Αρχαία ελληνική ιατρική

Η αρχαία ελληνική ιατρική ήταν μια συλλογή θεωριών και πρακτικών που συνεχώς επεκτείνονταν μέσα από νέες ιδεολογίες και δοκιμασίες. Πολλά συστατικά θεωρούνταν στην αρχαία ελληνική ιατρική, συνυφάζοντας το πνευματικό με το φυσικό. Συγκεκριμένα, οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι η υγεία επηρεαζόταν από το χιούμορ, τη γεωγραφική θέση, την κοινωνική τάξη, τη διατροφή, το τραύμα, τις πεποιθήσεις και τη νοοτροπία. Νωρίς οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι οι ασθένειες ήταν «θεϊκές τιμωρίες» και ότι η θεραπεία ήταν «δώρο από τους Θεούς». Καθώς συνεχίζονταν οι δοκιμές όπου οι θεωρίες ελέγχονταν έναντι των συμπτωμάτων και των αποτελεσμάτων, οι καθαρές πνευματικές πεποιθήσεις σχετικά με τις «τιμωρίες» και τα «δώρα» αντικαταστάθηκαν με ένα θεμέλιο που βασίζεται στη φυσική, δηλαδή στην αιτία και το αποτέλεσμα.

Ο Χυμισμός (ή οι τέσσερις χυμοί) αναφέρεται στο αίμα, το φλέγμα, την κίτρινη χολή και τη μαύρη χολή. Κάθε ένα από τα τέσσερα χιούμορ συνδέθηκε με ένα όργανο, την ιδιοσυγκρασία, την εποχή και ένα στοιχείο. Θεωρήθηκε επίσης ότι το σεξ έπαιξε ρόλο στην ιατρική επειδή ορισμένες ασθένειες και θεραπείες ήταν διαφορετικές για τις γυναίκες από ότι για τους άνδρες. Επιπλέον, η γεωγραφική θέση και η κοινωνική τάξη επηρέασαν τις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων και μπορεί να τους υποβάλουν σε διαφορετικά περιβαλλοντικά ζητήματα όπως τα κουνούπια, οι αρουραίοι και η διαθεσιμότητα καθαρού πόσιμου νερού. Η δίαιτα θεωρήθηκε επίσης ένα πρόβλημα και μπορεί να επηρεαστεί από την έλλειψη πρόσβασης σε επαρκή τροφή. Τραύμα, όπως αυτό που υπέστησαν οι μονομάχοι, από δαγκώματα σκύλων ή άλλους τραυματισμούς, έπαιξαν ρόλο στις θεωρίες που σχετίζονται με την κατανόηση της ανατομίας και των λοιμώξεων. Επιπλέον, υπήρξε σημαντική εστίαση στις πεποιθήσεις και τη νοοτροπία του ασθενούς στις θεωρίες διάγνωσης και θεραπείας. Αναγνωρίστηκε ότι ο νους έπαιζε ρόλο στη θεραπεία ή ότι μπορεί επίσης να είναι η μοναδική βάση για την ασθένεια.Bendick, Jeanne. "Galen – And the Gateway to Medicine." Ignatius Press, San Francisco, CA, 2002. .

Η αρχαία ελληνική ιατρική άρχισε να περιστρέφεται γύρω από τη Μιασματική Θεωρία. Η χυμική θεωρία αναφέρει ότι η καλή υγεία προέρχεται από την τέλεια ισορροπία των τεσσάρων χυμών: αίμα, φλέγμα, κίτρινη χολή και μαύρη χολή. Κατά συνέπεια, η κακή υγεία προέκυψε από ακατάλληλη ισορροπία των τεσσάρων χιούμορ. Ο Ιπποκράτης, γνωστός ως «Πατέρας της Σύγχρονης Ιατρικής», * 


 The father of modern medicine: the first research of the physical factor of tetanus , European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases
  ίδρυσε ιατρική σχολή στην Κω και είναι η σημαντικότερη προσωπικότητα της αρχαίας ελληνικής ιατρικής.Atlas of Anatomy, ed. Giunti Editorial Group, Taj Books LTD 2002, p. 9 Ο Ιπποκράτης και οι μαθητές του κατέγραψαν πολυάριθμες ασθένειες στο Ιπποκράτειο Σώμα και ανέπτυξαν τον όρκο του Ιπποκράτη για τους γιατρούς, ο οποίος χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα. Αυτός και οι μαθητές του δημιούργησαν επίσης ιατρική ορολογία που είναι μέρος του λεξιλογίου μας σήμερα. Οι ιατρικές λέξεις περιελάμβαναν οξεία, χρόνια, επιδημία, έξαρση, υποτροπή και άλλες. Οι συνεισφορές του Ιπποκράτη, του Σωκράτη και άλλων στην αρχαία ελληνική ιατρική είχαν διαρκή επιρροή στην ισλαμική ιατρική και τη μεσαιωνική ευρωπαϊκή ιατρική μέχρι που πολλά από τα ευρήματά τους τελικά έγιναν παρωχημένα τον 14ο αιώνα.

