Προστάτιδες θεότητες ελληνικών πόλεων-κρατών

Στην αρχαία ελληνική γραμματεία υποστηρίζεται ότι μεταξύ των πολλών θεοτήτων που λατρεύονταν σε κάθε ελληνική πόλη-κράτος (αρχ. πόλις), μία θεότητα κατείχε σταθερά μοναδική θέση ως ιδρύτρια/προστάτιδα της πόλης, των πολιτών και των εδαφών της, όπως αποδεικνύεται από τον ιδρυτικό μύθο της πόλης, από τον ναό της θεότητας που χτιζόταν εκεί και από τη λατρεία των πολιτών. Ο ναός της θεότητας ήταν συνήθως θεμελιωμένος στο υψηλότερο σημείο (ακρόπολη) εντός των τειχών της πόλης ή αλλού εντός του κεντρικού δημόσιου χώρου συγκέντρωσης, της αγοράς.

Ορισμένες πόλεις φαίνεται ότι είχαν αρκετές «προστάτιδες θεότητες» είτε κατά καιρούς ή ταυτόχρονα. Κάποιες είχαν περισσότερους από έναν ιδρυτές ή ιδρυτικούς μύθους.

 Αρχαιοελληνικές πόλεις-κράτη 
Η άνοδος της πόλεως φαίνεται να συνέπεσε με την εγκατάλειψη της βασιλείας και την αντικατάστασή της από την αριστοκρατία και από ηγεμόνες εκλεγμένους από αυτοδιοικούμενες κοινότητες πολιτών. Οι ελληνικές πόλεις-κράτη διοικούνταν από ένα πρυτανείο, ένα κτήριο που πιστεύεται ότι λειτουργούσε ως ανάκτορο επί μοναρχών και κατά τα άλλα ως κέντρο διοίκησης, που στέγαζε και την ιερή «κοινή εστία» της πόλεως.Fine, 1983, pp. 62-69 ff, 322Herman-Hansen, 1994, pp. 30-37

 Ιδρυτικές θεότητες 
Προστάτιδα της εστίας κάθε πρυτανείου όπως και κάθε οικιακού νοικοκυριού ήταν η θεά Εστία, της οποίας η παρουσία και η λατρεία χαρακτήριζε την πολιτική και θρησκευτική βάση της δημόσιας ζωής της πόλεως και τις αποφάσεις της κοινότητας σχετικά με συνθήκες, νόμους, θεσμούς και παραδόσεις. Κατά την ίδρυση μιας νέας αποικίας, κάρβουνα από τη φλόγα της Εστίας μεταφέρονταν από τη μητρόπολη στο αποικιακό πρυτάνειο, όπου χρησιμοποιούνταν για να ανάψουν την ιερή εστία της νέας αποικίας. Χωρίς αγορά, βωμό και Εστία δεν θα μπορούσε να υπάρξει πόλη.

Κάποιες πόλεις περικλείονταν μέσα σε μεγαλύτερα κράτη, ενώ άλλες είχαν μόνο 200-500 άνδρες πολίτες και όχι περισσότερα από μερικά τετραγωνικά χιλιόμετρα καλλιεργήσιμης γης.Detienne, pp. 58-60 Άλλες ήταν πολύ πυκνοκατοικημένες ή πυκνοκατοικήθηκαν μέσω της μητρόπολης, με κατ' εκτίμηση πληθυσμό πολλών χιλιάδων και με εδάφη και επιρροή που εκτεινόταν πολλά μίλια στη γύρω ύπαιθρο ή και στη Μεσόγειο Θάλασσα. Τα δύο μεγαλύτερα και ισχυρότερα από αυτά τα κράτη, Σπάρτη και Αθήνα, αμοιβαία ανταγωνιστικά για μεγάλο μέρος της ιστορίας τους, αναγνώρισαν και τα δύο τις ίδιες προστάτιδες θεότητες.Fine, pp. 62-69ff Ενώ η Σπάρτη επέλεξε την κατάκτηση και την υποταγή των ελληνόφωνων γειτόνων της προς δυσμάς (Μαντινεία), η Αθήνα χρησιμοποίησε το ναυτικό της για τη δημιουργία νέων αποικιακών πόλων πολύ μακρύτερα.Fine pp. 49, 60, 137 ffHerman-Hansen, 1994, p. 303

Οι υποψήφιοι ιδρυτές ελληνικών πόλεων-κρατών και αποικιών αναζητούσαν την έγκριση και την καθοδήγηση όχι μόνο της μητρόπολης αλλά και του θεού Απόλλωνα, μέσω των χρησμών του. Ο Απόλλωνας ήταν και ο ίδιος ιδρυτής των Δελφών και, μεταξύ άλλων, ήταν προστάτης των αποικιών, της αρχιτεκτονικής  και της πολεοδομίας.Detienne, pp. 58-60 Σε όλο τον μεσογειακό κόσμο ιδρύθηκαν ελληνικές αποικίες, μερικές από αυτές πολύ απομακρυσμένες από τις μητροπόλεις τους. Με βάση επιγραφικά στοιχεία, ο Μόγκενς Χέρμαν Χάνσεν (1994) εκτιμά ότι ο αριθμός των ελληνικών πόλεων ήταν «πάνω από χίλιες... μαζί με τις αποικίες», υποθέτοντας ότι το πρυτανείο αποτελεί αξιόπιστη ένδειξη της ύπαρξης πόλης-κράτους, και επομένως, ίσως, μιας προστάτιδας θεότητας. Ένας θεϊκός θεσμός που σχετίζεται με τις προστάτιδες θεότητες φαίνεται στοη Βιβλιοθήκη του Απολλόδωρου 3.14.1: «Την εποχή του Κέκροπα, λένε, οι θεοί αποφάσισαν να πάρουν στην κατοχή τους πόλεις στις οποίες ο καθένας από αυτούς έπρεπε να έχει τη δική του ξεχωριστή λατρεία». Η πεποίθηση του Πλάτωνα ότι κάθε πόλη είχε μιας προστάτιδα θεότητα μεταφέρθηκε στη σύγχρονη μελέτη του φιλοσόφου. Περί τα 91 πρυτανεία εντοπίζονται σε διάφορες φιλολογικές πηγές. Αρχαιολογικά επιβεβαιωμένα πρυτανεία υπάρχουν στη Δήλο, τη Λατώ και  την Ολυμπία, ενώ η επιβεβαίση άλλων έξι είναι αρκετά ασφαλής.Herman-Hansen, 1994, pp. 25-31

Οι ελληνικοί μύθοι για την ίδρυση πόλεων-κρατών συνδέονται πάντα με έναν συγκεκριμένο τόπο, με μια ημερομηνία ίδρυσης και με μια γιορτή, ενίοτε με έναν πρόγονο της πόλης – ο οποίος μπορεί να είναι ήρωας ή ημίθεος, όπως ο Ηρακλής – και συχνά, αλλά όχι πάντα, με μια θεότητα.Detienne, pp. 58-60Mikalson, 2009, pp. 48 Τα προβλήματα στην αναγνώριση των προστάτιδων θεοτήτων και των πόλεων ως πόλεων, μπορεί να είναι περίπλοκα. Ο Χενκ Βέρσνελ διαπιστώνει ότι «η εικόνα των θεοτήτων ως προστατών των πόλεων είναι περισσότερο θεωρητική παρά αποδεδειγμένη».Versnell, 2011, p.95 and supporting note 263 Εξάλλου, «διάφορα κέντρα φαίνεται να είχαν πολλές [προστάτιδες θεότητες], ορισμένες να άλλαξαν προστάτιδα θεότητα με την πάροδο του χρόνου και άλλες να μην είχαν καθόλου».Cole, 1995, p. 10

 Θεότητες του τόπου 
Αρκετές πόλεις ή κοινότητες μπορεί να διεκδικήσουν την εύνοια μιας συγκεκριμένης θεότητας. Σύμφωνα με τον ιδρυτικό μύθο της Αθήνας, της οποίας το ναυτικό ήταν σημαντικός παράγοντας για την ανάπτυξη και την άμυνα της πόλης, η Αθηνά, θεά της σοφίας, και ο Ποσειδώνας, θεός της θάλασσας, μονομάχησαν με αρματοδρομία για να έχουν την τιμή να γίνουν προστάτιδες θεότητες της Αθήνας. Αυτό δεν ερμηνεύτηκε ως σύγκρουση μεταξύ λατρειών ή υποστηρικτών των αντίστοιχων θεοτήτων. Μια θεότητα που λατρεύεται σε ένα μέρος με ένα συγκεκριμένο επίθετο, θα μπορούσε να αναγνωριστεί αλλού με ένα άλλο επίθετο, αναφερόμενο στις διαφορετικές τοποθεσίες των ναών τους, σε συγκεκριμένες πτυχές των θεϊκών τους δυνάμεων. Οι προστάτιδες θεότητες ήταν το επίκεντρο της διπλωματίας και της πολιτικής ζωής της πόλης και ενίοτε αναφέρονται ως θεοί «πολιούχοι» σε σύγχρονες μελέτες. Η Αθηνά και ο Απόλλωνας, όντας και οι δυο τους ισχυροί και καλά εξοπλισμένοι για να διαχειρίζονται και να ρυθμίζουν τις ανάγκες των πολιτών, είναι από τους πιο συνηθισμένους προστάτες θεούς των πόλεων.Detienne, pp. 58-60

Οι πανελλήνιες θεότητες αναγνωρίζονταν καθολικά, αλλά εξακολουθούσαν να είναι παράλληλα θεότητες μεμονωμένων τόπων.Cole, 1995, p. 297 Οι πολίτες έδιναν στους θεούς αυτούς τη μοναδική και ξεχωριστή τοπική τους ταυτότητα, τους προγόνους, τις περιοχές, τους ήρωες, τους θεούς και τους ιδρυτικούς μύθους τους.Mikalson, 2009, pp. 45, 55-56

 Παραδείγματα 

 Αθήνα 
Η ονομασία της Αθηνάς ως προστάτιδας θεότητας της Αθήνας καθιερώθηκε στα Μεγάλα Παναθήναια του 566 π.Χ., που μπορεί να συνέπεσαν με την κατασκευή του Βωμού της Αθηνάς Πολιάδος (Αθηνά της πόλεως), υποτίθεται από τους γιους του επίδοξου τυράννου Πεισιστράτου.Buckley 2010, pp. 103-110 Οι μεταρρυθμίσεις του Πεισιστράτου ευνόησαν τα κατώτερα αθηναϊκά στρώματα και συνέβαλαν στη μείωση των προνομίων, της εξουσίας και της επιρροής της αθηναϊκής και αττικής αριστοκρατίας. Ο Πεισίστρατος φαίνεται ότι εντυπωσίασε τον αθηναϊκό πληθυσμό με τα πολυτελή προσωπικά του αφιερώματα στην Αθηνά ως προστάτιδα θεά του, προστάτιδα θεά της Αθήνας και όλης της Αττικής, μιας θεάς απόλυτα ταυτισμένης με την πόλη και της έχει δώσει το όνομά της.Holladay, 1977, pp.40-56

Η λατρεία της Αθηνάς ήταν μία από τις πολλές στην Αθήνα, αλλά αντικατέστησε ή τροποποίησε και τοπικές λατρείες μικρότερων πόλεων, θέτοντας τις θρησκευτικές τους υποθέσεις υπό τον έλεγχο των Αθηναίων οι οποίοι απαιτούσαν φόρο τιμής.Mikalson, 2009, p. 166 Για παράδειγμα, μια αρχαία αρκαδική θεά, η Αλέα, μετατράπηκε σε Αθηνά Αλέα, και με αυτό το όνομα, έγινε προστάτιδα θεότητα της Μαντινείας και της Τεγέας, η οποία βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Λακεδαιμονίων για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, αλλά ήταν και η τοποθεσία του μεγαλύτερου ναού της Αθηνάς, μαζί με έναν ναό της Αρτέμιδας και έναν του Διόνυσου.Kearns, p. 236Pausanias, Description of Greece, 8.23.1

 Σπάρτη 
Η Σπάρτη, η Λακωνία και οι σύμμαχοί τους γείτονες μοιράζονταν τη λατρεία μιας πολύ στρατιωτικοποιημένης μορφής του Απόλλωνα για την υπεράσπιση των συνόρων τους με το Άργος.Pavlides, 2018, pp. 282-284 ff Ο μύθος της ίδρυσης της Σπάρτης θέλει ως ιδρυτή της και πρόγονο των πρώτων βασιλιάδων της τον ημίθεο Ηρακλή. Το Ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας ήταν ένας από τους σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους της Σπάρτης. Τρεις μεγάλες γιορτές της Σπάρτης, τα Υακίνθια, οι Γυμνοπαιδιαί και τα Κάρνεια, γιορτάζονταν προς τιμή του Απόλλωνα. Ο νομοθέτης της Σπάρτης Λυκούργος, καθιέρωσε τη στρατιωτική μεταρρύθμιση της σπαρτιατικής κοινωνίας σύμφωνα με τις οδηγίες του Μαντείου του Απόλλωνα στους Δελφούς.

 Άλλες πόλεις 

 Το μαντείο του Απόλλωνα στους Δελφούς ήταν το πιο σημαντικό μαντείο. Η θέση του θεωρούνταν ότι ο ομφαλός της γης, το κέντρο του σύμπαντος. Τόσο οι κάτοικοι των Δελφών όσο και άλλοι λάτρευαν τον Απόλλωνα ως Δελφικό Απόλλωνα. Το νησί της Δήλου, που διεκδικούσε την τιμή να είναι η γενέτειρα του θεού, τον λάτρευε ως Δήλιο Απόλλωνα.Cartledge, 2021, pp.24-26
 Οι πιο γνωστές γιορτές του πανελλήνιου κύκλου είναι οι Ολυμπιακοί Αγώνες, οι οποίοι ήταν αφιερωμένοι στον Δία ως προστάτιδα θεότητα της Ολυμπίας και κύρια θεότητα του ολύμπιου δωδεκαθέου.Detienne, pp. 58-60 Οι αγώνες μεταδόθηκαν παντού και εδραιώθηκαν σε σημείο που χρησιμοποιούνταν ως κοινό σημείο αναφοράς σε διάφορα ελληνικά ημερολόγια. Ο Δίας ήταν επίσης προστάτης της Ηλείας.
 Οι Συρακούσες, όπως η Αθήνα, λάτρευαν την Αθηνά. Αναφορά στην Αθηνά γίνεται και στο σύμβολο της πόλης-κράτους.Hansen 2006
 Η Κόρινθος επέλεξε τον Ποσειδώνα, θεό της θάλασσας, των σεισμών και των αλόγων, ως προστάτη θεό της.Kearns 2009
 Η Θήβα είχε διάφορες προστάτιδες θεότητες κατά καιρούς. Ο ιδρυτικός της μύθος θέλει τον Κάδμο ως ιδρυτή και την κόρη του Σεμέλη ως μητέρα του Διόνυσου, που επίσης είχε πατέρα τον Δία και που γεννήθηκε όταν ο Δίας έκοψε τον μηρό του, τον έραψε μέσα του και τελικά τον «γέννησε». Ο Διόνυσος έγινε ο προστάτης της πόλης. Η τραγωδία Αντιγόνη του Σοφοκλή περιλαμβάνει μια ωδή στον Διόνυσο ως προστάτη των Θηβών.Cartledge, 2021, pp. 22-25 Επειδή οι Θηβαίοι είχαν στενούς δεσμούς με τους Δελφούς, ο Απόλλων ήταν ένας ακόμη προστάτης τους, αλλά κατείχε τη δεύτερη θέση μετά τον Διόνυσο.Cartledge, 2021, pp. 26-30
 Οι Μεγαρείς λάτρευαν τον Απόλλωνα ως προστάτη θεό τους και ως εκ τούτου, ο θεός υμνείται από τον ποιητή Θέογνι τον Μεγαρέα ως προστάτης της πόλης.Zhou 2010, pp.76–77
 Η πόλη του Άργους ήταν αφιερωμένη στη λατρεία της Ήρας.Burkert 1985, p. 139
 Η νησιωτική πόλη-κράτος της Σάμου, στο Αιγαίο Πέλαγος, λάτρευε επίσης την Ήρα ως προστάτιδά της.Cole 1995, p.295
 Η Ρόδος ήταν μια νησιωτική πόλη στην οποία χτίστηκε ο Κολοσσός της Ρόδου, ένα γιγάντιο άγαλμα του προστάτη θεού της, του Ήλιου, το οποίο ήταν ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου.
 Τόσο η Ερέτρια όσο και η Επίδαυρος λάτρευαν τον Απόλλωνα ως προστάτη θεό τους: η Ερέτρια, ως Απόλλωνα Δαφνηφόρο και η Επίδαυρος ως Απόλλωνα Μαλεάτα (στην Επίδαυρο λατρευόταν και ο γιος του Απόλλωνα, ο Ασκληπιός).Cole, 1995, p.300
 Ο προστάτης θεός της πόλης της Μιλήτου, στη Μικρά Ασία, ήταν ο Απόλλωνας. Το ιερό και το μαντείο των Διδύμων, αφιερωμένο στον Απόλλωνα, βρισκόταν στην επικράτεια της Μιλήτου.Cartledge 2011, p.40
 Η προστάτιδα θεά της Εφέσου, επίσης στη Μικρά Ασία, ήταν η Άρτεμις, η οποία είχε ταυτιστεί με μια ανατολική μητέρα θεά όπως η Κυβέλη.Fine 1983, p.128 Ο ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο ήταν ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου.
 Η πόλη της Κνίδου, στη Μικρά Ασία, λάτρευε την Αφροδίτη ως προστάτιδά της.Cole 1995, p.295
 Ο Παυσανίας αναφέρει έναν αρχαίο, ακατέργαστο ογκόλιθο που αντιπροσώπευε τον θεό Έρωτα, προστάτη των Θεσπιών στη Βοιωτία, λέγοντας ότι δεν ξέρει ποιος «καθιέρωσε στους Θεσπιείς το έθιμο να λατρεύουν τον Έρωτα περισσότερο από κάθε άλλο θεό...».Pausanias, 9.27.1
 Οι Φερές είχαν ως προστάτιδά τους την Ενοδία, μια τοπική θεσσαλική θεά.

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 

 Balot, Ryan K., (Editor) A Companion to Greek and Roman Political Thought (Blackwell Companions to the Ancient World): 69, Wiley-Blackwell, 2009


 Cartledge, Paul, (2021), "Thebes: The Forgotten City of Ancient Greece", Hardback, Pan Macmillan



 Detienne, Marcel, and Janet Lloyd. “The Gods of Politics in Early Greek Cities.” Arion: A Journal of Humanities and the Classics, vol. 12, no. 2, Trustees of Boston University, 2004, pp. 49–66, http://www.jstor.org/stable/20163970.

 Herman-Hansen, Mogens and Tobias Fischer-Hansen. 1994. “Monumental Political Architecture in Archaic and Classical Greek Poleis. Evidence and Historical Significance.” In D. Whitehead, ed., Historia Einzel-Schriften 87: From Political Architecture to Stephanus Byzantinus: Sources for the Ancient Greek Polis. Stuttgart: Franz Steiner, 30-37 ISBN 9783515065726 googlebooks partial preview November 6 2021


 Mikalson, Jon D., (2009) Ancient Greek Religion: 11 (Blackwell Ancient Religions), Wiley-Blackwell, 
 Pavlides, Nicolette. The Sanctuaries of Apollo Maleatas and Apollo Tyritas in Laconia: Religion In Spartan–Perioikic Relations, Annual of the British School at Athens Vol. 113, Published online by Cambridge University Press: 12 February 2018.

 Versnel, H.S., Coping with the Gods; Wayward readings in Greek Theology, Brill, 2011


Κατηγορία:Ελληνική μυθολογία
Κατηγορία:Αρχαία ελληνική θρησκεία