Στάχτες (ταινία)

Η Στάχτες (πρωτότυπος πολωνικός τίτλος: Popioły, ) είναι πολωνική ταινία μεγάλου μήκους του 1965 σε σκηνοθεσία Άντζεϊ Βάιντα, γυρισμένη σύμφωνα με σενάριο του Αλεξάντερ Στσίμπορ-Ρίλσκι, βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Στέφαν Ζερόμσκι. Η ταινία του Βάιντα πυροδότησε μια έντονη συζήτηση τόσο για την αξιοπιστία της προσαρμογής του μυθιστορήματος του Ζερόμσκι όσο και για την πολωνική εθνική ταυτότητα. Αν και αρχικά η ταινία θεωρήθηκε ανεπιτυχής ή εικονοκλαστική, με την πάροδο του χρόνου η αξία της αποκαταστάθηκε.

 Υπόθεση 
Η ταινία διαδραματίζεται στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια των  Ναπολεόντειων Πολέμων. Με φόντο μεγάλα γεγονότα παρουσιάζεται η μοίρα του Πολωνού ευγενή Ράφαου Ολμπρόμσκι (Ντάνιελ Ολμπρίχσκι), ο οποίος αναζητά το νόημα της ζωής και την πορεία της ζωής του. Αρχικά, γίνεται γραμματέας του πλούσιου αριστοκράτη Γκίντουουτ (Gintułt), υπό την επιρροή του οποίου εντάσσεται στη μασονική στοά. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου της ζωής του, βιώνει επίσης πολλές σχέσεις με όμορφες γυναίκες. Τελικά, αποφασίζει να ενταχθεί στις τάξεις του Πολωνικού Στρατού, ο οποίος, μαζί με το Ναπολέοντα, θα φέρει, κατά τη γνώμη του, ελευθερία στην Πολωνία και σε άλλους καταπιεσμένους λαούς της Ευρώπης. Τον συνοδεύει ο φίλος του, Κσίστοφ Τσέντρο. Και οι δύο γρήγορα ανακαλύπτουν ότι η πραγματικότητα του πολέμου διαφέρει από τα επαναστατικά ιδανικά στα οποία πίστευαν. Αμέσως μετά, η μοίρα τους χωρίζει. Ο Κσίστοφ εντάσσεται στον Πολωνικό Στρατό στην Ισπανία, συμμετέχει στην Πρώτη Πολιορκία της Σαραγόσα και στη Μάχη της Σομοσιέρα, ενώ ο Ράφαου μένει στην Πολωνία και συμμετέχει στη Μάχη του Ράσιν (1809). Στη συνέχεια αφήνει το στρατό και εγκαθίσταται στο κτήμα του. Οι δύο φίλοι συναντιούνται ξανά το 1812 τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου με τη Ρωσία. Ο Κσίστοφ πείθει τον Ράφαου, ο οποίος είναι αποθαρρυμένος από τον πόλεμο, να ενταχθεί ξανά στις τάξεις. Ο Ράφαου πείθεται, αλλά ο πόλεμος τελειώνει με ήττα.

 Ηθοποιοί 

 Ντάνιελ Ολμπρίχσκι – Ράφαου Ολμπρόμσκι
 Μπογκούσουαφ Κιερτς – Κσίστοφ Τσέντρο
 Πιοτρ Βισότσκι – Γιαν Γκίντουουτ
 Μπεάτα Τισκιέβιτς – Πριγκίπισσα Ελισάβετ
 Πόλα Ράκσα – Χέλενα ντε Βιθ
 Βουαντίσουαφ Χάντσα – πατέρας του Ράφαου 
 Γιαν Σφιντέρσκι – Στρατηγός Μίχαου Σοκολνίτσκι
 Γιαν Κέχερ – Στρατηγός ντε Βιθ
 Ζμπίγκνιεφ Σάβαν – πατέρας του Κσίστοφ 
 Γιούζεφ Ντούριας – Πιοτρ Ολμπρόμσκι
 Στανίσουαφ Ζάτσικ – Πρίγκιπας Γιούζεφ Πονιατόφσκι
 Ρόμαν Σικάουα – χάιντουκ
 Στανίσουαφ Μάριαν Καμίνσκι – ευγενής
 Τόμας Ζαλίφσκι – σύντροφος του Πρίγκιπα Πονιατόφσκι
 Ρίσαρντ Πιετρούσκι – πορθμέας στο ποτάμι
 Κσίστοφ Λίτφιν – σύντροφος του Πρίγκιπα Πονιατόφσκι
 Αρκάντιους Μπάζακ – σύντροφος του Πρίγκιπα Πονιατόφσκι
 Στανίσουαφ Μικούλσκι – στρατιώτης
 Άννα Ναρόφσκα – Μάρι Τσέντρο
 Μάριαν Βόιττσακ