Η παλαιότερη γνωστή ελληνική ιατρική σχολή άνοιξε στην Κνίδο το 700 π.Χ. από τον Αλκμαίωνα, συγγραφέας της πρώτης ανατομικής συλλογής, εργάστηκε σε αυτό το σχολείο και ήταν εδώ που καθιερώθηκε η πρακτική της παρατήρησης ασθενών. Παρά τον γνωστό σεβασμό τους για την αρχαία αιγυπτιακή ιατρική, οι προσπάθειες να διακρίνουν κάποια ιδιαίτερη επιρροή στην ελληνική πρακτική αυτή την πρώιμη εποχή δεν ήταν δραματικά επιτυχείς λόγω της έλλειψης πηγών και της πρόκλησης κατανόησης της αρχαίας ιατρικής ορολογίας. Είναι σαφές όμως ότι οι Έλληνες εισήγαγαν αιγυπτιακές ουσίες στη φαρμακοποιία τους και η επιρροή έγινε εντονότερη μετά την ίδρυση σχολής ελληνικής ιατρικής στην Αλεξάνδρεια.Heinrich von Staden, Herophilus: The Art of Medicine in Early Alexandria (Cambridge: Cambridge University Press, 1989), pp. 1-26.

 Ασκληπιεία 
μικρογραφία|upright=0.4|Ράβδος του Ασκληπιού
μικρογραφία|Άποψη του Ασκληπιείου της Κω, το καλύτερα διατηρημένο παράδειγμα Ασκληπιείου
Ο Ασκληπιός υποστηρίχθηκε ως ο πρώτος γιατρός και ο μύθος τον τοποθετούσε ως γιο του Απόλλωνα. Οι ναοί αφιερωμένοι στον θεό-θεραπευτή Ασκληπιό, γνωστοί ως Ασκληπιεία (ελληνικά: Ἀσκληπιεῖα· τραγουδούν. Ἀσκληπιεῖον Ασκληπιείο), λειτουργούσαν ως κέντρα ιατρικής συμβουλής, πρόγνωσης και θεραπείας. Σε αυτά τα ιερά, οι ασθενείς έμπαιναν σε μια ονειρική κατάσταση επαγόμενου ύπνου, γνωστή ως «ενκοίμηση» (ελληνικά: ἐγκοίμησις) που δεν μοιάζει με την αναισθησία, στην οποία είτε λάμβαναν καθοδήγηση από τη θεότητα σε όνειρο είτε θεραπεύονταν με χειρουργική επέμβαση. Το Ασκληπιείο παρείχε προσεκτικά ελεγχόμενους χώρους που ευνοούσαν τη θεραπεία και εκπλήρωνε αρκετές από τις απαιτήσεις των ιδρυμάτων που δημιουργήθηκαν για θεραπεία. Ο ναός του Ασκληπιού στην Πέργαμο είχε μια πηγή που κυλούσε σε ένα υπόγειο δωμάτιο του Ναού. Οι άνθρωποι έρχονταν να πιουν τα νερά και να κάνουν μπάνιο σε αυτά γιατί πίστευαν ότι είχαν φαρμακευτικές ιδιότητες. Λασπόλουτρα και ζεστά τσάγια όπως το χαμομήλι χρησιμοποιήθηκαν για να τους ηρεμήσουν ή τσάι μέντας για να καταπραΰνουν τους πονοκεφάλους τους, το οποίο εξακολουθεί να είναι μια σπιτική θεραπεία που χρησιμοποιείται από πολλούς σήμερα. Οι ασθενείς ενθαρρύνθηκαν επίσης να κοιμηθούν στις εγκαταστάσεις. Τα όνειρά τους ερμηνεύτηκαν από τους γιατρούς και στη συνέχεια εξετάστηκαν τα συμπτώματά τους. Περιστασιακά έρχονταν σκυλιά για να γλείψουν ανοιχτές πληγές για βοήθεια στην επούλωση τους. Στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου, τρεις μεγάλες μαρμάρινες σανίδες του 350 π.Χ. διατηρούν τα ονόματα, τα περιστατικά, τα παράπονα και τις θεραπείες περίπου 70 ασθενών που ήρθαν στο ναό με πρόβλημα και τον έριξαν εκεί. Μερικές από τις χειρουργικές θεραπείες που αναφέρονται, όπως η διάνοιξη κοιλιακού αποστήματος ή η αφαίρεση τραυματικού ξένου υλικού, είναι αρκετά ρεαλιστικές ώστε να έχουν πραγματοποιηθεί, αλλά με τον ασθενή σε κατάσταση εγκοίμεσης που προκαλείται με τη βοήθεια υπνητικών ουσιών όπως το όπιο.

Η ράβδος του Ασκληπιού είναι ένα παγκόσμιο σύμβολο για την ιατρική μέχρι σήμερα. Ωστόσο, συχνά συγχέεται με το Κηρύκειο, το οποίο ήταν ένα ραβδί που χειριζόταν ο θεός Ερμής. Η Ράβδος του Ασκληπιού ενσαρκώνει ένα φίδι χωρίς φτερά, ενώ το Κηρύκειο αντιπροσωπεύεται από δύο φίδια και ένα ζευγάρι φτερών που απεικονίζουν την ταχύτητα του Ερμή.

 Αρχαίοι Έλληνες γιατροί 

Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί δεν θεωρούσαν την ασθένεια υπερφυσικής προέλευσης, δηλαδή προερχόμενη από τη δυσαρέσκεια των θεών ή την δαιμονική κατοχή: «Οι Έλληνες ανέπτυξαν ένα σύστημα ιατρικής βασισμένο σε μια εμπειρικο-ορθολογική προσέγγιση, έτσι ώστε να βασίζονται όλο και περισσότερο σε φυσιοκρατική παρατήρηση, ενισχυμένη από την πρακτική εμπειρία δοκιμής και λάθους, εγκαταλείποντας τις μαγικές και θρησκευτικές δικαιολογίες της ανθρώπινης σωματικής δυσλειτουργίας».
Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, το σφάλμα της πάθησης εξακολουθούσε να τοποθετείται στον ασθενή και ο ρόλος του γιατρού ήταν να συμφιλιωθεί με τους θεούς ή να εξορκίσει τον δαίμονα με προσευχές, ξόρκια και θυσίες.

