Μάχη της Σούσα (2020)

Η μάχη της Σούσα ( ή  ;    romanized: Shushii chakatamart)  ήταν μια μάχη, που διεξήχθη μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν και της αυτοαποκαλούμενης Δημοκρατίας του Αρτσάχ, που υποστηρίζεται στρατιωτικά από την Αρμενία, για τον έλεγχο της πόλης Σούσα, κατά τη διάρκεια του πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020. Η μάχη θεωρείται μια από τις πιο αιματηρές μάχες του πολέμου.

Η Σούσα, γνωστή στους Αρμένιους ως Σουσί, και το γύρω ορεινό έδαφος, είναι μία από τις πιο στρατηγικά σημαντικές τοποθεσίες στην αμφισβητούμενη περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και συνήθως αναφέρεται ως η «καρδιά» της περιοχής. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η πόλη θεωρούνταν το πολιτιστικό και πολιτικό κέντρο του περιφερειακού πληθυσμού του Αζερμπαϊτζάν, καθώς και μία από τις δύο κύριες πόλεις του Υπερκαύκασου για τους Αρμένιους και το κέντρο ενός αυτοδιοικούμενου αρμενικού πριγκιπάτου από τους μεσαιωνικούς χρόνους έως τη δεκαετία του 1750.

Η πόλη είχε μικτό πληθυσμό Αρμενίων-Αζέρων μέχρι το πογκρόμ της Σούσα το 1920, όταν οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν κατέστρεψαν το αρμενικό μισό της πόλης και σκότωσαν ή απέλασαν τον Αρμενικό πληθυσμό της —έως 20.000 άτομα.Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Vol. III: From London to Sèvres, February–August 1920 p. 152 Δεδομένου ότι η σφαγή άφησε την πόλη κυρίως με πληθυσμό Αζέρων, στη συνέχεια ενσωματώθηκε στη ΣΣΔ του Αζερμπαϊτζάν, μαζί με την υπόλοιπη Αυτόνομη Περιφέρεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Η πόλη καταλήφθηκε το 1992 από τις Αρμενικές Ένοπλες Δυνάμεις για την άρση της Πολιορκίας του Στεπανακέρτ κατά τη διάρκεια του Πρώτου Πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, και ο τότε πληθυσμός, που ήταν κυρίως Αζέροι, εκδιώχθηκε από αυτήν. Η πόλη στη συνέχεια χρησίμευσε ως αμυντική ραχοκοκαλιά εντός του Αρτσάχ, συνδέοντας την de facto πρωτεύουσα, Στεπανακέρτ, με την πόλη Γκορίς στην Αρμενία μέσω του διαδρόμου Λατσίν.

Προχωρώντας από την πόλη Τζαμπραγίλ ο στρατός του Αζερμπαϊτζάν κατέλαβε την πόλη Χαντρούτ στα μέσα Οκτωβρίου. Στη συνέχεια, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν προέλασαν βορειότερα, εισερχόμενοι στην περιοχή Σούσα μέσω των δασών και των ορεινών περασμάτων της. Αν και η Σούσα βρισκόταν υπό βομβαρδισμό από την αρχή της σύγκρουσης, ο τοπικός πόλεμος ξέσπασε κοντά στην πόλη στις 29 Οκτωβρίου. Το Αζερμπαϊτζάν κατέλαβε τον έλεγχο του χωριού Τσανακτσί (Chanakchi), και ακολούθησε μέρος του στρατηγικού δρόμου Σούσα– Λατσίν στις 4 Νοεμβρίου, με τις αρμενικές δυνάμεις στη συνέχεια να κλείνουν το δρόμο για τους αμάχους. Η Le Monde ανέφερε ότι η μάχη είχε στραφεί υπέρ του Αζερμπαϊτζάν στις 6 Νοεμβρίου, παρά την άρνηση του Αρτσάχ.

Υποστηριζόμενες από πυρά πυροβολικού, οι ειδικές δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν εισήλθαν στη Σούσα στις 6 Νοεμβρίου. Μετά από δύο ημέρες μάχης, οι αρμενικές δυνάμεις εκδιώχθηκαν από την πόλη και στις 8 Νοεμβρίου, ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, δήλωσε ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν είχαν πάρει τον έλεγχο της Σούσα. Η Αρμενία το αρνήθηκε με ανακοίνωση. Την επόμενη μέρα, το Υπουργείο Άμυνας του Αζερμπαϊτζάν δημοσίευσε ένα βίντεο από την πόλη, επιβεβαιώνοντας τον πλήρη έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν. Την ίδια ημέρα, το Προεδρικό Γραφείο της Αρτσάχ επιβεβαίωσε ότι είχε χάσει τον έλεγχο της Σούσα, αν και αυτό αργότερα αντικρούστηκε από δηλώσεις του Αρμένιου πρωθυπουργού Νικόλ Πασινιάν, και του αρμενικού Υπουργείου Άμυνας. Μετά την υπογραφή μιας συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός, ο Πρόεδρος του Αρτσάχ, Αραγίκ Χαρουτγιουνιάν επανέλαβε ότι το Αρτσάχ είχε χάσει τον έλεγχο της πόλης στις 7 Νοεμβρίου  και ο Πασινιάν παραδέχτηκε την απώλεια της πόλης. Λόγω του στρατηγικού πλεονεκτήματος, που παρείχε η πόλη, η κατάληψη της Σούσα ήταν αποφασιστικής σημασίας στον πόλεμο,  με την Αρμενία να παραδίδεται και το Αζερμπαϊτζάν να κηρύσσει τη νίκη λίγες μέρες αργότερα.

Η νίκη του Αζερμπαϊτζάν στη Σούσα γιορτάστηκε ευρέως στην κοινωνία του Αζερμπαϊτζάν και στη διασπορά της.Η 8 Νοεμβρίου, την ημέρα που ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν ανακοίνωσε τη νίκη των δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν, ανακηρύχθηκε Ημέρα της Νίκης στο Αζερμπαϊτζάν, και ένας μελλοντικός σταθμός του μετρό του Μπακού ονομάστηκε «8 Νοεμβρίου». Δημιουργήθηκε στρατιωτικό βραβείο για όσους έλαβαν μέρος στη μάχη. Το όνομα της λεωφόρου Νόμπελ στο Μπακού έχει αλλάξει σε Λεωφόρο «8 Νοεμβρίου».

