Αρεκοειδή

Τα αρεκοειδή (Arecaceae) ή φοίνικες (PalmaeΗ παλαιότερη ονομασία Palmae, αναφέρεται στο άρθρο 18, παράγραφος 5 του Διεθνούς Κώδικα Βοτανικής Ονοματοδοσίας (ICBN) ως η μόνη εναλλακτική και αποδεκτή ονομασία.) είναι οικογένεια πολυετών μονοκοτυλήδονων φυτών. Περιλαμβάνει αναρριχητικά φυτά, θάμνους και ψηλά δενδρόμορφα είδη, σχεδόν όλα όμως είναι γνωστά με την κοινή ονομασία φοινικιές ή φοινικοειδή. Τα δενδρόμορφα είδη αποκαλούνται και φοινικόδεντρα, ενώ η λέξη «φοίνικας» (Phoenix) αναφέρεται σε συγκεκριμένο γένος αρεκοειδών. Σήμερα αναγνωρίζονται γενικώς 181 γένη με συνολικά περίπου 2.600 είδη αρεκοειδών. Τα περισσότερα περιορίζονται σε τροπικά ή υποτροπικά κλίματα. Πέρα από αυτό τον βασικό περιορισμό ωστόσο, τα αρεκοειδή επιδεικνύουν τεράστια διαφοροποίηση στα φυσικά χαρακτηριστικά τους, με αποτέλεσμα να φύονται σχεδόν σε κάθε τύπο ενδιαιτημάτων, από τα πιο υγρά δάση βροχής μέχρι τις ερήμους. Οι περισσότερες φοινικιές ξεχωρίζουν εύκολα από τα χαρακτηριστικά μεγάλα, σύνθετα και αειθαλή φύλλα τους, που είναι διατεταγμένα στην κορυφή ενός στελέχους χωρίς κλαδιά (δεν είναι πραγματικός κορμός, για αυτό και τα φοινικόδεντρα δεν είναι πραγματικά δέντρα).  Απαντάται σε διάφορα βασικά είδη: του ισημερινού δάσους, παραποτάμια και παραλίμνια είδη της σαβάνας (π.χ. Φοίνικας Ντουμ (Hyphaene thebaica), Φοίνικας Κορκόπετς), είδη των ερήμων (κυρίως της Σαχάρας και της Μέσης Ανατολής). Υπάρχουν επίσης ο Phoenix dactylifera ή χουρμαδιά, δύο μεσογειακά είδη από τα οποία το ένα είναι ο φοίνικας του Θεοφράστου (Phoenix theophrasti) και το άλλο, ένα είδος νάνου φοίνικα, τον χαμαίρωπα της μεσογείου (Chamaerops humilis) με βενταλόσχημα φύλλα, που φυτρώνει στην δυτική λεκάνη της μεσογείου. Τέλος ένα γνωστό είδος «χουρμαδιάς» στα Κανάρια Νησιά, ο Phoenix canariensis.

Οι φοινικιές είναι από τα γνωστότερα και εκτενέστερα καλλιεργούμενα φυτά. Υπήρξαν σημαντικά για τον άνθρωπο επί μεγάλο μέρος της ιστορίας του. Πολλά διαδεδομένα προϊόντα και τρόφιμα εξάγονται από αρεκοειδή. Τις τελευταίες δεκαετίες φυτεύονται ευρύτατα και για τη διαμόρφωση του τοπίου. Σε πολλούς πολιτισμούς, εξαιτίας της οικονομικής σημασίας τους, οι φοινικιές απετέλεσαν με τα φύλλα τους σύμβολα εννοιών όπως η νίκη και η ειρήνη. Για τους κατοίκους των ψυχρότερων κλιμάτων σήμερα, οι φοινικιές συμβολίζουν τους τροπικούς και τις εξωτικές διακοπές.

Ετυμολογία
Η λέξη «αρεκοειδή» προέρχεται από τη λέξη αρέκα (σήμερα ονομασία γένους φυτών της οικογένειας), η οποία με τη σειρά της προήλθε από την πορτογαλική γλώσσα και τα μαλαγιαλάμ, όπου അടയ്ക്ക (= aṭaykka) είναι η συνεπτυγμένη μορφή της αρχαίας δραβιδικής φράσεως aṭ-ay-kkāy, που σημαίνει «καρύδα της αρέκα».