 Οι γυναίκες στην Αρχαία Ελληνική Ιατρική 
μικρογραφία|Αγνοδίκη
Αρχικά, στην αρχαία Ελλάδα, οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να γίνουν γιατροί, ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες μαρτυρίες για γυναίκες γιατρούς που ασκούσαν ιατρική. Μία τέτοια ήταν αυτή της γυναίκας γιατρού, Αγνοδίκης. Η εγκυρότητα της ιστορίας της Αγνοδίκης έχει συζητηθεί από μελετητές, αλλά σύμφωνα με το μύθο, η Αγνοδίκη ήταν μια γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα που μεταμφιέστηκε σε άντρα για να σπουδάσει ιατρική και να γίνει γιατρός. Το έκανε με το να κόψει τα μαλλιά της και να φορέσει ανδρικά ρούχα.

Ενώ υπό το πρόσχημα της άσκησης ιατρικής ως άνδρας, η Αγνοδίκη κατάφερε να εξασφαλίσει την μαθητεία της υπό τον τότε γιατρό και γυναικολόγο Ηρόφιλο και να μάθει τις απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες για να ασκήσει η ίδια την ιατρική. Για να παρέχει άνεση στους ασθενείς της, πιστεύεται ότι η Αγνοδίκη θα εκτεθεί σε γυναίκες ασθενείς για να αποδείξει ότι ήταν γυναίκα. Τελικά, ανακαλύφθηκε και δικάστηκε επειδή ήσκησε την ιατρική ως γυναίκα. Για άλλη μια φορά εκτέθηκε στο δικαστήριο για να αποδείξει την αλήθεια για την ύπαρξή της ως γυναίκα που ασκεί την ιατρική. Το αποτέλεσμα ήταν ότι διαπιστώθηκε ότι παραβίαζε το νόμο, ειδικά κατά των γυναικών που μπορούσαν να μάθουν ιατρική. Ωστόσο, οι γυναίκες ασθενείς της ήρθαν στην υπεράσπισή της και κατέθεσαν ότι τις είχε βοηθήσει όταν κανένας άνδρας γιατρός δεν μπορούσε. Η Αγνοδίκη αθωώθηκε και αμέσως μετά άλλαξε ο νόμος στην Αθήνα. Μετά τη δίκη της, όλες οι ελεύθερες γυναίκες είχαν στη συνέχεια νόμιμα τη δυνατότητα να ασκούν το επάγγελμα της ιατρικής. Μετά την απόφαση και την αλλαγή του νόμου, η Αγνοδίκη συνέχισε να γίνεται μία πολύ σεβαστή γιατρός στην Αθήνα από όλους.

Ενώ η Αγνοδίκη είναι η πιο γνωστή γυναίκα γιατρός στην αρχαία Ελλάδα, πιθανότατα υπήρχαν και άλλες που ασκούσαν ιατρική. Ωστόσο, υπάρχουν ελάχιστες διαθέσιμες πληροφορίες για αυτές. Γενικά, οι γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα δεν επιτρεπόταν να λάβουν εκπαίδευση, επομένως ήταν απίθανο πολλές γυναίκες να μπορούσαν να γίνουν γιατροί. Πιστεύεται ότι υπήρχαν κάποιες εξαιρέσεις, για παράδειγμα, οι κόρες εύπορων οικογενειών που μπορούσαν να λάβουν εκπαίδευση.

Εκτός από την Αγνοδίκη, υπήρχαν γυναίκες θεραπευτές στην αρχαία Ελλάδα που δεν είχαν εκπαιδευτεί ως επίσημοι γιατροί, αλλά είχαν σημαντικές ιατρικές γνώσεις. Αυτές οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν φυτικές θεραπείες και άλλες φυσικές θεραπείες για να βοηθήσουν τους ασθενείς τους. Συχνά καλούνταν να βοηθήσουν με τον τοκετό και άλλα θέματα υγείας των γυναικών, παρόμοια με τις σημερινές μαίες και νοσοκόμες. Ενώ δεν αναγνωρίστηκαν επίσημα ως γιατροί κατά την εποχή τους, έπαιξαν ζωτικό ρόλο στο σύστημα υγείας της αρχαίας Ελλάδας.

Συνολικά, ο ρόλος της γυναίκας στην ιατρική στην αρχαία Ελλάδα ήταν περιορισμένος. Ωστόσο, υπήρχαν κάποιες εξαιρέσεις, όπως η Αγνοδίκη, που μπόρεσαν να ξεπεράσουν τα εμπόδια και να γίνουν αξιοσέβαστοι γιατροί. Ενώ υπάρχουν ελάχιστες διαθέσιμες πληροφορίες για άλλες γυναίκες γιατρούς στην αρχαία Ελλάδα, είναι πιθανό να υπήρξαν και άλλες που άσκησαν την ιατρική. Επιπλέον, οι γυναίκες θεραπευτές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο σύστημα υγείας της αρχαίας Ελλάδας, ακόμη κι αν δεν ήταν επίσημα αναγνωρισμένες ως γιατροί.

