Ρωμαϊκός ναός

σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Temple_of_Hercules_Victor_Rome_April_2019.jpg/220px-Temple_of_Hercules_Victor_Rome_April_2019.jpg|μικρογραφία| Ο ναός του Ηρακλή Βίκτωρα, στο Φόρουμ Μποάριουμ στη Ρώμη, 2ος αιώνας π.Χ. χάνεται το επιστύλιο και η στέγη αργότερα.
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Templo_Romano_dedicado_a_Trajano_%28Alc%C3%A1ntara%2C_C%C3%A1ceres%2C_Espa%C3%B1a%29_%2C_vista_frontal..JPG/220px-Templo_Romano_dedicado_a_Trajano_%28Alc%C3%A1ntara%2C_C%C3%A1ceres%2C_Espa%C3%B1a%29_%2C_vista_frontal..JPG|μικρογραφία| Ρωμαϊκός ναός Αλκάντρα, στην Ισπανία, ένας μικροσκοπικός αναθηματικός ναός που χτίστηκε με μια σημαντική γέφυρα κάτω από τον Τραϊανό
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Croatia_Pula_Temple_of_Roma_and_Augustus_2014-10-11_11-30-05.jpg/220px-Croatia_Pula_Temple_of_Roma_and_Augustus_2014-10-11_11-30-05.jpg|μικρογραφία| Ναός του Αυγούστου στην Πούλα, Κροατία, ένας πρώιμος ναός της Αυτοκρατορικής λατρείας
Οι αρχαίοι ρωμαϊκοί ναοί ήταν από τα πιο σημαντικά κτίρια του ρωμαϊκού πολιτισμού και μερικά από τα πλουσιότερα κτίρια στη ρωμαϊκή αρχιτεκτονική, αν και μόνο λίγοι σώζονται σε οποιαδήποτε πλήρη κατάσταση. Σήμερα παραμένουν «το πιο εμφανές σύμβολο της ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής». Summerson (1980), 25 Η κατασκευή και η συντήρησή τους ήταν ένα σημαντικό μέρος της αρχαίας ρωμαϊκής θρησκείας, και όλες οι πόλεις οποιασδήποτε σημασίας είχαν τουλάχιστον έναν κύριο ναό, καθώς και μικρότερα ιερά. Στο κυρίως δωμάτιο ( σηκός ) στεγαζόταν η λατρευτική εικόνα της θεότητας στην οποία ήταν αφιερωμένος ο ναός, και συχνά ένα τραπέζι για συμπληρωματικές προσφορές ή σπονδές και ένα μικρό βωμό για θυμίαμα. Πίσω από το σηκό υπήρχε ένα δωμάτιο ή δωμάτια που χρησιμοποιούσαν οι υπάλληλοι του ναού για την αποθήκευση εξοπλισμού και προσφορών. Ο απλός πιστός σπάνια έμπαινε στο σηκό και οι περισσότερες δημόσιες τελετές γίνονταν έξω από το σημείο όπου βρισκόταν το θυσιαστήριο, στη στοά, με πλήθος συγκεντρωμένο στον περίβολο του ναού.  

Το πιο συνηθισμένο αρχιτεκτονικό σχέδιο είχε έναν ορθογώνιο ναό υπερυψωμένο σε ψηλό βάθρο, με σαφή πρόσοψη με στοά στην κορυφή των σκαλοπατιών και τριγωνικό αέτωμα πάνω από κίονες. Οι πλευρές και το πίσω μέρος του κτιρίου είχαν πολύ λιγότερη αρχιτεκτονική έμφαση και συνήθως δεν είχαν εισόδους. Υπήρχαν επίσης κυκλικά σχέδια, γενικά με κίονες γύρω-γύρω, και εκτός Ιταλίας υπήρξαν πολλοί συμβιβασμοί με παραδοσιακά τοπικά στυλ. Η ρωμαϊκή μορφή ναού αναπτύχθηκε αρχικά από τους ναούς των Ετρούσκων, οι οποίοι επηρεάστηκαν από τους Έλληνες, με επακόλουθη έντονη άμεση επιρροή από την Ελλάδα.

Οι δημόσιες θρησκευτικές τελετές της επίσημης ρωμαϊκής θρησκείας γίνονταν σε εξωτερικούς χώρους και όχι μέσα στο κτίριο του ναού. Ορισμένες τελετές ήταν πομπές που ξεκινούσαν, επισκέπτονταν ή κατέληγαν σε ναό ή ιερό, όπου μπορεί να αποθηκευόταν και να έβγαινε προς χρήση ένα τελετουργικό αντικείμενο, ή όπου κατατίθετο μια προσφορά. Οι θυσίες, κυρίως ζώων, γίνονταν σε υπαίθριο βωμό εντός του ναού- συχνά σε μια από τις στενές προεκτάσεις του βάθρου στο πλάι των σκαλοπατιών. Ιδιαίτερα υπό την αυτοκρατορία, εξωτικές ξένες λατρείες απέκτησαν οπαδούς στη Ρώμη και αποτέλεσαν τις τοπικές θρησκείες σε μεγάλα τμήματα της διευρυμένης αυτοκρατορίας. Αυτοί συχνά είχαν πολύ διαφορετικές πρακτικές, κάποιοι προτιμούσαν υπόγειους χώρους λατρείας, ενώ άλλοι, όπως οι πρώτοι χριστιανοί, λάτρευαν σε σπίτια. Sear

Μερικά λείψανα πολλών ρωμαϊκών ναών σώζονται ακόμη, κυρίως στην ίδια τη Ρώμη, αλλά τα σχετικά λίγα σχεδόν ολοκληρωμένα παραδείγματα μετατράπηκαν σχεδόν όλα σε χριστιανικές εκκλησίες (και μερικές φορές στη συνέχεια σε τζαμιά), συνήθως αρκετό καιρό μετά τον αρχικό θρίαμβο του χριστιανισμού υπό τον Κωνσταντίνο. Η παρακμή της ρωμαϊκής θρησκείας ήταν σχετικά αργή και οι ίδιοι οι ναοί δεν ιδιοποιήθηκαν από την κυβέρνηση μέχρι το 415, με διάταγμα του αυτοκράτορα Ονώριου. Η εκκλησία Κοσμάς και Δαμιανός, στη Ρωμαϊκή Αγορά, που αρχικά ήταν ο ναός του Ρωμύλου, αφιερώθηκε ως εκκλησία μόλις το 527. Το πιο γνωστό είναι το Πάνθεον της Ρώμης, το οποίο, ωστόσο, είναι εξαιρετικά άτυπο, καθώς πρόκειται για έναν πολύ μεγάλο κυκλικό ναό με υπέροχη τσιμεντένια στέγη, πίσω από μια συμβατική πρόσοψη με στοά. Wheeler, 104–106; Sear

