Αμανίτης (γένος)

Το γένος Αμανίτης (λατινική και επιστημονική ονομασία Amanita) είναι ένα μεγάλο γένος μυκήτων με περίπου 780 είδη, από εκείνα που σχηματίζουν μανιτάρια ως το υπέργειο, αναπαραγωγικό μέρος τους. Ο όρος προκαλεί σύγχυση, διότι «αμανίτης» ονομάζεται αλλιώς το μανιτάρι γενικώς (λέξη που προέρχεται και ετυμολογικώς από το αρχαιοελληνικό αμανίτης). Μεταξύ των ειδών του Amanita συγκαταλέγονται και κάποια από τα πιο τοξικά που υπάρχουν σε όλο τον κόσμο, αλλά και μερικά που τρώγονται από τον άνθρωπο. Το γένος συνολικά ευθύνεται για το 95% περίπου όλων των θανάτων που προκαλεί η δηλητηρίαση από μανιτάρια, με ένα είδος, τον αμανίτη τον φαλλοειδή (γνωστό και ως «θανατίτη») να ευθύνεται από μόνο του για τους μισούς περίπου θανάτους από τους παραπάνω. Το ισχυρότερο δηλητήριο που βρίσκεται στη σάρκα αυτών των μανιταριών είναι η α-αμανιτίνη.

Οι μυκητολόγοι αποθαρρύνουν όσους μαζεύουν μανιτάρια από τη φύση στο να αποφασίζουν αν είναι ασφαλής ή όχι η κατανάλωσή τους, αν οι συλλέκτες δεν είναι ειδικοί. Ωστόσο σε μερικές αγορές του κόσμου τα μεγαλύτερα εδώδιμα (φαγώσιμα) είδη αμανίτη αποτελούν συνηθισμένα εμπορεύσιμα είδη την εποχή της συγκομιδής τους. Τέτοια είδη είναι το Amanita zambiana και άλλα σαρκώδη είδη στην κεντρική Αφρική, το Amanita basii και παρόμοια είδη στο Μεξικό, ο Αμανίτης ο καισαρικός (Amanita caesarea) και ο Αμανίτης ο ερυθρίων (Amanita rubescens) στην Ευρώπη, καθώς και το Amanita chepangiana στη Νοτιοανατολική Ασία. Υπάρχουν ακόμα και είδη που χρησιμεύουν στο να προσδίδουν χρώμα σε σάλτσες, όπως το κόκκινο Amanita jacksonii.

 Ανάπτυξη 
Γενικώς οι αμανίτες ευδοκιμούν σε υγρά και σκιερά εδάφη, με άφθονες οργανικές ουσίες από νεκρούς οργανισμούς (π.χ. πεσμένα φύλλα που σαπίζουν) σε θερμοκρασίες (ευνοϊκότερες) περί τους 15 έως 20 °C. Στις ευνοϊκές αυτές συνθήκες αναπτύσσονται και πολλαπλασιάζονται ταχύτατα, καλύπτοντας μεγάλες εκτάσεις, ιδίως στις δασικές περιοχές όπου οι αμανίτες βρίσκουν το καταλληλότερο περιβάλλον για την ανάπτυξή τους: μόνιμη υγρασία χάρη στη σκιά των δέντρων και μισοσαπισμένα δέντρα.

 Ταξινομική ιστορία 
Το γένος Amanita ορίσθηκε για πρώτη φορά με τη σημερινή σημασία του από τον Ολλανδό μυκητολόγο Κρίστιαν Χέντρικ Περσούν Persoon, C.H.: Tent. disp. meth. fung., τόμ. 65 το 1797. Ο ορισμός του Περσούν , με βάση το είδος Αμανίτης ο μυγοκτόνος (Amanita muscaria που είχε περιγραφεί αρχικώς από τον Κάρολο Λινναίο), διατηρήθηκε επισήμως έναντι του παλαιότερου ορισμού του Amanita από τον Boehm (1760), ο οποίος θεωρείται σήμερα ένα συνώνυμο του γένους Agaricus του Λινναίου.J. McNeill κ.ά. (επιμ.): International Code of Botanical Nomenclature, Βιέννη 2005, Παράρτημα IIIA: Nomina generica conservanda et rejicienda, B. Fungi 

 Τοξικότητα 
Αρκετά είδη του υπογένους Phalloidieae είναι διαβόητα για την τοξικότητά τους, επειδή περιέχουν αματοξίνες, που μπορούν να προκαλέσουν ηπατική (αλλά και νεφρική) ανεπάρκεια και θάνατο. Τέτοια είδη είναι τα Amanita phalloides, A. virosa, A. bisporigera, A. ocreata και A. verna.