 Ιστορικό υπόβαθρο 
Η Σούσα, η οποία αναφέρεται από τους Αρμένιους ως Σουσί, ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη στην περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ πριν από τον πόλεμο του 2020. Αποτελεί de jure τμήμα της περιφέρειας Σούσα του Αζερμπαϊτζάν, αν και ελεγχόταν από την μη αναγνωρισμένη Δημοκρατία του Αρτσάχ από το τέλος του Πρώτου Πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 1994, ως τμήμα της επαρχίας Σουσί. Η πόλη βρίσκεται σε υψόμετρο 1.300–1.600 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, περίπου 15 χιλιόμετρα από την περιφερειακή πρωτεύουσα Στεπανακέρτ, που αναφέρεται από τους Αζέρους ως Χανκέντι (Khankendi). Οι δύο οικισμοί χωρίζονται από μια κοιλάδα, και η Σούσα, η οποία χρησιμεύει ως ουδέτερη ζώνη για το Στεπανακέρτ, και βρίσκεται σε ορεινό έδαφος με θέα στην περιοχή, έχει περιγραφεί ως «στρατηγικό ύψωμα από όπου θα μπορούσε κανείς να κρατήσει όλο το Ναγκόρνο Καραμπάχ υπό έλεγχο». Η στρατηγική πόλη στην κορυφή του λόφου  αναφέρεται ευρέως ως «απόρθητο» ορεινό φρούριο τόσο από τους Αρμένιους όσο και από τους Αζέρους. Ένας βασικός δρόμος, που συνδέει το Γκορίς στην επαρχία Σιουνίκ, στη νότια Αρμενία, με το Στεπανακέρτ διέρχεται από τον διάδρομο Λατσίν μέσω Σούσα. Ο μόνος άλλος μεγάλος δρόμος, που συνδέει την Αρμενία με το Ναγκόρνο-Καραμπάχ διέρχεται από τα βουνά Μουρόβνταγ στη βόρεια περιοχή Καλμπατζάρ.

Ακριβώς πριν από τον πόλεμο Αρμενίων-Αζέρων του 1918-1920, οι Αρμένιοι αποτελούσαν μια μικρή πλειοψηφία στην πόλη. Ωστόσο, η πόλη έμεινε με την πλειοψηφία των Αζέρων μετά τον πόλεμο, καθώς ο αρμενικός πληθυσμός σφαγιάστηκε και το αρμενικό μισό της πόλης ισοπεδώθηκε κατά τη σφαγή της Σούσα. Στη συνέχεια, το 1923, υπό τη σοβιετική κυριαρχία, δημιουργήθηκε η Αυτόνομη Περιφέρεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ (NKAO) και η Σούσα ήταν ο μόνος μεγάλος οικισμός με πλειοψηφία Αζέρων, που ενσωματώθηκε στην περιφέρεια.

Τον Φεβρουάριο του 1988, η κυβέρνηση της Αρμενικής πλειοψηφίας NKAO ψήφισε υπέρ της απόσχισης από το Αζερμπαϊτζάν και της ενοποίησης με την Αρμενία  οδηγώντας σε μια ευρύτερη εθνοτική και εδαφική σύγκρουση μεταξύ των Αρμενίων και των Αζέρων, που ζουν στη Σοβιετική Ένωση. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, οι Αρμένιοι και οι Αζέροι αγωνίστηκαν, για να πάρουν τον έλεγχο του Ναγκόρνο Καραμπάχ και οι μάχες είχαν κλιμακωθεί σε πόλεμο πλήρους κλίμακας στις αρχές του 1992. Μέχρι τότε, ο θύλακας είχε κηρύξει την ανεξαρτησία του και είχε δημιουργήσει μια μη αναγνωρισμένη κυβέρνηση. Αρχίζοντας στα τέλη του 1991, η Σούσα χρησιμοποιήθηκε από τις δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν ως βάση για καθημερινές αδιάκριτες επιθέσεις με ρουκέτες στην περιφερειακή πρωτεύουσα του Στεπανακέρτ κατά τη διάρκεια της Πολιορκίας του Στεπανακέρτ, προκαλώντας τουλάχιστον 169 θανάτους αμάχων. Στις 8 Μαΐου 1992, οι αρμενικές δυνάμεις εξαπέλυσαν επιτυχή επίθεση, για να καταλάβουν τη Σούσα με σκοπό να σπάσουν την πολιορκία, και ο Αζέρικος πληθυσμός της, περίπου 15.000 άτομα, που αποτελούσαν το 85,5% του πληθυσμού της πόλης το 1979, αναγκάστηκε να τραπεί σε φυγή. Το μεγαλύτερο μέρος της πόλης έγινε ερείπια, και η Σούσα μετατράπηκε σε πόλη-φάντασμα. Οι Αρμένιοι, οι περισσότεροι από τους οποίους διέφυγαν από τα πογκρόμ κατά των Αρμενίων στο Μπακού  και σε άλλες πόλεις του Αζερμπαϊτζάν, στη συνέχεια εγκαταστάθηκαν στην πόλη, με περίπου πέντε χιλιάδες άτομα να ζούν στη Σούσα πριν από την μάχη το 2020. Το 2020, ο de facto Πρόεδρος του Αρτσάχ, Αραγίκ Χαρουτγιουνιάν ανακοίνωσε σχέδια για τη μεταφορά της Εθνοσυνέλευσης του Αρτσάχ στη Σούσα, γεγονός που κλιμάκωσε τις εντάσεις μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν.

Η πόλη έχει ιστορική, πολιτική και πολιτιστική σημασία τόσο για τους Αρμένιους όσο και για το Αζερμπαϊτζάν. Για τους Αρμένιους, η Σούσα λειτούργησε ως πόλη και αρχαίο φρούριο για το αρμενικό πριγκιπάτο της Βαράντα κατά τον Μεσαίωνα και μέχρι τον 18ο αιώνα.Армяно-русские отношения в XVIII веке. Т. IV. С. 212, as cited in Krunk Hayots Ashkharhin. 8 (1863): p. 622, cited in  Ήταν μια από τις δύο κύριες αρμενικές πόλεις του Υπερκαυκάσου και το κέντρο ενός αυτοδιοικούμενου αρμενικού πριγκιπάτου, των Μελίκων του Καραμπάχ, από τους μεσαιωνικούς χρόνους έως τη δεκαετία του 1750. Έχει επίσης θρησκευτική σημασία για τους Αρμένιους, καθώς ο καθεδρικός ναός Γκαζαντσέτσοτς (Ghazanchetsots) βρίσκεται στην πόλη και ήταν η έδρα της Επισκοπής του Αρτσάχ της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας μέχρι το τέλος του πολέμου.

Για τους Αζέρους, η πόλη έχει ιδιαίτερη πολιτιστική σημασία. Θεωρούν την πόλη ως την πολιτιστική τους πρωτεύουσα στην περιοχή, και τη θεωρούν πιο σημαντική από το Στεπανακέρτ. Κατά τη διάρκεια της ιστορίας, η πόλη ήταν το σπίτι πολλών διανοούμενων από το Αζερμπαϊτζάν, ποιητών, συγγραφέων και ιδιαίτερα μουσικών (π.χ. οι ασίκ, τραγουδιστές μουγκάμ, παίκτες κομπούζ). Έτσι, η Σούσα θεωρείται συχνά το λίκνο της μουσικής και της ποίησης του Αζερμπαϊτζάν και ένα από τα κορυφαία κέντρα της κουλτούρας του Αζερμπαϊτζάν. Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan. – Routledge, 2004. – С. 211. – , 9780415302197

Ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, είχε συχνά περιγράψει την ανακατάληψη της πόλης ως έναν από τους βασικούς στόχους του πολέμου. Σε μια συνέντευξη στις 16 Οκτωβρίου στην τουρκική τηλεόραση, ο Αλίγιεφ είπε ότι «χωρίς τη Σούσα, η υπόθεση μας θα είναι ημιτελής», ενώ ο αυτοαποκαλούμενος Αρμένιος Πρόεδρος του Αρτσάχ, Αραγίκ Χαρουτγιουνιάν, αποκάλεσε τη Σούσα «μια από τις μεγαλύτερες κληρονομιές, που έχουμε κληρονομήσει από τους προγόνους μας», και πρόσθεσε ότι «όποιος ελέγχει το Σουσί, ελέγχει το Αρτσάχ». Παρά τη συμβολική σημασία της πόλης, ο αναλυτής του Αζερμπαϊτζάν της International Crisis Group Ζαούρ Σιρίγεφ δήλωσε ότι παρέμενε ασαφές εάν η κατάληψη της Σούσα ήταν στρατιωτικός ή πολιτικός στόχος, ενώ σύμφωνα με τον πολιτικό αναλυτή του Αζερμπαϊτζάν Φαούντ Σαχμπαζόφ, η νίκη των δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν στη Σούσα θα εκλαμβανόταν ως μια ηθική νίκη για τους Αζέρους, είτε βρίσκονται στο μέτωπο είτε όχι», η οποία θα οδηγήσει επίσης σε «σοβαρή αποθάρρυνση» των Αρμενίων στρατιωτών και σύμφωνα με την ανώτερη αναλυτή της International Crisis Group Ολέσια Βαρτανιάν, η πλευρά που έλεγχε τη Σούσα είχε "αποκτήσει αυτόματα τον έλεγχο του Στεπανακέρτ".

 Προανάκρουσμα 
Στις 27 Σεπτεμβρίου 2020, μια επίθεση του Αζερμπαϊτζάν σηματοδότησε την έναρξη των συγκρούσεων στην αμφισβητούμενη περιοχή Ναγκόρνο-Καραμπάχ, η οποία ελέγχεται de facto από την αυτοαποκαλούμενη και μη αναγνωρισμένη Δημοκρατία του Αρτσάχ, αλλά de jure τμήμα του Αζερμπαϊτζάν. Οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν προέλασαν αρχικά στις περιοχές Φιζούλι και Τζαμπραγίλ, καταλαμβάνοντας τα αντίστοιχα διοικητικά τους κέντρα. Από εκεί προχώρησαν προς το Χαντρούτ. Οι αρμενικές δυνάμεις σχεδίαζαν να αντέξουν αρκετά μέχρι ο χειμώνας να ακινητοποιήσει την επίθεση του Αζερμπαϊτζάν, και ειδικά τις εναέριες επιχειρήσεις του, κερδίζοντας χρόνο για διεθνή πίεση, για να ωθήσει την ηγεσία του Αζερμπαϊτζάν να εγκαταλείψει την επίθεσή της. Αλλά μετά την πτώση του Χαντρούτ γύρω στις 15 Οκτωβρίου, τα στρατεύματα του Αζερμπαϊτζάν άρχισαν να προελαύνουν πιο εντατικά και οι Αρμένιοι άρχισαν να υποχωρούν, με τους Αζέρους να παίρνουν τον έλεγχο του Ζανγκιλάν. Ξεκινώντας μια επίθεση για το Λατσίν  οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν έστρεψαν επίσης την πολεμική τους προσπάθεια προς τη Σούσα, διεισδύοντας στην περιοχή Σούσα μέσω των δασών και των ορεινών περασμάτων της.
μικρογραφία|250x250εσ| Πλατεία της πόλης Σούσα το 2014.
Η Σούσα βρισκόταν κάτω από σποραδικά πυρά πυροβολικού από την αρχή του πολέμου. Η Novaya Gazeta ανέφερε ότι στις 4 Οκτωβρίου, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν είχαν εκτοξεύσει ρουκέτες στο Σπίτι του Πολιτισμού στη Σούσα, όπου, σύμφωνα με κατοίκους της περιοχής, ήταν παρόντες εκατοντάδες στρατιωτικοί και αστυνομικοί. Αργότερα, τα τοπικά αρμενικά μέσα ανέφεραν ότι περισσότεροι από 22 αστυνομικοί σκοτώθηκαν και περίπου 200 άλλοι τραυματίστηκαν κατά τη διάρκεια της επίθεσης. Οι The New York Times ανέφεραν επίσης ότι το κτήριο υπέστη ζημιές. Στις 8 Οκτωβρίου, ο καθεδρικός ναός Ghazanchetsots στην πόλη δέχτηκε βομβαρδισμό, σύμφωνα με πληροφορίες από το Αζερμπαϊτζάν, και υπέστη σοβαρές ζημιές. Το Αζερμπαϊτζάν αρνήθηκε οποιαδήποτε ευθύνη. Όλο τον Οκτώβριο, εμφανίστηκαν αναφορές ότι η Σούσα, καθώς και τα χωριά κοντά, βομβαρδίζονταν από τις δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν, ενώ το Αζερμπαϊτζάν αρνήθηκε ότι βομβάρδισε την πόλη. Στις 28 Οκτωβρίου, οι αρχές της Αρτσάχ δήλωσαν ότι η κατάσταση στο Τσανακτσί, που βρίσκεται αρκετά χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Σούσα, ήταν «τεταμένη». Την επόμενη μέρα, το αρμενικό Υπουργείο Άμυνας δήλωσε ότι γίνονταν συγκρούσεις στο χωριό, και ο αυτοαποκαλούμενος Πρόεδρος του Αρτσάχ, Αραγίκ Χαρουτγιουνιάν, δήλωσε ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν ήταν ήδη 5 χιλιόμετρα από τη Σούσα. Στις 30 Οκτωβρίου, αναφέρθηκε ότι ξέσπασαν συγκρούσεις κοντά στη Σούσα, ιδιαίτερα στο Ντάσαλτι. Την ίδια μέρα, ένας ανταποκριτής του Abkhazian Network News Agency ανέφερε ότι ισχυρές εκρήξεις ακούστηκαν κοντά στην πόλη. Την επόμενη μέρα, οι αρχές της Αρτσάχ δήλωσαν ότι η Σούσα είχε ξανά βομβαρδιστεί. Στις 2 Νοεμβρίου, οι αρμενικές αρχές δήλωσαν ότι γίνονταν σφοδρές συγκρούσεις κοντά στη Σούσα.

