Δάρδανοι (φύλο)

Οι Δάρδανοι ή Δαρδάνιοι ήταν παλαιοβαλκανικό φύλο που εγκαταστάθηκε σε μια περιοχή που πήρε το όνομα Δαρδανία, στα κεντρικά Βαλκάνια.http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0073%3Aentry%3D%232163&redirect=truehttp://www.archives.nd.edu/cgi-bin/lookup.pl?stem=dardani&ending= Ανήκαν στοα αρχαιότερα φύλα των Βαλκανίων και η κοινωνία τους ήταν πολύ πολύπλοκη.Šašel Kos 2010, σ. 626 Αποτελούσαν το σταθερότερο εθνικό στοιχείο στα κεντρικά Βαλκάνια με παρουσία για πολλούς αιώνες.Wilkes 1992, σ. 144Papazoglu 1978, σ. 131 Ο Στράβων και π Αππιανός καταγράφουν τους Δάρδανους ως Ιλλυριούς.Zahariade 2009, σ. 92 Οι Γαλάβριοι και οι Θουνάται σύμφωνα με τον Στράβων ήταν Δαρδάνιες υποφυλές, οι Δάρδανοι ήταν μια από τις τρεις ισχυρότερες Ιλλυρικές φυλές, οι άλλες δυο ήταν οι Αρδιαίοι και οι Αυταριάτες.http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0239Hammond 1966, σσ. 239–241 Οι Δάρδανοι θεωρήθηκαν «Ιλλυρικό φύλο» αλλά όχι με την τόσο στενή έννοια που βλέπαμε σε άλλους λαούς που ζούσαν στην Αδριατική Θάλασσα και στο εσωτερικό της.Šašel Kos 2005, σ. 122 Είχαν αναπτύξει τη δική τους εθνότητα, έθιμα, θρησκεία και γλωσσικό μόρφωμα, είχαν μεγαλύτερη ομοιότητα με τους κατοίκους στη Θράκη και τη Μικρά Ασία.Wilkes 2012, σ. 414Vujčić 2021, σ. 505 Η εθνικότητα τους συνδέεται στενά με τους Δάρδανους της Τροίας.Falileyev 2020, σ. 904 Τα εθνικά σύνορα ανάμεσα στους Δάρδανους και τους Θράκες βρισκόντουσαν στο Ποζάρεβατς πάνω από τον Δούναβη, χωρίστηκαν αργότερα σε δυο τμήματα, οι ανατολικοί Δάρδανοι ή Μαίδοι έγιναν Θράκες.Zahariade 2009, σ. 21


Ονομασία

Στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία συναντάμε πολύ συχνά το τοπωνύμιο «Δάρδανοι» ή «Δαρδάνιοι» και «Δαρδανοί» στα Λατινικά.Papazoglu 1969, σ. 201 Ο όρος αφορούσε την περιοχή που κατοικούσαν και λεγόταν «Δαρδανική».Papazoglu 1978, σ. 523 Η ρίζα «Δάρδαν» έχει σχέση με την αλβανική γλώσσα και αφορά το αχλάδι, ο όρος σχετίζεται με τα φρούτα που ήταν διαδεδομένα στο Μαυροβούνιο.Wilkes, John (1992). The Illyrians. Wiley. σ. 244Elsie 2015, σ. 310 Υπάρχουν πολλά χωριά με το όνομα Ντάρντα σε όλο το μήκος της Αλβανίας όπως στο Μπεράτ, την Κορυτσά, τη Λιμπράζντ, την Πούκα, το Πόγραδετς, τη Μιδρίτα και την Πρεμετή. Η Ντάρντα της Πούκα καταγράφεται σε μια εκκλησιαστική αναφορά (1671) και σε έναν Βενετικό χάρτη, με το ίδιο όνομα λεγόταν μια Αλβανική φυλή που ζούσε στη Δίβρη.Demiraj 1997, σ. 121

