Ηρακλείτσα Σερρών

Η Ηρακλείτσα ή Ηρακλίτσα, έως το 1927 γνωστή ως Τσάγεζι, είναι πρώην οικισμός και ιστορική τοποθεσία στον σημερινό Δήμο Αμφίπολης της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Βρισκόταν στην παράκτια περιοχή του Στρυμονικού κόλπου, δυτικά της εκβολής του ποταμού Στρυμόνα, σε μικρή απόσταση νοτιοανατολικά από το σημερινό χωριό Νέα Κερδύλια Σερρών.

 Ιστορία 
Κατά την αρχαιότητα, το φυσικό λιμάνι στις εκβολές του Στρυμόνα ήταν στρατηγικής σημασίας κόμβος για τις θαλάσσιες μεταφορές, ενώ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο κατά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αποτελώντας το σημείο εκκίνησης για τα πλοία του. Η γειτνίασή του με την Αμφίπολη, ένα από τα σπουδαιότερα αστικά κέντρα της αρχαίας Μακεδονίας, του προσέδιδε επιπλέον σημασία. Στο Τσάγεζι έχουν ανακαλυφθεί μακεδονικοί τάφοι της πρώιμης ελληνιστικής περιόδου (τέλος 4ου αιώνα π.Χ.), από τους οποίους έχουν περισυλλεγεί πολύτιμα κτερίσματα, όπως ένα ακέραιο χρυσό στεφάνι ελιάς, που σήμερα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Από την αρχαιότητα ήταν επίσης γνωστή η χρήση του επινείου της Ηιόνας, που βρισκόταν στις εκβολές του Στρυμόνα και εξυπηρετούσε κυρίως τη διακίνηση αγαθών από την εύφορη κοιλάδα του ποταμού. Στα βυζαντινά χρόνια, η Χρυσόπολη κατέλαβε τη θέση της Ηιόνας στο οικιστικό πλέγμα της περιοχής και εξελίχθηκε σε σημαντικό λιμάνι.

 Οθωμανική περίοδος 
Κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μετά την ερήμωση της βυζαντινής Χρυσόπολης, άρχισε να παρατηρείται νέα άνθηση των οικονομικών και εμπορικών δραστηριοτήτων στην περιοχή, η οποία αποτέλεσε και τόπο συγκέντρωσης των φόρων του σουλτάνου. Κατά τα τέλη του 18ου και τις αρχές 19ου αιώνα, από περιγραφές των περιηγητών της εποχής αυτής, προκύπτει η ύπαρξη ενός μικρού λιμανιού με την ονομασία Τσαϊ-γεζί, δυτικά της παλαιάς κοίτης του Στρυμόνα. Στην τουρκική γλώσσα, η ονομασία αυτή σημαίνει το στόμιο του ποταμού και προήλθε από την τοποθέτηση της εγκατάστασης, προφανώς, δίπλα στην εκβολή του ποταμού.

Το Τσάγεζι ήταν ένας μικρής εμβέλειας σταθμός εμπορίου, σταθμός φύλαξης και χώρος για την υποδοχή και τη διανυκτέρευση ταξιδιωτών (χάνι). Βρισκόταν σε διαχρονικά κομβική και πολυσύχναστη θέση, από όπου διερχόταν η ρωμαϊκή Εγνατία Οδός και είχαν την αφετηρία τους αρκετές οδικές αρτηρίες με προορισμό σημαντικά αστικά κέντρα. Ο οικισμός αναφέρεται στις οδοιπορικές σημειώσεις του ταγματάρχη Νικολάου Σχινά, ο οποίος στα μέσα της δεκαετίας του 1880 περιόδευσε ολόκληρη σχεδόν την επικράτεια της Μακεδονίας. Αναφέρει ότι το Τσιάγιαζι βρισκόταν ένα τέταρτο της ώρας δυτικά από την εκβολή του ποταμού στον Στρυμονικό κόλπο, δίπλα στην ακτή. Ήταν ο μόνος παράλιος οικισμός με όρμο που εξυπηρετούσε τις επαρχίες Σερρών και Ζίχνης.

Αποτελούνταν από κτήρια εμπορικής χρήσης και φιλοξενίας. Υπήρχε μια διώροφη αποθήκη με τρία διαχωρίσματα ανά όροφο, χωρητικότητας 360 ατόμων, όπως και έτερη διώροφη αποθήκη με τρία δωμάτια και ισόγειο στάβλο. Οι αποθήκες αυτές ανήκαν στην οικογένεια Άμποτ, που είχε εγκατασταθεί από τις αρχές του 19ου αιώνα στη Θεσσαλονίκη και διατηρούσε εμπορικό οίκο. Στο Τσάγεζι υπήρχε τελωνείο, σταθμός χωροφυλακής, βρύση, καφενείο και σαπωνοποιείο. Τη διανυκτέρευση των ταξιδιωτών εξυπηρετούσαν δύο χάνια, χωρητικότητας 100 ζώων και 12 δωματίων. Σύμφωνα με τον Σχινά, εκείνη την περίοδο είχαν ανεγερθεί επιπλέον οικήματα από τους αδελφούς Χατζηδήμου, εμπόρους από τις Σέρρες, ενώ είχε κατασκευαστεί και πρόχειρη αποβάθρα. Σύμφωνα με υπολογισμούς που εξέδωσε το 1919 η Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, ο πληθυσμός προ του 1912 ήταν 15 μουσουλμάνοι.

Υπήρξε σημαντικό λιμάνι για την εξαγωγή γεωργικών προϊόντων, κυρίως βαμβακιού, κατά τον 19ο αιώνα. Η εφημερίδα «Φάρος της Μακεδονίας» στις 25 Σεπτεμβρίου 1885 δημοσίευσε άρθρο που αναφερόταν στην ανάγκη επισκευής της οδού από τις Σέρρες προς το Τσάγεζι, για τη διευκόλυνση της διακίνησης των γεωργικών προϊόντων. Ωστόσο, η ανάπτυξη των υποδομών σε μεγαλύτερα λιμάνια (Θεσσαλονίκη, Καβάλα) και οι τεχνολογικές εξελίξεις, όπως η λειτουργία των πρώτων σιδηρόδρομων, περιόρισαν σταδιακά την εμπορική του δραστηριότητα.

Τα παράλια και το λιμάνι του Τσάγεζι αποτέλεσαν μέρος του ευρύτερου ανταγωνισμού την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων. Οι Βούλγαροι επιχείρησαν να εδραιώσουν παρουσία με την εγκαθίδρυση βουλγαρικού τελωνείου και την κατασκευή δεύτερης αποβάθρας, προκαλώντας έντονες ελληνικές αντιδράσεις. Οι ενέργειες αυτές κατέληξαν σε συγκρούσεις και αποτυχία των βουλγαρικών σχεδίων. Κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο, το λιμάνι χρησιμοποιήθηκε από τις ελληνικές δυνάμεις για να αντιμετωπίσουν τη βουλγαρική επιθετικότητα. Τον Μάιο του 1913, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ επισκέφτηκε το Τσάγεζι για να συντονίσει τις στρατιωτικές ενέργειες, με στόχο την αποφυγή κλιμάκωσης της σύγκρουσης. Το μικρό λιμάνι είχε στρατηγική σημασία για την ελληνική πλευρά, τόσο ναυτικά όσο και διπλωματικά.

 Σύγχρονη ιστορία 
Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, το Τσάγεζι περιήλθε στην ελληνική επικράτεια και κατά την ελληνική απογραφή του 1913 είχε πληθυσμό μόλις 3 κατοίκων. Σύντομα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο και στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Με τη σταθεροποίηση του Μακεδονικού Μετώπου, δημιουργήθηκε αμυντική γραμμή που ξεκινούσε από τον Στρυμονικό κόλπο και κατέληγε στον Θερμαϊκό κόλπο. Επειδή οι ακτές του Στρυμονικού κόλπου και τα στενά της Ρεντίνας παρείχαν τη δυνατότητα στον εχθρό να προσεγγίσει τη Θεσσαλονίκη, δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στη φρούρησή τους, τόσο από τη στεριά, όσο και από τη θάλασσα. Την κάλυψη των ακτών είχαν αναλάβει τα πυροβόλα των βρετανικών σκαφών Μόνιτορ, τα οποία ναυλοχούσαν στον Σταυρό και στο Τσάγεζι.
μικρογραφία|273x273εσ|Το Τσάγεζι σε χάρτη της περιόδου του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1916).
Με την έναρξη της Επιχείρησης του Στρυμόνα και καθότι η Ελλάδα ήταν ακόμη ουδέτερη, εν μέσω του Εθνικού Διχασμού, τα ελληνικά στρατεύματα επιβιβάστηκαν από το Τσάγεζι και εκκένωσαν την περιοχή στις 18 Ιουλίου 1916. Στις 3 Αυγούστου 1916, το γερμανικό υποβρύχιο U-73 τορπίλισε έξω από το αγκυροβόλιο του Τσάγεζι το βρετανικό ναρκαλιευτικό HMS Clacton, με αποτέλεσμα τη βύθισή του και την απώλεια πέντε ανθρώπινων ζωών. Για την εξυπηρέτηση των στρατιωτικών αναγκών στην εκβολή του Στρυμόνα, όπου ο εφοδιασμός από τη θάλασσα ήταν δύσκολος, λόγω ευάλωτης θέσης και έλλειψης υποδομών, στις αρχές του 1917 στρώθηκε σιδηροδρομική γραμμή από τον Σταυρό ως το Τσάγεζι. Ακολούθησε η κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Σαρακλίου - Σταυρού, εξασφαλίζοντας τη χερσαία επικοινωνία με τη Θεσσαλονίκη. Ο σιδηρόδρομος ξεκίνησε να λειτουργεί τον Απρίλιο του 1918 και έμεινε γνωστός ως «το τρένο του Σταυρού».

Το Τσάγεζι προσαρτήθηκε το 1920 στη νεοσυσταθείσα κοινότητα Άνω Κρουσόβου (Άνω Κερδύλιο) της Υποδιοίκησης Νιγρίτης του Νομού Σερρών, μαζί με το χωριό Κάτω Κρούσοβο (Κάτω Κερδύλιο). Κατά την απογραφή του 1920, είχε πληθυσμό 48 κατοίκων. Το 1927 μετονομάστηκε σε Ηρακλείτσα.

Την περίοδο του μεσοπολέμου, εκτελέστηκαν στην πεδιάδα των Σερρών μεγάλα εγγειοβελτιωτικά δημόσια έργα. Στην περιοχή την εκβολής του Στρυμόνα, έγινε εκτροπή της κοίτης του ποταμού δυτικότερα, διανοίχτηκε το λιμάνι της Αμφίπολης, κατασκευάστηκε η σιδηροδρομική γραμμή Νέας Ζίχνης - Λιμένα Αμφίπολης κ.ά. Τα έργα αυτά μεταμόρφωσαν πλήρως τα φυσικά χαρακτηριστικά της ακτής, καθιστώντας τον όρμο της Ηρακλείτσας ακατάλληλο για αγκυροβολία. Ακολούθησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, γεγονότα που επέτειναν την παρακμή και την οριστική εγκατάλειψη.

Μετά τη λήξη των πολέμων, οι επιβιώσαντες της Σφαγής στο Άνω και Κάτω Κερδύλιο, έχτισαν, σε μικρή απόσταση βόρεια της Ηρακλείτσας, το χωριό Νέα Κερδύλια. Η Ηρακλείτσα καταργήθηκε τυπικά το 1951, καθώς έπαψε να καταγράφεται στις ελληνικές απογραφές. Την περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας στην Ελλάδα, στα πλαίσια εξελληνισμού των γεωγραφικών ονομάτων, το Τσάγεζι αναφερόταν ως Όρμος Τσαγέρας. Από το 1997, οι εκβολές του ποταμού Στρυμόνα, συμπεριλαμβανομένης ολόκληρης της περιοχής της Ηρακλείτσας, είναι ενταγμένες στο Ευρωπαϊκό Οικολογικό Δίκτυο Περιοχών Natura 2000 με χαρακτηριστικό κωδικό τόπου GR1260002.

Σήμερα, η θέση του πρώην οικισμού βρίσκεται σε απόσταση άνω των 300 μέτρων από την ακτή, εξαιτίας των φυσικών προσχώσεων από τις φερτές ύλες του Στρυμόνα. Διασώζονται τμήματα των πέτρινων κτηρίων που υπήρχαν κάποτε εκεί, αλλά και το παρεκκλήσι Μεταμορφώσεως του Σωτήρος που έχει ανεγερθεί μεταγενέστερα. Στην περιοχή υπάρχουν παραπήγματα, ενώ μεγάλη έκταση του περιβάλλοντα χώρου έχει μετατραπεί σε παράνομη χωματερή ανεξέλεγκτης απόθεσης μπαζών και άλλων απορριμμάτων. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, κατασκευάστηκε η μονάδα επεξεργασίας λυμάτων των Νέων Κερδυλίων, χωρίς να τεθεί σε λειτουργία. Στη δυτική όχθη της σημερινής εκβολής του ποταμού, βρίσκεται η ιχθυόσκαλα Νέων Κερδυλίων, που εξυπηρετεί, με αυτοσχέδιες αποβάθρες, τους επαγγελματίες και ερασιτέχνες αλιείς της περιοχής.

 Πληθυσμός 
ΑπογραφήΟνομασίαΚάτοικοιΆνδρεςΓυναίκεςΣύνολο1913Τσάγεζι2131920Τσάγεζι3612481928Ηρακλείτσα466521940Ηρακλίτσα25429

 Φωτοθήκη 

 Εξωτερικές συνδέσεις 

 Πανοραμική φωτογραφία της εκβολής του ποταμού Στρυμόνα (2023)
 Ιστορική φωτογραφία της βύθισης του HMS Clacton στο Τσάγεζι (1916)

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Εγκαταλελειμμένα χωριά της περιφερειακής ενότητας Σερρών
Κατηγορία:Δήμος Αμφίπολης