Κομμουνισμός στην Πολωνία

Ο κομμουνισμός στην Πολωνία μπορεί να ανιχνεύσει τις ρίζες του στα τέλη του 19ου αιώνα: το μαρξιστικό κόμμα Πρώτο Προλεταριάτο ιδρύθηκε το 1882. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ (1871–1919) της Σοσιαλδημοκρατίας του Βασιλείου της Πολωνίας και της Λιθουανίας (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, SDKPiL) και ο φιλόσοφος Στανίσουαφ Μπζοζόφσκι (1878–1911) ήταν σημαντικοί Πολωνοί μαρξιστές.

Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου στη Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία, ορισμένοι σοσιαλιστές σχημάτισαν το Κομμουνιστικό Κόμμα Πολωνίας (ΚΚΠ, Komunistyczna Partia Polski). Οι περισσότεροι από τους ηγέτες και τους ακτιβιστές του ΚΚΠ χάθηκαν στη Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εκκαθάρισης του Ιωσήφ Στάλιν στη δεκαετία του 1930 και το κόμμα καταργήθηκε από την Κομμουνιστική Διεθνή (Κομιντέρν) το 1938.

 Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος 
Το 1939 ξεκίνησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Πολωνία κατακτήθηκε από τη Ναζιστική Γερμανία και τη Σοβιετική Ένωση. Η κυβέρνηση της Πολωνικής Δημοκρατίας πήγε στην εξορία. Το 1942, Πολωνοί κομμουνιστές με την υποστήριξη της Σοβιετικής Ένωσης στην κατεχόμενη από τη Γερμανία Πολωνία ίδρυσαν ένα νέο πολωνικό κομμουνιστικό κόμμα, το Πολωνικό Εργατικό Κόμμα (ΠΕΚ, Polska Partia Robotnicza). Ο Βουαντίσουαφ Γκομούουκα έγινε σύντομα ο αρχηγός του. Στη Σοβιετική Ένωση, ο Στάλιν και η Βάντα Βασιλέφσκα δημιούργησαν την Ένωση Πολωνών Πατριωτών ως κομμουνιστική οργάνωση υπό σοβιετικό έλεγχο. Καθώς η Γερμανία νικούσε, η πολωνική κομμουνιστική μειονότητα συνεργάστηκε με τη Σοβιετική Ένωση, σε αντίθεση με την πολωνική εξόριστη κυβέρνηση, για να ιδρύσει ένα πολωνικό σοσιαλιστικό κράτος υποταγμένο στη Σοβιετική Ένωση. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας. Το Πολωνικό Εργατικό Κόμμα συγχωνεύθηκε με το Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (ΠΣΚ, Polska Partia Socjalistyczna), για να σχηματίσει το Ενιαίο Εργατικό Κόμμα Πολωνίας (ΕΕΚΠ, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza), το οποίο κυβέρνησε την Πολωνία μέχρι το 1989. Στην Πολωνία μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι κομμουνιστές απολάμβαναν αρχικά σημαντική λαϊκή υποστήριξη λόγω της μεταρρύθμισης της γης, ενός προγράμματος μαζικής ανοικοδόμησης και των προοδευτικών κοινωνικών πολιτικών. Η λαϊκή υποστήριξη διαβρώθηκε λόγω των καταστολών, των οικονομικών δυσκολιών και της έλλειψης ελευθεριών, αλλά το ΕΕΚΠ διατηρήθηκε στην εξουσία για τέσσερις δεκαετίες υπό σοβιετική επιρροή.

 Μεταπολεμικά χρόνια (1945-1950) 
Κοντά στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1944, το ΠΕΚ υπό τη διοίκηση της ΕΣΣΔ ξεκίνησε το πρόγραμμα πολωνοποίησης με έγκριση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο λόγω αλλαγών στα σύνορά του, παραχωρώντας εδάφη στα ανατολικά της με αντάλλαγμα πρώην γερμανικά εδάφη στα δυτικά. Ξεκινώντας με την απέλαση των μειονοτήτων σε γειτονικές χώρες όπως η Λευκορωσία, μέχρι το τέλος του πολέμου το 1945 και την ανάληψη του Βουαντίσουαφ Γκομούουκα ως Γενικό Γραμματέα του ΠΕΚ, είχε αρχίσει να εδραιώνει την αδύναμη ισχύ του αποπνέοντας ένα εθνο-εθνικιστικό ήθος για να ενώσει μια ομογενοποιούμενη Πολωνία ενάντια σε απειλές για τη χώρα, δηλαδή μειονότητες όπως οι Γερμανοί.

Όλα αυτά έγιναν με την υποστήριξη της Καθολικής Εκκλησίας. Ο τότε Προκαθήμενος της Πολωνίας, Άουγκουστ Χλοντ, εργάστηκε ενεργά για να απωθήσει τους Γερμανούς από τις θέσεις εντός της εκκλησίας και της νεοαποκτηθείσας γης σε συνδυασμό με το Κόμμα, αλλά διεκδίκησε την αυτονομία του όταν έκανε Λειτουργία το 1945 προσελκύοντας έως και 4 εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτή η ανεξαρτησία επέτρεψε επίσης στην Εκκλησία να ιδρύσει τους δικούς της θεσμούς, όπως σχολεία, αλλά της έδωσε επίσης τη δυνατότητα να υπονομεύσει το κράτος υποστηρίζοντας οργανώσεις κατά του ΠΕΚ. Μετά τις πολωνικές βουλευτικές εκλογές του 1947, το ΠΕΚ αισθάνθηκε αρκετά ασφαλές για να αρχίσει να στοχεύει τον μοναδικό του σημαντικό αντίπαλο για έλεγχο εντός της χώρας, φυλακίζοντας 81 ιερείς το 1948 και κάνοντας κατάσχεση εκκλησιαστικών περιουσιών δύο χρόνια αργότερα.

 Μετασταλινική εποχή 
Η Πολωνία ήταν μια από τις πρώτες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας που εγκατέλειψε τον ολοκληρωτισμό του καθεστώτος του Στάλιν, εν μέρει λόγω των ισχυρότερων εθνικιστικών ιδεών που υπάρχουν σε αυτό. Ο Νικίτα Χρουστσόφ τόνισε τον συνεχιζόμενο ρόλο του κομμουνισμού - αλλά σε μια νέα, αναζωογονημένη μορφή - ενώ η κυβέρνηση του Γκομούουκα καθιέρωσε τη θέση της ως κυβέρνησης που εξυπηρετεί τα συμφέροντα της Πολωνίας.

Με τον Χρουστσόφ να υπηρετεί πλέον ως ηγέτης της ΕΣΣΔ, έχοντας εκφωνήσει τη μυστική ομιλία του το 1956, οι αντισταλινικές ιδέες άρχισαν να εξαπλώνονται καθώς η δυσαρέσκεια έβραζε στην πρώτη από τις πολλές διαδηλώσεις στο Πόζναν στο εργοστάσιο Στάλιν (ZiSPO). Οι εργαζόμενοί του και πολλοί κάτοικοι της πόλης έκαναν πορεία προς το κέντρο της πόλης στις 28 Ιουνίου, εκφράζοντας τα πολλά παράπονά τους, όπως περικοπές μισθών, απαιτώντας να συναντηθούν με αρχηγούς κομμάτων - αρχηγούς που δεν εμφανίστηκαν ποτέ. Καθώς το πλήθος ήταν εξοργισμένο, εισέβαλαν στη φυλακή και άρπαξαν τα όπλα που υπήρχαν εκεί, καθώς και απελευθέρωσαν πολλούς κρατούμενους πριν κατέβουν στον ραδιοφωνικό σταθμό. Το Πολιτικό Γραφείο ενέκρινε την ενέργεια του Στρατάρχη Κονσταντίν Ροκοσόφσκυ να στείλει 10.000 στρατιώτες για να καταπνίξουν την εξέγερση, με αποτέλεσμα 73 θανάτους, καθώς αποκαταστάθηκε η τάξη στην πόλη. Η αναταραχή εξακολουθούσε να παραμένει σε έναν πληθυσμό που απελπιζόταν για μεταρρυθμίσεις, οδηγώντας το ΠΕΚ να αναδείξει τον Γκομούουκα ως νέο ηγέτη για να κατευνάσει τον πληθυσμό.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ορισμένοι Πολωνοί ακαδημαϊκοί και φιλόσοφοι, συμπεριλαμβανομένων των Λέσεκ Κοουακόφσκι, Ταντέους Κοταρμπίνσκι, Καζίμιες Αϊντουκιέβιτς και Στανίσουαφ Οσόφσκι, προσπάθησαν να αναπτύξουν μια μορφή «πολωνικού μαρξισμού», ως μέρος του αναθεωρητισμικού μαρξιστικού κινήματος. Αυτές οι προσπάθειες για τη δημιουργία μιας γέφυρας μεταξύ της ιστορίας της Πολωνίας και της μαρξιστικής ιδεολογίας ήταν ελαφρώς επιτυχείς, ειδικά σε σύγκριση με παρόμοιες προσπάθειες αλλού στο Ανατολικό Μπλοκ. Αλλά καταπνίγηκαν από την απροθυμία του καθεστώτος να διακινδυνεύσει να προχωρήσει πολύ μακριά στη μεταρρυθμιστική κατεύθυνση.

 Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ και κίνημα Αλληλεγγύη (1979-1989) 
Στις 2 Ιουνίου 1979, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ ξεκίνησε το προσκύνημα στην πατρίδα του, την Πολωνία, επιδιώκοντας να αναζωογονήσει την πίστη στη χώρα μετά από δεκαετίες ενθαρρυσμού αθεϊσμού από τη σοβιετική κυβέρνηση. Ξεκινώντας από τη Βαρσοβία, ο Ιωάννης Παύλος Β΄ έκανε συχνές συνδέσεις με την πολωνική ταυτότητα και την καθολική πίστη που ήταν αλληλένδετες ουσιαστικά για όλη την ιστορία της χώρας, υπενθυμίζοντας στους Πολωνούς ότι ήταν, στον πυρήνα τους, ένας πολύ πνευματικός λαός. Οι διαμαρτυρίες της Αλληλεγγύης στο Ναυπηγείο Λένιν στο Γκντανσκ αντανακλούσαν αυτό με θρησκευτικές εικόνες που κυριαρχούσαν σε όλη τη χώρα, όπως φωτογραφίες του Πάπα. Το προσκύνημα του Ιωάννη Παύλου Β΄ οδήγησε σε μια αναζωογόνηση της θρησκευτικής και εθνικιστικής ζέσης εντός της χώρας, δύο πτυχές που αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της Αλληλεγγύης.

Στις 7 Αυγούστου 1980, η χειρίστρια γερανών Άννα Βαλεντινόβιτς απολύθηκε επειδή υποστήριξε συνδικάτα τα οποία, εκτός από τα εγκεκριμένα από το κόμμα, ήταν παράνομα. Ο Λεχ Βαλέσα κάλεσε σε απεργία μεταξύ των συναδέλφων της Βαλεντινόβιτς ως απάντηση μια εβδομάδα αργότερα, και παρουσίασε το μανιφέστο τους «Εικοσιμία Απαιτήσεις» στις 17 Αυγούστου 1980. Ενώ επικεντρωνόταν κυρίως στα δικαιώματα των συνδικάτων και των μελών τους, περιλάμβανε επίσης αιτήματα για την αναγνώριση του δικαιώματος στην ελευθερία του λόγου και άλλες μεταρρυθμίσεις για την απελευθέρωση, δημιουργώντας τις ρίζες για αυτό που θα γινόταν το κίνημα Αλληλεγγύης. Αν και υπέγραψε τη Συμφωνία του Γκντανσκ με το ΠΕΚ, νομιμοποιώντας το καθεστώς του ως ανεξάρτητου συνδικάτου και έφτασε τα 10 εκατομμύρια μέλη μέχρι το 1981, η κυβέρνηση επέβαλε στρατιωτικό νόμο το ίδιο έτος στις 12 Δεκεμβρίου, σε μια προσπάθεια να συντρίψει το ταχέως αναπτυσσόμενο αντικομμουνιστικό κίνημα. Το επόμενο έτος συνελήφθησαν πολλές χιλιάδες άμαχοι, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Βαλέσα, καθώς οι καταστολές έμοιαζαν να ωθούν την Αλληλεγγύη περαιτέρω υπόγεια, αλλά όταν ο Ιωάννης Παύλος Β΄ έκανε άλλη μια επίσκεψη στην Πολωνία το 1983, η παρουσία του οποίου πυροδότησε άλλο ένα κύμα ζέσης για την σαφώς καθολική ένωση, ο στρατιωτικός νόμος άρθηκε τον Ιούλιο, καθώς ο Βαλέσα κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης τον Οκτώβριο.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ έγινε ο νέος Γενικός Γραμματέας της ΕΣΣΔ το 1985 και εισήγαγε τις μεταρρυθμίσεις του για τη γκλάσνοστ και την περεστρόικα, ενθαρρύνοντας τη μεταρρύθμιση εντός του Συμφώνου της Βαρσοβίας, ιδιαίτερα της Πολωνίας. Μια νέα γενιά νέων που δεν είχαν γίνει μάρτυρες της βίαιης καταστολής της Αλληλεγγύης ενηλικιωνόταν επίσης, αλλά εξακολουθούσε να έχει πολύ αντικομμουνιστικό αίσθημα, όπως αποδεικνύεται από το Κίνημα Ελευθερίας και Ειρήνης (WiP): ένα ειρηνιστικό κίνημα που γεννήθηκε από φοιτητές διοργανωτές το 1980, το οποίο αντιτάχθηκε στον αγώνα των πυρηνικών εξοπλισμών και υπερασπίστηκε τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ανεξαρτησία και την εθνική αυτοδιάθεση. Τέτοιοι φοιτητές ήταν που βοήθησαν στην αναβίωση της Αλληλεγγύης και μέχρι το 1988 το ΠΕΚ ήταν πρόθυμο να συμβιβαστεί με την ηγεσία του με τον Βαλέσα μπαίνοντας σε συζητήσεις αντί να χρησιμοποιήσει τις ένοπλες δυνάμεις για να σταματήσει τις απεργίες. Αυτό θα κατέληγε τελικά στην Πολωνική Συμφωνία Στρογγυλής Τραπέζης το Φεβρουάριο του 1989, όπου μετά από δύο μήνες επετεύχθη συμβιβασμός, νομιμοποιώντας εκ νέου την Αλληλεγγύη, δημιουργώντας μια νέα ελεύθερη Γερουσία και ανοίγοντας το 35% των εδρών στο Σέιμ σε εξωτερικά κόμματα. Την ημέρα των εκλογών στις 4 Ιουνίου, η Αλληλεγγύη κέρδισε σχεδόν κάθε διαθέσιμη θέση στη Γερουσία. Συνειδητοποιώντας πόση δύναμη είχε αυτή η νέα αντιπολίτευση, σχηματίστηκε ένας άλλος συμβιβασμός όπου το ΠΕΚ θα παρείχε πρόεδρο, τον Στρατηγό Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι και η Αλληλεγγύη θα παρείχε τον πρωθυπουργό, Ταντέους Μαζοβιέτσκι, ως συμφωνία στην οποία θα συμφωνούσε το Κρεμλίνο. Ωστόσο, τον επόμενο χρόνο, όταν διεξήχθησαν οι προεδρικές εκλογές, ο Γιαρουζέλσκι ηττήθηκε κατά πολύ από τον Βαλέσα, εγκαθιδρύοντας την πρώτη μη κομμουνιστική κυβέρνηση της Πολωνίας έπειτα από περίπου 45 χρόνια. Αυτό το ορόσημο γεγονός θα οδηγούσε στην επακόλουθη απομάκρυνση των καθεστώτων στις άλλες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας, που τελικά θα κορυφωνόταν με τη διάλυση της ΕΣΣΔ και την παραίτηση του Γκορμπατσόφ το 1991.

 Τρίτη Πολωνική Δημοκρατία 
Στη δημοκρατική Πολωνία μετά το 1989, οι δηλωμένοι κομμουνιστές είχαν ελάχιστο αντίκτυπο στην πολιτική και οικονομική ζωή της χώρας και εξοστρακίστηκαν. Ωστόσο, πρώην κομμουνιστές, συμπεριλαμβανομένων μελών του Πολιτικού Γραφείου του ΕΕΚΠ, παρέμειναν ενεργοί στην πολιτική σκηνή μετά τη μετάβαση στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Μερικοί εξελέγησαν δημοκρατικά σε κορυφαίες εθνικές ηγετικές θέσεις (π.χ. Αλεξάντερ Κφασνιέφσκι, ο οποίος ήταν δύο θητείες πρόεδρος της Πολωνικής Δημοκρατίας). Το κεντροαριστερό κόμμα τους, η Δημοκρατική Αριστερή Συμμαχία (Sojusz Lewicy Demokratycznej, SLD), ήταν ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά κόμματα στην Πολωνία και εκπροσωπούνταν στο Σέιμ (πολωνικό εθνικό κοινοβούλιο) μέχρι το 2015.

 Δείτε επίσης 
 Αλληλεγγύη (συνδικάτο της Πολωνίας)
 Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας
 Αναρχισμός στην Πολωνία

 Παραπομπές 

 Περαιτέρω ανάγνωση 
 Chmielewska, K., Mrozik, A., & Wołowiec, G. (Επιμ.). (2021). Επαναξιολόγηση του Κομμουνισμού: Έννοιες, Πολιτισμός και Κοινωνία στην Πολωνία 1944–1989 . Central European University Press.
 Keith John Lepak, Prelude to Solidarity, Columbia University Press, 1988, , σελ.19+


Κατηγορία:Ιστορία της Πολωνίας (1795-1918)
Κατηγορία:Πολιτική της Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας
Κατηγορία:Ιστορία της Πολωνίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατηγορία:Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας