Ζωονόσος

Η ζωονόσος είναι μια μολυσματική ασθένεια που προκαλείται από ένα παθογόνο (ένας μολυσματικός παράγοντας, όπως ένα βακτήριο, ιός, παράσιτο ή πρίον) που έχει μεταπηδήσει από ένα ζώο (συνήθως ένα σπονδυλωτό) σε έναν άνθρωπο. Τυπικά, ο πρώτος μολυσμένος άνθρωπος μεταδίδει τον μολυσματικό παράγοντα σε τουλάχιστον έναν άλλο άνθρωπο, ο οποίος, με τη σειρά του, μολύνει άλλους.

Κύριες σύγχρονες λοιμώξεις όπως η νόσος του ιού Έμπολα και η σαλμονέλωση είναι οι ζωονόσοι. Ο ιός HIV ήταν μια ζωονοσογόνος νόσος που μεταδόθηκε στους ανθρώπους στις αρχές του 20ου αιώνα, αν και τώρα έχει μεταλλαχθεί σε μια ξεχωριστή ασθένεια μόνο για τον άνθρωπο. Τα περισσότερα στελέχη γρίπης που μολύνουν τον άνθρωπο είναι ανθρώπινες ασθένειες, αν και πολλά στελέχη της γρίπης των πτηνών και της γρίπης των χοίρων είναι ζωονόσοι. Αυτοί οι ιοί περιστασιακά ανασυνδυάζονται με ανθρώπινα στελέχη της γρίπης και μπορούν να προκαλέσουν πανδημίες όπως η ισπανική γρίπη του 1918 ή η γρίπη των χοίρων του 2009. Η μόλυνση από Taenia solium είναι μια από τις παραμελημένες τροπικές ασθένειες που εγείρει ανησυχία για τη δημόσια υγεία και την κτηνιατρική σε ενδημικές περιοχές. Οι ζωονόσοι μπορούν να προκληθούν από σειρά παθογόνων, όπως αναδυόμενοι ιοί, βακτήρια, μύκητες και παράσιτα: από τα 1.415 παθογόνα που είναι γνωστό ότι μολύνουν τον άνθρωπο, το 61% ήταν ζωονοσογόνα. Οι περισσότερες ανθρώπινες ασθένειες προέρχονται από ζώα. Ωστόσο, μόνο ασθένειες που συνήθως περιλαμβάνουν μετάδοση από τον άνθρωπο στον άνθρωπο, όπως η λύσσα, θεωρούνται άμεσες ζωονόσοι.

Οι ζωονόσοι έχουν διάφορους τρόπους μετάδοσης. Στην άμεση ζωονόσο η ασθένεια μεταδίδεται απευθείας από τα ζώα στον άνθρωπο μέσω μέσων όπως ο αέρας (γρίπη) ή μέσω δαγκωμάτων και σάλιου (λύσσα). Αντίθετα, η μετάδοση μπορεί επίσης να συμβεί μέσω ενός ενδιάμεσου είδους (αναφέρεται ως φορέας), που φέρει το παθογόνο της νόσου χωρίς να αρρωσταίνει. Όταν οι άνθρωποι μολύνουν ζώα, ονομάζεται αντίστροφη ζωονόσος ή ανθρωπονόσος. Ο όρος προέρχεται από τα ελληνικά: ζῷον και νόσος.

Η γενετική του ξενιστή παίζει σημαντικό ρόλο στον καθορισμό του ποιοι ζωικοί ιοί θα είναι σε θέση να δημιουργήσουν αντίγραφα του εαυτού τους στο ανθρώπινο σώμα. Οι επικίνδυνοι ζωικοί ιοί είναι εκείνοι που απαιτούν λίγες μεταλλάξεις για να αρχίσουν να αναπαράγονται στα ανθρώπινα κύτταρα. Αυτοί οι ιοί είναι επικίνδυνοι αφού οι απαιτούμενοι συνδυασμοί μεταλλάξεων ενδέχεται να προκύψουν τυχαία στη φυσική δεξαμενή.

 Αιτίες 
Η εμφάνιση των ζωονόσων προήλθε από την εξημέρωση των ζώων. Η μετάδοση μιας ζωονόσου μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε πλαίσιο στο οποίο υπάρχει επαφή ή κατανάλωση ζώων, ζωικών προϊόντων ή ζωικών παραγώγων. Αυτό μπορεί να συμβεί σε συντροφικό (κατοικίδια), οικονομικό (γεωργία, εμπόριο, κρεοπωλεία κ.λπ.), θηρευτικό (κυνήγι, σφαγή ή κατανάλωση άγριων θηραμάτων) ή ερευνητικό πλαίσιο.

Πρόσφατα, παρατηρείται αύξηση της συχνότητας εμφάνισης νέων ζωονόσων. Μια μελέτη του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Ντέιβις εκτιμάει ότι υπάρχουν περίπου 1,67 εκατομμύρια ιοί που δεν έχουν περιγραφεί σε θηλαστικά και πτηνά, έως και οι μισοί από τους οποίους εκτιμάται ότι έχουν τη δυνατότητα να διαχυθούν στους ανθρώπους. Σύμφωνα με μια έκθεση από το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον και το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών Ζωικού Κεφαλαίου, μεγάλο μέρος των αιτιών είναι περιβαλλοντικές, όπως η κλιματική αλλαγή, η μη βιώσιμη γεωργία, η εκμετάλλευση της άγριας ζωής και η αλλαγή χρήσης γης. Άλλες συνδέονται με αλλαγές στην ανθρώπινη κοινωνία, όπως μεγαλύτερη κινητικότητα. Οι οργανώσεις προτείνουν σειρά μέτρων για να σταματήσει η αύξηση.

 Μόλυνση της παροχής τροφίμων ή νερού 
Τα πιο σημαντικά ζωονοσογόνα παθογόνα που προκαλούν τροφιμογενείς ασθένειες είναι τα Escherichia coli O157:H7, Campylobacter, Caliciviridae και Salmonella.

Το 2006 ένα συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στο Βερολίνο επικεντρώθηκε στο ζήτημα των επιπτώσεων των ζωονοσογόνων παθογόνων στην ασφάλεια των τροφίμων, προτρέποντας την κρατική παρέμβαση και τη δημόσια επαγρύπνηση έναντι των κινδύνων μόλυνσης από τροφιμογενείς ασθένειες σε γεύματα με υλικά κατευθείαν από τον παραγωγό.

Πολλές τροφιμογενείς επιδημίες μπορεί να συνδέονται με ζωονοσογόνα παθογόνα. Πολλά διαφορετικά είδη τροφίμων που έχουν ζωική προέλευση μπορεί να μολυνθούν. Ορισμένα κοινά τρόφιμα που συνδέονται με ζωονόσους περιλαμβάνουν τα αυγά, τα θαλασσινά, το κρέας, τα γαλακτοκομικά, ακόμη και ορισμένα λαχανικά.

Οι εστίες που αφορούν μολυσμένα τρόφιμα θα πρέπει να αντιμετωπίζονται στα σχέδια ετοιμότητας για την πρόληψη εκτεταμένων εστιών και τον αποτελεσματικό περιορισμό των εστιών.

