμεινε στην ταράτσα του κρεματόριου ως τσιλιαδόρος, ενώ ο Άλεξ τραβούσε τις φωτογραφίες. Ο Φάινζιλμπεργκ τόνισε ότι, αν και ο Άλεξ πάτησε το κουμπί, και οι πέντε άνδρες ήταν παρόντες και είχαν ενεργήσει μαζί. Σύμφωνα με τον Σμουλέφσκι, μιλώντας το 1987 στον Ζαν-Κλοντ Πρεσάκ, οι τέσσερις φωτογραφίες τραβήχτηκαν σε διάστημα 15-30 λεπτών η μία από την άλλη. Αλλά σύμφωνα με τον σκηνοθέτη Κριστόφ Κονιέ, οι μικρότερες σκιές των απελαθέντων στο δάσος των σημύδων, που βρίσκεται νοτιοανατολικά της λήψης, και το φως του Αυγούστου δείχνουν ότι οι φωτογραφίες 283 και 282 τραβήχτηκαν μεταξύ 10 και 11.30 π.μ. Η κατεύθυνση των σκιών στις φωτογραφίες 280 και 281 των λάκων, που τραβήχτηκαν Δυτικά-Νότια-Δυτικά σε σχέση με τη λήψη, και το φως του Αυγούστου, δείχνουν ότι αυτές οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν μεταξύ 3 και 4 μ.μ.[french] Christophe Cognet, Éclats, Seuil, 2019 (), p. 313-314 Αυτό δείχνει ότι είναι η ίδια μεταφορά που φωτογραφήθηκε πριν και μετά την ίδια επιχείρηση εξόντωσης.At the beginning of August, two convoys arrived in Birkenau: convoy 26 left Mechelen on 31 July 1944 (28th and last convoy from Belgium) and arrived on 2 August; convoy 77 left Drancy on 31 July (last large convoy from France) and arrived on 3 August (Auschwitz Chronicles 1939-1945, Danuta Czech, pp. 678-679). Λαμβάνοντας υπόψη τη θέση των δέντρων στη φωτογραφία 282 σε σύγκριση με τις εναέρια φωτογραφίες, και λαμβάνοντας υπόψη την μαρτυρία του Άλτερ Φάινζιλμπεργκ, ο οποίος αναφέρει ότι αυτή η φωτογραφία, καθώς και η φωτογραφία 283, τραβήχτηκε από μέσα, ο ιστορικός Ίγκορ Μπαρτόσικ υποθέτει ότι αυτές οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν μέσω ενός ανοίγματος για το χύσιμο του Zyklon B στο θάλαμο αερίων, που βρίσκεται σε ύψος 2 μέτρων, δεδομένου του μεγάλου μεγέθους του Ερρέρα.[french] Christophe Cognet, Éclats, Seuil, 2019 (), p. 377-378

Το μαύρο πλαίσιο του παράθυρου του θαλάμου αερίων, ή πιθανώς της πόρτα, είναι ορατό στις φωτογραφίες 280 και 281.Pressac 1989, 424. Στην φωτογραφία 281, ένα κομμάτι της φωτογραφίας 282 μπορεί να βρεθεί στα αριστερά, πράγμα που σημαίνει ότι η σειρά κατά την οποία οι εικόνες τραβήχτηκαν αντιτίθεται στην αρίθμηση του κρατικού μουσείου: οι εικόνες γδυσίματος στο δάσος των σημύδων προηγούνται των εικόνων των λάκων.

Η ταινία μεταφέρθηκε λαθραία από το στρατόπεδο από την πολωνική υπόγεια αντίσταση, κρυμμένη μέσα σε ένα σωληνάριο οδοντόπαστας από την Χελένα Ντάντον, που δούλευε στην τραπεζαρία της Σούτσσταφφελ. Ένα σημείωμα της 4ης Σεπτεμβρίου 1944 και υπογεγραμμένο ως «Stakło», γραμμένο από τους πολιτικούς κρατούμενους Γιούζεφ Τσιρανκιέβιτς και Στανίσουαφ Κουοντζίνσκι, είχε επισυναφθεί στο φιλμ. Ζήτησε να αποσταλούν οι φωτογραφίες στην «Tell», Τερέζα Γουασότσκα-Έστρεϊχερ του υπόγειου κινήματος στην Κρακοβία:Stone 2001, 148, n. 48.Επείγον. Στείλε δύο μεταλλικά ρολά φιλμ 6x9 όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Υπάρχει η δυνατότητα λήψης φωτογραφιών. Σου στέλνω φωτογραφίες του Μπίρκεναου που δείχνουν κρατούμενους που στέλνονται σε θαλάμους αερίων. Μια φωτογραφία δείχνει έναν από τους πασσάλους στα οποία καίγονταν τα πτώματα όταν τα κρεματόρια δεν μπορούσαν να κάψουν όλα τα πτώματα. Τα πτώματα στο πρώτο φόντο περιμένουν να πεταχτούν στη φωτιά. Μια άλλη εικόνα δείχνει ένα από τα μέρη στο δάσος όπου οι άνθρωποι γδύνονταν πριν «κάνουν μπάνιο» - όπως τους έλεγαν - και μετά πηγαίνουν στους θαλάμους αερίων. Στείλε το φιλμ όσο πιο γρήγορα μπορείς. Στείλτε τις συνοδευτικές φωτογραφίες στην Tell - πιστεύουμε ότι οι διευρύνσεις των φωτογραφιών μπορούν να αποσταλούν περαιτέρω.Didi-Huberman 2008, 16–17.