 Ιπποκρατική Συλλογή και Χυμοί 

μικρογραφία|Χειρουργικά εργαλεία, 5ος αιώνας π.Χ. Ανακατασκευές βασισμένες σε περιγραφές από την Ιπποκρατική Συλλογή. Μουσείο Τεχνολογίας Θεσσαλονίκης.
Η Ιπποκρατική Συλλογή αντιτίθεται στις αρχαίες πεποιθήσεις, προσφέροντας βιολογικά βασισμένες προσεγγίσεις στις ασθένειες αντί για "μαγική παρέμβαση". Η Ιπποκρατική Συλλογή είναι μια συλλογή από περίπου εβδομήντα πρώιμα ιατρικά έργα από την αρχαία Ελλάδα που σχετίζονται με τον Ιπποκράτη και τους μαθητές του. Αν και κάποτε πιστευόταν ότι γράφτηκε από τον ίδιο τον Ιπποκράτη, πολλοί μελετητές σήμερα πιστεύουν ότι αυτά τα κείμενα γράφτηκαν από μια σειρά συγγραφέων για αρκετές δεκαετίες.Vivian Nutton'Ancient Medicine'(Routledge 2004) Η Συλλογή περιέχει την Πραγματεία, την Ιερή Ασθένεια, η οποία υποστηρίζει ότι εάν όλες οι ασθένειες προέρχονταν από υπερφυσικές πηγές, τα βιολογικά φάρμακα δεν θα λειτουργούσαν. Η καθιέρωση της χυμικής θεωρίας της ιατρικής επικεντρώθηκε στην ισορροπία μεταξύ αίματος, κίτρινης και μαύρης χολής και φλέγματος στο ανθρώπινο σώμα. Το ότι ήταν πολύ ζεστό, κρύο, ξηρό ή υγρό διατάραξε την ισορροπία μεταξύ των χυμών, με αποτέλεσμα την ασθένεια. Θεοί και δαίμονες δεν πιστευόταν ότι τιμωρούσαν τον ασθενή, αλλά αποδίδονταν στον κακό αέρα (Θεωρία μιάσματος). Οι γιατροί που ασκούσαν χυμική ιατρική εστίασαν στην αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ των χυμών. Η στροφή από την υπερφυσική ασθένεια στη βιολογική ασθένεια δεν κατήργησε εντελώς την ελληνική θρησκεία, αλλά πρόσφερε μια νέα μέθοδο για το πώς οι γιατροί αλληλεπιδρούσαν με τους ασθενείς.

Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί που ακολούθησαν τον χυμισμό τόνισαν τη σημασία του περιβάλλοντος. Οι γιατροί πίστευαν ότι οι ασθενείς υφίσταντο διάφορες ασθένειες ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο διέμεναν. Η τοπική παροχή νερού και η κατεύθυνση του ανέμου επηρέαζαν την υγεία των τοπικών πληθυσμών. Οι ασθενείς έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη θεραπεία τους. Δηλώνεται στην πραγματεία «Αφορισμοί», «[δεν] αρκεί ο γιατρός να κάνει ό,τι είναι απαραίτητο, αλλά ο ασθενής και ο συνοδός πρέπει επίσης να κάνουν το καθήκον τους». Η συμμόρφωση των ασθενών βασιζόταν στο σεβασμό τους για τον γιατρό. Σύμφωνα με την πραγματεία «Προγνωστική», ένας γιατρός μπορεί να αυξήσει τη φήμη του και τον σεβασμό μέσω της «πρόγνωσης», γνωρίζοντας την έκβαση της νόσου. Οι γιατροί είχαν ενεργό ρόλο στη ζωή των ασθενών, λαμβάνοντας υπόψη τον τόπο διαμονής τους. Η διάκριση μεταξύ θανατηφόρων ασθενειών και της αναρρώσιμης νόσου ήταν σημαντική για την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό των ασθενών, επηρεάζοντας θετικά τη συμμόρφωση των ασθενών.

μικρογραφία|Ο Ασκληπιός (κέντρο) καταφτάνει στην Κω και τον υποδέχονται ο Ιπποκράτης (αριστερά) και ένας πολίτης (δεξιά), ψηφιδωτό από το Ασκληπιείο της Κω, 2ος–3ος αιώνας μ.Χ.
Με την αύξηση της συμμόρφωσης των ασθενών στην ελληνική ιατρική, η συναίνεση έγινε ένας σημαντικός παράγοντας μεταξύ ιατρού και ασθενούς. Παρουσιάζοντας όλες τις πληροφορίες που αφορούν την υγεία του ασθενούς, ο ασθενής αποφασίζει να αποδεχτεί τη θεραπεία. Η ευθύνη γιατρού και ασθενούς αναφέρεται στην πραγματεία «Επιδημίες», όπου αναφέρει, «υπάρχουν τρεις παράγοντες στην άσκηση της ιατρικής: η ασθένεια, ο ασθενής και ο ιατρός. Ο γιατρός είναι υπηρέτης της επιστήμης και ο ασθενής πρέπει να κάνει ό,τι μπορεί για να καταπολεμήσει την ασθένεια με τη βοήθεια του γιατρού».