 Γεωργία και κτηνοτροφία 
Η επαφή με ζώα εκτροφής μπορεί να οδηγήσει σε ασθένειες σε αγρότες ή σε άλλους που έρχονται σε επαφή με μολυσμένα ζώα εκτροφής. Η μάλη ή μελιοείδωση επηρεάζει κυρίως όσους συνεργάζονται στενά με άλογα και γαϊδούρια. Η στενή επαφή με τα βοοειδή μπορεί να οδηγήσει σε δερματικό άνθρακα, ενώ η λοίμωξη από εισπνεόμενο άνθρακα είναι πιο συχνή στους εργαζόμενους σε σφαγεία, βυρσοδεψεία και μαλλί. Η στενή επαφή με πρόβατα που γέννησαν πρόσφατα μπορεί να οδηγήσει σε μόλυνση με το βακτήριο Chlamydia psittaci, προκαλώντας κλαμυδίωση (και ενζωοτική άμβλωση σε έγκυες γυναίκες), καθώς και αύξηση του κινδύνου για πυρετό Q, τοξοπλάσμωσης και λιστερίωσης, σε εγκύους ή σε ανοσοκατεσταλμένους. Η εχινόκοκκωση προκαλείται από ένα παράσιτο το οποίο μπορεί να εξαπλωθεί από μολυσμένα πρόβατα με τροφή ή νερό που έχει μολυνθεί από κόπρανα ή μαλλί. Η γρίπη των πτηνών είναι κοινή στα κοτόπουλα και, αν και σπάνια στους ανθρώπους, η κύρια ανησυχία για τη δημόσια υγεία είναι ένα στέλεχος της γρίπης των πτηνών να ανασυνδυαστεί με έναν ιό της ανθρώπινης γρίπης και προκαλέσει μια πανδημία όπως η ισπανική γρίπη του 1918. Το 2017, τα κοτόπουλα ελευθέρας βοσκής στο Ηνωμένο Βασίλειο διατάχθηκαν προσωρινά να παραμείνουν μέσα λόγω της απειλής της γρίπης των πτηνών. Τα βοοειδή αποτελούν σημαντική δεξαμενή κρυπτοσποριδίωσης που προσβάλλει κυρίως τους ανοσοκατεσταλμένους. Οι αναφορές έχουν δείξει ότι το βιζόν μπορεί επίσης να μολυνθεί. Στις δυτικές χώρες, η ηπατίτιδα Ε οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην έκθεση σε ζωικά προϊόντα και το χοιρινό κρέας είναι σημαντική πηγή μόλυνσης, από αυτή την άποψη.

Οι κτηνίατροι εκτίθενται σε μοναδικούς επαγγελματικούς κινδύνους όταν πρόκειται για ζωονόσους. Στις ΗΠΑ, μελέτες έχουν επισημάνει αυξημένο κίνδυνο τραυματισμών και έλλειψη επίγνωσης αυτών των κινδύνων από τους κτηνιάτρους. Η έρευνα έχει αποδείξει τη σημασία της συνεχούς κλινικής εκπαίδευσης κτηνιάτρου σχετικά με τους επαγγελματικούς κινδύνους που σχετίζονται με μυοσκελετικούς τραυματισμούς, δαγκώματα ζώων, βελόνες και κοψίματα.

 Εμπόριο άγριων ζώων ή επιθέσεις ζώων 
Το εμπόριο άγριων ζώων μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο διάχυσης επειδή αυξάνει άμεσα τον αριθμό των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των ζωικών ειδών, μερικές φορές σε μικρούς χώρους. Η προέλευση της  πανδημίας COVID-19 έχει εντοπιστεί σε αγορά με άγρια ζώα στην Κίνα.

 Λύσσα

 Έντομα φορείς 

 Αφρικανική ασθένεια του ύπνου
 Διροφιλαρίαση
 Ανατολική εγκεφαλίτιδα ιπποειδών
 Ιαπωνική εγκεφαλίτιδα
 Εγκεφαλίτιδα του Σαιντ Λούις
 Τσουτσουγκαμούσι
 Τουλαραιμία
 Βενεζουελανική εγκεφαλίτιδα ιπποειδών
 Πυρετός του Δυτικού Νείλου
 Δυτική εγκεφαλίτιδα ιπποειδών
 Πυρετός Ζίκα

