Ψοκώδη

Τα ψοκώδη (λατινική-επιστημονική ονομασία Psocodea) είναι μια ταξινομική ομάδα των εντόμων, που αποτελείται από τις λεγόμενες «βιβλιόψειρες», τις φλοιόφθειρες και τις γνωστές παρασιτικές ψείρες. Παλαιότερα τα ψοκώδη θεωρούνταν υπέρταξη, αλλά ήμερα θεωρούνται γενικώς από τους εντομολόγους ως μία τάξη της ομοταξίας έντομα. Παρά την πολύ διαφορετική εμφάνιση των παρασιτικών ψειρών (Phthiraptera), πιστεύεται ότι έχουν εξελιχθεί από το εσωτερικό της παλαιότερης τάξεως ψοκόπτερα, στην οποία περιλαμβάνονταν και οι βιβλιόψειρες με τις φλοιόφθειρες, αλλά ανακαλύφθηκε ότι είναι παραφυλετική. Από πολλούς θεωρούνται ως τα πιο πρωτόγονα παρανεόπτερα (ή ημιπτεροειδή) έντομα.

Τα ψοκώδη περιλαμβάνουν περίπου 11 χιλιάδες είδη εντόμων, που υποδιαιρούνται σε 4 υποτάξεις και περαιτέρω σε περισσότερες από 70 οικογένειες. Τα μεγέθη τους ποικίλλουν από 1 έως 10 χιλιοστόμετρα σε μήκος.

Γενικώς οι λεγόμενες «βιβλιόψειρες» έλαβαν την κοινή αυτή ονομασία επειδή βρίσκονται συνήθως ανάμεσα σε παλαιά βιβλία, καθώς τρέφονται με το υλικό που χρησιμοποιείται για τη βιβλιοδέτηση (ευτυχώς όχι με το χαρτί). Εξάλλου, οι φλοιόφθειρες βρίσκονται πάνω σε δέντρα, ωστόσο τρέφονται όχι με τον φλοιό ή το ξύλο τους, αλλά με τις λειχήνες ή με φύκη που αναπτύσσονται επάνω στον φλοιό των δέντρων.

 Ανατομία και βιολογία 
Τα ψοκώδη διαθέτουν μασητικές σιαγόνες, ενώ ο κεντρικός λοβός τους είναι τροποποιημένος σε μία λεπτή ράβδο. Η ράβδος αυτή χρησιμεύει στη συγκράτηση του εντόμου καθώς ξύνει την τροφή του με τις σιαγόνες του. Το μέτωπο είναι διογκωμένο, οι οφθαλμοί μεγάλοι και σύνθετοι, αλλά υπάρχουν και τρεις επιπλέον απλοί μικροί οφθαλμοί. Το σώμα στα ψοκώδη είναι μαλακό, με κοιλία χαρακωτή σε εννέα τομείς. Μερικά είδη μπορούν να «υφάνουν» ένα είδος μεταξιού από αδένες που βρίσκονται μέσα στο στόμα τους. Μπορούν έτσι να καλύψουν κάποιες φορές μεγάλα μέρη του κορμού και των κλαδιών ενός δέντρου με πυκνά φύλλα αυτού του υλικού.

Μερικά ψοκώδη διαθέτουν μικρούς ωοαποθέτες, περίπου μιάμισυ φορά το μήκος των οπίσθιων πτερύγων. Και οι 4 πτέρυγες, εάν υπάρχουν, φέρουν ένα σχετικώς απλό σχέδιο νευρώσεων και κρατούνται σαν μια τέντα επάνω από το σώμα. Τα πόδια είναι μάλλον λεπτά, αλλά προσαρμοσμένα στα άλματα αντί για τη συγκράτηση ή τη βάδιση, όπως είναι γνωστό από τις ψείρες.

Υπάρχει συχνά σημαντική ποικιλομορφία στην εμφάνιση διαφορετικών ατόμων του ίδιου είδους ψοκωδών. Μπορεί μερικά να μην έχουν πτέρυγες ή ωοαποθέτες, ή να έχουν διαφορετικό σχήμα θώρακα. Η σημασία τέτοιων διαφορών δεν είναι γνωστή, αλλά το αίτιό τους φαίνεται να μην είναι το ίδιο με εκείνο παρόμοιων διαφορών σε άλλες ομάδες εντόμων, π.χ. στις αφίδες. Πολλά ψοκώδη παρουσιάζουν παρθενογένεση και η παρουσία αρσενικών μπορεί να διαφέρει ακόμα και σε διαφορετικούς πληθυσμούς του ίδιου είδους.

Τα ψοκώδη αφήνουν τα αβγά τους σε μικροσκοπικές ρωγμές ή πάνω σε φύλλα, αλλά λίγα είδη είναι ζωοτόκα. Τα μικρά γεννιούνται ως πανομοιότυπες άπτερες μικρογραφίες των ενήλικων εντόμων. Αυτές οι νύμφες συνήθως αλλάζουν το περίβλημά τους 6 φορές μέχρι να φθάσουν στο πλήρες ενήλικο μέγεθος. Η συνολική διάρκεια ζωής ενός ψοκώδους σπανίως υπερβαίνει τους λίγους μήνες.

Οι «βιβλιόψειρες» έχουν μήκος από περίπου 1 έως 2 χιλιοστά του μέτρου. Ορισμένα είδη δεν έχουν πτέρυγες και συγχέονται εύκολα με νύμφες κοριών. Τα αβγά τους χρειάζονται από δύο έως 4 εβδομάδες μέχρι να εκκολαφθούν και μπορούν να φθάσουν στην ενηλικίωση περίπου δύο μήνες μετά τη γέννηση. Οι ενήλικες βιβλιόψειρες μπορούν να ζήσουν 6 ακόμα μήνες. Πέρα από τη ζημιά που προκαλούν σε βιβλία, κάποιες φορές εποικίζουν χώρους αποθηκεύσεως τροφίμων, όπου τρέφονται με ξηρά και αμυλώδη τρόφιμα. Αλλά τα περισσότερα ψοκώδη είναι έντομα που ζουν σε ξυλώδη φυτά και έχουν ελάχιστη ή και καμία επαφή με τον άνθρωπο. Τρέφονται με νεκρή ύλη και δεν δαγκώνουν τους ανθρώπους.«Stored Product Pests: Booklice (Psocids) FAC» , US Army Public Health Command fact sheet

Ωστόσο τα ψοκώδη μπορούν να επηρεάσουν τα οικοσυστήματα στα οποία ζουν. Πολλά μπορούν να επηρεάζουν την αποσύνθεση, ιδίως σε ενδιαιτήματα με μικρούς αριθμούς σαρκοφάγων μικρών αρθρόποδων, που μπορεί να έτρωγαν ψοκώδη. Η νύμφη του είδους Psilopsocus mimulus είναι το πρώτο γνωστό ψοκώδες που μπορεί και διατρυπά ξύλο. Αυτές οι νύμφες διανοίγουν τα δικά τους λαγούμια στο ξύλο, αντί να κατοικούν σε προϋπάρχοντα λαγούμια που δημιούργησαν άλλα ζωύφια.

Παραπομπές

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Τα Psocodea στο «Tree of Life»
 Τα ψοκώδη στα Wikispecies

Ψοκωδη