 Παραγωγή 
Η Στάχτες παρήχθη από την Zespół Filmowy Rytm υπό τη διεύθυνση των Βουοντζίμιες Σλιβίνσκι και Κονστάντι Λεφκόβιτς, με τη συμμετοχή του διευθυντή φωτογραφίας Γέζι Λίπμαν, του σκηνογράφου Αντόνι Ραντζινόβιτς και των ενδυματολόγων Έβα Σταροβιέισκα και Γέζι Σέσκι. Όταν άρχισε να παράγει το Στάχτες μαζί με τους βοηθούς του, Άντζεϊ Ζουουάφσκι και Άντζεϊ Μπροζόφσκι, ο σκηνοθέτης Άντζεϊ Βάιντα έθεσε έναν φιλόδοξο στόχο να ερμηνεύσει ξανά το μυθιστόρημα του Στέφαν Ζερόμσκι:[...] Δεν με ενδιαφέρει η λογοτεχνία της εθνικής αρμονίας [...]. Με ενδιαφέρει ο Ζερόμσκι, που είναι γεμάτος πικρίες, γεμάτος αντιφάσεις που είναι πραγματικές αντιφάσεις [...]. [...] το πιο σημαντικό είναι [...] το όραμά μας που παρουσιάζεται στην οθόνη να είναι τόσο πειστικό, λογικό και υποβλητικό που όλοι όσοι γνωρίζουν το μυθιστόρημα το αναγνωρίζουν όχι ως δικό μας, αλλά ως δικό τους. Και για όσους δεν έχουν διαβάσει το μυθιστόρημα, ας γίνει η μοναδική εκδοχή του Στάχτες.Η ταινία φτιάχτηκε με τη βοήθεια του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας και των μονάδων του Βουλγαρικού Στρατού και της Ένωσης Κρατικών Εκτροφών Ζώων σε Φάρμες Ίππων στο Μπογκουσουαβίτσε, στο Βαλεβίτσε και στο Σταρόγκαρντ. Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας, συνέβη ένα ατύχημα στο οποίο ο αναβάτης Άνταμ Κρουλικιέβιτς τραυματίστηκε σοβαρά και πέθανε ως αποτέλεσμα των τραυματισμών του. Για τους σκοπούς μιας εκ των σκηνών, με απόφαση του σκηνοθέτη, σκοτώθηκε ένα άλογο. Το ζώο πετάχτηκε από βράχο.