 Προέλευση του όρου 
Η αγγλική λέξη "temple" προέρχεται από το λατινικό templum, το οποίο αρχικά δεν ήταν το ίδιο το κτίριο, αλλά ένας ιερός χώρος που επισκοπήθηκε και σχεδιάστηκε τελετουργικά. Stamper, 10 Ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος χρησιμοποιεί πάντα τη λέξη templum για να αναφέρεται στον ιερό περίβολο και όχι στο κτίριο. Οι πιο κοινές λατινικές λέξεις για ναό ή ιερό ήταν sacellum (ένα μικρό ιερό ή παρεκκλήσι), aedes, delubrum και fanum (σε αυτό το άρθρο, η αγγλική λέξη "temple" αναφέρεται σε οποιοδήποτε από αυτά τα κτίρια και η λατινική templum στο ιερός περίβολος).

 Αρχιτεκτονική 
Η μορφή του ρωμαϊκού ναού προήλθε κυρίως από το ετρουσκικό μοντέλο, αλλά στην ύστερη Δημοκρατία υπήρξε αλλαγή στη χρήση ελληνικών κλασικών και ελληνιστικών ρυθμών, χωρίς μεγάλες αλλαγές στα βασικά χαρακτηριστικά της φόρμας. Οι Ετρούσκοι ήταν ένας λαός της βόρειας Ιταλίας, του οποίου ο πολιτισμός βρισκόταν στο αποκορύφωμά του τον έβδομο αιώνα π.Χ. Οι Ετρούσκοι είχαν ήδη επηρεαστεί από την πρώιμη ελληνική αρχιτεκτονική, έτσι οι ρωμαϊκοί ναοί ήταν διακριτικοί αλλά με ετρουσκικά και ελληνικά χαρακτηριστικά.  Boardman, 255; Henig, 56 Οι σωζόμενοι ναοί (ελληνικοί και ρωμαϊκοί) στερούνται τα εκτεταμένα ζωγραφισμένα αγάλματα που διακοσμούσαν τις γραμμές της οροφής και τα περίτεχνα καλύμματα και τα προσφύγματα, σε πολύχρωμη τερακότα σε προηγούμενα παραδείγματα, που ζωντάνεψαν το θριγκό .
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Templo_romano_de_Vic_-_001.jpg/220px-Templo_romano_de_Vic_-_001.jpg|αριστερά|μικρογραφία| Ρωμαϊκός ναός του Βικ, εν μέρει πρωτότυπος, με ανακαινισμένα μέρη
Οι ετρουσκικοί και οι ρωμαϊκοί ναοί έδιναν έμφαση στο μπροστινό μέρος του κτιρίου, το οποίο ακολουθούσε τα ελληνικά πρότυπα ναών και συνήθως αποτελούνταν από φαρδιά σκαλοπάτια που οδηγούσαν σε μια στοά με κίονες, έναν πρόναο και συνήθως ένα τριγωνικό αέτωμα πάνω, το οποίο ήταν γεμάτο με αγάλματα στα πιο μεγάλα παραδείγματα. Αυτό ήταν τόσο συχνά σε τερακότα όσο η πέτρα, και δεν έχουν σωθεί παραδείγματα παρά μόνο ως θραύσματα. Ειδικά στις προηγούμενες περιόδους, θα μπορούσε να τοποθετηθεί επιπλέον αγάλματα στην οροφή και ο θριγκός να διακοσμηθεί με ακροκέραμο και άλλα στοιχεία, όλα αυτά ζωγραφισμένα με έντονα χρώματα. Ωστόσο, σε αντίθεση με τα ελληνικά μοντέλα, τα οποία γενικά έδιναν ίση μεταχείριση σε όλες τις πλευρές του ναού, οι οποίες μπορούσαν να παρατηρηθούν και να προσεγγιστούν από όλες τις κατευθύνσεις, οι πλαϊνοί και πίσω τοίχοι των ρωμαϊκών ναών μπορεί να είναι σε μεγάλο βαθμό ακόσμητοι (όπως στο Πάνθεον, στη Ρώμη και στο Βικ . ), απροσπέλαστη με σκαλοπάτια (όπως στο Μαιζόν καρέ και Βικ), ακόμη και πίσω σε άλλα κτίρια. Όπως και στο Μαιζόν καρέ, οι στήλες στο πλάι μπορεί να είναι μισοκίονες, που προέρχονται από τον τοίχο («εμπλακεί» στην αρχιτεκτονική ορολογία. Wheeler, 89; Henig, 56
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Temple_of_Jupiter%2C_Diocletians_Palace%2C_Split_%2811944057914%29.jpg/220px-Temple_of_Jupiter%2C_Diocletians_Palace%2C_Split_%2811944057914%29.jpg|μικρογραφία| Οροφή του Ναού του Δία, Παλάτι του Διοκλητιανού, Σπλιτ
Η εξέδρα στην οποία καθόταν ο ναός υψωνόταν συνήθως ψηλότερα στα ετρουσκικά και ρωμαϊκά παραδείγματα παρά στα ελληνικά, με έως και δέκα, δώδεκα ή περισσότερα σκαλοπάτια αντί για τα τρία τυπικά στους ελληνικούς ναούς. ο Ναός του Κλαυδίου υψώθηκε είκοσι σκαλιά. Αυτά τα σκαλοπάτια ήταν συνήθως μόνο στο μπροστινό μέρος, και συνήθως όχι σε όλο το πλάτος. Μπορεί να είναι ή να μην είναι δυνατό να περπατήσετε γύρω από το εξωτερικό του ναού μέσα ( Ναός του Αδριανού ) ή έξω από την κιονοστοιχία, ή τουλάχιστον κάτω από τις πλευρές. Henig, 56, Wheeler, 89 Η περιγραφή των ελληνικών προτύπων που χρησιμοποιούνται εδώ είναι μια γενίκευση των κλασικών ελληνικών ιδεωδών και τα μεταγενέστερα ελληνιστικά κτίρια συχνά δεν τα αντικατοπτρίζουν. Για παράδειγμα, ο «Ναός του Διονύσου» στο πεζούλι δίπλα στο θέατρο στην Πέργαμο (Ιωνική, 2ος αι. π.Χ., σε πλαγιά λόφου), είχε πολλά σκαλοπάτια μπροστά, και όχι κίονες πέρα από τη στοά.  Ο Παρθενώνας, που επίσης πλησίαζε σε ένα λόφο, είχε πιθανώς πολλά φαρδιά σκαλοπάτια στην προσέγγιση προς το κύριο μέτωπο, ακολουθούμενη από μια επίπεδη περιοχή πριν από τα τελευταία βήματα. 16 in a reconstruction drawing by G. Stephens, p. 38 in The Acropolis: Monuments and Museum, by G. Papathanassopoulos, Krene Editions, 1977

Μετά την έκλειψη των ετρουσκικών προτύπων, οι ελληνικές κλασικές παραγγελίες σε όλες τις λεπτομέρειές τους ακολουθήθηκαν στενά στις προσόψεις των ρωμαϊκών ναών, όπως και σε άλλα κτίρια κύρους, με την άμεση υιοθέτηση των ελληνικών προτύπων να αρχίζει προφανώς γύρω στο 200 π. Χ. , επί της ύστερης Δημοκρατίας. Διατηρήθηκαν όμως οι χαρακτηριστικές διαφορές στη γενική διάταξη των ναών μεταξύ του ετρουσκικού-ρωμαϊκού και του ελληνικού ρυθμού, όπως περιγράφηκε παραπάνω. Ωστόσο, οι εξιδανικευμένες αναλογίες μεταξύ των διαφόρων στοιχείων στις τάξεις που καθορίστηκαν από τον μοναδικό σημαντικό Ρωμαίο συγγραφέα αρχιτεκτονικής που έχει διασωθεί, τον Βιτρούβιο, και τους μεταγενέστερους Ιταλούς συγγραφείς της Αναγέννησης, δεν αντικατοπτρίζουν την πραγματική ρωμαϊκή πρακτική, η οποία μπορούσε να είναι πολύ διαφορετική, αν και πάντα στόχευε στην ισορροπία και την αρμονία. Ακολουθώντας μια ελληνιστική τάση, η κορινθιακή τάξη και η παραλλαγή της, η σύνθετη τάξη, ήταν οι πιο συνηθισμένες στους σωζόμενους ρωμαϊκούς ναούς, αλλά για μικρούς ναούς όπως αυτός της Alcántara, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί μια απλή τοσκάνικη τάξη. Ο Βιτρούβιος δεν αναγνωρίζει τη σύνθετη σειρά στα γραπτά του και καλύπτει την τοσκανική σειρά μόνο ως ετρουσκική- οι συγγραφείς της Αναγέννησης τις τυποποίησαν παρατηρώντας τα σωζόμενα κτίρια. Summerson (1980), 8–13
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Flickr_-_Gaspa_-_Dendara%2C_mammisi_romano_%287%29.jpg/220px-Flickr_-_Gaspa_-_Dendara%2C_mammisi_romano_%287%29.jpg|εναλλ.=Small stone building surrounded by half-walls and columns with elaborate capitals.|αριστερά|μικρογραφία| Ένα ρωμαϊκό μαμίσι ή παρεκκλήσι προστέθηκε στον ναό Δένδερα, χρησιμοποιώντας το παραδοσιακό αιγυπτιακό στυλ ναού .
Η πρόσοψη του ναού έφερε συνήθως μια επιγραφή που έλεγε ποιος τον έχτισε, χαραγμένη στην πέτρα σε σχήμα "V". Αυτό ήταν γεμάτο με έντονα χρωματιστά χρώματα, συνήθως κόκκινο ή βερμιλλί. Στα μεγάλα αυτοκρατορικά μνημεία τα γράμματα χυτεύονταν σε μόλυβδο και συγκρατούνταν με μανταλάκια, ενώ στη συνέχεια ήταν επίσης ζωγραφισμένα ή επιχρυσωμένα. Αυτά έχουν συνήθως εξαφανιστεί εδώ και καιρό, αλλά οι αρχαιολόγοι μπορούν γενικά να τα ανακατασκευάσουν από τις οπές των μανταλωτών, ενώ ορισμένα έχουν αναδημιουργηθεί και τοποθετηθεί στη θέση τους. Henig, 225

Υπήρχαν σημαντικές τοπικές διαφοροποιήσεις στο ύφος, καθώς οι Ρωμαίοι αρχιτέκτονες συχνά προσπαθούσαν να ενσωματώσουν στοιχεία που ο πληθυσμός ανέμενε στην ιερή αρχιτεκτονική του. Αυτό συνέβαινε ιδιαίτερα στην Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή, όπου οι διάφορες παραδόσεις των μεγάλων πέτρινων ναών ήταν ήδη χιλιετιών. Ο ρωμαιο-κελτικός ναός ήταν ένα απλό στυλ, συνήθως με μικρή χρήση πέτρας, για μικρούς ναούς που βρέθηκαν στη Δυτική Αυτοκρατορία, και μακράν ο πιο συνηθισμένος τύπος στη ρωμαϊκή Βρετανία, όπου ήταν συνήθως τετράγωνοι, με περιβόλι. Συχνά δεν είχαν κανένα από τα διακριτικά κλασικά χαρακτηριστικά και μπορεί να είχαν σημαντική συνέχεια με τους προ-ρωμαϊκούς ναούς της κελτικής θρησκείας. Henig, 56–57; Wheeler, 100–104: Sear

 Κυκλικά σχέδια 
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/The_round_temple_%28Temple_of_Venus%29%2C_Baalbek%2C_Holy_Land%2C_%28i.e.%2C_Ba%27labakk%2C_Lebanon%29-LCCN2002724962.tif/lossy-page1-220px-The_round_temple_%28Temple_of_Venus%29%2C_Baalbek%2C_Holy_Land%2C_%28i.e.%2C_Ba%27labakk%2C_Lebanon%29-LCCN2002724962.tif.jpg|μικρογραφία| "Ναός της Αφροδίτης", Μπάαλμπεκ, από το πίσω μέρος
Οι ρωμαιοκελτικοί ναοί ήταν συχνά κυκλικοί, και οι Ρωμαίοι έχτισαν κυκλικούς ναούς διαφόρων ειδών. Τα ελληνικά μοντέλα υπήρχαν σε θολωτά ιερά και σε ορισμένα άλλα κτίρια, ως αίθουσες συνελεύσεων και σε διάφορες άλλες λειτουργίες. Οι ναοί της θεάς Vesta, που ήταν συνήθως μικροί, είχαν συνήθως αυτό το σχήμα, όπως εκείνοι της Ρώμης και του Tivoli (βλ. κατάλογο), οι οποίοι σώζονται εν μέρει. Όπως και ο ναός του Ηρακλή Βίκτωρα στη Ρώμη, ο οποίος ίσως ήταν έργο Έλληνα αρχιτέκτονα, οι επιζώντες αυτοί είχαν μια αδιάσπαστη κιονοστοιχία που περιέβαλλε το κτίριο και ένα χαμηλό βάθρο ελληνικού τύπου.Wheeler, 100–104; Sear

Διαφορετικές φόρμουλες ακολουθήθηκαν στο Πάνθεον, στη Ρώμη και σε έναν μικρό ναό στο Μπάαλμπεκ (που συνήθως ονομάζεται "Ναός της Αφροδίτης"), όπου η πόρτα βρίσκεται πίσω από μια πλήρη στοά, αν και χρησιμοποιούνται πολύ διαφορετικοί τρόποι για να γίνει αυτό. Στο Πάνθεον μόνο η στοά έχει κίονες και η «εντελώς άβολη» εξωτερική συνάντηση της στοάς και του κυκλικού σηκού συχνά επικρίνονται. Στο Baalbek, μια φαρδιά στοά με ένα σπασμένο αέτωμα συνδυάζεται με τέσσερις άλλες κολώνες γύρω από το κτίριο, με το επιστύλιο σε καμπύλες τομές, καθεμία από τις οποίες καταλήγει σε μια προβολή που υποστηρίζεται από μια στήλη. Wheeler, 97–106, 105 quoted. Originally, the "uncomfortable" junction was screened by a wall and less apparent.

Στην Παλεστρίνα κοντά στη Ρώμη, ένα τεράστιο προσκυνηματικό συγκρότημα του 1ου αιώνα π.Χ. οδήγησε τους επισκέπτες σε πολλά επίπεδα με μεγάλα κτίρια σε μια απότομη πλαγιά, πριν φτάσουν τελικά στο ίδιο το ιερό, ένα πολύ μικρότερο κυκλικό κτίριο. Boardman, 256–257

 Καισαρείο 
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Vienne_%28avril_2009%29_036.jpg/220px-Vienne_%28avril_2009%29_036.jpg|αριστερά|μικρογραφία| Ναός της Αυτοκρατορικής λατρείας στη Βιέννη
Το καισαρείο ήταν ένας ναός αφιερωμένος στην αυτοκρατορική λατρεία. Οι ναοί της Καισαρείας βρίσκονταν σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και συχνά χρηματοδοτούνταν από την αυτοκρατορική κυβέρνηση, τείνοντας να αντικαταστήσουν τις κρατικές δαπάνες για νέους ναούς άλλων θεών και να γίνουν ο κύριος ή ο μόνος μεγάλος ναός στις νέες ρωμαϊκές πόλεις των επαρχιών. Αυτό συνέβη στην Έβορα, τη Βιέν και τη Νιμ, οι οποίες επεκτάθηκαν από τους Ρωμαίους ως αποικίες από την κελτική οοπίδα αμέσως μετά την κατάκτησή τους. Οι αυτοκρατορικοί ναοί που πληρώνονταν από την κυβέρνηση χρησιμοποιούσαν συνήθως συμβατικό ρωμαϊκό στυλ σε όλη την αυτοκρατορία, ανεξάρτητα από τα τοπικά στυλ που παρατηρούνταν σε μικρότερους ναούς. Στις νεοσύστατες ρωμαϊκές πόλεις ο ναός ήταν συνήθως κεντρικά τοποθετημένος στο ένα άκρο του φόρουμ, συχνά απέναντι από τη βασιλική στο άλλο άκρο. Henig, 55; Sear

Στην πόλη της Ρώμης, ένα καισαρείο βρισκόταν στον θρησκευτικό περίβολο των Αδελφών Αρβάλ. Το 1570, τεκμηριώθηκε ότι εξακολουθεί να περιέχει εννέα αγάλματα Ρωμαίων αυτοκρατόρων σε αρχιτεκτονικές κόγχες. The statues are all lost, but the base for the statue of Marcus Aurelius survives, and the inscriptions of seven of the nine are recorded in volume 6 of the Corpus Inscriptionum Latinarum. Jane Fejfer, Roman Portraits in Context (Walter de Gruyter, 2008), p. 86. Οι περισσότεροι από τους προηγούμενους αυτοκράτορες είχαν τους δικούς τους πολύ μεγάλους ναούς στη Ρώμη, Sear αλλά η παραπαίουσα οικονομία σήμαινε ότι η οικοδόμηση νέων αυτοκρατορικών ναών ως επί το πλείστον σταμάτησε μετά τη βασιλεία του Μάρκου Αυρήλιου (π. 180), αν και ο ναός του Ρωμύλου στο Η Ρωμαϊκή Αγορά χτίστηκε και αφιερώθηκε από τον αυτοκράτορα Μαξέντιο στον γιο του Βαλέριο Ρωμύλο, ο οποίος πέθανε σε παιδική ηλικία το 309 και θεοποιήθηκε.

Ένα από τα παλαιότερα και πιο σημαντικά της Καισάρειας ήταν το Καισάρειο της Αλεξάνδρειας, που βρισκόταν στο λιμάνι. Ξεκίνησε από την Κλεοπάτρα Ζ΄ της δυναστείας των Πτολεμαίων, τον τελευταίο φαραώ της Αρχαίας Αιγύπτου, για να τιμήσει τον νεκρό εραστή της Ιούλιο Καίσαρα, ο οποίος στη συνέχεια προσηλυτίστηκε από τον Αύγουστο στη δική του λατρεία. Κατά τον 4ο αιώνα, αφού η Αυτοκρατορία πέρασε στη χριστιανική κυριαρχία, μετατράπηκε σε εκκλησία. David M. Gwynn, "Archaeology and the 'Arian Controversy' in the Fourth Century," in Religious Diversity in Late Antiquity (Brill, 2010), p. 249.
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/St_Martin-in-the-Fields%2C_July_2011.jpg/220px-St_Martin-in-the-Fields%2C_July_2011.jpg|μικρογραφία| St Martin-in-the-Fields, Λονδίνο (1720), Τζέιμς Γκιμπς
Η ετρουσκορωμαϊκή προσαρμογή του ελληνικού μοντέλου ναού για να δώσει την κύρια έμφαση στην μπροστινή πρόσοψη και να αφήσει τις άλλες πλευρές του κτιρίου να εναρμονιστούν με αυτήν μόνο όσο το επιτρέπουν οι συνθήκες και ο προϋπολογισμός έχει γενικά υιοθετηθεί στη νεοκλασική αρχιτεκτονική και άλλα κλασικά προέρχονται στυλ. Σε αυτούς τους ναούς τα μέτωπα με κίονες και αέτωμα είναι πολύ συνηθισμένα για την κύρια είσοδο μεγάλων κτιρίων, αλλά συχνά πλαισιώνονται από μεγάλες πτέρυγες ή τοποθετούνται σε αυλές. Αυτή η ευελιξία επέτρεψε στο μέτωπο του ρωμαϊκού ναού να χρησιμοποιηθεί σε κτίρια που κατασκευάζονται για μια μεγάλη ποικιλία σκοπών. Η κιονοστοιχία μπορεί να μην σπρώχνεται πλέον προς τα εμπρός με μια πρόναη βεράντα και μπορεί να μην υψώνεται πάνω από το έδαφος, αλλά το ουσιαστικό σχήμα παραμένει το ίδιο. Ανάμεσα σε χιλιάδες παραδείγματα είναι ο Λευκός Οίκος, τα Ανάκτορα του Μπάκιγχαμ και ο Άγιος Πέτρος της Ρώμης . τα τελευταία χρόνια το μέτωπο του ναού έχει γίνει μόδα στην Κίνα. Heathcote, Edwin, Review of Original Copies: Architectural Mimicry in Contemporary China, by Bianca Bosker, University of Hawaii Press, The Financial Times, January 25, 2013

Οι αρχιτέκτονες της Αναγέννησης και των μεταγενέστερων επεξεργάστηκαν τρόπους για να προσθέσουν αρμονικά ψηλούς θόλους, πύργους και κώνους πάνω από μια στοά με κιονοστοιχία πρόσοψη του ναού, κάτι που οι Ρωμαίοι θα έβρισκαν περίεργο. Το μέτωπο του ρωμαϊκού ναού παραμένει ένα οικείο χαρακτηριστικό της μεταγενέστερης πρώιμης μοντέρνας αρχιτεκτονικής στη δυτική παράδοση, αλλά αν και χρησιμοποιείται πολύ συχνά για εκκλησίες, έχει χάσει τη συγκεκριμένη σχέση με τη θρησκεία που είχε για τους Ρωμαίους. Anthony Grafton, Glenn W Most, Salvatore Settis, eds., The Classical Tradition, 927, 2010, Harvard University Press, , 9780674035720, google books Γενικά, οι μεταγενέστερες προσαρμογές δεν έχουν το χρώμα του αρχικού, και παρόλο που μπορεί να υπάρχει γλυπτό που γεμίζει το αέτωμα σε μεγάλα παραδείγματα, το πλήρες ρωμαϊκό συμπλήρωμα γλυπτικής πάνω από τη γραμμή της οροφής σπάνια μιμείται.

Παραλλαγές του θέματος, κυρίως ιταλικής προέλευσης, περιλαμβάνουν: Ναός Αγίου Ανδρέα, Μάντοβα, 1462 από τον Λέον Μπαττίστα Αλμπέρτι, που πήρε μια τετράστυλη ρωμαϊκή αψίδα θριάμβου και πρόσθεσε ένα αέτωμα πάνω. Σαν Τζόρτζιο Ματζιόρε, Βενετία, που ξεκίνησε το 1566, από τον Αντρέα Παλλάντιο, που έχει δύο επάλληλα μέτωπα ναών, το ένα χαμηλό και φαρδύ, το άλλο ψηλό και στενό. η Βίλα Κάπρα «Λα Ροτόντα», 1567, επίσης από τον Palladio, με τέσσερις απομονωμένες μέτωπες ναών σε κάθε πλευρά ενός ορθογωνίου, με μεγάλο κεντρικό θόλο. Στην μπαρόκ αρχιτεκτονική δύο μέτωπα ναών, συχνά διαφορετικής τάξης, τοποθετημένα το ένα πάνω από το άλλο, έγιναν εξαιρετικά κοινά για τις καθολικές εκκλησίες, συχνά με το ανώτερο να υποστηρίζεται από τεράστιους βολβούς σε κάθε πλευρά. Αυτό φαίνεται να αναπτύσσεται στην Εκκλησία του Ιησού (1584), Santa Susanna, Ρώμη (1597), Santi Vincenzo e Anastasio a Trevi (1646) και Val-de-Grâce, Παρίσι (1645 και μετά). Summerson (1980), captions to illustrations 21, 41, 42, 72–75 Οι Παλλαδιανές βίλες της Βενετίας περιλαμβάνουν πολυάριθμες έξυπνες και σημαντικές παραλλαγές στο θέμα του μετώπου του ρωμαϊκού ναού.

Ένα αρχετυπικό μοτίβο για εκκλησίες στη γεωργιανή αρχιτεκτονική τέθηκε από τον St Martin-in-the-Fields στο Λονδίνο (1720), από τον Τζέιμς Γκιμπς, ο οποίος πρόσθεσε με τόλμη στην κλασική πρόσοψη του ναού στο δυτικό άκρο ένα μεγάλο καμπαναριό στην κορυφή ενός πύργου. ελαφρώς πίσω από την κύρια πρόσοψη. Αυτή η φόρμουλα συγκλόνισε τους καθαρολόγους και τους ξένους, αλλά έγινε αποδεκτή και αντιγράφηκε πολύ ευρέως, στο σπίτι και στις αποικίες, Summerson (1988), 64–70 για παράδειγμα στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, στο Τσενάι στην Ινδία και στο Παρεκκλήσι του Αγίου Παύλου στη Νέα Υόρκη (1766).
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Madeleine_Paris.jpg/220px-Madeleine_Paris.jpg|αριστερά|μικρογραφία| Εκκλησία της Μαντλέν
Παραδείγματα σύγχρονων κτιρίων που κολλούν πιο πιστά στην αρχαία ορθογώνια μορφή ναού υπάρχουν μόνο από τον 18ο αιώνα και μετά. Summerson (1980), 25 Οι εκδόσεις του ρωμαϊκού ναού ως διακριτού μπλοκ περιλαμβάνουν την Εκκλησία της Μαντλέν, Παρίσι (1807), τώρα εκκλησία αλλά χτισμένη από τον Ναπολέοντα ως Temple de la Gloire de la Grande Armée ("Ναός στη δόξα του Μεγάλου Στρατού"), τη Βιρτζίνια Πολιτειακό Καπιτώλιο όπως αρχικά χτίστηκε το 1785–88 και το Δημαρχείο του Μπέρμιγχαμ (1832–34). Summerson (1980), 28. The Virginia State Capitol is specifically based on the Maison carre, but in a cheaper Ionic rather than Corinthian.

Μικροί ρωμαϊκοί κυκλικοί ναοί με κιονοστοιχίες έχουν χρησιμοποιηθεί συχνά ως πρότυπα, είτε για μεμονωμένα κτίρια, μεγάλα ή μικρά, είτε στοιχεία όπως θόλοι υψωμένοι σε τύμπανα, σε κτίρια σε άλλο σχέδιο όπως ο Άγιος Πέτρος, η Ρώμη, ο Καθεδρικός Ναός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο και το Καπιτώλιο των Ηνωμένων Πολιτειών . Ο μεγάλος γενάρχης αυτών είναι το Σαν Πιέτρο ιν Μοντόριο του Ντονάτο Μπραμάντε στην αυλή του Σαν Πιέτρο ιν Μοντόριο στη Ρώμη, γ. 1502, το οποίο έκτοτε έτυχε μεγάλου θαυμασμού. Summerson (1980), 25, 41–42, 49–51

Αν και το μεγάλο κυκλικό σηκό με τρούλο του Πάνθεον, με συμβατική πρόσοψη στοάς, είναι «μοναδικό» στη ρωμαϊκή αρχιτεκτονική, έχει αντιγραφεί πολλές φορές από σύγχρονους αρχιτέκτονες. Οι εκδόσεις περιλαμβάνουν την εκκλησία της Santa Maria Assunta in Ariccia από τον Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι (1664), η οποία ακολούθησε το έργο του για την αποκατάσταση του ρωμαϊκού πρωτοτύπου, Summerson (1980), 38–39, 38 quoted Belle Isle House (1774) στην Αγγλία και τη βιβλιοθήκη του Τόμας Τζέφερσον στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, Η Ροτόντα (1817–26). Summerson (1980), 38–39 Το Πάνθεον ήταν πολύ το μεγαλύτερο και πιο προσιτό πλήρες μέτωπο κλασικού ναού που ήταν γνωστό στην Ιταλική Αναγέννηση και ήταν το τυπικό παράδειγμα όταν αναβίωσαν.

 Ναός του Μέγιστου Δία 
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Bas_relief_from_Arch_of_Marcus_Aurelius_showing_sacrifice.jpg/220px-Bas_relief_from_Arch_of_Marcus_Aurelius_showing_sacrifice.jpg|δεξιά|μικρογραφία| Ανάγλυφο του Μάρκου Αυρήλιου που θυσίαζε στον 4ο ναό (αριστερά)
Ο Ναός του Μέγιστου Δία στον λόφο του Καπιτωλίου ήταν ο παλαιότερος μεγάλος ναός της Ρώμης, αφιερωμένος στην Τριάδα του Καπιτωλίου που αποτελείται από τον Δία και τις θεότητες της συντρόφου του, Juno και Minerva, και είχε θέση που μοιάζει με καθεδρικό ναό στην επίσημη θρησκεία της Ρώμης. Καταστράφηκε από πυρκαγιά τρεις φορές και ξαναχτίστηκε γρήγορα σε σύγχρονο στυλ. Το πρώτο κτίριο, παραδοσιακά αφιερωμένο το 509 π.Χ., Ab urbe condita, 2.8 έχει υποστηριχθεί ότι ήταν σχεδόν 60 x 60 μέτρα, πολύ μεγαλύτερος από άλλους ρωμαϊκούς ναούς για αιώνες μετά, αν και το μέγεθός του αμφισβητείται έντονα από τους ειδικούς. Όποιο κι αν ήταν το μέγεθός του, η επιρροή του σε άλλους πρώιμους ρωμαϊκούς ναούς ήταν σημαντική και μακροχρόνια. Stamper, 33 and all Chapters 1 and 2. Stamper is a leading protagonist of a smaller size, rejecting the larger size proposed by the late Einar Gjerstad. Το ίδιο μπορεί να ίσχυε για τις μεταγενέστερες ανακατασκευές, αν και εδώ η επιρροή είναι πιο δύσκολο να εντοπιστεί.

Για τον πρώτο ναό προσήχθησαν Ετρούσκοι ειδικοί για διάφορες πτυχές του κτιρίου, συμπεριλαμβανομένης της κατασκευής και της ζωγραφικής των εκτεταμένων στοιχείων από τερακότα του θριγκού ή των ανώτερων τμημάτων, όπως τα προσθήματα . Stamper, 12–13 Αλλά για το δεύτερο κτίριο κλήθηκαν από την Ελλάδα. Οι ανακατασκευές μετά την καταστροφή από πυρκαγιά ολοκληρώθηκαν το 69 π.Χ., το 75 μ.Χ., και τη δεκαετία του 80 μ.Χ., επί Δομιτιανού - το τρίτο κτίριο διήρκεσε μόνο πέντε χρόνια πριν καεί ξανά. Μετά από μια μεγάλη λεηλασία από τους Βάνδαλους το 455, και την πλήρη αφαίρεση πέτρας στην Αναγέννηση, μόνο θεμέλια μπορούν να φανούν τώρα, στο υπόγειο των Μουσείων του Καπιτωλίου .  Ο γλύπτης Φλαμίνιο Βάκα (d 1605) ισχυρίστηκε ότι το λιοντάρι των Μεδίκων που σκάλισε σε φυσικό μέγεθος για να ταιριάζει με μια ρωμαϊκή επιβίωση, τώρα στη Φλωρεντία, κατασκευάστηκε από ένα μόνο κιονόκρανο από το ναό. Stamper, 15

 Ναοί που σώζονται 
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Bacchus_temple_in_Baalbek.jpg/220px-Bacchus_temple_in_Baalbek.jpg|μικρογραφία| Ναός του Βάκχου στο Baalbek, Λίβανος
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Rome_%28Italy%2C_October_2019%29_-_168_%2850589603356%29.jpg/220px-Rome_%28Italy%2C_October_2019%29_-_168_%2850589603356%29.jpg|μικρογραφία| Άποψη του ναού του Ρωμύλου, από τον Παλατίνο λόφο .
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Pompei_5058.jpg/220px-Pompei_5058.jpg|μικρογραφία| Ο ναός του Απόλλωνα στην Πομπηία . Ο Βεζούβιος βρίσκεται στα αριστερά.
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Paganreconstruction_%282%29.gif/220px-Paganreconstruction_%282%29.gif|μικρογραφία| Ανακατασκευή του Ρωμαϊκού Ναού Παγανικός Λόφος, Σόμερσετ, ένας Ρωμανο-κελτικός ναός
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Campitelli_-_031225-TempioDiSaturnoSiAccendonoLeLuci3.jpg/220px-Campitelli_-_031225-TempioDiSaturnoSiAccendonoLeLuci3.jpg|μικρογραφία| Ο ναός του Κρόνου, η Ρωμαϊκή Αγορά, οι 8 εντυπωσιακές στήλες και το επιστύλιο παραμένουν όρθια
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/San_Nicola_Giano.JPG/220px-San_Nicola_Giano.JPG|δεξιά|μικρογραφία| Ο ναός του Ιανού όπως φαίνεται στη σημερινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο Κάρκερε, στην Αγορά των Κηπευτικών της Ρώμης, Ιταλία, αφιερωμένος από τον Γαίου Δούλιους μετά τη ναυτική του νίκη στη μάχη των Μυλαίων το 260 π.Χ. Tacitus. Annales. II.49.
σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Capitolio_de_Dougga_2.JPG/220px-Capitolio_de_Dougga_2.JPG|μικρογραφία| Ναός της Ντούγκα, Τυνησία
Τα περισσότερα από τα καλύτερα σωζόμενα είχαν μετατραπεί σε εκκλησίες (και μερικές φορές αργότερα τζαμιά), τα οποία ορισμένα παραμένουν. Συχνά οι στοές ήταν εντοιχισμένες μεταξύ των κιόνων και οι αρχικοί μπροστινοί και πλευρικοί τοίχοι του σηκού αφαιρούνταν σε μεγάλο βαθμό για να δημιουργήσουν έναν μεγάλο ενιαίο χώρο στο εσωτερικό. Οι αγροτικές περιοχές στον ισλαμικό κόσμο έχουν μερικά καλά απομεινάρια, τα οποία είχαν αφεθεί σε μεγάλο βαθμό ανενόχλητα. Στην Ισπανία ορισμένες αξιοσημείωτες ανακαλύψεις (Βικ, Κόρδοβα, Βαρκελώνη) έγιναν τον 19ο αιώνα, όταν παλιά κτίρια που ανακατασκευάστηκαν ή κατεδαφίστηκαν βρέθηκαν να περιείχαν σημαντικά ερείπια εγκλωβισμένα σε μεταγενέστερα κτίρια. Στη Ρώμη, την Πούλα και αλλού κάποιοι τοίχοι που ενσωματώθηκαν σε μεταγενέστερα κτίρια ήταν πάντα εμφανείς. Τα τετραγωνισμένα τετράγωνα των τοίχων του ναού ήταν πάντα ελκυστικά για τους μεταγενέστερους οικοδόμους για επαναχρησιμοποίηση, ενώ τα μεγάλα κομμάτια των ογκωδών κιόνων ήταν λιγότερο εύκολο να αφαιρεθούν και να χρησιμοποιηθούν. Ως εκ τούτου, το βάθρο, μείον, και μερικές στήλες είναι συχνά το μόνο που μένει. Στις περισσότερες περιπτώσεις έχουν αφαιρεθεί χαλαρά κομμάτια πέτρας από τον χώρο και μερικά, όπως κιονόκρανα, μπορεί να βρεθούν σε τοπικά μουσεία, μαζί με μη αρχιτεκτονικά αντικείμενα που έχουν ανασκαφεί, όπως αγαλματίδια ή φυλαχτά από τερακότα, τα οποία βρίσκονται συχνά σε μεγάλους αριθμούς. Vickers, Michael, Ancient Rome, Preface, 1989, Elsevier-Phaidon; Henig, 191–199 Πράγματι, πολύ λίγα σώζονται στη θέση τους από τις σημαντικές ποσότητες μεγάλων γλυπτών που αρχικά διακοσμούσαν ναούς. Strong, 48

 Ρώμη

 Πάνθεον ή Ναός όλων των Θεών, μοναδικός μεταξύ των ρωμαϊκών ναών, αλλά αργότερα μιμήθηκε πολύ. Εύκολα το πιο εντυπωσιακό και ολοκληρωμένο εσωτερικό για να επιβιώσει.
 Ναός του Ηρακλή Βίκτωρα, πρώιμος κυκλικός ναός, σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωμένος
 Ναός του Πορτίνου – πολύ ολοκληρωμένο ιωνικό εξωτερικό, κοντά στη Σάντα Μαρία ιν Κοσμεντίν και το ναό του Romulus
 Ναός του Ρωμύλου – πολύ ολοκληρωμένος κυκλικός εξωτερικός, αρχές 4ου αιώνα, Ρωμαϊκή Αγορά
 Ναός του Αντωνίνου και της Φαυστίνας - ο πυρήνας του κτηρίου σώζεται ως εκκλησία, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων της ζωφόρου, Ρωμαϊκή Αγορά
 Ναός του Αδριανού – Άρεως Πεδίον – ένας τεράστιος τοίχος με 11 κίονες, που τώρα ενσωματώνεται σε μεταγενέστερο κτίριο
 Ναός της Εστίας – μικρός κυκλικός ναός, εν μέρει ολοκληρωμένος, Ρωμαϊκή Αγορά
 Ναός του Κρόνου – 8 εντυπωσιακές στήλες και επιστύλιο παραμένουν όρθια, δυτικό άκρο της Ρωμαϊκής Αγοράς
 Ναός Μπελλόνα – μικρός πλίνθινος ναός στο πίσω δρόμο στο λιμάνι.