 Πρωτότυοπα 
Όταν οι φωτογραφίες διανεμήθηκαν για πρώτη φορά από την πολωνική αντίσταση, περικόπηκαν για να επικεντρωθούν στις εικόνες, με τα μαύρα πλαίσια στις δύο εικόνες των λάκων φωτιάς να αφαιρούνται. Η ιστορικός της φωτογραφίας Γιανίνα Στρουκ, γράφει ότι η Τερέζα Γουασότσκα-Έστρεϊχερ (η «Tell» στο σημείωμα από το στρατόπεδο) ζήτησε από τον Πολωνό φωτογράφο Στανίσουαφ Μούχα να κάνει εκτυπώσεις, και υποτίθεται ότι ήταν ο Μούχα που αποφάσισε να τις περικόψει.Struk 2004, 118.

Μερικές από τις περικομμένες εικόνες δημοσιεύθηκαν το 1945, όπου αποδόθηκαν στο μέλος των Ζοντερκομάντο Ντάβιντ Σμουλέφσκι, σε έκθεση για το Άουσβιτς-Μπίρκεναου από τον Γιαν Σεν, έναν Πολωνό δικαστή.Pressac 1989, 422. Μία εικόνα εκτέθηκε στο Άουσβιτς το 1947, και άλλες δημοσιεύθηκαν το 1958 στη Βαρσοβία σε ένα βιβλίο των Στανίσουαφ Βζος-Γκλίνκα, Ταντέους Μάζουρ και Γέζι Τομασέφσκι, 1939-1945: Cierpienie i walka narodu polskiego («1939-1945: Τα βάσανα και ο αγώνας του πολωνικού έθνους», δημοσιευμένο στα αγγλικά ως 1939–1945: We Have Not Forgotten). Ορισμένες από τις φιγούρες είχαν αναπροσαρμοστεί για να τις καταστήσουν πιο σαφείς.Struk 2004, 117.

Ο Στρουκ γράφει ότι το 1960, ο Βουαντίσουαφ Πίτλικ του κινήματος αντίστασης στο Μπζέστσε, έδωσε μαρτυρία για τις εμπειρίες του κατά τον πόλεμο στο Μουσείο Άουσβιτς - Μπίρκεναου, και έφερε μαζί του τρεις εκτυπώσεις των περικομμένων φωτογραφιών.Struk 2004, 117. Μόνο το 1985, αφού ο Πίτλικ πέθανε και η σύζυγός του δώρησε τις φωτογραφίες του στο μουσείο, συμπεριλαμβανομένων των μη περικομμένων εκδοχών, το μουσείο συνειδητοποίησε ότι οι αποτυπώσεις που είχαν δει πριν είχαν περικοπεί.Struk 2004, 118.

Οι σχολιαστές υποστηρίζουν ότι η περικοπή προσφέρει μια παραμορφωμένη άποψη για τα γεγονότα, δίνοντας την εντύπωση ότι ο φωτογράφος ήταν σε θέση να χρησιμοποιήσει την κάμερα του ανοιχτά. Στην πραγματικότητα, αυτός και τα υπόλοιπα μέλη έβαλαν τον εαυτό τους σε μεγάλο κίνδυνο τραβώντας τις φωτογραφίες. Σε δύο από αυτές, 282 και 283, είναι σαφές ότι δεν ήταν καν σε θέση να κοιτάξει μέσα από τον φακό.Reiniger (Yad Vashem) .

 Στη λαϊκή κουλτούρα 
Οι φωτογραφίες αναφέρονται στην ουγγρική ταινία του 2015, Ο γιος του Σαούλ και αναλύθηκαν στο γαλλικό ντοκιμαντέρ του 2021, À pas aveugles.

 Σημειώσεις 

 Δείτε επίσης 
 Άλμπουμ του Άουσβιτς, φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από φωτογράφους των SS κατά τη διάρκεια της διαδικασίας επιλογής
 Άλμπουμ του Χύκερ, συλλογή φωτογραφιών με αξιωματικούς των SS που διοικούσαν το στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς
 Βίλχελμ Μπράσε, κρατούμενος και φωτογράφος στο Άουσβιτς

 Παραπομπές 

 Περαιτέρω ανάγνωση 

 Νέιθαν Κόεν, «Ημερολόγια των Ζόντερκομαντο», στο Ισραήλ Γκουτμαν, Michael Berenbaum (eds.), Ανατομία του στρατοπέδου θανάτου του Άουσβιτς, Indiana University Press, 1998, 522ff.
 Τερέζα Σβιλεμπότσκα (ed.), Άουσβιτς: Μια Ιστορία στις Φωτογραφίες, Indiana University Press, 1993.

Κατηγορία:Ασπρόμαυρες φωτογραφίες
Κατηγορία:Ιστορικά έγγραφα του Ολοκαυτώματος
Κατηγορία:Φωτογραφικές συλλογές
Κατηγορία:Φωτογραφίες του Ολοκαυτώματος
Κατηγορία:Φωτογραφίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου