Αρμενική Εκκλησία (Μπακού)

Η Εκκλησία του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή, που συνήθως αναφέρεται ως Αρμενική Εκκλησία του Μπακού (, ), είναι πρώην Αρμενική Αποστολική εκκλησία κοντά στην Πλατεία Σιντριβανιών, στο κέντρο του Μπακού του Αζερμπαϊτζάν. Η κατασκευή της ολοκληρώθηκε το 1869 και ήταν μία από τις δύο αρμενικές εκκλησίες στο Μπακού που επέζησε από τη σοβιετική αντιθρησκευτική εκστρατεία και τη σύγκρουση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και το πογκρόμ και την έξοδο των Αρμενίων του Μπακού το 1990, όταν και λεηλατήθηκε. Είναι πλέον το μοναδικό σωζόμενο αρμενικό μνημείο στο Μπακού.

 Πρώιμη ιστορία 
Η εκκλησία χτίστηκε μεταξύ 1863 και 1869 με το σχέδιο του Καρλ Χίπιους, ενός Γερμανού της Βαλτικής αρχιτέκτονα. Ο ακρογωνιαίος λίθος καθαγιάστηκε από τον Βαρταμπέντ Ντάνιελ Σαναζάριαντς, τον επίσκοπο του Σαμάξι, τον Ιούνιο του 1863. Η κατασκευή χρηματοδοτήθηκε από τον Τζαβάντ Μελίκιαντς, έναν Αρμένιο φιλάνθρωπο με έδρα το Μπακού και ιδρυτή του πρώτου εργοστασίου κεριού παραφίνης της πόλης. Ο ναός καθαγιάστηκε στις 4 Μαΐου 1869 από τον αρχιεπίσκοπο Ανδρέα Ανδρεασιάν. Η Αρμενική Φιλανθρωπική Εταιρεία του Μπακού ίδρυσε ένα σχολείο θηλέων το 1866 και μια βιβλιοθήκη το 1870 δίπλα στην εκκλησία.

Το 1903, η απόφαση της ρωσικής κυβέρνησης να κατάσχει τις περιουσίες της Αρμενικής Εκκλησίας αντιμετωπίστηκε σθεναρά από τους Αρμένιους. Η εκκλησία ήταν ο τόπος σύγκρουσης μεταξύ Ρώσων Κοζάκων στρατιωτών και Αρμένιων εθνικιστών ακτιβιστών στις 2 Σεπτεμβρίου 1903. Μια ομάδα ένοπλων ακτιβιστών που συνδέονταν με την Αρμενική Επαναστατική Ομοσπονδία (Dashnaks), με επικεφαλής τον Νικόλ Ντουμάν υπερασπίστηκε την εκκλησία. Η σύγκρουση έγινε βίαιη τη νύχτα και είχε ως αποτέλεσμα 11 νεκρούς και 45 τραυματίες από την αρμενική πλευρά.

Στις 15 Σεπτεμβρίου 1918, η εκκλησία δέχτηκε επίθεση και λεηλατήθηκε από τις οθωμανικές δυνάμεις εισβολής στον απόηχο της Μάχης του Μπακού. Στις 11 Ιουνίου 1919, οθωμανικές-αζερμπαϊτζανικές δυνάμεις πολιόρκησαν την εκκλησία και έκαναν έρευνα. Αφού δεν βρήκαν όπλα μέσα, οι στρατιώτες πυροβόλησαν τους τοίχους της εκκλησίας.

Το 1920, έγινε ο καθεδρικός ναός της Αρμενικής Αποστολικής Επισκοπής των Αζερμπαϊτζάν και Τουρκμενιστάν. Επέζησε μέσα από τις αθεϊστικές πολιτικές του σοβιετικού κράτους της δεκαετίας του 1920 και του 1930, όταν καταστράφηκαν όλες οι αρμενικές εκκλησίες στο Μπακού, εκτός από δύο. Ο ναός άνοιξε ξανά το 1945 και έγινε έδρα της επισκοπής του Αζερμπαϊτζάν. Στη δεκαετία του 1950, η εκκλησία υπέστη αποκατάσταση και μέχρι το 1956 πέντε ιερείς και λειτουργοί υπηρέτησαν στον καθεδρικό ναό. Είχε μια χορωδία, η οποία αποτελούνταν από 25 άτομα το 1970.

 Πογκρόμ του 1990 και μετέπειτα 
Ο μεγάλος αρμενικός πληθυσμός του Μπακού, πάνω από 200.000 άνθρωποι, άρχισε να εγκαταλείπει τα σπίτια του μετά το Πογκρόμ του Σουμγκαγίτ το Φεβρουάριο του 1988, κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Έγιναν στόχος σε ένα πογκρόμ τον Ιανουάριο του 1990. Πριν από το πογκρόμ, σοβαρές ζημιές στην εκκλησία προκλήθηκαν από εμπρησμό στις 25 Δεκεμβρίου 1989, αλλά παρέμεινε όρθια. Ο Καθολικός Βαζγκέν Α΄, επικεφαλής της Αρμενικής Εκκλησίας, έγραψε στον Γιούρι Κριστοράντνοφ, τον πρόεδρο του Σοβιετικού Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων, ότι «εξτρεμιστές Αζέροι εθνικιστές» πυρπόλησαν την εκκλησία, όπου καταστράφηκαν «πολύτιμα εκκλησιαστικά βιβλία, ιεροί πίνακες και όλα τα εκκλησιαστικά ρούχα». Ο Μπιλ Κέλερ περιέγραψε την εκκλησία το Φεβρουάριο του 1990 ως «απανθρακωμένο ερείπιο». Επικαλέστηκε έναν κάτοικο της περιοχής που είπε ότι «οι πυροσβέστες και η αστυνομία παρακολουθούσαν χωρίς να επέμβουν, καθώς βάνδαλοι κατέστρεψαν το κτίριο». Το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σημείωσε το 1995 ότι «Οι Αρμένιοι εξαφανίστηκαν από τους δρόμους του Μπακού» και «η Αρμενική Εκκλησία στο Μπακού στέκεται άδεια».