 Αλλού

 Παλεστρίνα, Ιερό της Φορτούνας Πριμιγένειας, (βλ. παραπάνω) ένα μεγάλο συγκρότημα που οδηγεί σε ένα μικρό ιερό
 Ναός του Απόλλωνα (Πομπηία), ασυνήθιστα, είναι τα μικρότερα στοιχεία που διατηρούνται καλύτερα και το γύρω φόρουμ
 Ναός Εστίας – Τίβολι, λεγόμενος, κυκλικός
 Καπιτώλιο της Brixia, Μπρέσια, θαμμένο από κατολίσθηση και μερικώς ανακατασκευασμένο
 Μαιζόν καρέ – Νιμ, Νότια Γαλλία, μια από τις πιο ολοκληρωμένες επιβιώσεις
 Ο ναός του Αυγούστου και της Λιβίας – Βιέννη, Γαλλία, εξωτερικά σε μεγάλο βαθμό πλήρης
 Ναός του Αυγούστου (Πούλα) – Πούλα, Κροατία, σε μεγάλο βαθμό πλήρης (απεικονίζεται παραπάνω). ένας μεγάλος τοίχος από άλλο ναό αποτελεί μέρος του δημαρχείου της διπλανής πόρτας.
 Ρωμαϊκός Ναός της Έβορα – Έβορα, Πορτογαλία, εντυπωσιακά επιμέρους ερείπια ενός μικρού ναού. εξέδρα και κολώνες, αλλά όχι σηκό .
 Ναός του Δία στο παλάτι του Διοκλητιανού, Σπλιτ, Κροατία. Μικρό αλλά πολύ πλήρες, ανάμεσα σε άλλα ρωμαϊκά κτίρια, γ. 300. Το πιο ασυνήθιστο είναι ότι η οροφή της κάννης είναι ανέπαφη.
 Ρωμαϊκός ναός Αλκάντρα, Ισπανία, μικροσκοπικός αλλά πλήρης
 Ρωμαϊκός ναός του Βικ, Ισπανία. Ουσιαστικά ξαναχτίστηκε, αφού βρέθηκε καλυμμένος από κάστρο.
 Ρωμαϊκός ναός της Κόρδοβας, Ισπανία. Βάση και 11 κορινθιακούς κίονες, που βρέθηκαν μέσα σε μεταγενέστερα κτίρια.
 Ναός του Βάκχου, Μπάαλμπεκ, Λίβανος, ένας διάσημος εξωτικός προορισμός προσκυνήματος «Μπαρόκ», διατηρημένος σε μεγάλο βαθμό, συμπεριλαμβανομένου του εσωτερικού. Wheeler, 93–96
 Ναοί του Δία και της Αφροδίτης, Μπάαλμπεκ
 Ναός της Αρτέμιδος , Ιορδανία ; μερικά υπολείμματα δύο άλλων ναών
 Σβέιτλα, Τυνησία, τρεις μικροί ναοί στη σειρά στο φόρουμ, πολλά άλλα ερείπια πόλεων.
 Ντούγκα, Τυνησία, αρκετοί ναοί σε εκτεταμένα ερείπια πόλεων, δύο με σημαντικά ερείπια.

σύνδεσμος=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Temple_of_Neptune_in_Monrepos_1.jpg/220px-Temple_of_Neptune_in_Monrepos_1.jpg|μικρογραφία| Ο ναός του Ποσειδώνα στο πάρκο Μονρεπό στο Βίμποργκ, Ρωσία

 Παραπομπές 

 Περαιτέρω ανάγνωση 

 Anderson, James C. 1997. Ρωμαϊκή αρχιτεκτονική και κοινωνία . Βαλτιμόρη: Πανεπιστήμιο Johns Hopkins. Τύπος.
 Μπέιλι, Ντόναλντ. Μ. 1990. «Κλασική αρχιτεκτονική στην Αίγυπτο». Στην Αρχιτεκτονική και την αρχιτεκτονική γλυπτική στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία . Επιμέλεια Martin Henig, 121–137. Oxford: Oxford Univ. Επιτροπή Αρχαιολογίας.
 Barton, Ian M. 1982. «Καπιτωλιακοί ναοί στην Ιταλία και στις επαρχίες». Στο Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ANRW) Vol. 2.12.1. Επιμέλεια Hildegard Temporini, 259–342. Βερολίνο και Νέα Υόρκη: de Gruyter.
 Claridge, Amanda, Ρώμη (Oxford Archaeological Guides), 1998, Oxford University Press,
 Grasshoff, Gerd, Michael Heinzelmann και Markus Wäfler, επιμ. 2009. The Pantheon in Rome: Contributions to the conference, Βέρνη, 9–12 Νοεμβρίου 2006 . Βέρνη, Ελβετία: Bern Studies.
 Hetland, Λίζα. 2007. "Ραντεβού στο Πάνθεον." Journal of Roman Archaeology 20:95–112.
 Johnson, Peter and Ian Haynes eds. 1996. Αρχιτεκτονική στη Ρωμαϊκή Βρετανία . Εργασίες που παρουσιάστηκαν σε συνέδριο που οργανώθηκε από το Roman Research Trust και πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο του Λονδίνου τον Νοέμβριο του 1991. York, UK: Συμβούλιο για τη Βρετανική Αρχαιολογία.
 MacDonald, WL 1976. Το Πάνθεον: Σχέδιο, νόημα και απόγονοι . Cambridge, MA: Harvard Univ. Τύπος.
 --. 1982. Η αρχιτεκτονική της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: Μια εισαγωγική μελέτη . 2d rev. εκδ. New Haven, CT: Yale Univ. Τύπος.
 Mierse, William E. 1999. Ναοί και πόλεις στη Ρωμαϊκή Ιβηρία: Η κοινωνική και αρχιτεκτονική δυναμική των σχεδίων ιερών από τον τρίτο αιώνα π.Χ. έως τον τρίτο αιώνα μ.Χ. Μπέρκλεϋ και Λος Άντζελες: Παν. του California Press.
 North, John A. 2000. Ρωμαϊκή Θρησκεία . Oxford: Oxford University Press for the Classical Association.
 Σιρ, Φρανκ. 1982. Ρωμαϊκή αρχιτεκτονική . Λονδίνο: Μπάτσφορντ.
 Thomas, Edmund V. 2007. Μνημελιότητα και Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: Αρχιτεκτονική στην εποχή των Αντωνίνων . Oxford: Oxford Univ. Τύπος.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ναός του Αδριανού, Ρώμη  Archived   QuickTime VR
 The Pantheon, Ρώμη  QuickTime VR

Κατηγορία:Θρησκευτική αρχιτεκτονική
Κατηγορία:Ρωμαϊκή θρησκεία
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις