Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο

Το Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο (All Quiet on the Western Front, γερμανικά : Im Westen nichts Neues) είναι μυθιστόρημα του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, ενός Γερμανού βετεράνου του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Το βιβλίο περιγράφει τα ακραία σωματικά και ψυχικά τραύματα που υπέστησαν οι Γερμανοί στρατιώτες κατά τη διάρκεια του πολέμου αλλά και την απομάκρυνση από την αστική ζωή, την οποία αρκετοί αισθάνθηκαν όταν επέστρεψαν στη πατρίδα τους μετά τον πόλεμο.

Το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο 1928 στη γερμανική εφημερίδα Vossische Zeitung και σε μορφή βιβλίου στα τέλη Ιανουαρίου 1929. Το βιβλίο και η συνέχειά του, Ο Δρόμος της Επιστροφής (1930), ήταν μεταξύ των βιβλίων που απαγορεύτηκαν και κάηκαν στη ναζιστική Γερμανία. Πούλησε 2,5 εκατομμύρια αντίτυπα σε 22 γλώσσες τους πρώτους 18 μήνες της κυκλοφορίας του.

Έγιναν τρεις κινηματογραφικές μεταφορές του βιβλίου και καμία δεν επαινέθηκε. Η αμερικανική διασκευή του 1930, σε σκηνοθεσία του Λιούις Μάιλστοουν, κέρδισε δύο βραβεία Όσκαρ. Η αγγλοαμερικανική διασκευή του 1979, που ήταν μια τηλεοπτική ταινία του Ντέλμπερτ Μαν, κέρδισε μια Χρυσή Σφαίρα και ένα βραβείο Έμμυ. Η γερμανική διασκευή του 2022, σε σκηνοθεσία του Έντουαρντ Μπέργκερ, κέρδισε τέσσερα βραβεία Όσκαρ.

Το βιβλίο Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο εισήλθε στο κοινό κτήμα στις ΗΠΑ το 2024 ενώ η κινηματογραφική μεταφορά του 1930 θα εισέλθει το 2026.

 Τίτλος και μετάφραση 
Η αγγλική μετάφραση του Άρθουρ Γουέσλει είναι Ουδέν νεώτερον στο Δυτικό Μέτωπο. Η κυριολεκτική μετάφραση του γερμανικού τίτλου «Im Westen nichts Neues» είναι Τίποτα καινούργιο στη Δύση, με τη λέξη Δύση να υπονοεί το Δυτικό Μέτωπο - η φράση αναφέρεται στο περιεχόμενο μιας επίσημης ανακοίνωσης στο τέλος του μυθιστορήματος.

Η μετάφραση του Μπράιαν Μέρντοχ το 1993 απέδωσε τη φράση ως «Δεν υπήρχε τίποτα καινούργιο να αναφερθεί στο Δυτικό Μέτωπο» μέσα στην αφήγηση. Ωστόσο στον πρόλογο εξηγεί τη διατήρηση του αρχικού τίτλου του βιβλίου :

Αν και δεν ταιριάζει ακριβώς με τα γερμανικά, ο τίτλος του Γουέσλει έχει δικαίως γίνει μέρος της αγγλικής γλώσσας και διατηρείται εδώ με ευγνωμοσύνη.

Η φράση Ουδέν νεώτερον στο Δυτικό Μέτωπο έχει γίνει έκφραση της καθομιλουμένης και σημαίνει στασιμότητα ή έλλειψη ορατής αλλαγής, σε οποιοδήποτε πλαίσιο.

Ο Μέρντοχ εξηγεί επίσης πώς, λόγω του χρόνου δημοσίευσής της, η μετάφραση του Γουέσλει υποχρεώθηκε να αγγλοποιήσει ορισμένες λιγότερο γνωστές γερμανικές αναφορές και να μειώσει τον αντίκτυπο ορισμένων αποσπασμάτων ενώ παρέλειψε άλλα αποσπάσματα. Η μετάφραση του Μέρντοχ είναι πιο ακριβής ως προς το πρωτότυπο κείμενο και εντελώς μη επεξεργασμένη.

 Περίληψη 
Το βιβλίο επικεντρώνεται στον Πολ Μπάουμερ, έναν Γερμανό στρατιώτη στο Δυτικό Μέτωπο κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Πριν τον πόλεμο, ο Πολ ζούσε με τους γονείς και την αδερφή του σε ένα γερμανικό χωριό. Φοίτησε στο σχολείο, όπου οι πατριωτικοί λόγοι του δασκάλου του Κάντορεκ οδήγησαν όλη την τάξη να καταταγεί εθελοντικά στον Αυτοκρατορικό Γερμανικό Στρατό λίγο μετά την έναρξη του Μεγάλου Πολέμου. Στο στρατόπεδο εκπαίδευσης, η τάξη του Μπάουμερ είναι διασκορπισμένη στις διμοιρίες ανάμεσα σε ψαράδες, αγρότες και εργάτες, με τους οποίους σύντομα γίνονται φίλοι. Ο Μπάουμερ φτάνει στο στρατόπεδο μαζί με φίλους και συμμαθητές του (Λη, Μιούλερ, Κροπ, Κέμμεριχ και μια σειρά άλλων χαρακτήρων). Εκεί συναντούν τον Στάνισλαους Κρατζίνσκυ, έναν ηλικιωμένο ανακλητό έφεδρο, με το παρατσούκλι Κατ, ο οποίος γίνεται ο μέντορας του Πολ.

Καθώς πολεμούν στο μέτωπο, ο Μπάουμερ και οι σύντροφοί του εμπλέκονται σε συχνές μάχες και υπομένουν τις ύπουλες και βρώμικες συνθήκες του πολέμου των χαρακωμάτων. Οι μάχες που διεξάγονται στο μυθιστόρημα δεν έχουν ονόματα και φαίνεται να έχουν μικρή συνολική σημασία, εκτός από την επικείμενη πιθανότητα τραυματισμού ή θανάτου. Κερδίζονται μόνο πενιχρά κομμάτια γης, τα οποία συχνά χάνονται αργότερα. Ο Ρεμάρκ αναφέρεται συχνά στους ζωντανούς στρατιώτες ως γέρους και νεκρούς, συναισθηματικά εξαντλημένους και κλονισμένους.

Ο Πολ επισκέπτεται την πατρίδα του και η αντίθεση με την αστική ζωή αναδεικνύει το κόστος του πολέμου στον ψυχισμό του ήρωα. Η πόλη δεν έχει αλλάξει από τότε που πήγε στον πόλεμο αλλά ο ίδιος έχει αλλάξει : διαπιστώνει ότι «δεν ανήκει πια εδώ, είναι ένας ξένος κόσμος». Αισθάνεται αποκομμένος από τους περισσότερους κατοίκους της πόλης. Ο πατέρας του κάνει «ανόητες και οδυνηρές» ερωτήσεις για τις πολεμικές του εμπειρίες, χωρίς να καταλαβαίνει ότι «ένας άνθρωπος δεν μπορεί να μιλάει για τέτοια πράγματα». Ένας παλιός δάσκαλός του κάνει διαλέξεις για τη στρατηγική και την προέλαση στο Παρίσι ενώ επιμένει ότι ο Πολ και οι φίλοι του γνωρίζουν μόνο «τον δικό τους μικρό τομέα» του πολέμου αλλά τίποτα για τη μεγάλη εικόνα αυτού.

Πράγματι, το μόνο πρόσωπο με το οποίο ο Πολ παραμένει συνδεδεμένος είναι η ετοιμοθάνατη μητέρα του, με την οποία μοιράζεται μια τρυφερή αλλά συγκρατημένη σχέση. Την νύχτα πριν επιστρέψει  από την άδεια, μένει ξύπνιος μαζί της και ανταλλάσσουν μικρές εκφράσεις αγάπης και ενδιαφέροντος ο ένας για τον άλλο. Σκέφτεται : «Αχ, μητέρα! Μητέρα! Πώς είναι δυνατόν να πρέπει να σε αποχωριστώ; Εδώ κάθομαι εγώ και εκεί πεθαίνεις εσύ. Έχουμε τόσα πολλά να πούμε και δεν θα τα πούμε ποτέ.» Στο τέλος καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «δεν έπρεπε ποτέ να έρθει [στο σπίτι] με άδεια.»

Ο Πολ χαίρεται που επιστρέφει στο στρατόπεδο και συναντιέται με τους συντρόφους του. Λίγο αργότερα, πηγαίνει εθελοντικά σε περίπολο και σκοτώνει για πρώτη φορά έναν Γάλλο σε μια μάχη σώμα με σώμα. Παρακολουθεί τον άνδρα να πεθαίνει αργά και με αγωνία, για ώρες. Μετανιωμένος και συντετριμμένος, ζητάει συγχώρεση από το πτώμα του άνδρα. Αργότερα εξομολογείται στον Κατ και τον Άλμπερτ, οι οποίοι προσπαθούν να τον παρηγορήσουν και να τον καθησυχάσουν ότι αυτό είναι μόνο ένα μέρος του πολέμου. Στη συνέχεια στέλνουν τους στρατιώτες σε μια «καλή δουλειά», όπως την αποκαλεί ο Πολ. Πρέπει να φυλάξουν μια αποθήκη ανεφοδιασμού σε ένα χωριό που εκκενώθηκε λόγω των πολύ ισχυρών βομβαρδισμών. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι άνδρες είναι σε θέση να τρέφονται επαρκώς, σε αντίθεση με τις συνθήκες πείνας που επικρατούσαν στα γερμανικά χαρακώματα. Επιπλέον, οι άνδρες διασκεδάζουν ενώ ζουν από τα λάφυρα του χωριού και τις πολυτέλειες των αξιωματικών από την αποθήκη ανεφοδιασμού (όπως τα εκλεκτά πούρα). Ενώ εκκενώνουν τους κατοίκους του χωριού (ως εχθρικούς πολίτες), ο Πολ και ο Άλμπερτ αιφνιδιάζονται από πυροβολικό που βάλλει κατά της φάλαγγας των πολιτών και τραυματίζονται από οβίδα. Στο τρένο της επιστροφής προς την πατρίδα, ο Άλμπερτ χειροτερεύει και δεν μπορεί να ολοκληρώσει το ταξίδι και στέλνεται εκτός τρένου για ανάρρωση σε ένα καθολικό νοσοκομείο. Με έναν συνδυασμό από ανταλλάγματα και χειραγώγηση, ο Πολ καταφέρνει να μείνει με τον Άλμπερτ. Τελικά ο Άλμπερτ ακρωτηριάζει το πόδι του ενώ ο Πολ κρίνεται ικανός για υπηρεσία και επιστρέφει στο μέτωπο.

Ο πόλεμος πλέον πλησιάζει προς το τέλος του και ο γερμανικός στρατός υποχωρεί. Ο Πολ παρακολουθεί απελπισμένος τους φίλους του να πέφτουν ο ένας μετά τον άλλον. Ο θάνατος του Κατ είναι η τελευταία σταγόνα που κάνει τον Πολ να χάσει τελικά την θέλησή του για ζωή. Στο τελευταίο κεφάλαιο σχολιάζει ότι η ειρήνη έρχεται σύντομα αλλά δεν βλέπει το μέλλον λαμπρό από ελπίδα. Ο Πολ αισθάνεται ότι δεν του έχουν μείνει στόχοι στη ζωή και ότι η γενιά του θα είναι διαφορετική και παρεξηγημένη.

Τον Οκτώβριο 1918 ο Πολ σκοτώνεται σε μια αξιοσημείωτα ειρηνική μέρα. Η αναφορά της κατάστασης από το μέτωπο αναφέρει μια φράση : Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο. Το πτώμα του Πολ εμφανίζει μια ήρεμη έκφραση στο πρόσωπο, «σαν να χαίρεται σχεδόν που ήρθε το τέλος.»