Αρχαίες πηγές
Το όνομα «Δάρδανοι» αναφέρει για πρώτη φορά ο Όμηρος στην Ιλιάδα, ο Δάρδανος που ίδρυσε αποικία στη Μικρά Ασία και ο λαός ονομάστηκε Δάρδανοι Τρωάδας, τα στενά πάνω από αυτήν ονομάστηκαν Δαρδανέλια ή Ελλήσποντος. Την ίδια εποχή εμφανίζονται και άλλες εθνότητες στα Βαλκάνια και την Ανατολή όπως Ιλλυρικοί Ενετοί, Παφλαγόνιοι Ενετοί, Βρύγες και Φρύγες με πολλούς κοινούς δεσμούς στα ονόματα τους. Μια ιστορική εξήγηση σχετίζεται με λαούς που ζούσαν την Εποχή του Χαλκού (1200 π.Χ.) στην ανατολική Μεσόγειο και εκδιώχθηκαν όταν τους επιτέθηκαν οι Λαοί της Θάλασσας.Wilkes 1992, σ. 145; Crossland 1982, σ. 849; Papazoglu 1969, σσ. 101–104; Stipčević 1989, σσ. 22–23 Στην αρχαία ιστοριογραφία τους αναφέρει ο Πολύβιος τον 2ο αιώνα π.Χ., περιγράφει τους πολέμους και την ήττα τους από τον βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο Β΄ τον 4ο αιώνα π.Χ.Buqinca 2021, σσ. 522-524 Πολλοί ιστορικοί και αρχαίοι συγγραφείς καταγράφουν τους Δαρδάνιους όπως ο Διόδωρος Σικελιώτης, ο Μάρκος Τερέντιος Βάρρων, ο Στράβων, ο Αππιανός και ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς.Buqinca 2021, σ. 216 Σύμφωνα με μυθολογικές παραδόσεις που μεταφέρει ο Αππιανός ο γενάρχης τους Δάρδανος δεν είναι ο γνωστός ιδρυτής της Τροίας αλλά ένας από τους γιους του Ιλλυριού του γιου του Κάδμου από τον οποίο κατάγονται όλοι οι Ιλλυριοί.Wilkes 1992, σ. 92

Στις αρχαίες πηγές αναφέρονται σαν Ιλλυρικό φύλο με διακριτή εθνότητα, πιθανότατα αποσπάστηκαν από τη μάζα των Ιλλυριών, απομονώθηκαν και απέκτησαν δικά τους έθιμα και ταυτότητα. Στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. δημιουργήθηκε στη Ρώμη μια μεγάλη ιδεολογική διαφωνία. Οι ποιητές Οράτιος και Οβίδιος υμνούσαν το ένδοξο παρελθόν των Ρωμαίων και την καταγωγή τους από τους Δάρδανους της Τροίας, την ίδια εποχή οι Ρωμαίοι ήρθαν σε σύγκρουση με τους Δαρδάνιους στα Βαλκάνια.Boteva 2021, σ. 410 Η κοινή γνώμη άρχισε να δυσφορεί επειδή οι Ρωμαίοι πολεμούσαν με έναν λαό με τον οποίο είχαν κοινούς προγόνους, η εικόνα που επικρατούσε ήταν ότι ήταν ένας βάρβαρος λαός που ενοχλούσε τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία με επιδρομές. Για να λυθεί το πρόβλημα εμφανίζεται στις Ρωμαϊκές πηγές ένας λαός με το όνομα Μυσοί, το όνομα τους καταγράφεται μόνο τρεις φορές μέχρι τη χρονιά που πέθανε ο Οκταβιανός Αύγουστος (14 π.Χ.) και σχετίζεται με τους Μυσιανούς που ζούσαν στη Μικρά Ασία.Boteva 2021, σ. 411 Οι Μυσοί σύμφωνα με τις πηγές ζούσαν πολύ κοντά στους προγόνους τους Δαρδάνιους της Τροίας, σφετερίστηκαν το όνομα των πραγματικών Δαρδανίων που ήταν οι δικοί τους πρόγονοι και εμφανίστηκαν εκείνη την εποχή με αυτό. Το ζήτημα των Μυσών στα Βαλκάνια θα δημιουργήσει μεγάλο πολιτικό πρόβλημα μετά τον θάνατο του Αυγούστου. Ο θετός γιος και διάδοχος του Τιβέριος, ο μεγάλος κατακτητής των Βαλκανίων δεν μπορούσε να εμφανιστεί ως ο κατακτητής των προγόνων των Ρωμαίων. Το όνομα «Δαρδάνιοι» απαγορεύτηκε για πολλούς αιώνες για αυτόν τον λαό που οι συγγραφείς ήταν υποχρεωμένοι να τους καταγράφουν ως «Μυσούς». Το όνομα «Δαρδάνιοι» εμφανίστηκε πολύ αργότερα στη διοικητική διαίρεση που έκανε ο Διοκλητιανός τον 3ο αιώνα μ.Χ.Rama 2021, σ. 114

Ιστορία

Προϊστορία

Η περιοχή που βρίσκεται το σημερινό Κοσσυφοπέδιο έγινε ο πυρήνας του μετέπειτα έθνους των Δαρδάνειων, ήταν κατοικημένη από τη Νεολιθική εποχή. Την 3η χιλιετία π.Χ. πρώτο-Ινδοευρωπαϊκά φύλλα εγκαταστάθηκαν και αναμείχθηκαν με τον αρχαιότερο παλαιολιθικό πληθυσμό. Την ίδια εποχή εμφανίστηκαν νέοι οικισμοί στο Κοσσυφοπέδιο με νεότερες πρακτικές γεωργίας και κτηνοτροφίας. Η συνύπαρξη των παλιότερων και των νεότερων κατοίκων οδήγησαν σε δημιουργία νέων οικισμών στην Εποχή του Χαλκού (2100 π.Χ. - 1100 π.Χ.). Στην Εποχή του σιδήρου αναδύθηκε στα κεντρικά Βαλκάνια ο "πολιτισμός Γκλασινάκ", οι Δαρδάνειοι ήταν τμήμα αυτού του πολιτισμού.Alaj 2019, σσ. 14-15 Οι έρευνες έγιναν εντατικές μετά το 2000, οι αρχαιολόγοι χώρισαν την αρχαιότητα σε τέσσερεις περιόδους :Alaj 2019, σ. 18

11ος αιώνας π.Χ. - 9ος αιώνας π.Χ., μεταβατική εποχή ανάμεσα στην Εποχή του Χαλκού και την Εποχή του Σιδήρου.
8ος αιώνας π.Χ. - 7ος αιώνας π.Χ., Α΄ φάση της Εποχής του Σιδήρου
6ος αιώνας π.Χ. - 4ος αιώνας π.Χ. Β΄ φάση της Εποχής του Σιδήρου, επαφές με τη Μεσόγειο
4ος αιώνας π.Χ. - 1ος αιώνας π.Χ., Ελληνιστική περίοδος.

Κλασική αρχαιότητα
Η Δαρδανία καταγράφεται για πρώτη φορά τον 4ο αιώνα π.Χ., ο υπέργηρος βασιλιάς Βάρδυλις ένωσε όλες τις Ιλλυρικές φυλές, νίκησε πολλές φορές τους Μακεδόνες και τους Μολοσσούς. Για λίγο κυβέρνησε τη Μακεδονία και τοποθέτησε υποτελή βασιλιά (392 π.Χ. - 391 π.Χ.). Μετά από συμμαχία που έκανε μαζί του ο τύραννος των Συρακουσών Διονύσιος ο Πρεσβύτερος, λεηλάτησε τη Μολοσσία, θανάτωσε 15.000 άντρες και κυβέρνησε την περιοχή για ένα μικρό διάστημα. Ο Αμύντας Γ΄ της Μακεδονίας αναγκάστηκε από τις πολλές επιδρομές να γίνει υποτελής του Βάρδυλις (372 π.Χ.), επέστρεψε λεηλατώντας τους Μολοσσούς (360 π.Χ.). Ο δεύτερος αδελφός του Αμύντα Γ΄ Περδίκκας Γ΄ της Μακεδονίας γνώρισε μεγάλη συντριβή από τους Δαρδάνιους (359 π.Χ.), 4.000 Μακεδόνες στρατιώτες σκοτώθηκαν και ο ίδιος ο βασιλιάς έπεσε στο πεδίο της μάχης.Lewis, D. M.; Boardman, John (1994). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. σσ. 428–429James R. Ashley (1 January 2004). The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359-323 B.C. McFarland. σσ. 111–112 Ο μικρότερος αδελφός τους Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας ήταν αποφασισμένος να καθαρίσει τη Μακεδονία από τους Ιλλυριούς αφού πρώτα θα εξασφάλιζε τον θρόνο από τους διεκδικητές. Έκλεισε προσωρινά ειρήνη μαζί του με στόχο να ετοιμάσει τον στρατό του, ο Φίλιππος Β΄ παντρεύτηκε σε πρώτο γάμο την Αυδάτη Ευρυδίκη της Μακεδονίας εγγονή ή δισέγγονη του Βάρδυλις. Ο χρόνος που έγινε τελικά ο γάμος είναι άγνωστος αλλά πολλοί ιστορικοί γράφουν ότι έγινε μετά την ήττα του Βάρδυλις.Elizabeth Donnelly Carney (2000). Women and Monarchy in Macedonia. University of Oklahoma Press. σ. 274 Λίγο αργότερα ενώ οι Μακεδόνες ήταν πανέτοιμοι για μάχη ο Βάρδυλις ζήτησε να κρατήσει τα εδάφη που είχε κατακτήσει στη Μακεδονία, ο Φίλιππος Β΄ το αρνήθηκε κατηγορηματικά και ξέσπασε πόλεμος. Οι δύο στρατοί συναντήθηκαν στην Ηράκλεια Λυγκιστίδα στη Πελαγονία (336 π.Χ.), η συντριβή που γνώρισαν οι Ιλλυριοί ήταν τρομερή, 7.000 από αυτούς σκοτώθηκαν ανάμεσα τους και ο υπέργηρος Βάρδυλις, εγκατέλειψαν όλη τη Μακεδονία.N. G. L. Hammond (1 August 1998). The Genius of Alexander the Great. University of North Carolina Press. σ. 11 Ο γιος του Βάρδυλις Κλείτος συμμάχησε με άλλες Ιλλυρικές φυλές (334 π.Χ.), ο ισχυρότερος ήταν ο Γλαυκίας βασιλιάς των Ταυλαντίων, επαναστάτησαν κατά των Μακεδόνων που κυβερνούσε ο γιος του Φίλιππου Β΄ Αλέξανδρος ο Μέγας. Μετά από μερικές επιτυχίες στην αρχή ηττήθηκαν ξανά, ο Κλείτος παρέμεινε στο βασίλειο του ως υποτελής των Μακεδόνων. Οι Κέλτες εμφανίστηκαν στα Βαλκάνια (279 π.Χ.), οι Δαρδάνιοι στάθηκαν πρόθυμοι να στείλουν στους Μακεδόνες 20.000 άντρες για βοήθεια, το αρνήθηκε ο τότε βασιλιάς Πτολεμαίος Κεραυνός.Mócsy 2014, σ. 9Robert Malcolm Errington (1990). A History of Macedonia. University of California Press. σ. 160Hammond 1988, σ. 253