 Η επίδραση του Αριστοτέλη στην ελληνική αντίληψη 

Ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Αριστοτέλης ήταν ο σημαντικότερος μελετητής του ζώντος κόσμου από την αρχαιότητα. Τα βιολογικά γραπτά του Αριστοτέλη δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον για τον εμπειρισμό, τη βιολογική αιτιότητα και την ποικιλομορφία της ζωής.Mason, A History of the Sciences pp 41 Ο Αριστοτέλης δεν πειραματίστηκε, ωστόσο, θεωρώντας ότι τα αντικείμενα εμφανίζουν την πραγματική τους φύση στο δικό τους περιβάλλον και όχι σε ελεγχόμενα τεχνητά. Ενώ στη σύγχρονη φυσική και χημεία αυτή η υπόθεση δεν είναι χρήσιμη, στη ζωολογία και την ηθολογία παραμένει η κυρίαρχη πρακτική και το έργο του Αριστοτέλη «διατηρεί πραγματικό ενδιαφέρον».Annas, Classical Greek Philosophy pp 247 Έκανε αμέτρητες παρατηρήσεις της φύσης, ιδιαίτερα τις συνήθειες και τις ιδιότητες των φυτών και των ζώων στον κόσμο γύρω του, στις οποίες έδωσε μεγάλη προσοχή στην κατηγοριοποίηση. Συνολικά, ο Αριστοτέλης ταξινόμησε 540 είδη ζώων και ανατέμνει τουλάχιστον 50.

Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι τα φυσικά αίτια καθοδηγούσαν όλες τις φυσικές διαδικασίες.Mayr, The Growth of Biological Thought, pp 84-90, 135; Mason, A History of the Sciences, p 41-44 Μια τέτοια τελεολογική άποψη έδωσε στον Αριστοτέλη λόγο να δικαιολογήσει τα παρατηρούμενα δεδομένα του ως έκφραση τυπικού σχεδιασμού. Για παράδειγμα, υποδηλώνοντας ότι η Φύση, δίνοντας σε κανένα ζώο κέρατα και χαυλιόδοντες, απέτρεπε τη ματαιοδοξία, και γενικά έδινε στα πλάσματα ικανότητες μόνο στον βαθμό που είναι απαραίτητος. Με παρόμοιο τρόπο, ο Αριστοτέλης πίστευε ότι τα πλάσματα ήταν διατεταγμένα σε μια διαβαθμισμένη κλίμακα τελειότητας που ανερχόταν από τα φυτά μέχρι τον άνθρωπο — τη scala naturae ή την Μεγάλη αλυσίδα της ύπαρξης.Mayr, The Growth of Biological Thought, pp 201-202; see also: Lovejoy, The Great Chain of Being

Υποστήριζε ότι το επίπεδο της τελειότητας ενός πλάσματος αντικατοπτρίζεται στη μορφή του, αλλά δεν προκαθορίζεται από αυτή τη μορφή. Μια άλλη πτυχή της βιολογίας του χώριζε τις ψυχές σε τρεις ομάδες: μια φυτική ψυχή, υπεύθυνη για την αναπαραγωγή και την ανάπτυξη, μια ευαίσθητη ψυχή, υπεύθυνη για την κινητικότητα και την αίσθηση και, μια λογική ψυχή, ικανή για σκέψη και προβληματισμό. Απέδωσε μόνο τα πρώτα στα φυτά, τα δύο πρώτα σε ζώα και τα τρία στον άνθρωπο.Aristotle, De Anima II 3 Ο Αριστοτέλης, σε αντίθεση με τους προηγούμενους φιλοσόφους, και όπως οι Αιγύπτιοι, τοποθέτησε τη λογική ψυχή στην καρδιά και όχι στον εγκέφαλο.Mason, A History of the Sciences pp 45 Αξιοσημείωτη είναι η διάκριση αίσθησης και σκέψης του Αριστοτέλη, η οποία γενικά έρχεται σε αντίθεση με προηγούμενους φιλοσόφους, με εξαίρεση τον Αλκμαίωνα.Guthrie, A History of Greek Philosophy Vol. 1 pp. 348

Ο διάδοχος του Αριστοτέλη στο Λύκειο, Θεόφραστος, έγραψε μια σειρά βιβλίων για τη βοτανική - την Περὶ φυτῶν ἱστορία - τα οποία σώζονται ως η σημαντικότερη συμβολή της αρχαιότητας στη βοτανική, ακόμη και από τον Μεσαίωνα. Πολλά από τα ονόματα του Θεόφραστου σώζονται στη σύγχρονη εποχή, όπως το carpos για τον καρπό και το pericarpium για το δοχείο των σπόρων. Αντί να επικεντρωθεί σε συνήθη αίτια, όπως έκανε ο Αριστοτέλης, ο Θεόφραστος πρότεινε ένα μηχανιστικό σχήμα, αντλώντας αναλογίες μεταξύ φυσικών και τεχνητών διεργασιών και βασιζόμενος στην αντίληψη του Αριστοτέλη για την αποτελεσματική αιτία. Ο Θεόφραστος αναγνώρισε επίσης το ρόλο του φύλου στην αναπαραγωγή ορισμένων ανώτερων φυτών, αν και αυτή η τελευταία ανακάλυψη χάθηκε σε μεταγενέστερες εποχές.Mayr, The Growth of Biological Thought, pp 90-91; Mason, A History of the Sciences, p 46 Οι βιολογικές/τελεολογικές ιδέες του Αριστοτέλη και του Θεόφραστου, καθώς και η έμφαση που δίνουν σε μια σειρά από αξιώματα και όχι στην εμπειρική παρατήρηση, δεν μπορούν εύκολα να διαχωριστούν από την επακόλουθη επίδρασή τους στη δυτική ιατρική.

 Ο Ηρόφιλος, ο Ερασίστρατος και η Αρχαία Ελληνική ανατομία 
μικρογραφία|Προμετωπίδα, διευρυμένης και εικονογραφημένης έκδοσης του 1644 του Θεόφραστου Περὶ φυτῶν ἱστορία, η οποία γράφτηκε αρχικά γύρω στο 200 π.Χ.