 Θέματα 
Στην αρχή του βιβλίου ο Ρεμάρκ γράφει, «Αυτό το βιβλίο δεν πρόκειται να είναι ούτε κατηγορία ούτε εξομολόγηση, και λιγότερο από όλα μια περιπέτεια, επειδή ο θάνατος δεν είναι περιπέτεια για όσους τον αντιμετωπίζουν πρόσωπο με πρόσωπο. Θα προσπαθήσει απλά να διηγηθεί μια γενιά ανδρών οι οποίοι, αν και μπορεί να γλίτωσαν από τις οβίδες του, καταστράφηκαν από τον πόλεμο.» Το βιβλίο δεν επικεντρώνεται σε ηρωικές ιστορίες ανδρείας αλλά δίνει μια εικόνα των συνθηκών στις οποίες βρίσκονται οι στρατιώτες. Περιγράφεται λεπτομερώς η μονοτονία μεταξύ των μαχών, η συνεχής απειλή των πυρών από το πυροβολικό και τους βομβαρδισμούς, ο αγώνας για την εξεύρεση τροφής, η έλλειψη εκπαίδευσης των νεαρών νεοσύλλεκτων (που σημαίνει λιγότερες πιθανότητες επιβίωσης) και ο κυρίαρχος ρόλος της τύχης και του τυχαίου στη ζωή και στο θάνατο των στρατιωτών.

Ένα από τα βασικά θέματα του μυθιστορήματος είναι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι στρατιώτες που προσπαθούν να επιστρέψουν στην αστική ζωή μετά από ακραίες πολεμικές καταστάσεις. Αυτή η εσωτερική καταστροφή εντοπίζεται ήδη από το πρώτο κεφάλαιο όταν ο Πολ σχολιάζει ότι, ενώ όλα τα αγόρια είναι νέα, η νιότη τους έχει ήδη φύγει. Επιπλέον τονίζονται συνεχώς οι μαζικές απώλειες ζωών και τα αμελητέα κέρδη από τις μάχες. Οι ζωές των στρατιωτών πετιούνται από τους διοικητές τους, οι οποίοι ζουν με άνεση μακριά από το μέτωπο, αγνοώντας και αδιαφορώντας για τον πόνο και τον τρόμο της πρώτης γραμμής.

Ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι η έννοια του τυφλού εθνικισμού. Ο Ρεμάρκ τονίζει συχνά ότι τα αγόρια δεν αναγκάστηκαν να συμμετάσχουν στην πολεμική προσπάθεια παρά τη θέλησή τους αλλά μάλλον από αίσθημα πατριωτισμού και υπερηφάνειας. Ο Κάντορεκ αποκαλούσε τη διμοιρία του Πολ «Σιδερένια Νεολαία», διδάσκοντας στους μαθητές του μια ρομαντική εκδοχή του πολέμου με δόξα και καθήκον προς την πατρίδα. Μόνο όταν τα αγόρια πηγαίνουν στον πόλεμο και πρέπει να πολεμήσουν και να ζήσουν σε βρώμικα, στενά χαρακώματα με ελάχιστη προστασία από τις εχθρικές σφαίρες και οβίδες, ενώ παράλληλα παλεύουν με την πείνα και την αρρώστια, συνειδητοποιούν πόσο αποκαρδιωτικό είναι να υπηρετείς πραγματικά στον στρατό.

 Δημοσίευση και αποδοχή 
Από τις 10 Νοεμβρίου έως τις 9 Δεκεμβρίου 1928, η ταινία Ησυχία στο Δυτικό Μέτωπο δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο περιοδικό Vossische Zeitung. Κυκλοφόρησε σε μορφή βιβλίου τον επόμενο χρόνο με μεγάλη επιτυχία, πουλώντας 1,5 εκατομμύριο αντίτυπα την ίδια χρονιά. Ήταν το μυθιστόρημα με τις περισσότερες πωλήσεις στην Αμερική για το έτος 1929, σύμφωνα με το Publishers Weekly. Παρόλο που οι εκδότες ανησυχούσαν ότι το ενδιαφέρον για τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο είχε μειωθεί περισσότερα από δέκα χρόνια μετά την ανακωχή, η ρεαλιστική απεικόνιση του Ρεμάρκ για τον πόλεμο των χαρακωμάτων από την οπτική γωνία των νεαρών στρατιωτών βρήκε απήχηση στους επιζώντες του πολέμου - στρατιώτες και πολίτες - και προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, θετικές και αρνητικές, παγκοσμίως.