Ρωμαϊκή αυτοκρατορία

H Ιλλυρία και η Μακεδονία έγιναν ρωμαϊκά επαρχίες (168 π.Χ.). Οι Δάρδανοι αναφέρονται όταν ηττήθηκαν από τον Ρωμαϊκό στρατό της Μακεδονίας (97 π.Χ.).Mócsy 2014, σ. 15 Επιτέθηκαν ξανά στη Ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας (88 π.Χ.), συμμετείχαν μαζί τους οι Σκορδίσκοι και οι Μαίδοι.Wilkes 1992, σ. 140 Ο Στράβων γράφει στα Γεωγραφικά του ότι ήταν διαιρεμένοι σε δύο υποφυλές: Γαλάβριοι και Θουνάται.Strabo: Books 1‑7, 15‑17 in English translation, ed. H. L. Jones (1924), at LacusCurtius Η Ρωμαϊκή Δημοκρατία έκανε την περιοχή υποτελή (168 π.Χ.) αλλά το Δαρδάνειο βασίλειο διατηρήθηκε μέχρι τη χρονιά που ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Οκταβιανός Αύγουστος το κατέκτησε και το προσάρτησε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (28 π.Χ.), από τότε η Λατινική γλώσσα έγινε η επίσημη γλώσσα της φυλής.http://www.balkaninstitut.com/pdf/izdanja/B_XXXVII_2007.pdf Οι Ρωμαίοι δημιούργησαν την Επαρχία της Μοισίας από τμήματα της Δαρδανίας, ο αυτοκράτορας Δομιτιανός (86 μ.Χ.) τη μοίρασε σε «Άνω Μοισία» και «Κάτω Μοισία», οι παλιότεροι Δαρδάνιοι που είχαν πλέον το όνομα Μυσοί προσδιορίζονται στην «Κάτω Μοισία».Wilkes 1992, σ. 210 Ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός δημιούργησε αργότερα τη Ρωμαϊκή επαρχία της Δαρδανίας με πρωτεύουσα τη Νις. Τον 6ο αιώνα μ.Χ. υπό Βυζαντινή διοίκηση η επαρχία περιείχε σημαντικές αυτοκρατορικές πόλεις όπως Ουλπιάνα, Σκούποι, Στόβοι, και Ιουστινιανή Πρώτη

Έθιμα

Όπως επιβεβαιώνει ο Στράβων οι Δάρδανοι ήταν μοιρασμένοι σε πολλές φυλές και ομάδες.Papazoglu 1978, σ. 445 Ο πρώτος επιφανής βασιλιάς που ένωσε όλες τις φυλές ήταν ο υπέργηρος Βάρδυλις, βασίλευσε την περίοδο (385 π.Χ. - 358 π.Χ.). Ο διάδοχος του είναι ασαφής, αν και ήταν βεβαιωμένη η άποψη σύμφωνα με τον Αππιανό ότι γιος και διάδοχος του ήταν ο Κλείτος ο Χάμοντ πιστεύει ότι τον διαδέχθηκε ο Βάρδυλις Β΄.Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond (1993). Studies concerning Epirus and Macedonia before Alexander. Hakkert. σ. 114 Ο φυλετικός αρχηγός Λογγάριος και ο γιος του Μπάτο συμμετείχαν σε νέους πολέμους εναντίον των Μακεδόνων. Σε ολόκληρη την ιστορία τους οι Δάρδανοι ήταν διακριτή εθνότητα από τη μάζα των υπόλοιπων Ιλλυρικών φυλών.Papazoglu 1978, σ. 216 Η περιοχή που ζούσαν ονομάστηκε «Δαρδανική», άλλες φυλές αντίστοιχα χρησιμοποιούσαν αυθαίρετες ονομασίες όπως «Αυταριατών χώρα». Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για να καταγράψει ένα μερικώς ανεξάρτητο κράτος στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία.Dzino 2008, σ. 188 Από την άλλη δεν υπάρχουν σαφείς ιστορικές πηγές για τα νότια σύνορα του βασιλείου τους πριν τη Ρωμαϊκή κατάκτηση.Papazoglu 1978, σ. 187

Οι Δαρδάνιοι τάφοι που χρονολογούνται τον 6ο αιώνα π.Χ. - 4ο αιώνα π.Χ. περιέχουν μακρές σιδερένιες ράβδους για τις οποίες πίστευαν ότι θα χρησιμοποιούσαν οι νεκροί στον άλλο κόσμο για τις συναλλαγές τους. Οι Δαρδάνιοι είχαν σχηματίσει μια συγκεκριμένη άποψη για τη ζωή μετά τον θάνατο όπως φαίνεται σε πολλά αρχαιολογικά ευρήματα.Shukriu 2008, σ. 11 Τα όπλα τους ήταν τσεκούρια με διπλό πέλεκα, τα χρησιμοποιούσαν με τελετουργικό τρόπο στη λατρεία του ηλίου η οποία ήταν διαδεδομένη στις αρχαίες Ιλλυρικές φυλές.Shukriu 2008, σ. 10 Σε αντίθεση με τους Θράκες γείτονες τους οι Δάρδανοι δεν εξελληνίστηκαν.Petrović 2019, σ. 24 Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς τους περιγράφουν ως «εξαιρετικά βάρβαρους».Aelian; Diane Ostrom Johnson (June 1997). An English translation of Claudius Aelianus' Varia historia. E. Mellen PressPapazoglu 1978, σ. 517 Ο Κλαύδιος Αππιανός γράφει ότι πλενόντουσαν τρεις φορές στη ζωή τους, στη γέννηση, στον γάμο και τον θάνατο.https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0063:entry=balneae-cn&highlight=bathed%2Cdardanians Ο Στράβων με τη σειρά του γράφει ότι ζούσαν σε βρώμικες σπηλιές κάτω από λόφους.https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=7:chapter=5&highlight=dardanians Οι αναφορές αυτές πιθανότατα να μην είχαν σχέση με την καθαριότητα τους αλλά με το νομισματικό τους σύστημα με την προοπτική που το έβλεπαν τότε οι Έλληνες. Ο Στράβων πάντως αναγνωρίζει την αγάπη τους για τη μουσική, χρησιμοποιούσαν το Φλάουτο και άλλα κουρδιστά όργανα. Όλοι οι Δάρδανοι ήταν σε κάθε περίπτωση ήταν παλαιοβαλκανικής καταγωγής με ονόματα «κέντρο-Δαλματικής μορφής».Papazoglu 1978, σσ. 224, 245