 Κατοικίδια 
Τα κατοικίδια μπορούν να μεταδώσουν μια σειρά από ασθένειες. Οι σκύλοι και οι γάτες εμβολιάζονται τακτικά κατά της λύσσας. Τα κατοικίδια μπορούν επίσης να μεταδώσουν δερματόφυτα και Giardia, τα οποία είναι ενδημικά τόσο σε ζωικούς όσο και σε ανθρώπινους πληθυσμούς. Η τοξοπλάσμωση είναι μια κοινή μόλυνση των γατών, και στους ανθρώπους είναι μια ήπια ασθένεια αν και μπορεί να είναι επικίνδυνη για τις έγκυες γυναίκες. Η διροφιλαρίαση προκαλείται από το Dirofilaria immitis μέσω κουνουπιών που έχουν μολυνθεί από θηλαστικά όπως οι σκύλοι και οι γάτες. Η νόσος εξ ονύχων γαλής προκαλείται από τα βακτήρια Bartonella henselae και Bartonella quintana, τα οποία μεταδίδονται από ψύλλους που είναι ενδημικοί στις γάτες. Η τοξοκαρίαση είναι η μόλυνση των ανθρώπων από οποιοδήποτε είδος νηματώδους σκουληκιού, συμπεριλαμβανομένων ειδών ειδικά για σκύλους (Toxocara canis) ή γάτες (Toxocara cati). Η  κρυπτοσποριδίωση μπορεί να μεταδοθεί στους ανθρώπους από κατοικίδιες σαύρες, όπως το γκέκο. Το Encephalitozoon cuniculi είναι ένα μικροσποριδιακό παράσιτο που μεταφέρεται από πολλά θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένων των κουνελιών, και είναι ένα σημαντικό ευκαιριακό παθογόνο σε άτομα ανοσοκατεσταλμένα από HIV/AIDS, μεταμόσχευση οργάνων ή ανεπάρκεια CD4+ Τ-λεμφοκυττάρων.

 Έκθεση 
Τα εξάρσεις ζωονόσων έχουν εντοπιστεί στην ανθρώπινη αλληλεπίδραση με και την έκθεση σε άλλα ζώα σε πανηγύρια, αγορές ζωντανών ζώων, ζωολογικούς κήπους και άλλα περιβάλλοντα. Το 2005, τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) εξέδωσαν μια ενημερωμένη λίστα συστάσεων για την πρόληψη της μετάδοσης ζωονόσων σε δημόσιους χώρους. Οι συστάσεις, που αναπτύχθηκαν σε συνδυασμό με την Εθνική Ένωση Κτηνιάτρων Κρατικής Δημόσιας Υγείας, περιλαμβάνουν εκπαιδευτικές ευθύνες των χειριστών του χώρου, τον περιορισμό της επαφής του κοινού με τα ζώα και τη φροντίδα και διαχείριση των ζώων.

 Αποψίλωση, απώλεια βιοποικιλότητας και υποβάθμιση του περιβάλλοντος 
Η Κέιτ Τζόουνς, Πρόεδρος Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου, λέει ότι οι ζωονόσοι συνδέονται όλο και περισσότερο με την περιβαλλοντική αλλαγή και την ανθρώπινη συμπεριφορά. Η διαταραχή των παρθένων δασών λόγω της υλοτομίας, της εξόρυξης, της κατασκευής δρόμων μέσω απομακρυσμένων τοποθεσιών, της ταχείας αστικοποίησης και της πληθυσμιακής αύξησης φέρνει τους ανθρώπους σε στενότερη επαφή με ζωικά είδη που μπορεί να μην είχαν έρθει ποτέ πριν. Η προκύπτουσα μετάδοση ασθενειών από την άγρια ζωή στους ανθρώπους, λέει, είναι πλέον «ένα κρυφό κόστος της ανθρώπινης οικονομικής ανάπτυξης». Σε ένα  άρθρο, που δημοσιεύθηκε από το IPBES, ο Πρόεδρος της EcoHealth Alliance και ο ζωολόγος Πίτερ Ντάσζακ, μαζί με τρεις συμπροέδρους της Έκθεσης Παγκόσμιας Αξιολόγησης 2019 για τις Υπηρεσίες Βιοποικιλότητας και Οικοσυστήματος, Γιόσεφ Σέτελε, Σάντρα Ντίαζ και Εντουάρντο Μπροντίτσιο, έγραψαν ότι «Η αχαλίνωτη αποψίλωση των δασών, η ανεξέλεγκτη επέκταση της γεωργίας, η εντατική γεωργία, η εξόρυξη και η ανάπτυξη υποδομών, καθώς και η εκμετάλλευση άγριων ειδών έχουν δημιουργήσει μια «τέλεια καταιγίδα» για τη μετάδοση ασθενειών από την άγρια ζωή στους ανθρώπους».

Οι Τζόσουα Μουν, Κλερ Γουέναμ και Σόφι Χάρμαν είπαν ότι υπάρχουν ενδείξεις ότι η μειωμένη βιοποικιλότητα έχει επίδραση στην ποικιλομορφία των ξενιστών και στη συχνότητα των αλληλεπιδράσεων ανθρώπου-ζώου με πιθανότητα παθογόνου μετάδοσης.

Μια μελέτη του Απριλίου 2020, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Proceedings of the Royal Society, διαπίστωσε ότι τα αυξημένα συμβάντα μετάδοσης του ιού από τα ζώα στον άνθρωπο μπορεί να συνδεθούν με την απώλεια βιοποικιλότητας και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος, καθώς οι άνθρωποι καταπατούν περαιτέρω τις άγριες περιοχές για να ασχοληθούν με τη γεωργία, το κυνήγι και την εξόρυξη πόρων εκτίθενται σε παθογόνα που κανονικά θα παρέμεναν σε αυτές τις περιοχές. Τέτοια συμβάντα μετάδοσης τριπλασιάζονται κάθε δεκαετία από το 1980. Μια μελέτη του Αυγούστου 2020, που δημοσιεύτηκε στο Nature, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ανθρωπογενής καταστροφή των οικοσυστημάτων με σκοπό την επέκταση της γεωργίας και των ανθρώπινων οικισμών μειώνει τη βιοποικιλότητα και επιτρέπει μικρότερα ζώα, όπως νυχτερίδες και αρουραίους, τα οποία είναι πιο προσαρμόσιμα στις ανθρώπινες πιέσεις και επίσης φέρουν τις περισσότερες ζωονόσους, να πολλαπλασιάζονται. Αυτό με τη σειρά του μπορεί να οδηγήσει σε περισσότερες πανδημίες.

 Κλιματική αλλαγή 
Σύμφωνα με μια έκθεση από το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον και το Διεθνές Ινστιτούτο Έρευνας Ζώων, με τίτλο «Πρόληψη της επόμενης πανδημίας – Ζωονόσοι και πώς να σπάσουμε την αλυσίδα μετάδοσης», η κλιματική αλλαγή είναι μία από τις 7 ανθρώπινες αιτίες της αύξησης του τον αριθμό των ζωόνοσων. Το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ εξέδωσε μια μελέτη, τον Μάρτιο του 2021, που εξετάζει παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα επιδημιών και πανδημιών όπως η πανδημία COVID-19. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι «η πίεση στα οικοσυστήματα, η κλιματική αλλαγή και η οικονομική ανάπτυξη είναι βασικοί παράγοντες» για την αύξηση. Περισσότερες ζωονόσοι εντοπίστηκαν σε χώρες υψηλού εισοδήματος.

 Ιστορία 
Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης προϊστορίας, οι ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών ήταν πιθανώς πολύ μικρές. Τέτοιες ομάδες πιθανότατα ερχόντουσαν σε επαφή με άλλες τέτοιες ομάδες μόνο σπάνια. Τέτοια απομόνωση θα είχε προκαλέσει τον περιορισμό των επιδημικών ασθενειών σε οποιονδήποτε δεδομένο τοπικό πληθυσμό, επειδή η εξάπλωση και η επέκταση των επιδημιών εξαρτάται από τη συχνή επαφή με άλλα άτομα που δεν έχουν αναπτύξει ακόμη επαρκή ανοσολογική απόκριση. Για να παραμείνει σε έναν τέτοιο πληθυσμό, ένα παθογόνο πρέπει είτε να είναι μια χρόνια λοίμωξη, να παραμένει παρόν και δυνητικά μολυσματικό στον μολυσμένο ξενιστή για μεγάλες περιόδους, είτε να έχει άλλα πρόσθετα είδη ως δεξαμενή όπου μπορεί να διατηρηθεί έως ότου έρθει σε επαφή με νέους ευαίσθητους ξενιστές  και τους μολύνει. Στην πραγματικότητα, για πολλές «ανθρώπινες» ασθένειες, ο άνθρωπος αποτελεί τυχαίο θύμα και αδιέξοδο φορέα. Παραδείγματα περιλαμβάνουν τη λύσσα, τον άνθρακα, την τουλαραιμία και τον ιό του Δυτικού Νείλου. Έτσι, μεγάλο μέρος της ανθρώπινης έκθεσης σε μολυσματικές ασθένειες ήταν ζωονόσοι.
μικρογραφία| Πιθανότητες μετάδοσης ζωονοσογόνων νοσημάτων
Πολλές ασθένειες, ακόμη και επιδημικές, έχουν ζωονοσογόνο προέλευση και η ιλαρά, η ευλογιά, η γρίπη, ο HIV και η διφθερίτιδα αποτελούν ιδιαίτερα παραδείγματα. Διάφορες μορφές του κοινού κρυολογήματος και της φυματίωσης είναι επίσης προσαρμογές στελεχών που προέρχονται από άλλα είδη.  Ορισμένοι ειδικοί έχουν προτείνει ότι όλες οι ανθρώπινες ιογενείς λοιμώξεις ήταν αρχικά ζωονόσοι.