 Διασκευή του λογοτεχνικού πρωτοτύπου 
Η ταινία έγινε ως κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος Στάχτες. Επειδή το έργο του Στέφαν Ζερόμσκι χαρακτηριζόταν από μια περίπλοκη δομή, ήταν απαραίτητες κάποιες απλοποιήσεις στη διαδικασία προσαρμογής. Από τις τρεις γραμμές πλοκής - Ολμπρόμσκι, Τσέντρα και Γκίντουουτ - ο Βάιντα επικεντρώθηκε κυρίως στην ιστορία του Ράφαου Ολμπρόμσκι. Η γραμμή του Κσίστοφ Τσέντρα ήταν επίσης εκτενής, ο σκηνοθέτης συνδύασε αυτόν τον χαρακτήρα με τον Γιαζίμσκι (Jarzymski) από το μυθιστόρημα - ο αδρανής φίλος του Ράφαου. Τα πιο περιορισμένα γεγονότα σχετίζονταν με τον Πρίγκιπα Γκίντουουτ, ο οποίος στην ταινία παίζει έναν βοηθητικό ρόλο στη γραμμή Ολμπρόμσκι - εμφανίζεται κυρίως εκεί που είναι απαραίτητο για την εξέλιξη της ιστορίας του Ράφαου. Ο Άντζεϊ Βάιντα παρέλειψε την παρουσίαση πολλών μαχών που υπήρχαν στο μυθιστόρημα. Μεταξύ των στρατιωτικών σκηνών παρουσίασε κυρίως εκείνες που έδειχναν αρνητικά τη συμμετοχή Πολωνών στον πόλεμο - είτε λόγω των βάναυσων πράξεων που διέπραξαν είτε λόγω σημαντικών απωλειών. Ο σκηνοθέτης πρόσθεσε δύο σκηνές μάχης που δεν εμφανίζονται στο μυθιστόρημα. Το πρώτο από αυτά ήταν μια ανάμνηση της επιδρομής των ιππέων κατά τη Μάχη της Σομοσιέρα. Το δεύτερο ήταν το τέλος της ταινίας με την εικόνα της φυγής του στρατού του Ναπολέοντα μετά την ήττα του στη ρωσική εκστρατεία. Η επιλογή των σκηνών και, κυρίως, το πρόσθετο τέλος (το μυθιστόρημα τελείωσε με την αναχώρηση εναντίον της Ρωσίας) άλλαξε σημαντικά το νόημα του πρωτότυπου. Το μυθιστόρημα του Ζερόμσκι χαρακτηριζόταν από μια κάποια αισιόδοξη ιστοριογραφική άποψη των γεγονότων που περιγράφονται, ενώ ο Βάιντα κρίνει τη γενιά που αγωνίζεται δίπλα στον Ναπολέοντα ως τυφλή και έχοντας κάνει περιττές θυσίες - η τελευταία σκηνή δείχνει έναν συμβολικά τυφλωμένο Ράφαου. Πολύ πιο αδύναμο στην ταινία είναι και το θέμα της μετατροπής από την ενοριακή αρχοντιά στη σύγχρονη κοινωνία, που ο συγγραφέας παρουσίασε κυρίως σε διαλόγους, οι περισσότεροι από τους οποίους απουσιάζουν στην οθόνη.

 Υποδοχή 
Μετά την πρεμιέρα της το 1965, η ταινία Στάχτες προκάλεσε μια παθιασμένη συζήτηση τόσο για την προσαρμογή του Ζερόμσκι όσο και για την πολωνική εθνική ταυτότητα. Ο τόνος της αγανάκτησης κυριάρχησε στις κριτικές, καθώς ο σκηνοθέτης κατηγορήθηκε όχι μόνο για ηττοπαθή στάση απέναντι στους πολωνικούς ιστορικούς μύθους, αλλά και για έλλειψη ιστορικής αληθοφάνειας. Ο Βάιντα κατηγορήθηκε ότι παρέκκλινε από τον ρεαλισμό, για παράδειγμα, απεικονίζοντας τον Πρίγκιπα Γιούζεφ Πονιατόφσκι να κάθεται σε ένα άλογο και να κρατά μία πίπα στο στόμα του. Το σκάνδαλο προκλήθηκε από σκηνές που έδειχναν εκτελέσεις και βιασμούς που διαπράχθηκαν από Πολωνούς στρατιώτες σε Ισπανίδες καλόγριες. Η σκληρότητα των παραγωγών προς τα ζώα (η σκηνή της ρίψης ενός αλόγου από έναν βράχο) αντιμετωπίστηκε επίσης με αποστροφή. Ο Γιάνους Γκάζντα αναφέρθηκε για το Στάχτες ως ένα «συνταρακτικό καλλιτεχνικό κόμικ» και ο Ταντέους Ρουζέβιτς συνέκρινε την αξία της ταινίας με την «αυλαία του Θεάτρου Γιούλιους Σουοβάτσκι στην Κρακοβία». Ο Ταντέους Μίτσκα δήλωσε με πεποίθηση ότι η προσαρμογή του Βάιντα στο μυθιστόρημα του Στέφαν Ζερόμσκι «ήταν ένα αποτυχημένο έργο. Η εκλεκτική αφήγηση και δομή εικόνας της ταινίας θόλωσαν ουσιαστικά την πρόθεση του δημιουργού».