Με το Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο, ο Ρεμάρκ αναδείχθηκε σε εύγλωττο εκπρόσωπο μιας γενιάς που είχε, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, «καταστραφεί από τον πόλεμο, ακόμα και αν είχε γλιτώσει από τις οβίδες του.» Οι σκληρότεροι επικριτές του Ρεμάρκ ήταν οι συμπατριώτες του, πολλοί από τους οποίους θεωρούσαν ότι το βιβλίο δυσφημούσε την γερμανική πολεμική προσπάθεια και ότι ο Ρεμάρκ είχε υπερβάλλει στη φρίκη του πολέμου για να προωθήσει την ειρηνιστική του ατζέντα. Οι ισχυρότερες φωνές κατά του Ρεμάρκ προέρχονταν από το αναδυόμενο Ναζιστικό Κόμμα και τους ιδεολογικούς του συμμάχους. Το 1933, όταν οι ναζί ανέβηκαν στην εξουσία, το μυθιστόρημα Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο έγινε ένα από τα πρώτα εκφυλιστικά βιβλία που κάηκαν δημοσίως ενώ το 1930 οι προβολές της βραβευμένης με Όσκαρ ταινίας, που βασίστηκε στο εν λόγω βιβλίο, αντιμετωπίστηκαν με οργανωμένες από τους ναζί διαμαρτυρίες και επιθέσεις του όχλου σε κινηματογραφικές αίθουσες και σε θεατές.

Οι αντιρρήσεις για την απεικόνιση των Γερμανών στρατιωτών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου από τον Ρεμάρκ δεν περιορίστηκαν μόνο στους ναζί το 1933. Ο δόκτωρ Καρλ Κρόνερ ανησυχούσε για την απεικόνιση του ιατρικού προσωπικού από τον Ρεμάρκ ως απρόσεκτου, αδιάφορου ή απόντος από τη δράση στη πρώτη γραμμή του μετώπου. Πιο συγκεκριμένα, ο Κρόνερ ανησυχούσε ότι το βιβλίο θα διαιώνιζε τα γερμανικά στερεότυπα στο εξωτερικό, τα οποία είχαν υποχωρήσει μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πρόσφερε τις ακόλουθες διευκρινήσεις : «Οι άνθρωποι στο εξωτερικό θα βγάλουν τα εξής συμπεράσματα : αν οι Γερμανοί γιατροί αντιμετωπίζουν με αυτόν τον τρόπο τους συμπατριώτες τους, ποιες πράξεις απανθρωπιάς δεν θα διαιωνίσουν εναντίον ανήμπορων αιχμαλώτων που παραδίδονται στα χέρια τους ή εναντίον των πληθυσμών των κατεχόμενων εδαφών;»

Ένας συμπολίτης του Ραμέρκ στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Ντούισμπουργκ διαμαρτυρήθηκε για τις αρνητικές απεικονίσεις των μοναχών και των ασθενών αλλά και για τη γενική απεικόνιση των στρατιωτών : «Υπήρχαν στρατιώτες για τους οποίους η προστασία της πατρίδας, η προστασία του σπιτιού και της πατρίδας, η προστασία της οικογένειας αποτελούσαν τον ύψιστο στόχο και στους οποίους αυτή η θέληση για την προστασία της πατρίδας τους έδινε τη δύναμη να αντέξουν κάθε ακρότητα».

Αυτές οι κριτικές υποδηλώνουν ότι οι εμπειρίες του πολέμου και οι προσωπικές αντιδράσεις των μεμονωμένων στρατιωτών στις εμπειρίες τους μπορεί να είναι πιο διαφορετικές από ό,τι τις παρουσιάζει ο Ρεμάρκ. Ωστόσο, είναι αδιαμφισβήτητο ότι ο Ρεμάρκ δίνει φωνή σε μια πλευρά του πολέμου και της εμπειρίας του που είχε παραβλεφθεί ή αποσιωπηθεί εκείνη την εποχή. Αυτή η πλευρά είναι ζωτικής σημασίας για την κατανόηση των πραγματικών συνεπειών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Η απόδειξη μπορεί να φανεί στην παρατεταμένη κατάθλιψη που ο Ρεμάρκ και πολλοί φίλοι και γνωστοί του υπέφεραν μια δεκαετία αργότερα.

Το βιβλίο απαγορεύτηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες με την αιτιολογία ότι θεωρούνταν αντιπολεμική προπαγάνδα. Το 1929 απαγορεύτηκε στους Αυστριακούς στρατιώτες να διαβάσουν το βιβλίο και η Τσεχοσλοβακία το απαγόρευσε από τις στρατιωτικές της βιβλιοθήκες. Η ιταλική μετάφραση απαγορεύτηκε επίσης το 1933. Όταν οι Ναζί επαναστρατιωτικοποιούσαν τη Γερμανία, το βιβλίο απαγορεύτηκε καθώς θεωρήθηκε αντιπαραγωγικό για τον γερμανικό επανεξοπλισμό. Αντίθετα, το Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο διατυμπανίστηκε από τους ειρηνιστές ως αντιπολεμικό βιβλίο.

Ο Ρεμάρκ επισημαίνει στην εισαγωγή ότι το μυθιστόρημα δεν υποστηρίζει καμία πολιτική θέση αλλά ότι είναι απλώς μια προσπάθεια να περιγράψει τις εμπειρίες του στρατιώτη.

Μεγάλο μέρος της λογοτεχνικής κριτικής προήλθε από τον Salomo Friedlaender, ο οποίος έγραψε το βιβλίο Hat Erich Maria Remarque wirklich gelebt? («Έζησε πραγματικά ο Erich Maria Remarque;» (με το ψευδώνυμο Mynona), το οποίο, με τη σειρά του, επικρίθηκε στο βιβλίο : Hat Mynona wirklich gelebt? («Έζησε πραγματικά ο Μυνόνα;») από τον Kurt Tucholsky. Η κριτική του Friedlaender ήταν κυρίως προσωπικής φύσης - επιτέθηκε στον Ρεμάρκ ως εγωκεντρικό και άπληστο. Ο Ρεμάρκ δήλωσε δημοσίως ότι έγραψε το Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο για προσωπικούς λόγους και όχι για το κέρδος, όπως είχε κατηγορήσει ο Φριντλέντερ.

Προσαρμογές

Κινηματογράφος
 Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο (ταινία 1930), σε σκηνοθεσία Λιούις Μάιλστοουν, starring Louis Wolheim, Lew Ayres, John Wray, Arnold Lucy, and Ben Alexander. Recipient of two Oscars, including Best Picture at the 3rd Academy Awards.
 All Quiet on the Western Front, a 1979 CBS television film by Delbert Mann, starring Richard Thomas and Ernest Borgnine.
 All Quiet on the Western Front, a 2022 German film directed by Edward Berger, starring Felix Kammerer and Albrecht Schuch. Nominated for nine Oscars, including Best Picture, at the 95th Academy Awards, and winning seven British Academy Film Awards and four Oscars.

Κόμικ
 "All Quiet on the Western Front", a 1952 comic book adaptation as part of the Classics Illustrated series.

Μουσική
 "All Quiet on the Western Front", a song from Elton John's 1982 album Jump Up!, written by Elton and Bernie Taupin.

 Audiobooks 
 All Quiet on the Western Front, a 2000 Recorded Books audiobook of the text, read by Frank Muller.
 All Quiet on the Western Front, a 2010 Hachette Audio UK audiobook narrated by Tom Lawrence.
 All Quiet on the Western Front, a 2024  Electric City Entertainment audiobook narrated by Frank Cioppettini.

Ραδιόφωνο
 All Quiet on the Western Front, a 2008 radio adaptation broadcast on BBC Radio 3, starring Robert Lonsdale and Shannon Graney, written by Dave Sheasby, and directed by David Hunter.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Schneider, Thomas: All Quiet on the Western Front (novel) (2014) at 1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War.