Πιο πρόσφατα μια σειρά του υπογένους Lepidella ανακαλύφθηκε ότι προκαλούν οξεία νεφρική ανεπάρκεια. Τέτοια είδη είναι τα Amanita smithiana (συναντάται στη βορειοδυτική Βόρεια Αμερική), A. pseudoporphyria (Ιαπωνία) και A. proxima (νότια Ευρώπη).Loizides M., Bellanger J.M., Yiangou Y., Moreau P.A.: «Preliminary phylogenetic investigations into the genus Amanita (Agaricales) in Cyprus, with a review of previous records and poisoning incidents», Documents Mycologiques, τόμ. 37, έτος 2018, σσ. 201-218

 Επικινδυνότητα 
Παρά το ότι εκατοντάδες είδη Amanita είναι εδώδιμα, όπως όλα τα είδη του υπογένους Caesareae και του υπογένους Vaginatae, πολλοί μυκητολόγοι συμβουλεύουν να μην τρώμε κάποιον αμανίτη, εκτός και αν το είδος του είναι γνωστό με απόλυτη βεβαιότητα.

Εδώδιμα
Τα κυριότερα φαγώσιμα είδη του γένους Amanita είναι τα εξής: Amanita fulva, Αμανίτης ο κολεοφόρος (Amanita vaginata), Αμανίτης ο καλυπτόδερμος (Amanita calyptroderma), Αμανίτης ο κροκής (Amanita crocea), Αμανίτης ο ερυθρίων (Amanita rubescens), Αμανίτης ο καισαρικός (Amanita caesarea) και Amanita jacksonii.

 Μη εδώδιμα 
Είδη που δεν τρώγονται, αλλά δεν είναι τοξικά, περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων τα εξής: Amanita albocreata, Amanita atkinsoniana, Amanita ceciliae, Amanita citrina, Amanita excelsa, Amanita franchetii, Amanita longipes, Amanita onusta, Amanita rhopalopus, Amanita silvicola, Amanita sinicoflava, Amanita spreta και Amanita volvata.

 Ελαφρώς δηλητηριώδη 
Δηλητηριώδη, αλλά όχι θανατηφόρα, είναι μεταξύ άλλων τα είδη: Amanita brunnescens, Amanita cokeri, Amanita crenulata, Amanita farinosa, Amanita frostiana,Αμανίτης ο μυγοκτόνος (Amanita muscaria), Αμανίτης ο πάνθηρας (Amanita pantherina) και Αμανίτης ο πορφυρός (Amanita porphyria).

Θανατηφόρα
Δηλητηριώδη σε θανατηφόρο βαθμό είναι, μεταξύ άλλων, τα εξής είδη: Amanita abrupta, Amanita arocheae, Amanita bisporigera, Amanita exitialis, Amanita magnivelaris, Amanita ocreata, Αμανίτης ο φαλλοειδής (Amanita phalloides) («θανατίτης»), Amanita proxima, Amanita smithiana, Amanita subjunquillea, Amanita verna και Amanita virosa.

 Ψυχοδραστικά είδη 
 Amanita muscaria 
Πολλοί ιθαγενείς πληθυσμοί της Σιβηρίας χρησιμοποιούσαν ευρύτατα τον Αμανίτη το μυγοκτόνο (Amanita muscaria) ως ενθεογόνο. Η χρήση του ήταν γνωστή σε όλους σχεδόν τους ουραλόφωνους λαούς της δυτικής Σιβηρίας και στους «παλαιοσιβηρόφωνους» λαούς της Ρωσικής Άπω Ανατολής. Υπάρχουν μόνο μεμονωμένες αναφορές για τη χρήση του αμανίτη του μυγοκτόνου στους τουνγκουσικούς και τους τουρανικούς λαούς της κεντρικής Σιβηρίας.

 Amanita pantherina 
Το είδος Αμανίτης ο πάνθηρας (Amanita pantherina) περιέχει επίσης την ψυχοδραστική ουσία μουσκιμόλη, αλλά η χρήση του ως ενθεογόνου είναι πολύ σπανιότερη από εκείνη του περισσότερο αναγνωρίσιμου συγγενούς του είδους αμανίτη του μυγοκτόνου.

 Άλλα είδη 
Υπάρχουν και άλλα είδη του γένους Amanita που έχει βρεθεί ότι περιέχουν ψυχοδραστικές ουσίες, όπως τα εξής:

 Αμανίτης ο κίτρινος (Amanita citrina)
 Amanita gemmata
 Αμανίτης ο πορφυρός (Amanita porphyria)
 Amanita regalis
 Amanita strobiliformis

Παραπομπές

Πηγές
 Το λήμμα «αμανίτης» στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμος 4, σσ. 640-642


 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ιστότοπος για το γένος από τους Rodham E. Tulloss and Zhu-liang Yang – ευσύνοπτες πληροφορίες για τα σχεδόν 600 ονομασμένα είδη Amanita, με εικόνες και/ή τεχνικές λεπτομέρειες για 510 και πλέον είδη
 «Το γένος Amanita» του Michael Kuo, MushroomExpert.Com

Αμανιτης