Οι ζωονόσοι παρουσιάζουν ενδιαφέρον επειδή είναι συχνά μη αναγνωρισμένες στο παρελθόν ασθένειες ή έχουν αυξημένη μολυσματικότητα σε πληθυσμούς που δεν έχουν ανοσία. Ο ιός του Δυτικού Νείλου εμφανίστηκε για πρώτη φορά στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1999, στην περιοχή της Νέας Υόρκης. Η βουβωνική πανώλη είναι μια ζωονόσος όπως και η σαλμονέλωση, ο κηλιδωτός πυρετός των Βραχωδών Βουνών και η βορρελίωση.

Ένας σημαντικός παράγοντας που συμβάλλει στην εμφάνιση νέων ζωονοσογόνων παθογόνων στους ανθρώπινους πληθυσμούς είναι η αυξημένη επαφή μεταξύ των ανθρώπων και της άγριας ζωής. Αυτό μπορεί να προκληθεί είτε από εξάπλωση της ανθρώπινης δραστηριότητας σε περιοχές άγριας φύσης είτε από μετακίνηση άγριων ζώων σε περιοχές ανθρώπινης δραστηριότητας. Ένα παράδειγμα αυτού είναι το ξέσπασμα του ιού Νίπα στη χερσόνησο της Μαλαισίας, το 1999, όταν ξεκίνησε εντατική χοιροτροφία εντός του οικοτόπου μολυσμένων νυχτερίδων των φρούτων.  Η μη αναγνωρισμένη μόλυνση αυτών των χοίρων ενίσχυσε τη δύναμη της μόλυνσης, μεταδίδοντας τον ιό στους αγρότες και προκαλώντας τελικά 105 θανάτους ανθρώπων.

 Χρήση σε εμβόλια 
Το πρώτο εμβόλιο κατά της ευλογιάς από τον Έντουαρντ Τζένερ το 1800 ήταν από μόλυνση ενός ζωονοσογόνου ιού των βοοειδών που προκάλεσε μια ασθένεια που ονομάζεται δαμαλίτιδα. Ο Τζένερ είχε παρατηρήσει ότι οι γαλατάδες ήταν ανθεκτικοί στην ευλογιά. Οι γαλατάδες είχαν προσβληθεί από μια ηπιότερη εκδοχή της νόσου από μολυσμένες αγελάδες που προσέφεραν διασταυρούμενη ανοσία στην ανθρώπινη ασθένεια. Ο Τζένερ αφαίρεσε ένα μολυσματικό παρασκεύασμα «ευλογιάς των αγελάδων» και στη συνέχεια το χρησιμοποίησε για να εμβολιάσει άτομα κατά της ευλογιάς. Ως αποτέλεσμα, η ευλογιά έχει εξαλειφθεί παγκοσμίως και ο μαζικός εμβολιασμός κατά αυτής της ασθένειας σταμάτησε το 1981.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Λοιμώδεις ασθένειες
Κατηγορία:Ασθένειες ζώων
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Γερμανικά (de)