Παραπομπές

Πηγές

Alaj, Premtim (2019). Les habitats de l'Age du fer sur le territoire de l'actuel Kosovo (Thesis). Université de Lyon.
Baliu, Begzad (2012). Onomastikë dhe identitet [Onomastics and Identity] (PDF) (in Albanian). Era. 
Boteva, Dilyana (2021). Mitthof, Fritz; Cenati, Chiara; Zerbini, Livio (eds.). "Society and Myths: How was the Name of Moesia Invented?". Ad ripam fluminis Danuvi: Papers of the 3rd International Conference on the Roman Danubian Provinces, Vienna, 11th–14th November 2015.
Buqinca, Arianit (2021). Recherche sur les Dardaniens : VIe- Ier siècles av. J.- C. (Thesis). Université de Lyon.
Crossland, R. A. (1982). "Linguistic problems of the Balkan area in late prehistoric and early classical periods". In J. Boardman; I. E. S. Edwards; N. G. L. Hammond; E. Sollberger (eds.). The Cambridge Ancient History: The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean world, tenth to eighth centuries B.C. Vol. III (part 1) (2 ed.). Cambridge University Press. 
Demiraj, Bardhyl (1997). Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz. Leiden Studies in Indo-European (in German). Vol. 7. Amsterdam, Atlanta: Rodopi. 
Dzino, Danijel (2008). "Strabo 7, 5 and imaginary Illyricum". Athenaeum. Edizioni New Press. 96 (1): 173–192.
Elsie, Robert (1998). "Dendronymica Albanica: A survey of Albanian tree and shrub names" (PDF). Zeitschrift für Balkanologie (34): 163–200.
Elsie, Robert (2015). The Tribes of Albania: History, Society and Culture. I.B.Tauris. 
Falileyev, Alexander (2020). "The Silent Europe La Europa silenciosa". Palaeohispanica (20): 887–919. 
Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière (1966). "The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C.". The Annual of the British School at Athens. British School at Athens. 61: 239–253. 
Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière (1967). Epirus: the Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas. Clarendon Press. 
Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière (1988). A History of Macedonia: 336-167 B.C. Oxford University Press. 
Heckel, Waldemar (2006). Who's Who in the Age of Alexander the Great: Prosopography of Alexander's Empire. Wiley. 
Lewis, D. M.; Boardman, John (1994). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. 
Lippert, Andreas; Matzinger, Joachim (2021). Die Illyrer: Geschichte, Archäologie und Sprache. Kohlhammer Verlag.
Mócsy, András (2014) [1974]. Pannonia and Upper Moesia: A History of the Middle Danube Provinces of the Roman Empire. New York: Routledge. 
Orel, Vladimir (1998). Albanian etymological dictionary. Brill. 
Papazoglu, Fanula (1969). Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba. Tribali, Autarijati, Dardanci, Skordisci i Mezi. Djela - Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Odjeljenje društvenih nauka (in Croatian). Vol. 30. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.
Papazoglu, Fanula (1978). The Central Balkan Tribes in pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians. Amsterdam: Hakkert. 
Petrović, Vladimir P. (2006). "Pre-roman and Roman Dardania historical and geographical considerations". Balcanica (37): 7–23. 
Petrović, Vladimir P. (2019). Les voies et agglomérations romaines au cœur des Balkans: Le cas de la Serbie. Scripta Antiqua. Ausonius Éditions. 
Rama, Zana (2021). "Dardania in late antiquity: An overview of 4th-6th century fortification in the territory of Kosovo". Archaeologia Adriatica. 14. 
Rusakov, Alexander (2017). "Albanian". In Mate Kapović (ed.). The Indo-European Languages (2nd ed.). Routledge. 
Šašel Kos, Marjeta (2005). Appian and Illyricum. Narodni muzej Slovenije. 
Šašel Kos, Marjeta (2010). "Peoples on the northern fringes of the Greek world: Illyria as seen by Strabo". In Jean-Luc Lamboley, Maria Paola Castiglioni (ed.). L'Illyrie méridionale et l'Épire dans l'Antiquité V: Actes du Ve colloque international de Grenoble (8–11 octobre 2008). L'Illyrie méridionale et l'Épire dans l'Antiquité (V). Vol. 2. De Boccard Editions. 
Savić, M. M. (2015). "Material culture of Dardan's in pre-roman period". Baština (in Serbian) (39): 67–84.
Shukriu, Edi (2008). "Prehistory and Antique History of Kosova" (PDF). Thesis Kosova. 1.
Stipčević, Aleksandar (1989). Iliri: povijest, život, kultura [The Illyrians: history and culture] (in Croatian). Školska knjiga. 
Gavrilović Vitas, Nadežda (2021). Ex Asia et Syria Oriental Religions in the Roman Central Balkans. Archaeopress Roman Archaeology. Vol. 78. Archaeopress Publishing LTD. 
Vujčić, Nemanja (2021). "The City of Pelion and the Illyrian War of Alexander". Greek, Roman, and Byzantine Studies. 61.
Wilkes, John (1996) [1992]. The Illyrians. Wiley.
Wilkes, John (2012). "Dardani". In Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (eds.). The Oxford Classical Dictionary. OUP Oxford.
Zahariade, Mihail (2009). Ovidiu Țentea, Florian Matei-Popescu (ed.). The Thracians in the Roman Imperial Army: From the First to the Third Century A.D. The Center for Roman Military Studies. Vol. 1. Mega Publishing House.

Κατηγορία:Ιλλυρικές φυλές
Κατηγορία:Ιστορία της Βόρειας Μακεδονίας
Κατηγορία:Ιστορία του Κοσσυφοπεδίου