Η ονοματολογία, οι μέθοδοι και οι εφαρμογές για τη μελέτη της ανατομίας χρονολογούνται από τους Έλληνες. Μετά τον Θεόφραστο (π. 286 π.Χ.), η έκταση του πρωτότυπου έργου μειώθηκε. Αν και το ενδιαφέρον για τις ιδέες του Αριστοτέλη επέζησε, γενικά θεωρήθηκαν αδιαμφισβήτητα.Annas, Classical Greek Philosophy pp 252 Μόνο στην εποχή της Αλεξάνδρειας υπό τους Πτολεμαίους μπορεί να ξαναβρεθεί πρόοδος στη βιολογία. Ο πρώτος δάσκαλος ιατρικής στην Αλεξάνδρεια ήταν ο Ηρόφιλος της Χαλκηδόνας (ο πατέρας της ανατομίας),Elizabeth H. Oakes, Encyclopedia of World Scientists, p 321 που διέφερε από τον Αριστοτέλη, τοποθετώντας τη νοημοσύνη στον εγκέφαλο και συνέδεε το νευρικό σύστημα με την κίνηση και την αίσθηση. Ο Ηρόφιλος διέκρινε επίσης τις φλέβες και τις αρτηρίες, σημειώνοντας ότι οι τελευταίες είχαν σφυγμό ενώ οι πρώτες όχι. Το έκανε χρησιμοποιώντας ένα πείραμα που περιελάμβανε το κόψιμο ορισμένων φλεβών και αρτηριών στο λαιμό ενός χοίρου μέχρι να σταματήσει το τσιρίγμα.Mason, A History of the Sciences pp 56 Στο ίδιο πνεύμα, ανέπτυξε μια διαγνωστική τεχνική που βασιζόταν στη διάκριση διαφορετικών τύπων παλμών.Barnes, Hellenistic Philosophy and Science pp 383 Αυτός και ο σύγχρονος του, ο Ερασίστρατος από τη Χίο, ερεύνησαν τον ρόλο των φλεβών και των νεύρων, χαρτογραφώντας την πορεία τους σε όλο το σώμα.

Ο Ερασίστρατος συνέδεσε την αυξημένη πολυπλοκότητα της επιφάνειας του ανθρώπινου εγκεφάλου σε σύγκριση με άλλα ζώα με την ανώτερη νοημοσύνη του. Μερικές φορές χρησιμοποιούσε πειράματα για να προωθήσει την έρευνά του, κάποτε ζύγιζε επανειλημμένα ένα πουλί σε κλουβί και σημειώνοντας την απώλεια βάρους του μεταξύ των χρόνων ταΐσματος. Μετά τις έρευνες του δασκάλου του στην πνευματική, ισχυρίστηκε ότι το ανθρώπινο σύστημα των αιμοφόρων αγγείων ελέγχεται από κενά, που τραβούν αίμα σε όλο το σώμα. Στη φυσιολογία του Ερασίστρατου, ο αέρας εισέρχεται στο σώμα, στη συνέχεια έλκεται από τους πνεύμονες στην καρδιά, όπου μετατρέπεται σε ζωτικό πνεύμα και στη συνέχεια αντλείται από τις αρτηρίες σε όλο το σώμα. Μέρος αυτού του ζωτικού πνεύματος φτάνει στον εγκέφαλο, όπου μετατρέπεται σε ζωικό πνεύμα, το οποίο στη συνέχεια διανέμεται από τα νεύρα.Mason, A History of the Sciences, p 57 Ο Ηρόφιλος και ο Ερασίστρατος έκαναν τις έρευνές τους σε εγκληματίες που τους είχαν δώσει οι Πτολεμαίοι βασιλιάδες τους. Ανατέμψαν αυτούς τους εγκληματίες ζωντανούς και «ενώ ανέπνεαν ακόμη παρατήρησαν μέρη που η φύση είχε παλαιότερα κρύψει και εξέτασαν τη θέση, το χρώμα, το σχήμα, το μέγεθος, τη διάταξη, τη σκληρότητα, την απαλότητα, την λείανση και τη σύνδεσή τους».Barnes, Hellenistic Philosophy and Science, pp 383-384

Αν και λίγοι αρχαίοι ατομιστές όπως ο Λουκρήτιος αμφισβήτησαν την τελεολογική άποψη των αριστοτελικών ιδεών για τη ζωή, η τελεολογία (και μετά την άνοδο του Χριστιανισμού, η φυσική θεολογία) θα παρέμενε κεντρική στη βιολογική σκέψη ουσιαστικά μέχρι τον 18ο και 19ο αιώνα. Σύμφωνα με τα λόγια του Ερνστ Μάυρ, «Δεν υπάρχει καμία πραγματική συνέπεια στη βιολογία μετά τον Λουκρήτιο και τον Γαληνό μέχρι την Αναγέννηση».Mayr, The Growth of Biological Thought, pp 90-94; quotation from p 91 Οι ιδέες του Αριστοτέλη για τη φυσική ιστορία και την ιατρική επιβίωσαν, αλλά γενικά ελήφθησαν χωρίς αμφιβολία.Annas, Classical Greek Philosophy, p 252

 Γαληνός 

Ο Αίλιος Γαληνός ήταν εξέχων Έλληνας γιατρός, χειρουργός και φιλόσοφος στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία."Life, death, and entertainment in the Roman Empire". David Stone Potter, D. J. Mattingly (1999). University of Michigan Press. p. 63. "Galen on bloodletting: a study of the origins, development, and validity of his opinions, with a translation of the three works". Peter Brain, Galen (1986). Cambridge University Press. p.1.  Αναμφισβήτητα ο πιο επιτυχημένος από όλους τους ιατρικούς ερευνητές της αρχαιότητας, ο Γαληνός επηρέασε την ανάπτυξη διαφόρων επιστημονικών κλάδων, συμπεριλαμβανομένης της ανατομίας, φυσιολογίας, παθολογίας,Arthur John Brock (translator), Introduction. Galen. On the Natural Faculties. Edinburgh 1916 φαρμακολογίαςGalen on pharmacology και νευρολογίας, καθώς και της φιλοσοφίαςGalen on the brain και της λογικής .

Γιος του Αίλιου Νίκωνα, ενός πλούσιου αρχιτέκτονα με επιστημονικά ενδιαφέροντα, ο Γαληνός έλαβε μια ολοκληρωμένη εκπαίδευση που τον προετοίμασε για μια επιτυχημένη σταδιοδρομία ως ιατρός και φιλόσοφος. Γεννημένος στην Πέργαμο (σημερινό Μπέργκαμα, Τουρκία), ο Γαληνός ταξίδεψε εκτενώς, εκθέτοντας τον εαυτό του σε μια μεγάλη ποικιλία ιατρικών θεωριών και ανακαλύψεων πριν εγκατασταθεί στη Ρώμη, όπου υπηρέτησε εξέχοντα μέλη της ρωμαϊκής κοινωνίας και τελικά του δόθηκε η θέση του προσωπικού γιατρού αρκετών αυτοκρατόρων.

Η κατανόηση του Γαληνού για την ανατομία και την ιατρική επηρεάστηκε κυρίως από την τότε τρέχουσα θεωρία του χυμισμού, όπως προωθήθηκε από αρχαίους Έλληνες γιατρούς όπως ο Ιπποκράτης. Οι θεωρίες του κυριάρχησαν και επηρέασαν τη δυτική ιατρική επιστήμη για περισσότερα από 1.300 χρόνια. Οι ανατομικές του αναφορές, βασισμένες κυρίως στην ανατομή πιθήκων, ιδιαίτερα του μακάκου Barbary, και γουρουνιών, παρέμειναν αδιαμφισβήτητες μέχρι το 1543, όταν δημοσιεύθηκαν έντυπες περιγραφές και απεικονίσεις ανθρώπινων ανατομών στο θεμελιώδες έργο De humani corporis fabrica του Andreas VesaliusO'Malley, C., Andreas Vesalius of Brussels, 1514–1564, Berkeley: University of California Press όπου η φυσιολογική θεωρία του Γαληνού είχε προσαρμοστεί σε αυτές τις νέες παρατηρήσεις.Siraisi, Nancy G., (1991) Girolamo Cardano and the Art of Medical Narrative, Journal of the History of Ideas. pp. 587–88. Η θεωρία του Γαληνού για τη φυσιολογία του κυκλοφορικού συστήματος άντεξε μέχρι το 1628, όταν ο Ουίλιαμ Χάρβεϊ δημοσίευσε την πραγματεία του με τίτλο De motu cordis, στην οποία διαπίστωσε ότι το αίμα κυκλοφορεί, με την καρδιά να λειτουργεί ως αντλία.Furley, D, and J. Wilkie, 1984, Galen On Respiration and the Arteries, Princeton University Press, and Bylebyl, J (ed), 1979, William Harvey and His Age, Baltimore: Johns Hopkins University Press Οι φοιτητές ιατρικής συνέχισαν να μελετούν τα γραπτά του Γαληνού μέχρι και τον 19ο αιώνα. Ο Γαληνός διεξήγαγε πολλά πειράματα απολίνωσης νεύρων που υποστήριξαν τη θεωρία, η οποία είναι ακόμη αποδεκτή σήμερα, ότι ο εγκέφαλος ελέγχει όλες τις κινήσεις των μυών μέσω του κρανιακού και του περιφερικού νευρικού συστήματος.

Ο Γαληνός έβλεπε τον εαυτό του και ως γιατρό και ως φιλόσοφο, όπως έγραψε στην πραγματεία του με τίτλο Ότι ο καλύτερος γιατρός είναι επίσης φιλόσοφος. Ο Γαληνός ενδιαφέρθηκε πολύ για τη συζήτηση μεταξύ των ορθολογιστικών και εμπειριστικών ιατρικών αιρέσεων,Frede, M. and R. Walzer, 1985, Three Treatises on the Nature of Science, Indianapolis: Hacket. και η χρήση της άμεσης παρατήρησης, ανατομής και ζωοτομής αντιπροσωπεύει ένα περίπλοκο ενδιάμεσο έδαφος μεταξύ των άκρων αυτών των δύο απόψεων.

 Διοσκουρίδης 

Ο Έλληνας γιατρός, φαρμακολόγος, βοτανολόγος και χειρουργός του ρωμαϊκού στρατού του πρώτου αιώνα μ.Χ., Πεδάνιος Διοσκουρίδης, έγραψε μια εγκυκλοπαίδεια φαρμακευτικών ουσιών κοινώς γνωστή ως De Materia Medica. Αυτή η εργασία δεν εμβαθύνει στην ιατρική θεωρία ή στην εξήγηση της παθογένεσης, αλλά περιέγραψε τις χρήσεις και τις δράσεις περίπου 600 φυτών και ασχολείται με περίπου 1.000 απλά φάρμακα, με βάση την εμπειρική παρατήρηση. Σε αντίθεση με άλλα έργα της κλασικής αρχαιότητας, το χειρόγραφο του Διοσκουρίδη δεν έμεινε ποτέ εκτός έκδοσης. Αποτέλεσε τη βάση για τη δυτική φαρμακοποιία κατά τον 19ο αιώνα, μια αληθινή απόδειξη της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων που περιγράφονται. Επιπλέον, η επιρροή της εργασίας στην ευρωπαϊκή βοτανοθεραπεία επισκίασε εκείνη του Σώματος του Ιπποκράτη.