 Τωρινή κατάσταση 
Τον Αύγουστο του 2001, το υπουργικό συμβούλιο του Αζερμπαϊτζάν χαρακτήρισε την εκκλησία ως ιστορικό και πολιτιστικό μνημείο εθνικής σημασίας.

Στο βιβλίο Μαύρος Κήπος του 2003, ο Τόμας ντε Βάαλ έγραψε ότι η εκκλησία «παραμένει ένα τσακισμένο κέλυφος», «ο σταυρός της αφαιρέθηκε από το καμπαναριό» και ότι «χρησιμοποιήθηκε ως αίθουσα μπιλιάρδου». Σημείωσε ότι παραμένει το μόνο ορατό αρμενικό μνημείο στο Μπακού. Ο Τζέισον Τόμσον έγραψε το 2005 ότι «μεταμορφώθηκε σε αίθουσα μπιλιάρδου και τεϊοποτείο». Σύμφωνα με πηγές του Αζερμπαϊτζάν, η βιβλιοθήκη του, που αποτελείται από 5.000 βιβλία και χειρόγραφα, έχει διατηρηθεί. 

Το 2002, η εκκλησία μεταφέρθηκε στην Προεδρική Βιβλιοθήκη, που βρίσκεται κοντά, και τώρα στεγάζει το αρχείο της. Το 2006, ο υπουργός Πολιτισμού του Αζερμπαϊτζάν, Αμπούλφας Γκαράγιεφ, δήλωσε ότι η μετατροπή της εκκλησίας σε βιβλιοθήκη είναι σκόπιμη επειδή δεν υπάρχουν πολλοί Αρμένιοι Χριστιανοί στο Αζερμπαϊτζάν. Ο Εμίλ Σαναμιάν, συνεργάτης του Ινστιτούτου Αρμενικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας, υποστήριξε ότι είναι θεματοφύλακας και όχι βιβλιοθήκη, καθώς δεν υπάρχει δημόσια πρόσβαση. Σύμφωνα με τον Σαμίρ Χουσεϊνόφ, είναι ανοιχτή σε διδακτορικούς φοιτητές και άλλους ερευνητές, κατόπιν αιτήματος.

Παρά το επιθετικό κρατικό αντιαρμενικό αίσθημα στο Αζερμπαϊτζάν, οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν παρουσίασαν την εκκλησία ως απόδειξη της ανοχής τους προς τις μειονότητες, ιδιαίτερα τους Αρμένιους. Σε μια συνέντευξη του 2021, ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, ισχυρίστηκε ότι η εκκλησία επισκευάστηκε. «Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης και αν κάποιος πάει εκεί, θα δει ότι υπάρχουν περίπου 5.000 αρμενικά βιβλία εκεί», είπε στο CNN Türk.

 Επισκέψεις από Αρμένιους 
Τον Απρίλιο του 2010, ο Καθολικός Καρεκίν Β΄, ο επικεφαλής της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας, επισκέφθηκε την εκκλησία και προσευχήθηκε και τραγούδησε μεσαιωνικούς ύμνους εκεί. Εξέφρασε την ελπίδα ότι η εκκλησία θα «ανοίξει ξανά τις πόρτες της στους πιστούς». Ήταν η πρώτη φορά από το 1990 που ακούστηκε η προσευχή στην εκκλησία.

Τον Απρίλιο του 2012, η αρμενική αντιπροσωπεία που συμμετείχε σε συνεδρίαση της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης Euronest στο Μπακού επισκέφτηκε την εκκλησία. Στην επίσκεψή τους το Σεπτέμβριο του 2017 οι Αρμένιοι, εκπρόσωποι βρήκαν την εκκλησία και τους χώρους της κλειστά.

 Εικόνες 

 Δείτε επίσης 
 Εκκλησία της Παρθένου Μαρίας (Μπακού), μικρή αρμενική εκκλησία στην παλιά πόλη του Μπακού. Χτίστηκε το 1700 και καταστράφηκε το 1992.
 Καθεδρικός Ναός Αγίων Θαδδαίου και Βαρθολομαίου (Μπακού), που καταστράφηκε τη δεκαετία του 1930

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 




Κατηγορία:Αρμενικές Αποστολικές εκκλησίες
Κατηγορία:Πρώην εκκλησίες
Κατηγορία:Πρώην θρησκευτικά κτίρια και κατασκευές στο Αζερμπαϊτζάν