Δεδομένου ότι η κριτική για το Στάχτες του Βάιντα προερχόταν συχνά κυρίως από το κόμμα του Μιετσίσουαφ Μότσαρ, ο Βάιντα απάντησε στις κατηγορίες χρόνια αργότερα σε μια συνέντευξη για την τριμηνιαία «Ethos»:Αυτοί, δηλαδή οι Μοτσαριστές, χρειάζονταν έναν εχθρό - μου επιτέθηκαν πολύ οξεία και δημαγωγικά: πώς μπορείς να δείξεις την τραγωδία του Σαν Δομίνγκο, οι Πολωνοί να βιάζουν Ισπανίδες, να πυροβολούν αντάρτες στη Μαδρίτη; Λοιπόν, το μόνο πρόβλημα είναι ότι ο Ζερόμσκι το περιέγραψε στην πραγματικότητα.Με τον καιρό, οι απόψεις για την ταινία του Βάιντα άρχισαν να αλλάζουν. Ο ιστορικός Πιοτρ Βίτεκ υποστήριξε το 2015 ότι ο σκηνοθέτης «αμφισβητεί ανοιχτά το ρομαντικό, γεμάτο πάθος, ηρωικό όραμα της ιστορίας στο οποίο οι Πολωνοί στρατιώτες στέκονται πάντα στη σωστή πλευρά της διαμάχης, πολεμούν το κακό και είναι κήρυκες της ελευθερίας τους και των άλλων». Έχοντας παρατηρήσει στο Στάχτες καλλιτεχνικές αναφορές, για παράδειγμα, στον πίνακα του Φρανθίσκο Γκόγια Η 3η Μαΐου 1808, ο Βίτεκ δήλωσε ότι «η ταινία δεν είναι μια ανακατασκευή γεγονότων, αλλά μια μορφή αυτοστοχασμού για τις επαίσχυντες συμπεριφορές των Πολωνών και ένα αφελές ρομαντικό όραμα της ιστορίας». Ο Άντζεϊ Λούθερ έγραψε το 2018 ότι «Το Στάχτες είναι ένα εξαιρετικό, ανθρωπιστικό έργο που έχει αντέξει στη δοκιμασία του χρόνου και εξακολουθεί να περιμένει για συνειδητή, σε βάθος ανάλυση». Ο Λούθερ περιέγραψε την ταινία του Βάιντα ως «το έργο ενός ολοκληρωτικού ρομαντικού και, ταυτόχρονα, ενός πατριώτη που είναι αιώνια δυσαρεστημένος με την πατρίδα του, αναγκάζοντας κάποιον να σκεφτεί, καταρρίπτοντας τα υπάρχοντα στερεότυπα και πρότυπα που δεν επιτρέπουν σε κάποιον να σκεφτεί εποικοδομητικά για το παρελθόν και μέλλον».

 Βραβεία 

 1965: Χρυσή Πάπια για την καλύτερη πολωνική ταινία: Άντζεϊ Βάιντα
 1966: υποψηφιότητα για το Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών - συμμετοχή στον κύριο διαγωνισμό: Άντζεϊ Βάιντα

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 






 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 „Popioły” na stronach reżysera 
 Relacja z realizacji filmu „Popioły” Andrzeja Wajdy w PKF na stronie KronikaRP
 Zdjęcia z filmu Popioły w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
 Zwiastun filmu Popioły w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej

Κατηγορία:Ταινίες του 1965
Κατηγορία:Πολωνικές ασπρόμαυρες ταινίες
Κατηγορία:Πολωνικές δραματικές ταινίες
Κατηγορία:Πολωνόφωνες ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες σε σκηνοθεσία Άντζεϊ Βάιντα
Κατηγορία:Ταινίες γυρισμένες στη Βουλγαρία