 Ηρόδικος 

Ο Ηρόδικος ήταν Έλληνας γιατρός του 5ου αιώνα π.Χ., ο οποίος θεωρείται ο πατέρας της αθλητικής ιατρικής. Η πρώτη χρήση της θεραπευτικής άσκησης για τη θεραπεία ασθενειών και τη διατήρηση της υγείας του πιστώνεται και πιστεύεται ότι ήταν ένας από τους δασκάλους του Ιπποκράτη. Συνέστησε επίσης καλή διατροφή και μασάζ χρησιμοποιώντας ευεργετικά βότανα και έλαια και οι θεωρίες του θεωρούνται το θεμέλιο της αθλητικής ιατρικής. Ήταν συγκεκριμένος στον τρόπο που έπρεπε να γίνει μασάζ. Συνέστησε το τρίψιμο να είναι αρχικά αργό και απαλό, στη συνέχεια πιο γρήγορο, με την εφαρμογή μεγαλύτερης πίεσης, η οποία επρόκειτο να ακολουθηθεί από πιο ήπια τριβή.Early American Manual Therapy (Version 5.0) - Chapter 1 History and Development of Mechanical Vibration Therapy , Accessed: October 6, 2008.

 Ιστορική παρακαταθήκη 

Μέσω της μακροχρόνιας επαφής με τον ελληνικό πολιτισμό και την τελική κατάκτηση της Ελλάδας, οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν μια ευνοϊκή άποψη για την Ιπποκρατική ιατρική.Heinrich von Staden, "Liminal Perils: Early Roman Receptions of Greek Medicine", in Tradition, Transmission, Transformation, ed. F. Jamil Ragep and Sally P. Ragep with Steven Livesey (Leiden: Brill, 1996), pp. 369-418.

Αυτή η αποδοχή οδήγησε στην εξάπλωση των ελληνικών ιατρικών θεωριών σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και συνεπώς σε μεγάλο μέρος της Δύσης. Ο πιο σημαντικός Ρωμαίος λόγιος που συνέχισε και επέκτεινε την ιπποκρατική παράδοση ήταν ο Γαληνός (π. περ. 207). Η μελέτη των ιπποκρατικών και γαληνικών κειμένων, ωστόσο, εξαφανίστηκε στη Λατινική Δύση κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα, μετά την κατάρρευση της Δυτικής Αυτοκρατορίας, αν και η Ιπποκρατικο-Γαληνική παράδοση της ελληνικής ιατρικής συνέχισε να μελετάται και να ασκείται στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Βυζάντιο). Μετά το 750 μ.Χ., Άραβες, Πέρσες και Ανδαλουσιώτες μελετητές μετέφρασαν ιδιαίτερα τα έργα του Γαληνού και του Διοσκουρίδη. Στη συνέχεια η Ιπποκρατικο-Γαληνική ιατρική παράδοση αφομοιώθηκε και τελικά επεκτάθηκε, με τον πιο σημαντικό μουσουλμάνο γιατρό-λόγιο να είναι ο Αβικέννας. Ξεκινώντας από τα τέλη του ενδέκατου αιώνα, η ιπποκρατικο-γαληνική παράδοση επέστρεψε στη Λατινική Δύση με μια σειρά μεταφράσεων των κλασικών κειμένων, κυρίως από αραβικές μεταφράσεις αλλά περιστασιακά από την πρωτότυπη ελληνική. Στην Αναγέννηση έγιναν περισσότερες μεταφράσεις του Γαληνού και του Ιπποκράτη απευθείας από τα ελληνικά από πρόσφατα διαθέσιμα βυζαντινά χειρόγραφα.

Η επιρροή του Γαληνού ήταν τόσο μεγάλη που ακόμη και όταν οι Δυτικοευρωπαίοι άρχισαν να κάνουν ανατομές τον δέκατο τρίτο αιώνα, οι μελετητές αφομοίωσαν συχνά ευρήματα στο Γαληνικό μοντέλο που διαφορετικά θα μπορούσαν να θέσουν υπό αμφισβήτηση την ακρίβεια του Γαληνού. Με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, η κλασική ιατρική θεωρία αντικαταστάθηκε από την αυξανόμενη έμφαση στις επιστημονικές πειραματικές μεθόδους τον 16ο και τον 17ο αιώνα. Ωστόσο, η ιπποκρατικο-γαληνική πρακτική της αιμοληψίας εφαρμόστηκε τον 19ο αιώνα, παρά την εμπειρική αναποτελεσματικότητα και την επικινδυνότητά της.

 Δείτε επίσης 

 Ιστορία της ιατρικής
 Περί Αρχαίας Ιατρικής (πρεαγματεία)

 Βιβλιογραφία 

 Connor, J. T. H. Αγγλική Βιβλιογραφία της Κλασσικής Ελληνικής Ιατρικής

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Ancient Greek Medicine in medicinenet.com 
 Greek Medicine by the History of Medicine Division of the National Library of Medicine.
 greekmedicine.net
 Greek and Roman Medicine: An Introductory Bibliography for Graduate Students in Classics at Ancient Medicine compiled by Lee T. Pearcy

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Ιατρική