Μορφολογία
Σε κάθε τους μορφή, οι φοινικιές έχουν δύο μεθόδους αναπτύξεως: τη μοναχική ή μονόστηλη και την πολυαξονική ανάπτυξη. Η συνήθης μορφή είναι εκείνη ενός μοναχικού στελέχους που καταλήγει σε μια στεφάνη φύλλων. Γένη που περιορίζονται σε μονόστηλη ανάπτυξη είναι μεταξύ άλλων η ουασινγκτονία και η ροϋστονία. Ωστόσο τα αρεκοειδή μπορούν να φύονται πολυαξονικά: Το στέλεχος αναπτύσσει έναν μασχαλιαίο πλάγιο οφθαλμό σε έναν κόμβο φύλλου, συνήθως κοντά στη βάση του, από τον οποίο ξεπροβάλλει ένα νέο στέλεχος. Το νέο στέλεχος με τη σειρά του αναπτύσσει μασχαλιαίο πλάγιο οφθαλμό και προκύπτει έτσι μια συστάδα στελεχών. Αποκλειστικώς πολυαξονικά γένη είναι πολλά από τα λεγόμενα ρατάν. Πολλά γένη διαθέτουν το καθένα τόσο μονόστηλα όσο και πολυαξονικά είδη. Ακόμα και είδη που είναι συνήθως μονόστηλα, μπορεί να αναπτυχθούν πολυαξονικά και αντιστρόφως. Αυτό το γεγονός υποδεικνύει ότι ο φαινότυπος εξαρτάται από ένα και μόνο γονίδιο.Uhl, Natalie W. και Dransfield, John: Genera Palmarum – A classification of palms based on the work of Harold E. Moore, Allen Press, Lawrence (Kansas) 1987, ISBN 0-935868-30-5

Τα αρεκοειδή είναι όλα αειθαλή φυτά και έχουν μεγάλα φύλλα, που είναι σύνθετα, είτε σε μορφή βεντάλιας, είτε σε μορφή πτίλου (όπως τα πούπουλα των πτηνών), και εκφύονται σπειροειδώς στην κορυφή του στελέχους. Τα φύλλα έχουν σωληνοειδή βάση, που συνήθως ανοίγει στη μία πλευρά στο ώριμο φύλλο. Η ταξιανθία είναι σπάδιξ ή στάχυς, περιβαλλόμενη από ένα ή περισσότερα βράκτια, συχνά μεγάλα και καλυπτικά (σπάθη), που καθίστανται ξυλώδη στα ώριμα άνθη. Τα άνθη είναι γενικώς μικρά και λευκά, αξονικώς συμμετρικά και μονόκλινα (ερμαφρόδιτα) ή δίκλινα. Τα σέπαλα και τα πέταλα είναι συνήθως τρία και τρία, που μπορεί να ενώνονται στη βάση ή να είναι διακριτά. Οι στήμονες είναι γενικώς 6 τον αριθμό. Ο καρπός είναι συνήθως δρύπη με έναν μόνο σπόρο, αλλά ορισμένη γένη (π.χ. η σαλάκα) μπορεί να περιέχουν δύο ή περισσότερους σπόρους σε κάθε καρπό.

Καθώς συμβαίνει με όλα τα μονοκοτυλήδονα, τα φοινικοειδή δεν έχουν την ικανότητα να αυξάνουν το πάχος ενός στελέχους (δευτερογενής ανάπτυξη) με το ίδιο είδος αγγειακού κάμβιου που βρίσκεται στα άλλα ξυλώδη φυτά. Αυτό εξηγεί το κυλινδρικό σχήμα του «κορμού» (σχεδόν σταθερή διάμετρος) που παρατηρείται συχνά στα φοινικόδεντρα, αντίθετα με τα δέντρα. Ωστόσο, πολλά είδη, όπως μερικά άλλα μονοκοτυλήδονα, εμφανίζουν δευτερογενής ανάπτυξη, έστω και αν δεν προκύπτει από ένα αγγειακό κάμβιο, που παράγει ξύλωμα προς τα μέσα και φλοιό προς τα έξω, και για αυτό αποκαλείται συχνά «ανώμαλη δευτερογενής ανάπτυξη».

Τα αρεκοειδή είναι αξιοσημείωτα ανάμεσα σε όλα τα μονοκοτυλήδονα για το μεγάλο ύψος τους και για το μεγάλο μέγεθος των σπόρων τους, των φύλλων τους και των ταξιανθιών τους. Το είδος Ceroxylon quindiuense, που θεωρείται «εθνικό δέντρο» της Κολομβίας, είναι το υψηλότερο μονοκοτυλήδονο στον κόσμο, φθάνοντας σε ύψος τα 60 μέτρα. Ο παράλιος κοκοφοίνικας (Lodoicea maldivica) έχει τους μεγαλύτερους σπόρους σε ολόκληρο το φυτικό βασίλειο, 40 έως 50 εκατοστόμετρα σε διάμετρο και με βάρος 15 έως 30 κιλά ο καθένας. Τα είδη του γένους ράφια έχουν τα μεγαλύτερα φύλλα επίσης από κάθε άλλο φυτό, μέχρι 25 μέτρα σε μήκος και τρία μέτρα σε πλάτος. Τα είδη του γένους Corypha έχουν τις μεγαλύτερες ταξιανθίες από κάθε άλλο φυτό, μήκους έως και 7,5 μέτρων, οι οποίες περιέχουν εκατομμύρια από μικρά άνθη.

 Γεωγραφική κατανομή και ενδιαιτήματα 
Τα περισσότερα φοινικοειδή είναι ιθαγενή των τροπικών και υποτροπικών χωρών. Ευδοκιμούν ιδιαιτέρως σε υγρά και θερμά μέρη, αλλά φύονται σε ποικιλία ενδιαιτημάτων. Τα περισσότερα είδη βρίσκονται σε υγρά δάση μικρού υψομέτρου. Η Νότια Αμερική, η Καραϊβική και περιοχές του νότιου Ειρηνικού Ωκεανού και της νότιας Ασίας είναι περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση. Η Κολομβία έχει πιθανώς τον μεγαλύτερο αριθμό ειδών της οικογένειας σε μία μόνο χώρα. Υπάρχουν και είδη ιθαγενή ερήμων, όπως της Αραβίας και του βορειοδυτικού Μεξικού. Μόλις περί τα 130 είδη από τα 2.600 της οικογένειας φύονται αποκλειστικά εκτός της τροπικής ζώνης, κυρίως σε υγρά υποτροπικά μέρη με πολύ μικρό υψόμετρο, αλλά και υψηλότερα στη νότια Ασία ή σε περιθωρικές στεριές της Μεσογείου: Το βορειότερα αυτοφυώς απαντώμενο είδος είναι ο χαμαίρωψ ο χαμηλός, που φθάνει στον 44ο παράλληλο κατά μήκος των ακτών της Λιγουρίας, στη βόρεια Ιταλία. Στο Νότιο Ημισφαίριο το νοτιότερο είδος είναι το Rhopalostylis sapida, που φθάνει επίσης τις 44° σε νότιο πλάτος, στις Νήσους Τσάταμ, όπου επικρατεί ωκεάνιο κλίμα. Η καλλιέργεια φοινικοειδών είναι δυνατή ακόμα βορειότερα, με κάποιες περιοχές όπως η Ιρλανδία, η Αγγλία, ακόμα και η Σκωτία, να έχουν λίγους φοίνικες σε προστατευμένες από το ψύχος τοποθεσίες και μικροκλίματα.

Πάντως περισσότερα από τα δύο τρίτα των ειδών της οικογένειας φύονται σε υγρά και θερμά δάση, όπου μερικά φθάνουν σε αρκετό ύψος ώστε να αποτελούν μέρος του δασικού θόλου. Ορισμένα είδη στέκουν μόνα τους σε βαλτοτόπια, όπως το Raphia hookeri, συνηθισμένο σε παραλιακούς βάλτους γλυκού νερού στη Δυτική Αφρική. Τροπικά ορεινά είδη ζουν σε υψόμετρα μεγαλύτερα του ενός χιλιομέτρου, όπως τα είδη του γένους κηρόξυλο, που είναι ενδημικό των Άνδεων. Φοινικοειδή υπάρχουν και σε λιβάδια ή θαμνότοπους, συνήθως εξαρτώμενα από μια πηγή νερού, καθώς και σε οάσεις ερήμων, όπως η χουρμαδιά. Λίγα είδη είναι προσαρμοσμένα σε εξαιρετικώς αλκαλικά ασβεστολιθικά εδάφη, ενώ άλλα έχουν προσαρμοσθεί σε εδάφη πολύ φτωχά σε κάλιο ή στην τοξικότητα των βαρέων μετάλλων.

Ταξινομική
Τα φοινικοειδή είναι μονοφυλετική ομάδα φυτών, δηλαδή η ομάδα αποτελείται από ένα κοινό πρόγονο είδος και όλους τους απογόνους του. Οι εκτεταμένες ταξινομικές έρευνες στην οικογένεια αυτή άρχισαν με τον βοτανολόγο H.E. Moore, ο οποίος την υποδιαίρεσε σε 15 μεγάλες ομάδες με βάση κυρίως γενικά μορφολογικά χαρακτηριστικά. Η ταξινόμηση που ακολουθεί προτάθηκε από τους N.W. Uhl και J. Dransfield το 1987 και αποτελεί μια αναθεώρηση αυτής του Moore. Υποδιαιρεί τα φοινικοειδή σε 6 υποοικογένειεςN.W. Uhl και J. Dransfield: Genera palmarum: a classification of palms based on the work of Harold E. Moore, Jr., Allen Press, Lawrence (Kansas) 1987, τις παρακάτω:

 Κορυφοειδή (Coryphoideae)
 Καλαμοειδή (Calamoideae)
 Νυποειδή (Nypoideae)
 Κηροξυλοειδή (Ceroxyloideae)
 Αρεκοειδή (Arecoideae)
 Φυτελεφαντοειδή (Phytelephantoideae)

Μερικά γενικά δεδομένα σχετικώς με την κάθε υποοικογένεια:

Τα κορυφοειδή είναι η πλέον διαφοροποιημένη υποοικογένεια. Συνιστούν μια παραφυλετική ομάδα, δηλαδή η όλα τα μέλη της έχουν έναν κοινό πρόγονο, αλλά η ομάδα δεν περιλαμβάνει όλους τους απογόνους αυτού. Τα περισσότερα είδη κορυφοειδών έχουν μεμονωμένα άνθη, με τρία και κάποτε τέσσερα καρπόφυλλα. Ο καρπός αναπτύσσεται συνήθως από μόνο ένα από αυτά τα καρπόφυλλα.

Τα καλαμοειδή περιλαμβάνουν τα αναρριχητικά φοινικοειδή, όπως τα ρατάν. Τα φύλλα εκφύονται συνήθως πτερυγωτά. Ομόλογα χαρακτηριστικά είναι μεταξύ άλλων ακίδες σε διάφορα όργανα, εξειδικευμένα όργανα για αναρρίχηση και αλληλοεπικαλυπτόμενα «λέπια» που καλύπτουν τον καρπό και την ωοθήκη.

Τα νυποειδή περιλαμβάνουν μόνο ένα είδος, το Nypa fruticans, το μοναδικό φοινικοειδές του οποίου οι ρίζες είναι μονίμως κάτω από το νερό. Ο καρπός παρουσιάζει το ασυνήθιστο χαρακτηριστικό ότι επιπλέει στο νερό και το στέλεχος διακλαδίζεται στα δύο, κάτι επίσης ασυνήθιστο στα φοινικοειδή.

Τα κηροξυλοειδή έχουν μικρά έως μεσαίου μεγέθους άνθη, σπειροειδώς διατεταγμένα, με έναν ύπερο που έχει τρία ενωμένα καρπόφυλλα.

Οι αρεκοειδή αποτελούν τη μεγαλύτερη υποοικογένεια, με 6 αρκετά διαφοροποιημένα φύλα (Areceae, Caryoteae, Cocoseae, Geonomateae, Iriarteeae και Podococceae), που περιλαμβάνουν περισσότερα από 100 γένη. Ωστόσο όλα τα φύλα έχουν άνθη διατεταγμένα σε ομάδες των τριών, με ένα κεντρικό θηλυκό και δύο αρσενικά άνθη.

Τα φυτελεφαντοειδή είναι επίσης μόνοικα, με ιδιάζουσες μονοστέλεχες συστάδες ανθέων. Ξεχωριστά χαρακτηριστικά είναι επίσης ύπεροι με 5 έως 10 ενωμένα καρπόφυλλα και άνθη με περισσότερα από τρία μέρη ανά σπονδύλωμα. Οι καρποί έχουν πολλούς σπόρους και τμήματα ο καθένας.

Μέχρι σήμερα οι εκτεταμένες φυλογενετικές μελέτες των αρεκοειδών είναι λίγες. Το 1997 οι Baker κ.ά. διερεύνησαν τις σχέσεις μεταξύ υποοικογενειών και φυλών με χρήση DNA χλωροπλαστών από 60 γένη προερχόμενα από όλες τις υποοικογένειες και φύλα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα καλαμοειδή είναι μονοφυλετικά, ενώ τα κηροξυλοειδή και τα κορυφοειδή είναι παραφυλετικά. Οι σχέσεις των αρεκοειδίδων είναι αβέβαιες, αλλά πιθανώς σχετίζονται στενότερα με τα κηροξυλοειδή και τα φυτελεφαντοειδή.Hahn, W.J.: «A Molecular Phylogenetic Study of the Palmae (Arecaceae) Based on atpB, rbcL, and 18S nrDNA Sequences», Systematic Botany, τόμ. 51, νο. 1 (έτος 2002), σσ. 92-112 Ωστόσο έχει παρατηρηθεί υβριδισμός μεταξύ ειδών Orbignya και Phoenix, οπότε η χρήση DNA χλωροπλαστών σε τέτοιες έρευνες ίσως να δώσει ανακριβή αποτελέσματα επειδή το DNA των χλωροπλαστών κληρονομείται μόνο από τη «μητρική» πλευρά. Χημικά και μοριακά δεδομένα από DNA που δεν σχετίζεται με οργανίδια του κυττάρου θα μπορούσαν να είναι αποτελεσματικότερα για φυλογενετικές μελέτες των φοινικοειδών.

 Επιλεγμένα γένη 

Με λατινική αλφαβητική σειρά:

 Archontophoenix
 Areca
 Astrocaryum
 Attalea
 Bactris
 Beccariophoenix
 Bismarckia
 Borassus (φοινικιά της Παλμύρας ή σακχαροφοίνικας)
 Butia
 Calamus (ρατάν)
 Ceroxylon
 Cocos (κοκοφοίνικας)
 Coccothrinax
 Copernicia (το γένος που δίνει τον καρναουβικό κηρό)
 Corypha
 Elaeis (ααβόρα, ελαιοφοίνικας)
 Euterpe
 Hyphaene (φοινικιά Ντουμ)
 Jubaea
 Latania
 Licuala
 Livistona («λαχανοφοινικιά»)
 Mauritia
 Metroxylon
 Nypa
 Parajubaea («κοκοφοίνικες της Βολιβίας»)
 Phoenix (φοίνικας, χουρμαδιά)
 Pritchardia
 Raphia
 Rhapidophyllum
 Rhapis
 Roystonea («βασιλική φοινικιά»)
 Sabal
 Salacca
 Syagrus («φοίνικας της βασίλισσας»)
 Thrinax
 Trachycarpus
 Trithrinax
 Veitchia (φοινικιά της Μανίλα)
 Washingtonia

Εξέλιξη
Τα αρεκοειδή εμφανίζονται στο «αρχείο» των απολιθωμάτων πριν από περίπου 80 εκατομμύρια έτη, στην ύστερη Κρητιδική περίοδο (είναι η παλαιότερη κατηγορία μονοκοτυλήδονων από όσες δεν έχουν εξαφανισθεί). Τα αρχαιότερα από τα σήμερα υπάρχοντα είδη, όπως τα Nypa fruticans και Acrocomia aculeata, εμφανίσθηκαν πριν από 69 εκατομμύρια έτη, όπως φανερώνεται από απολιθωμένους γυρεόκοκκους του Nypa. Φαίνεται ότι τα φοινικοειδή πέρασαν από μια περίοδο ταχείας προσαρμοστικής διαφοροποιήσεως, ξεκινώντας από ένα αρχικό είδος. Πολλά από τα σημερινά εξειδικευμένα γένη φοινικοειδών παρουσιάσθηκαν μέχρι πριν από 60 εκατομμύρια έτη και διαδόθηκαν πολύ, περισσότερο ακόμα και από τη σημερινή τους γεωγραφική κατανομή. Επειδή τα διαχωρίσθηκαν από τα υπόλοιπα μονοκοτυλήδονα παλαιότερα από άλλες οικογένειες, ανέπτυξαν μεγαλύτερη ενδοοικογενειακή εξειδίκευση και ποικιλομορφία. Με την ανίχνευση της προελεύσεως αυτών των διαφορετικών χαρακτηριστικών των φοινικοειδών στις βασικές δομές των μονοκοτυλήδονων, η οικογένεια μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη για τη μελέτη της εξελίξεως των μονοκοτυλήδονων. Αρκετά είδη φοινικοειδών έχουν ταυτοποιηθεί από άνθη εκατομμυρίων ετών διατηρημένα σε ήλεκτρο (κεχριμπάρι), όπως τα εξαφανισμένα σήμερα είδη Palaeoraphe dominicana και Roystonea palaea. Δεδομένα μπορούν επίσης να αντληθούν από δείγματα απολιθωμένο ξύλο φοινικοειδούς.

Χρήσεις
Η χρήση προϊόντων που προέρχονται από αρεκοειδή χρονολογείται από τις απαρχές των πρώτων ανθρώπινων πολιτισμών και ίσως και από παλαιότερα. Αρχίζει, όσο γνωρίζουμε, με την καλλιέργεια της χουρμαδιάς από τους λαούς της Μεσοποταμίας και γενικότερα της Μέσης Ανατολής περί το 3000 π.Χ. ή και νωρίτερα. Ξύλο χουρμαδιάς, λάκκοι για την αποθήκευση χουρμάδων και άλλα ίχνη από τη χρήση του φυτού έχουν ανακαλυφθεί σε αρχαιολογικούς τόπους της Μεσοποταμίας.Date Sex @ University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology  Η χουρμαδιά είχε τεράστια επίδραση στην ιστορία της μέσης Ανατολής. Ο W.H. Barreveld έγραψε:

Μια ένδειξη της σημασίας των φοινικοειδών κατά την αρχαιότητα είναι ότι αναφέρονται πάνω από 30 φορές στη Βίβλο και τουλάχιστον 22 φορές στο Κοράνιο.

Τα αρεκοειδή έχουν και σήμερα μεγάλη οικονομική σημασία, με προϊόντα από τον κοκοφοίνικα (ακόμα και ξύλο), χουρμάδες, έλαια, σιρόπια, καρναουβικό κηρό, καλάμια από ρατάν και άλλα.

Εκτός από τη χουρμαδιά, πολλά άλλα είδη φοινικοειδών είναι χρήσιμα στον άνθρωπο:

 Το γένος που έδωσε το όνομά του στα αρεκοειδή, η αρέκα, δίνει σπόρο που μασουλούν οι ιθαγενείς μαζί με φύλλα βετέλ.
 Ο καρναουβικός κηρός λαμβάνεται από τα φύλλα του γένους Copernicia της Βραζιλίας.
 Τα στελέχη του ρατάν (γένος Calamus), χρησιμοποιούνται ευρύτατα στην κατασκευή επίπλων και καλαθιών.
 Το φοινικέλαιο είναι εδώδιμο φυτικό έλαιο με χρήση που εκτοξεύθηκε παγκοσμίως τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Παράγεται από τα δύο είδη του γένους Elaeis: τον ελαιοφοίνικα ή ααβόρα (η κυριότερη πηγή) και την ελαΐδα την ελαιοφόρο.
 Αρκετά είδη παρέχουν την «καρδιά φοινικιάς», που χρησιμοποιείται όπως τα λαχανικά σε σαλάτες.
 Ο χυμός του είδους Nypa fruticans χρησιμεύει στην παρασκευή ξυδιού.
 Ο χυμός μερικών ειδών κάποιες φορές συλλέγεται από τον άνθρωπο και υποβάλλεται σε ζύμωση για την παραγωγή «κρασιού από φοινικιά», ενός αλκοολούχου ποτού που συνηθίζεται σε μέρη της Αφρικής, στην Ινδία και στις Φιλιππίνες. Ο χυμός μπορεί να καταναλωθεί και χωρίς ζύμωση, αλλά η ζύμωση είναι ταχύτατη, φθάνοντας μέχρι και στο 4% οινοπνεύματος μέσα σε μία ώρα, ενώ σε μία ημέρα αρχίζει η οξείδωση προς ξύδι.
 Από τον χυμό της φοινικιάς της Παλμύρας και της χουρμαδιάς φτιάχνουν στη Δυτική Βεγγάλη το ποτό gur και το σακχαρώδες συμπύκνωμα τζάγκερι.
 Το αίμα του δράκοντα είναι μια κόκκινη ρητίνη που χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή ιατρική, βερνίκια και βαφές, και λαμβάνεται από τον καρπό ειδών του γένους Daemonorops.
 Η τροπική καρύδα ειναι ο μερικώς εδώδιμος σπόρος του καρπού του είδους κοκοφοίνικας.
 Η ίνα κοκοφοίνικα είναι τραχιά και αδιάβροχη ίνα που εξάγεται από το εξωτερικό κέλυφος των καρπών του κοκοφοίνικα. Με αυτή κατασκευάζονται βούρτσες, στρώματα, «χαλάκια» της πόρτας και σκοινιά. Οι μελισσοκόμοι στην Ινδία την καίνε στα καπνιστήρια τους για τις μέλισσες.
 Μερικές φυλές ιθαγενών που ζουν σε περιοχές με άφθονες φοινικιές τις χρησιμοποιούν για την κατασκευή πολλών απαραίτητων αντικειμένων και για τροφή. Το σάγκο για παράδειγμα, ένα είδος αμύλου που παρασκευάζεται από την εντεριώνη του «κορμού» του ομώνυμου είδους Metroxylon sagu, αποτελεί βασική τροφή των φυλών των χαμηλότερων περιοχών της Νέας Γουινέας και των Μολούκων. Αυτό δεν είναι το είδος που χρησιμεύει ως φυτό εσωτερικού χώρου και αποκαλείται «φοίνικας σάγκο».
 «Κρασί φοινικιάς» παράγεται και από το γένος Jubaea, με την κοινή ονομασία «χιλιανή φοινικιά» ή φοινικιά κοκίτο (coquito)
 Το είδος Serenoa repens είναι υπό διερεύνηση ως φάρμακο για την διόγκωση του προστάτη.
 Τα φύλλα των φοινικοειδών χρησιμεύουν επίσης σε μερικούς λαούς ως υλικό αντί της ψάθας ή του καλαμιού για κατασκευή καλαθιών, αλλά και για παραδοσιακές ενδυμασίες, καθώς και σε θρησκευτικές τελετές (δείτε την ενότητα «Συμβολισμός» παρακάτω).
 Σήμερα τα φοινικοειδή εκτιμώνται πολύ ως καλλωπιστικά φυτά και φυτεύονται συχνά κατά μήκος οδών ως δενδροστοιχίες σε πόλεις της υποτροπικής και της τροπικής ζώνης. Το είδος Chamaedorea elegans αποτελεί δημοφιλές φυτό εσωτερικού χώρου χάρη στην εύκολη και φθηνή συντήρησή του. Σε ψυχρότερα κλίματα τα φοινικοειδή αποτελούν συνηθισμένο είδος σε βοτανικούς κήπους ή σε εσωτερικούς χώρους. Ελάχιστα είδη αντέχουν σε δριμύ ψύχος, με τα τρία πιο ανθεκτικά στο κρύο να είναι τα Trachycarpus fortunei (ιθαγενές της ανατολικής Ασίας), Rhapidophyllum hystrix και Sabal minor (ιθαγενή των νοτιοανατολικών ΗΠΑ).
 Η πολιτεία Νότια Καρολίνα των ΗΠΑ έχει μεταξύ άλλων και το προσωνύμιο «Πολιτεία του παλμέτο» από το είδος Sabal palmetto, «κορμοί» του οποίου χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή του φρουρίου Φορτ Μώλτρι. Κατά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ αποδείχθηκαν πολύτιμοι στους υπερασπιστές του φρουρίου αυτού, καθώς το σπογγώδες ξύλο τους απορροφούσε την ορμή ή εξέτρεπε τις βρετανικές οβίδες.

 Κινδυνεύοντα είδη 
Καθώς έχει συμβεί με πολλά άλλα φυτά, τα φοινικοειδή έχουν απειληθεί είτε από την ανθρώπινη επίδραση στο περιβάλλον τους, είτε από την εκμετάλλευσή τους. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τα φοινικοειδή είναι η καταστροφή των ενδιαιτημάτων τους, ιδίως στα τροπικά δάση, εξαιτίας της επεκτάσεως των πόλεων, μετατροπής των δασών σε αγρούς και εξορυκτικών δραστηριοτήτων. Οι φοινικιές σπανίως αναπαράγονται μετά από τέτοιες ριζικές αλλαγές στο ενδιαίτημά τους, οπότε εκείνες με μικρές γεωγραφικές κατανομές ενδιαιτήματος είναι οι πλέον τρωτές. Η αποκοπή της «καρδιάς φοινικιάς», που θεωρείται εκλεκτό σαλατικό, συνιστά επίσης απειλή για μη καλλιεργούμενα φυτά, επειδή πρόκειται για το μερίστωμα του φυτού, ένα ζωτικό του μέρος που δεν μπορεί να αναδημιουργηθεί. Η χρήση των ρατάν στην επιπλοποιία έχει προκαλέσει μεγάλη μείωση στον πληθυσμό αυτών των ειδών, που έχει επηρεάσει αρνητικά τις τοπικές και διεθνείς αγορές, όπως και τη βιοποικιλότητα στις περιοχές τους. Η πώληση σπόρων σε φυτώρια και συλλέκτες αποτελεί έναν ακόμα κίνδυνο, καθώς οι σπόροι δημοφιλών ειδών λαμβάνονται απευθείας από φυτά στην άγρια φύση. Το 2006 τουλάχιστον 100 είδη φοινικοειδών θεωρούντο κινδυνεύοντα και εννέα έχουν αναφερθεί ως προσφάτως εξαφανισθέντα.

Από την άλλη, αρκετοί παράγοντες καθιστούν τη διατήρηση των αρεκοειδών δυσκολότερη. Οι σπόροι των περισσότερων ειδών χάνουν τη βιωσιμότητά τους γρήγορα και δεν μπορούν να αποθηκευθούν σε χαμηλές θερμοκρασίες, επειδή το κρύο σκοτώνει το έμβρυο. Η χρήση των βοτανικών κήπων για διατήρηση παρουσιάζει επίσης προβλήματα, καθώς σπανίως μπορούν να φιλοξενήσουν περισσότερα από δυο-τρία φυτά από κάθε είδος ή να προσομοιώσουν πιστά το φυσικό ενδιαίτημα. Επιπλέον, ο κίνδυνος διασταυρούμενης επικονιάσεως μπορεί να οδηγήσει σε υβριδικά είδη.

Η «Ομάδα Ειδικών Φοινικοειδών» (Palm Specialist Group) της Διεθνούς Ενώσεως Προστασίας της Φύσεως (IUCN) συστάθηκε το 1984 και από τότε έχει εκπονήσει τρεις μελέτες για τη διακρίβωση της καταστάσεως των φοινικοειδών στη φύση, της χρησιμοποιήσεως των άγριων φυτών της οικογένεις και αυτών που καλλιεργούνται. Δύο ακόμα προγράμματα επί της διατηρήσεως των φοινικοειδών υπήρχαν από το 1985 μέχρι το 1990 και από το 1986 μέχρι το 1991 με την υποστήριξη του WWF (στην αμερικανική τροπική ζώνη και στη νοτιοανατολική Ασία, αντιστοίχως). Αμφότερα έδωσαν μεγάλη ποσότητα νέων δεδομένων και πολλές ερευνητικές δημοσιεύσεις. Σχέδιο δράσεως για τη διατήρηση των φοινικοειδών δημοσιεύθηκε το 1996 από την IUCN.

Το σπανιότερο γνωστό είδος της οικογένειας που υπάρχει είναι το Hyophorbe amaricaulis: το μοναδικό ζωντανό μέλος του διατηρείται στους Βοτανικούς Κήπους του Κουρεπίπε στη νήσο Μαυρίκιο.

 Φοινικοφάγα αρθρόποδα 
Ορισμένα αρθρόποδα τρέφονται μόνο με ένα συγκεκριμένο είδος ή γένος το καθένα. Τρία από εκείνα που ρημάζουν ποικιλία διαφορετικών ειδών φοινικιών το καθένα είναι το Raoiella indica (ένα ερυθρό αραχνοειδές), το μικρό σκαθάρι Caryobruchus gleditsiae που τρέφεται με σπόρους και το Rhynchophorus ferrugineus, το τρομερό «κόκκινο σκαθάρι», που εξαπλώθηκε στην Ευρώπη τον 21ο αιώνα (αλλά στις μεσογειακές χώρες ήδη από τη δεκαετία του 1990).Rhynchophorus ferrugineus , NAPPOFerry & Gómez: «The red palm weevil in the Mediterranean», τόμος 46 (2002), νο. 4, Palms, Journal of the International Palm Society,   link

Συμβολισμός
Το κλαδί της φοινικιάς, γνωστό ως βάιο, αποτελούσε σύμβολο του θριάμβου και της νίκης στην κλασική αρχαιότητα. Οι Ρωμαίοι βράβευαν πρωταθλητές σε αγώνες και εόρταζαν στρατιωτικούς θριάμβους με βά(γ)ια. Οι πρώτοι Χριστιανοί συμβόλισαν με αυτά τη νίκη των πιστών κατά των εχθρών της ψυχής, ενώ στον Ιουδαϊσμό αντιπροσώπευαν την ειρήνη και την αφθονία. Συνεκδοχική είναι και η θριαμβευτική είσοδος του Ιησού Χριστού στα Ιεροσόλυμα με υποδοχή με βάγια ως «βασιλιά της ειρήνης», που εορτάζεται την ομώνυμη Κυριακή των Βαΐων. Είναι πιθανό ότι η φοινικιά συμβολίζει το Δένδρο της ζωής στην Καμπάλα.

Στην Ινδία οι οροφές των αμαξών Ραθαγιάτρα, που μεταφέρουν τον θεό Κρίσνα και τα μέλη της οικογένιάς του στην εορτή Τζαγκανάθ Πουρί φέρουν το έμβλημα ενός φοινικόδενδρου.

Σήμερα στον Δυτικό κόσμο η μορφή του φοινικόδενδρου, ιδίως του κοκοφοίνικα, συμβολίζει τον «παράδεισο» των τροπικών νησιών. Πέρα από αυτό, φοινικοειδή απεικονίζονται στις σημαίες και εθνόσημα χωρών ή στις σφραγίδες διοικητικών οντοτήτων όπου ευδοκιμούν, όπως της Αϊτής, του Γκουάμ, της Σαουδικής Αραβίας, της Φλόριντα και της Νότιας Καρολίνας.

 Διαφορετικά φυτά 
Αρκετά είδη φυτών αποκαλούνται κοινώς «φοινικιές» χωρίς να ανήκουν στην οικογένεια των αρεκοειδών. Μεταξύ αυτών είναι και τα εξής (με λατινική αλφαβητική σειρά):

 Ailanthus altissima
 Aloe thraskii, είδος αλόης της Νότιας Αφρικής
 Amorphophallus konjac («Snake palm»https://www.shootgardening.co.uk/plant/amorphophallus-konjac)
 Beaucarnea recurvata
 Begonia luxurians)
 Blechnum appendiculatum, φτέρη γνωστή ως «φοινικόπτερις»https://www.cabi.org/isc/datasheet/118974
 Brighamia insignis
 Carludovica palmata και ίσως και άλλα μέλη της οικογένειας κυκλανθοειδή
 Cordyline australis (οικογένεια ασπαραγοειδή) και άλλα είδη του ίδιου γένους
 Cyathea cunninghamii ή Alsophila cunninghamii
 Cycas revoluta και τα υπόλοιπα είδη της τάξεως κυκαδώδη.
 Cyperus alternifolius (οικογένεια κυπειροειδή)
 Dasylirion longissimum και άλλα είδη του γένους δασυλείριο
 Dioon spinulosum
 Dracaena reflexa
 Eisenia arborea, γνωστή ως «φοίνικας της θάλασσας», είδος φυκιού
 Hypnodendron comosum
 Είδη του γένους Musa, δηλαδή της μπανανιάς
 Pachypodium lamerei, γνωστό και ως «φοινικιά της Μαδαγασκάρης»)
 Pandanus spiralisFAO 1995. Tropical Palms.. Introduction.  NON-WOOD FOREST PRODUCTS 10. FAO – Διεθνής Οργάνωση Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ.
 Ravenala, αποκαλούμενη και «φοινικιά του ταξιδιώτη» (οικογένεια στρελιτσιοειδή)
 Setaria palmifolia
 Yucca brevifoliahttps://www.gardenia.net/plant/yucca-brevifolia
 Yucca filamentosa
 Yucca filifera
 Zamia furfuracea
 Zamioculcas zamiifolia

 Δείτε επίσης 
 Φοίνικας (φυτό)
 Κοκοφοίνικας
 Φοινικέλαιο
 Παλμιτικό οξύ (δηλ. «φοινικικό οξύ», από το palma = φοινικιά στη λατινική, περιέχεται στο προηγούμενο)

Παραπομπές

Πηγές

 Dransfield J., Uhl N.W., Asmussen C.B., Baker W.J., Harley M.M., Lewis C.E.: «A new phylogenetic classification of the palm family, Arecaceae», Kew Bulletin, τόμος 60 (Ιανουάριος 2005), σσ. 559-569 (η πιο πρόσφατη ταξινόμηση)
 Hahn, W.J.: «A Molecular Phylogenetic Study of the Palmae (Arecaceae) Based on atpB, rbcL, and 18S nrDNA Sequences», Systematic Botany τόμος 51, νο. 1 (Φεβρουάριος 2002), σσ. 92-112
 Schultz-Schultzenstein, C.H.: Natürliches System des Pflanzenreichs..., σελ. 317. Βερολίνο 1832 (στα γερμανικά)

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Palmpedia, ένας wiki-ιστότοπος αφιερωμένος σε υψηλής ποιότητας εικόνες και πληροφορίες για τα φοινικοειδή
 Κατάλογος γενών των αρεκοειδών από τον Βοτανικό Κήπο του Kew (αρχειοθετημένο από το 2007)
 Κατάλογος ειδών με εικόνες σε wiki-ιστότοπο των «Palm and Cycad Societies of Australia» (PACSOA)

 Τα φοινικοειδή στην BoDD (Botanical Dermatology Database)


Αρεκοειδη