Λείψανο

Λείψανο, στη θρησκεία,  είναι ένα αντικείμενο θρησκευτικής σημασίας ή το νεκρό σώμα, ιδίως ενός Αγίου που απέμεινε από το παρελθόν. Συνήθως αποτελείται από τα φυσικά λείψανα ή τα προσωπικά αντικείμενα ενός αγίου ή άλλου προσώπου που διατηρούνται για λόγους προσκυνήματος ως απτό μνημείο. Τα λείψανα είναι μια σημαντική πτυχή ορισμένων μορφών Βουδισμού, Χριστιανισμού, Ισλαμισμού, Σαμανισμού, και πολλών άλλων θρησκειών. Λείψανο προέρχεται από το λατινικό reliquiae, που σημαίνει "παραμένει", και μια μορφή του λατινικού ρήματος relinquere, "αφήνω πίσω ή εγκαταλείπω". Η Λειψανοθήκη είναι ένα ιερό αντικείμενο που φιλοξενεί ένα ή περισσότερα θρησκευτικά κειμήλια.

 Στην κλασική αρχαιότητα 

μικρογραφία|Αμφορέας που απεικονίζει μια λατρεία ηρώων στην αρχαία Ελλάδα προς τιμήν του Οιδίποδα (380-370 π. Χ.).

Στην αρχαία Ελλάδα, μια πόλη ή ιερό μπορεί να ισχυριστεί ότι κατέχει, χωρίς απαραίτητα να επιδεικνύει, τα λείψανα ενός σεβαστού ήρωα ως μέρος μιας λατρείας ηρώων. Άλλα αξιοσέβαστα αντικείμενα που σχετίζονται με τον ήρωα ήταν πιο πιθανό να εκτίθενται σε ιερά, όπως δόρατα, ασπίδες ή άλλα όπλα: άρματα , πλοία ή φιγούρες, έπιπλα όπως καρέκλες ή τρίποδα και ρούχα. Το ιερό των Λευκιππίδων στην αρχαία Σπάρτη ισχυριζόταν ότι εμφανίζει το αυγό της Λήδας.Gunnel Ekroth, "Heroes and Hero-Cult", in A Companion to Greek Religion (Blackwell, 2010), pp. 110–111.

Τα οστά δεν θεωρούνταν ότι κατέχουν μια συγκεκριμένη δύναμη που προέρχεται από τον ήρωα, με ορισμένες εξαιρέσεις, όπως ο θεϊκός ώμος του Πέλοπα που κρατήθηκε στις Ολυμπία. Τα θαύματα και η θεραπεία δεν τους αποδίδονταν τακτικά;Gunnel Ekroth, "Heroes and Hero-Cult", in A Companion to Greek Religion (Blackwell, 2010), pp. 110–111. αντίθετα, η παρουσία τους προοριζόταν να εξυπηρετήσει μια λειτουργία, θεϊκής κηδεμονίας, καθώς ο τάφος του Οιδίποδα θεωρείται ότι προστέτευε την αρχαία Αθήνα.Ruth Fainlight and Robert J. Littman, The Theban Plays: Oedipus the King, Oedipus at Colonus, Antigone (Johns Hopkins University Press, 2009), p. xii.

Τα οστά του Ορέστη και του Θησέα υποτίθεται ότι είχαν κλαπεί ή αφαιρεθεί από τον αρχικό τους τόπο ανάπαυσης και είχαν ξαναταφεί.Susan E. Alcock, "Tomb Cult and the Post-Classical Polis", American Journal of Archaeology 95 (1991), p. 447. Κατόπιν συμβουλής του Μαντείου των Δελφών, οι Σπαρτιάτες αναζήτησαν τα οστά του Ορέστη και τα έφεραν στο σπίτι, χωρίς τα οποία τους είχαν πει ότι δεν μπορούσαν να περιμένουν νίκη στον πόλεμό τους εναντίον των γειτονικών Τεγέων.Herodotus, Histories 1.46, as cited by Fainlight and Littman, The Theban Plays, p. xii. Ο Πλούταρχος λέει ότι οι Αθηναίοι είχαν επίσης εντολή από το μαντείο να εντοπίσουν και να κλέψουν τα λείψανα του Θησέα από το Δολοπείς.Plutarch, Theseus 36, Bill Thayer's edition of the Loeb Classical Library translation at LacusCurtius.

Το σώμα του θρυλικού Ευρυσθέας θεωρείτο επίσης ότι προστατεύσει την Αθήνα από την επίθεση του εχθρούEuripides, Heracleides 1032–1034; Aeschylus, Eumenides 763ff. και στη Θήβα, αυτό του προφήτη Αμφιάραου, του οποίου η λατρεία ήταν μαντική και θεραπευτική.Herodotus, Histories 8.134 and Aeschylus, Seven Against Thebes 587–588, as cited by Fainlight and Littman, The Theban Plays, p. xii. Ο Πλούταρχος αφηγείται μεταβιβάσεις παρόμοιες με αυτές του Θησέα για τα σώματα των ιστορικών Δημητρίου Α΄ του Πολιορκητή και Φωκίωνα του αγαθού.Plutarch, Demetrius 53 and Phocion 37–38, English translations at LacusCurtius. Τα οστά ή οι στάχτες του Ασκληπιού στην Επίδαυρο και του Περδίκκα Α΄ της Μακεδονίας, αντιμετωπίστηκαν με τη βαθύτερη λατρεία.

Όπως και με τα λείψανα του Θησέα, τα οστά περιγράφονται μερικές φορές σε λογοτεχνικές πηγές ως γιγαντιαία, μια ένδειξη της κατάστασης του ήρωα "μεγαλύτερη από τη ζωή". Με βάση το αναφερόμενο μέγεθος τους, εικάστηκε ότι τέτοια οστά ήταν προϊστορικών πλασμάτων, η εκπληκτική ανακάλυψη της οποίας μπορεί να προκάλεσε την αγιοποίηση του χώρου.Gunnel Ekroth, "Heroes and Hero-Cult", in A Companion to Greek Religion (Blackwell, 2010), pp. 110–111.

Η κεφαλή του ποιητή-προφήτη Ορφέα υποτίθεται ότι μεταφέρθηκε στο Λέσβου, όπου την κατοχύρωσαν και την επισκέφτηκαν ως μαντείο.Philostratus, Heroicus 5.3 and Life of Apollonius 4.14; Joseph Falaky Nagy, "Hierarchy, Heroes, and Heads: Indo-European Structures in Greek Myth", in Approaches to Greek Myth (Johns Hopkins University Press, 1990), pp. 210–212. Ancient Greek vase paintings also depict the head of Orpheus prophesying. Ο γεωγράφος του 2ου αιώνα Παυσανίας ανέφερε ότι τα οστά του Ορφέα φυλάσσονταν σε ένα πέτρινο αγγείο που εκτέθηκε σε μια κολόνα κοντά στο Δίον, τον τόπο του θανάτου του και ένα σημαντικό θρησκευτικό κέντρο. Και αυτά θεωρούνταν ότι είχαν μαντική δύναμη, η οποία θα μπορούσε να προσεγγιστεί μέσω του ονείρου σε ένα τελετουργικό επώασης. Η τυχαία έκθεση των οστών έφερε μια καταστροφή στην πόλη της Λιμπρέθα, από όπου οι κάτοικοι του Δίου είχαν μεταφέρει τα λείψανα στη δική τους φύλαξη.Pausanias 9.30.4–5, as cited and discussed by Nagy, op. cit. pp. 212.

Σύμφωνα με το Πασχάλιο χρονικό, τα οστά του Πέρση Ζωροάστρη λατρεύονταν,Dindorf, p. 67. αλλά η παράδοση του Ζωροαστρισμού και οι γραφές του δεν υποστηρίζουν κάτι τέτοιο.[απαιτείται αναφορά]

 Χριστιανισμός 

μικρογραφία|Λειψανοθήκη στο Εθνικό Σεμινάριο Πάπα Αγίου Ιωάννη XXIII στις ΗΠΑ, με λείψανα των Αποστόλων Ιακώβου, Ματθαίου, Φιλίππου, Σίμωνα, Θωμά, του Πρωτομάρτυρα Αίιου Στεφάνου και άλλων Αγίων.

 Ιστορία 
Μια από τις πρώτες πηγές που υποτίθεται ότι δείχνει την αποτελεσματικότητα των λειψάνων βρίσκεται στο Β' Βασιλέων 13:20–21:

Αναφέρεται επίσης η προσκύνηση λειψάνων του μάρτυρα και επισκόπου Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, που καταγράφεται στο Μαρτύριο του Πολύκαρπου, γραμμένο κάπου από το 150 έως το 160 μ.χ. Όσον αφορά τα λείψανα που είναι αντικείμενα, ένα συχνά αναφερόμενο απόσπασμα είναι στο Πράξεις των Αποστόλων 19: 11-12, το οποίο λέει ότι τα μαντήλια του Αποστόλου Παύλου ήταν εμποτισμένα από τον Θεό με θεραπευτική δύναμη. Στις αφηγήσεις του Ευαγγελίου ότι ο Ιησούς θεραπεύει την αιμορραγούσα γυναίκα, όπως και στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιον 6: 56, εκείνοι που άγγιξαν το ένδυμα του Ιησού θεραπεύτηκαν.
μικρογραφία|Ένα λείψανο από το ιερό του Αγίου Βονιφατίου του Ντόκκουμ στο ερημίτικη --Εκκλησία του Βαρφχουίζεν: το θραύσμα οστού στη μέση είναι από τον Άγιο Βονιφάτιο. Τα διπλωμένα χαρτιά στα αριστερά και δεξιά περιέχουν θραύσματα οστών του Αγίου Βενέδικτου της Νούρσιας και του Βερνάρδου του Κλαιρβώ.
Η πρακτική της προσκύνησης των λειψάνων φαίνεται να θεωρείται δεδομένη από συγγραφείς όπως οι άγιοι Αυγουστίνος Ιππώνος, Αμβρόσιος Μεδιολάνων, Γρηγόριος Νύσσης, Ιωάννης ο Χρυσόστομος, και Γρηγόριος Ναζιανζηνός ο Θεολόγος. Ο Ντομ Μπερνάρντο Σιγκνίτι, O.S.B., έγραψε: "τα λείψανα ορισμένων νεκρών περιβάλλονται με ιδιαίτερη φροντίδα και σεβασμό. Αυτό συμβαίνει επειδή τα θνητά λείψανα του αποθανόντος συνδέονται με κάποιο τρόπο με την αγιότητα των ψυχών τους που περιμένουν την επανένωση με τα σώματά τους στην ανάσταση." Ο Θωμάς Ακινάτης (θάνατος 1274) επεσήμανε ότι ήταν φυσικό οι άνθρωποι να εκτιμούν αυτό που σχετίζεται με τους νεκρούς, όπως και τα προσωπικά αντικείμενα ενός συγγενή. Σε συνέντευξή του στη Καθολική Υπηρεσία Ειδήσεων, ο ιερέας  Mario Conte, εκτελεστικός συντάκτης του περιοδικού Messenger of St. Anthony στην Πάντοβα της Ιταλίας, είπε, " τα λείψανα των Αγίων βοηθούν τους ανθρώπους να ξεπεράσουν το αφηρημένο και να κάνουν μια σύνδεση με το Άγιο ... Οι άγιοι δεν κάνουν θαύματα. Μόνο ο Θεός κάνει θαύματα, αλλά οι άγιοι είναι μεσολαβητές."

 Ανατολική Ορθοδοξία 
Η σημασία των λειψάνων στον βυζαντινό κόσμο φαίνεται από τον σεβασμό που αποδίδεται στα κομμάτια του Τιμίου Σταυρού. Πολλά σπουδαία έργα του βυζαντινού σμάλτου είναι σταυρόθηκες, ή λείψανα που περιέχουν θραύσματα του Τιμίου Σταυρού. Άλλα σημαντικά κειμήλια περιελάμβαναν την Αγία Ζώνη της Θεοτόκου και τμήματα από το σώμα ή τα ρούχα των αγίων. Τέτοια λείψανα (που ονομάζονται λείψανα επαφής, ή δευτερεύοντα λείψανα) ήταν, ωστόσο, σπάνια και δεν παρείχαν στους περισσότερους πιστούς άμεση πρόσβαση στην εγγύτητα με το άγιο. Η αύξηση της παραγωγής και της δημοτικότητας των αναπαραγώγιμων λειψάνων επαφής τον 5ο και τον 6ο αιώνα μαρτυρεί την ανάγκη που έγινε αισθητή για ευρύτερη πρόσβαση στο θείο.

Αυτά τα λείψανα επαφής συνήθως περιελάμβαναν την τοποθέτηση εύκολα διαθέσιμων αντικειμένων, όπως κομμάτια υφάσματος, πήλινα δισκία ή νερό που στη συνέχεια εμφιαλώθηκε για τους πιστούς, σε επαφή με ένα λείψανο. Εναλλακτικά, τέτοια αντικείμενα θα μπορούσαν να βυθιστούν σε νερό που είχε έρθει σε επαφή με το λείψανο (όπως το οστό ενός αγίου). Αυτά τα λείψανα, ένα σταθερά ενσωματωμένο μέρος της λατρείας εκείνη την περίοδο, αύξησαν τη διαθεσιμότητα πρόσβασης στο θείο, αλλά δεν ήταν απεριόριστα αναπαραγώγιμα (χρειαζόταν ένα πρωτότυπο λείψανο) και εξακολουθούσαν να απαιτούν συνήθως από τους πιστούς να κάνουν προσκύνημα ή να έχουν επαφή με κάποιον που είχε.

Η παλαιότερη καταγεγραμμένη αφαίρεση ή ανακομιδή λειψάνων αγίων ήταν αυτή του Αγίου Βαβύλα στην Αντιόχεια το 354, αλλά, εν μέρει ίσως επειδή η Κωνσταντινούπολη δεν είχε τους πολλούς τάφους των αγίων της Ρώμης, σύντομα έγιναν κοινά στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία, αν και εξακολουθούσαν να απαγορεύονται στη Δύση. Η ανατολική πρωτεύουσα, λοιπόν, μπόρεσε να αποκτήσει τα λείψανα των Αγίων Απιστόλων Τιμόθεου, Ανδρέα και Ευαγγελιστή Λουκά, όταν και άρχισε και η διαίρεση των σωμάτων, ο θεολόγος του 5ου αιώνα Θεοδώρητος ο Κύρου δηλώνοντας ότι «Η Χάρη παραμένει πλήρης με κάθε μέρος»."Sectis corum corporibus, integra et indivisa gratia perseverat" appearing in Sermon on the Martyrs (de Martyribus), ch. 8, in, The Cure of Pagan Maladies (Cure of the Pagan Diseases; Cure for Hellenic Maladies; Cure of Greek Maladies; Cure of Pagan Ills). [Graecorum affectionum curatio, Graecarum affectionum curatio, Graecarum affect. Curatio, Graec. Aff. cur.], (ante A.D. 449)  Στη Δύση, ένα διάταγμα του Θεοδοσίου Α΄ επέτρεπε μόνο τη μετακίνηση μιας ολόκληρης σαρκοφάγου με το περιεχόμενό της, αλλά οι ανατροπές των βαρβάρων επιδρομών χαλάρωσαν τους κανόνες, καθώς τα υπολείμματα έπρεπε να μεταφερθούν σε ασφαλέστερα μέρη.Eduard Syndicus; Early Christian Art; p. 73; Burns & Oates, London, 1962

Η προσκύνηση των λειψάνων εξακολουθεί να είναι σημαντική στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία. Ως φυσική απόφυση της έννοιας στην Ορθόδοξη θεολογία της θέωσης, τα φυσικά σώματα των αγίων θεωρούνται μεταμορφωμένα με τη θεία χάρη —πράγματι, όλοι οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί θεωρούνται αγιασμένοι ζώντας τη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, και ιδιαίτερα από λήψη των  Ιερών Μυστηρίων. Στο Ευχολόγιον, τα οστά των αναχωρητών πιστών αναφέρονται ως «λείψανα» και αντιμετωπίζονται με τιμή και σεβασμό. Για το λόγο αυτό, τα σώματα των Ορθοδόξων Χριστιανών παραδοσιακά δεν ταριχεύονται.

Η προσκύνηση των λειψάνων των αγίων έχει μεγάλη σημασία στην Ορθοδοξία και πολύ συχνά οι εκκλησίες εκθέτουν τα λείψανα των αγίων σε περίοπτη θέση. Σε πολλά μοναστήρια, ιδιαίτερα σε εκείνα του ημιαυτόνομου Αγίου Όρους, όλα τα κειμήλια που διαθέτουν οι μονές εκτίθενται και τιμούνται κάθε βράδυ στο Μέγα Απόδειπνον. Όπως και με τη λατρεία των εικόνων, η προσκύνηση των λειψάνων στην Ορθόδοξη Εκκλησία διακρίνεται ξεκάθαρα από την Θεοσέβεια, δηλ. εκείνη η λατρεία που οφείλεται μόνο στον Θεό. Έτσι, η Ορθόδοξη διδασκαλία προειδοποιεί τους πιστούς ενάντια στην ειδωλολατρία και ταυτόχρονα παραμένει πιστή στη διδασκαλία της Αγίας Γραφής (Β' Βασιλέων 13:20–21), όπως κατανοείται από την Ιερά Παράδοση.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Κατηγορία:Θρησκεία
Κατηγορία:Χριστιανισμός
Κατηγορία:Βουδισμός
Κατηγορία:Σαμανισμός
Κατηγορία:Ισλαμισμός
Κατηγορία:Ορθοδοξία
Κατηγορία:Χριστιανική λατρεία
Κατηγορία:Τελετές
Κατηγορία:Προσκυνήματα