Πριν από τη μάχη, στα τέλη Οκτωβρίου και αρχές Νοεμβρίου, τόσο η Αρμενία όσο και το Αζερμπαϊτζάν αλληλοκατηγορήθηκαν για χρήση λευκού φωσφόρου κοντά στη Σούσα. Στις 30 Οκτωβρίου, οι αρχές της Αρτσάχ είχαν κατηγορήσει τον στρατό του Αζερμπαϊτζάν ότι χρησιμοποιούσε φώσφορο, για να κάψει δάση κοντά στη Σούσα. Το Αζερμπαϊτζάν αρνήθηκε αυτό το γεγονός. Στις 20 Νοεμβρίου, η Γενική Εισαγγελία του Αζερμπαϊτζάν υπέβαλε μήνυση, κατηγορώντας τις Αρμενικές Ένοπλες Δυνάμεις για χρήση χημικών πυρομαχικών, για να «προκαλέσουν μεγάλης κλίμακας και μακροπρόθεσμη βλάβη στο περιβάλλον» γύρω από τη Σούσα, ενώ οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν είχαν επίσης δηλώσει ότι οι αρμενικές δυνάμεις μετέφεραν λευκό φώσφορο στην περιοχή. Η χρήση του λευκού φωσφόρου ρυθμίζεται αυστηρά βάσει μιας διεθνούς συμφωνίας, που ούτε η Αρμενία ούτε το Αζερμπαϊτζάν είχαν υπογράψει.

 Μάχη 
μικρογραφία|χάρτης της περιοχής του Αζερμπαϊτζάν
Σύμφωνα με περιγραφή των γεγονότων από το Αζερμπαϊτζάν, οι ειδικές δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν, οι οποίες απείχαν δεκάδες χιλιόμετρα από τις κύριες δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν στο Χαντρούτ, συνέχισαν με τα πόδια προς τη Σούσα για πέντε ημέρες, καθώς τόσο το έδαφος όσο και η διαδρομή δεν ήταν κατάλληλα για οχήματα. Επιλέγοντας να κινηθούν μέσα στα δάση, είχαν αποφύγει τον διάδρομο του Λατσίν και το Κιρμίζι Μπαζάρ, το οποίο το υπερασπίζονταν σθεναρά οι αρμενικές δυνάμεις. Αυτό επανέλαβε αργότερα ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, ο οποίος δήλωσε ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν διέσχισαν τις χαράδρες, τα δάση και τα βουνά, για να φτάσουν στην πόλη. Στις 4 Νοεμβρίου, οι αρμενικές αρχές ανέφεραν ότι οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν κοντά στη Σούσα. Το Αζερμπαϊτζάν κατέλαβε τα βουνά νότια της Σούσα, καθώς και σημείωσε πρόοδο στον διάδρομο του Λατσίν.

Στη συνέχεια, οι αρμενικές δυνάμεις έκλεισαν τον δρόμο Σούσα-Λατσίν στους πολίτες, παγιδεύοντας 80 δημοσιογράφους μέσα στον θύλακα, σύμφωνα με τους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα. Οι αρμενικές αρχές δήλωσαν ότι η Σούσα βομβαρδίστηκε σφοδρά το πρωί της 5ης Νοεμβρίου  και ότι οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν την επόμενη μέρα. Τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν κατάφεραν να περικυκλώσουν την πόλη από τρεις πλευρές – τη νότια, τη δυτική και την ανατολική. Στις 6 Νοεμβρίου, η Le Monde ανέφερε ότι η μάχη είχε στραφεί υπέρ του Αζερμπαϊτζάν, παρά την άρνηση του Αρτσάχ. Νωρίς το πρωί, ο Αργκίστι Κιαραμιάν, ο οποίος είχε υπηρετήσει ως επικεφαλής της Αρμενικής Υπηρεσίας Εθνικής Ασφάλειας (NSS) μέχρι τον Οκτώβριο του 2020, δηλώνοντας ότι τα καθήκοντά του στην περιοχή είχαν εκπληρωθεί πλήρως, έφυγε από τη Σούσα. Εν τω μεταξύ, ο Αρμένιος στρατιωτικός διοικητής Σεϊράν Οχανιάν, ο οποίος οδηγούσε μια ομάδα 16 ανδρών στην πόλη, έφυγε επίσης από τη Σούσα.
Την επόμενη μέρα, χιλιάδες Αρμένιοι εγκατέλειψαν τη Σούσα και το γειτονικό Στεπανακέρτ, με μεγάλες ουρές οχημάτων να μπλοκάρουν το δρόμο. Οι πυροβολαρχίες του αρμενικού πυροβολικού επανατοποθετήθηκαν έξω από την πόλη και οι ντόπιοι στρατιώτες δημιούργησαν σημεία ελέγχου την τελευταία στιγμή, για να εξασφαλίσουν ότι κανένας άνδρας κάτοικος κάτω των 58 ετών δεν θα έφευγε. Στις 7 Νοεμβρίου, οι αρμενικές αρχές δήλωσαν ότι ξέσπασαν σκληρές μάχες κατά τη διάρκεια της νύχτας κοντά στη Σούσα και στο Ντασάλτι, και ισχυρίστηκαν επίσης ότι είχαν αποτραπεί αρκετές επιθέσεις του Αζερμπαϊτζάν. Το Αζερμπαϊτζάν το αρνήθηκε  και ο πρόεδρός του, Ιλχάμ Αλίγιεφ, ανακοίνωσε ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν είχαν καταλάβει τον έλεγχο του Καραμπουλάκ και του Μπαχαρλί στην περιοχή Χοτζαλί, που βρίσκεται στα νοτιοανατολικά της πόλης.

Οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν εισήλθαν στην πόλη στις 6 Νοεμβρίου. Εκτός από την υποστήριξη πυροβολικού, μια ομάδα απέκλεισε τον διάδρομο του Λατσίν, για να αποτρέψει τις αρμενικές δυνάμεις από το να φέρουν πρόσθετη υποστήριξη στην πόλη, ενώ μια άλλη ομάδα, μετά την κατάληψη του Ντασάλτι, παρείχε υποστήριξη πυρός. Επίσης, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν είχαν καταστρέψει μια στρατηγική γέφυρα πάνω από τον ποταμό Χακάρι, η οποία επέτρεψε στην Αρμενία να μεταφέρει προμήθειες και επιπλέον στρατιώτες στην πόλη, σπάζοντας περαιτέρω τις γραμμές ανεφοδιασμού, που ήταν ζωτικής σημασίας για τις αρμενικές δυνάμεις. Ένας ανταποκριτής του Abkhazian Network News Agency ανέφερε ότι οι αρμενικές δυνάμεις στην πόλη υποστηρίζονταν με τεθωρακισμένα οχήματα και ότι η τεχνική υπεροχή των δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν "σταδιακά εξαφανιζόταν" καθώς οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν μαχητικά drones λόγω του ομιχλώδους καιρού. Σύμφωνα με το Αζερμπαϊτζάν οι ειδικές δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν, αποτελούμενες από 400 άνδρες χωρισμένους σε τέσσερις ομάδες των 100, σκαρφαλώνοντας στους «απότομους βράχους της Σούσα με σχοινιά» και ελαφρά εξοπλισμένες, εισέβαλαν στην πόλη το πρωί από τέσσερις πλευρές και άρχισε αμέσως ο πόλεμος μέσα στην πόλη. Οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν χρησιμοποίησαν χειροβομβίδες και αντιαρματικούς πυραύλους, καθώς και υποστήριξη πυροβολικού από έξω από την πόλη, για να πολεμήσουν εναντίον των τεθωρακισμένων οχημάτων των 2.000 και πλέον Αρμενίων υπερασπιστών.

Την επόμενη μέρα, οι αρμενικές δυνάμεις εκδιώχθηκαν από το κέντρο της πόλης το απόγευμα και, σύμφωνα με τον διοικητή του κλάδου του Ναχιτσεβάν των ειδικών Αζερικών δυνάμεων, Τεχράν Μανσίμοφ, που έλαβε μέρος στη μάχη, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν σχημάτισαν μια γραμμή άμυνας στο φρούριο Σούσα. Απέτρεψαν τρεις αντεπιθέσεις των Αρμενίων, ενώ ο ταγματάρχης Γκουντούζ Σαφαρλί και η ομάδα του κατέλαβαν το κτήριο της Εκτελεστικής Εξουσίας της Πόλης Σούσα  και συνέχισαν τη μάχη κτήριο προς κτήριο. Οι μάχες κατά μήκος της πρώτης γραμμής, που περιβάλλουν την πόλη συνεχίστηκαν όλη τη νύχτα. Το πρωί της 8ης Νοεμβρίου, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν συνέχισαν την επίθεσή τους έξω από την πόλη.

Ο Αλίγιεφ, κατά την επίσκεψή του στο Άγκνταμ στις 24 Νοεμβρίου, αφού η αρμενική πλευρά το παρέδωσε στο Αζερμπαϊτζάν ως μέρος της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός, δήλωσε ότι στη Σούσα, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν ήταν εξοπλισμένες με ελαφρά όπλα και πολεμούσαν σώμα με σώμα. Το επανέλαβε  και πρόσθεσε ότι οι στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν είχαν σκαρφαλώσει στα βράχια της Σούσα, για να φτάσουν στην πόλη κατά τη διάρκεια μιας νικηφόρας παρέλασης στο Μπακού, που πραγματοποιήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου, χαρακτηρίζοντας τη μάχη ως «ιστορική στιγμή». Οι μαρτυρίες του Αζερμπαϊτζάν υποδηλώνουν επίσης ότι ο αριθμός των αρμενικών δυνάμεων στην πόλη, υποστηριζόμενες από βαρύ πυροβολικό, ήταν τουλάχιστον 2.000. Ενώ οι αρμενικές πηγές και οι αξιωματούχοι δεν έχουν σχολιάσει τον αριθμό των αρμενικών δυνάμεων στη Σούσα κατά τη διάρκεια της μάχης, ο αυτοαποκαλούμενος πρόεδρος της Αρτσάχ είχε δηλώσει ότι περίπου 6.000 στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν στάλθηκαν στην περιοχή πριν από τη μάχη. Εν τω μεταξύ, τα αρμενικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι οι αρμενικές συμμαχικές δυνάμεις είχαν εκτοξεύσει έναν πύραυλο Iskander στην πόλη στις 7 Νοεμβρίου, και ορισμένες αρμενικές πολιτικές προσωπικότητες επανέλαβαν αυτήν την αναφορά, αν και τον Ιανουάριο του 2021, ο Αρμένιος Δήμαρχος της Σούσα, ο Άρτσβικ Σαρκισιάν, διέψευσε αυτήν την αναφορά, δηλώνοντας ότι "δεν θα υπήρχε κτήριο όρθιο στην πόλη" εάν η αναφορά ήταν αληθινή. Τον Μάρτιο του 2021, η Εθνική Υπηρεσία Ναρκών του Αζερμπαϊτζάν (ANAMA) δήλωσε ότι η Αρμενία είχε χρησιμοποιήσει πυραύλους Iskander κατά τη διάρκεια της μάχης, προσθέτοντας ότι βρήκαν τα υπολείμματα δύο εκρηκτικών πυραύλων Iskander κατά την αποναρκοθέτηση της περιοχής στη Σούσα.

Το απόγευμα της 8ης Νοεμβρίου, ο Αλίγιεφ ανακοίνωσε ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν είχαν πάρει τον έλεγχο της πόλης, επίσης συγχαίροντας τον διοικητή των ειδικών δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν, Χικμάτ Μιρζάγιεφ. Αν και ένας ανταποκριτής της Izvestia επιβεβαίωσε τον ισχυρισμό του Αλίγιεφ, οι αρμενικές αρχές το αρνήθηκαν στις 8 και 9 Νοεμβρίου, δηλώνοντας ότι οι μάχες συνεχίστηκαν εντός και εκτός της πόλης. Στις 9 Νοεμβρίου, το Υπουργείο Άμυνας του Αζερμπαϊτζάν κυκλοφόρησε ένα βίντεο από την πόλη, με μια αναφορά από τον Ταγματάρχη Ζαούρ Ραχίμοφ στο τέλος του, που επιβεβαιώνει τον πλήρη έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν. Ο Αλίγιεφ ανακοίνωσε επίσης ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν είχαν καταλάβει πολλά χωριά στα νότια και ανατολικά της πόλης, συμπεριλαμβανομένων των Τσανακτσί, Σιγκνάκ, Σουσακέντ και Ντασάλτι. Τα μέσα ενημέρωσης του Αζερμπαϊτζάν ανέφεραν περαιτέρω ότι ο Μανσίμοφ συνέχισε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και επιτέθηκε στις αρμενικές θέσεις στο Στεπανακέρτ, παρακούοντας τις εντολές της ανώτερης διοίκησης, αν και οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν και ο ίδιος ο Μανσίμοφ το αρνήθηκαν. Alt URL Στη συνέχεια, οι αρχές της Αρτσάχ αναγνώρισαν ότι είχαν χάσει τον έλεγχο της Σούσα, προσθέτοντας ότι οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν πλησίαζαν στο Στεπανακέρτ. Ωστόσο, ο Αρμένιος πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν φάνηκε να διαφωνεί με αυτό, δηλώνοντας ότι η μάχη συνεχιζόταν. Αυτός ο ισχυρισμός επαναλήφθηκε αργότερα από το Αρμενικό Υπουργείο Άμυνας, και τον Αρμένιο βουλευτή Νικολάι Μπαγκντασαριάν, ο οποίος κάλεσε το αρμενικό κοινό να μην πανικοβληθεί. Ορισμένοι Αρμένιοι υπέθεσαν ότι οι λογαριασμοί κοινωνικών δικτύων των αξιωματούχων της Αρτσάχ είχαν παραβιαστεί και οι δηλώσεις τους δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα. Αρκετοί Αρμένιοι αξιωματούχοι και αναλυτές κατηγόρησαν επίσης την ηγεσία του Αζερμπαϊτζάν ότι «έλεγε ψέματα στον λαό τους». Ωστόσο, στις 10 Νοεμβρίου, μετά την υπογραφή της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός, η οποία επιβεβαίωσε το γεγονός ότι οι Αζέροι έλεγχαν τη Σούσα, ο αυτοαποκαλούμενος πρόεδρος της Αρτσάχ, Χαρουτιουνιάν, δήλωσε ότι οι δυνάμεις του είχαν χάσει τον έλεγχο της πόλης στις 7 Νοεμβρίου. και ο Πασινιάν παραδέχτηκε την απώλεια της πόλης.

 Θύματα 
Στα μέσα Νοεμβρίου, η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού (ICRC), επικουρούμενη από τις ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις, άρχισε να βρίσκει και να ανταλλάσσει τα πτώματα των πεσόντων στρατιωτών και από τις δύο πλευρές, και στις 25 Νοεμβρίου, ανέφεραν οι ρωσικές πηγές ότι, στην πόλη, η ΔΕΕΣ είχε βρει περισσότερα από 2.000 πτώματα συνολικά.

 Αρμενικές απώλειες 
Η Αρμενία δεν είχε σχολιάσει τις στρατιωτικές της απώλειες από τη μάχη πριν από την τριμερή συμφωνία. Στις 6 Νοεμβρίου, η Le Monde ανέφερε ότι τα νοσοκομεία στο Στεπανακέρτ δεν είχαν αρκετό χώρο, για να φιλοξενήσουν άλλους τραυματίες κατά τη διάρκεια της μάχης για τη Σούσα. Επίσης, το Reuters ανέφερε ότι τα πτώματα των Αρμενίων στρατιωτών βρίσκονταν στα τμήματα ενός δρόμου στη Σούσα. Στις 7 Νοεμβρίου, προέκυψαν ισχυρισμοί ότι ο Αρμένιος στρατιωτικός διοικητής, Σεϊράν Οχανιάν, ο οποίος ήταν στη Σούσα κατά τη διάρκεια της μάχης, και ο γιος του, Αρτούρ Οχανιάν, τραυματίστηκαν σοβαρά, αλλά αυτό το αρνήθηκε η Αρμενία. Τα μέσα ενημέρωσης του Αζερμπαϊτζάν, επικαλούμενα στρατιωτικές πηγές, ισχυρίστηκαν ότι περισσότερα από 800 πτώματα Αρμένιων στρατιωτών δεν είχαν παραδοθεί στις αρμενικές κτήσεις. Το αρμενικό υπουργείο Άμυνας είχε ζητήσει από τους Αζέρους να μεταφέρουν αυτά τα πτώματα στην αρμενική πλευρά. Σε συνέντευξή του στις 29 Ιανουαρίου 2021, ο διοικητής του Αζερμπαϊτζάν Τεχράν Μανσίμοφ σημείωσε ότι τα πτώματα περίπου 730 νεκρών Αρμένιων στρατιωτικών από τη Σούσα, τα περίχωρά της και τα κοντινά δάση παραδόθηκαν στην αρμενική πλευρά μετά τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός. Ωστόσο, στις 16 Νοεμβρίου, ο αυτοαποκαλούμενος Πρόεδρος του Αρτσάχ, Αραγίκ Χαρουτγιουνιάν, δήλωσε ότι 150 πτώματα, που ανήκαν στις αρμενικές δυνάμεις ανασύρθηκαν από τα περίχωρα της Σούσα και εκατοντάδες εξακολουθούσαν να αγνοούνται, ενώ ο Αρμένιος πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν δήλωσε ότι πάνω από 300 πτώματα, που ανήκαν στις αρμενικές δυνάμεις ανασύρθηκαν από τις 14 έως τις 16 Νοεμβρίου. Στις 21 Νοεμβρίου, οι αρχές της Αρτσάχ δήλωσαν ότι βρήκαν έναν τραυματισμένο Αρμένιο αστυνομικό κοντά στην πόλη.

 Απώλειες του Αζερμπαϊτζάν 
Το Αζερμπαϊτζάν δεν αποκάλυψε τις στρατιωτικές του απώλειες κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στις 3 Δεκεμβρίου, το υπουργείο Άμυνας του Αζερμπαϊτζάν αποκάλυψε τον συνολικό αριθμό των στρατιωτών του Αζερμπαϊτζάν, που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου και δήλωσε ότι θα παράσχει λεπτομέρειες αργότερα. Στις 14 Νοεμβρίου, οι ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις παρέδωσαν στις αρχές του Αζερμπαϊτζάν τα πτώματα έξι στρατιωτών του Αζερμπαϊτζάν, που σκοτώθηκαν κοντά στη Σούσα. Ωστόσο, οι αρμενικές αρχές ισχυρίστηκαν ότι τουλάχιστον 200 στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν σκοτώθηκαν στην περιοχή της Σούσα πριν από τη μάχη. Οι τραυματίες στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν μεταφέρθηκαν στα κοντινά δάση γύρω από την πόλη  και εκκενώθηκαν στις 9 Νοεμβρίου. 

 Συνέπειες 

 Αρμενία 
δεξιά|μικρογραφία|280x280εσ| Διαδηλώσεις μπροστά από την Όπερα του Ερεβάν στις 18 Νοεμβρίου.
Η μάχη ήταν ένα βασικό σημείο στον πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ του 2020 και θεωρήθηκε σημαντικό πλήγμα τόσο από τον στρατό της Αρμενίας όσο και από την ευρύτερη αρμενική κοινωνία. Ο αρμενικός στρατός άρχισε να διαλύεται  και δύο ημέρες μετά τη μάχη, ο πρωθυπουργός της Αρμενίας, Νικόλ Πασινιάν, ανακοίνωσε την υπογραφή συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός με το Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με τον Αρμένιο πολιτικό επιστήμονα Σουρέν Σαρκισιάν, οι συνέπειες της απώλειας της Σούσα ήταν δύσκολο να τις  αντιληφθούν οι Αρμένιοι. Ο Σαρκισιάν πρόσθεσε ότι θα οδηγήσει σε απαιτήσεις από την αρμενική αντιπολίτευση για αλλαγή κυβέρνησης. Στον απόηχο του πολέμου, πολλοί Αρμένιοι στράφηκαν εναντίον του Πασινιάν, με βίαιες διαδηλώσεις να ξεσπούν σε ολόκληρη τη χώρα, και ένας κοινός ισχυρισμός ότι «ξεπούλησε» την Σούσα έγινε δημοφιλής στους αντιπάλους του. Ο πρώην πρόεδρος της Αρμενίας, Ρομπέρτ Κοτσαριάν, επέκρινε επίσης την αρμενική στρατιωτική ηγεσία ότι δεν εμπόδισε τις δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν να φτάσουν στην περιοχή της Σούσα, καθώς, σύμφωνα με τον Κοτσαριάν, οι αρμενικές δυνάμεις είχαν περίπου δύο εβδομάδες, για να σχηματίσουν μια νέα αμυντική γραμμή. Ο Κοτσαριάν ισχυρίστηκε επίσης ότι ο Βιτάλι Μπαλασανιάν, τότε γραμματέας του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας της Δημοκρατίας του Αρτσάχ, προσφέρθηκε να διοικήσει τις αρμενικές δυνάμεις στη Σούσα, αλλά απορρίφθηκε.

Μια σειρά από στρατιωτικές αρχές υποστήριξαν τον Πασινιάν, υποστηρίζοντας ότι η στρατιωτική θέση της Αρμενίας ήταν πολύ χειρότερη από ό,τι πίστευαν πολλοί. Ο Πασινιάν, σε απάντηση, δήλωσε ότι αφού οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν πήραν τον έλεγχο της Σούσα, το Στεπανακέρτ έμεινε ανυπεράσπιστο και ότι είκοσι έως τριάντα χιλιάδες Αρμένιοι στρατιώτες στο Ασκεράν και το Μαρτουνί θα ήταν υπό πολιορκία  προσθέτοντας ότι οι ζωές των Αρμενίων στρατιωτών ήταν πιο σημαντικές γι' αυτόν. Ο αυτοαποκαλούμενος πρόεδρος της Αρτσάχ, Αραγίκ Χαρουτγιουνιάν, αντέκρουσε επίσης τους ισχυρισμούς για προδοσία, δηλώνοντας ότι οι δυνάμεις της εθνικής Αρμενίας δεν είχαν το ανθρώπινο δυναμικό, για να υπερασπιστούν την πόλη. Στη συνέχεια, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν δήλωσε ότι όταν οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν κατέλαβαν τη Σούσα, δημιουργήθηκε μια κρίσιμη κατάσταση για τους Αρμένιους και ότι οι Αζέροι θα μπορούσαν να είχαν προχωρήσει περαιτέρω, καταλαμβάνοντας το Στεπανακέρτ, προσθέτοντας ότι η άμεση διακοπή του πολέμου ήταν προς το συμφέρον των Αρμενίων. Εν τω μεταξύ, ο Πούτιν δήλωσε επίσης ότι ο Πασινιάν είχε την ευκαιρία να υπογράψει συμφωνία κατάπαυσης του πυρός με το Αζερμπαϊτζάν τον Οκτώβριο, με τις αρμενικές δυνάμεις να ελέγχουν ακόμα τη Σούσα  αν και με τους πρόσφυγες του Αζερμπαϊτζάν του Πρώτου Πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ να επιστρέφουν στην πόλη. Ο Πούτιν πρόσθεσε ότι ο Πασινιάν απέρριψε αυτή την προσφορά, πράγμα το οποίο ο Πασινιάν επιβεβαίωσε αργότερα.

Ο Πασινιάν, απαντώντας στους ισχυρισμούς ότι η Σούσα είχε «ξεπουληθεί», δήλωσε ότι η Σούσα ήταν μια «δυστυχισμένη και βαρετή πόλη», ρωτώντας αν οι Αρμένιοι τη χρειάζονταν ή όχι. Στη συνέχεια, τον Ιανουάριο του 2021, σε μια συνάντηση που πραγματοποιήθηκε από την κυβέρνηση της Αρμενίας στο κοινοβούλιο, ο Πασινιάν δήλωσε απαντώντας σε ερώτηση της Νάιρα Ζοχραμπιάν, μέλους της Ευημερούσας Αρμενίας, ότι "δεν υπήρχε καμία επιλογή σε όλη τη διαδικασία διαπραγμάτευσης να αποτρέψει τους πρόσφυγες από το Αζερμπαϊτζάν να επιστρέψουν στη Σούσα", προσθέτοντας ότι πριν οι αρμενικές δυνάμεις καταλάβουν τον έλεγχο της Σούσα το 1992, «το 90% ή περισσότεροι των κατοίκων της πόλης ήταν Αζέροι». Αυτές οι δηλώσεις δημιούργησαν απήχηση στη χώρα, με πολιτικά πρόσωπα όπως ο Άρα Αμπραμιάν, Αράμ Σακρισιάν, Μικαγιέλ Μινασιάν, Νάιρα Ζοχραμπιάν, Ρομπέρτ Κοτσαριάν, και Ζαρουχί Ποστανγιάν, να ασκούν κριτική στον Πασινιάν. Σε μια ενημέρωση, τοπικοί δημοσιογράφοι ρώτησαν τους βουλευτές που εκπροσωπούν τη Συμμαχία «Το Βήμα μου», της οποίας ηγείται ο Πασινιάν, εάν είχαν «οποιεσδήποτε αμφιβολίες» ότι η Σούσα είναι «αρμενική πόλη», αν και έφυγαν από την ενημέρωση χωρίς να απαντήσουν στην ερώτηση. Στις 29 Ιανουαρίου, ένας δημοσιογράφος διαμαρτυρήθηκε για τη δήλωση του Πασινιάν μπροστά από το κτήριο της κυβέρνησης της Αρμενίας. Ο αντιπρόεδρος της Αρμενικής Εθνοσυνέλευσης, Αλέν Σιμονιάν, δήλωσε ότι τα τοπικά μέσα ενημέρωσης «παρερμήνευσαν» τη δήλωση Πασινιάν, προσθέτοντας ότι «οι προβοκάτσιες, που υπάρχουν στα μέσα ενημέρωσης πρέπει να σχετίζονται με τη δημοσιογραφία». Ο Πασινιάν απάντησε επίσης στις αντιδράσεις του κοινού μέσω Facebook ζωντανά, χαρακτηρίζοντάς το "χειραγώγηση των μέσων ενημέρωσης".

Στις 3 Δεκεμβρίου 2020, ο αναπληρωτής αρχηγός της επαρχίας Σουσί, Σάμβελ Χαρουτγιουνιάν, δήλωσε ότι περίπου 4.500 Αρμένιοι εκτοπίστηκαν από τη Σούσα. Αργότερα, τον Ιανουάριο του 2021, ο Αρμένιος δήμαρχος της Σούσα, Αρτσβίκ Σαρκισιάν, δήλωσε ότι οι Αρμένιοι πρόσφυγες από τη Σούσα, οι οποίοι «δεν ήξεραν τι συνέβαινε» και νόμιζαν ότι «έφευγαν για λίγες μέρες, σύντομα τα ζητήματα θα επιλύονταν και θα επέστρεφαν στα σπίτια τους», είχαν αντιμετωπίσει δυσμενείς συνθήκες διαβίωσης και υψηλές τιμές ενοικίων, καθώς και έλλειψη τροφίμων και ρουχισμού στην Αρμενία παρά τις προσπάθειες των φιλανθρωπικών οργανώσεων.

Τον Ιανουάριο του 2021, ο πρώην διευθυντής του Αρμενικού NSS, Αργκίστι Κιαραμιάν, ισχυρίστηκε ότι τα μέλη του αποσπάσματος Πατρίδα, με επικεφαλής έναν άλλο πρώην διευθυντή του NSS, τον Αρτούρ Βανετσιάν, είχαν εγκαταλείψει τις θέσεις τους κατά τη διάρκεια της μάχης, αν και ο Βανετσιάν και άλλα μέλη του αποσπάσματος αργότερα αρνήθηκε αυτόν τον ισχυρισμό.

 Αζερμπαϊτζάν 
δεξιά|μικρογραφία|280x280εσ| Εορτασμοί στο Μπακού, Αζερμπαϊτζάν στις 8 Νοεμβρίου.
Αντίθετα, η ανακοίνωση της κατάληψης της πόλης από τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, οδήγησε σε πανηγυρισμούς στους Αζέρους, με κυματιστές σημαίες, τραγούδια και κόρνες αυτοκινήτων στο Μπακού, την πρωτεύουσα της χώρας. Τελετή κατάθεσης στεφάνων πραγματοποιήθηκε στο Μπακού με τη συμμετοχή του Αλίγιεφ και της Αντιπροέδρου Μεχριμπάν Αλίεβα. Τα πλοία που ήταν αγκυροβολημένα στον κόλπο του Μπακού κόρναραν, και οι Αζέροι στη Μόσχα πανηγύρισαν με πυροτεχνημάτα, ενώ αυτοκίνητα διακοσμημένα με τις σημαίες του Αζερμπαϊτζάν και της Τουρκίας συνέρρεαν στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Στο Αζερμπαϊτζάν, ορισμένες πολιτικές προσωπικότητες ονόμασαν τη μάχη ως το Διαζύγιο στα βουνά (), σε σχέση με το αρμενικό όνομα Αποστολή Γάμος στα Βουνά ( αρμενικά : «Հարսանիք լեռներում» ռազմագործողություն) για την κατάληψη της πόλης το 1992.

Στις 20 Νοεμβρίου, σε μια σύνοδο ολομέλειας της Εθνοσυνέλευσης του Αζερμπαϊτζάν, υποβλήθηκε προς συζήτηση σχέδιο νομοσχεδίου για τροποποιήσεις στο νομοσχέδιο "Σχετικά με την ίδρυση παρασήμων και μεταλλίων της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν". Το Μετάλλιο Για την Απελευθέρωση της Σούσα δημιουργήθηκε την ίδια μέρα σε πρώτη ανάγνωση σύμφωνα με το νομοσχέδιο με την ευκαιρία του Αζερμπαϊτζάν να καταγράψει μια νίκη στη μάχη και να κερδίσει τον πόλεμο, με τον Ιλχάμ Αλίγιεφ να προτείνει το όνομα του μεταλλίου. Την 1η Δεκεμβρίου, η τραγουδίστρια από το Αζερμπαϊτζάν Σάμρα Ραχιμλί, γνωστή ως εκπροσώπος του Αζερμπαϊτζάν στον Διαγωνισμό Τραγουδιού της Eurovision 2016, κυκλοφόρησε ένα τραγούδι με τίτλο Σούσα, είμαστε πίσω (). Η 27η Σεπτεμβρίου και η 10η Νοεμβρίου ανακηρύχθηκαν Ημέρα Μνήμης και Ημέρα Νίκης αντίστοιχα, αν και η ημερομηνία της τελευταίας άλλαξε σε 8 Νοεμβρίου καθώς η προηγούμενη ημερομηνία αλληλεπικαλύπτονταν με την Ημέρα Μνήμης του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στην Τουρκία.

Στις 4 Δεκεμβρίου, στις 12:00 ( GMT+4 ) τοπική ώρα, τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή στο Αζερμπαϊτζάν για τη μνήμη των πεσόντων στρατιωτών του πολέμου. Από την άποψη αυτή, οι σημαίες ήταν μεσίστιες σε όλη τη χώρα και η κυκλοφορία σταμάτησε, ενώ τα πλοία έδεσαν στον κόλπο του Μπακού, καθώς και αυτοκίνητα κορνάρισαν. Οι στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν στάθηκαν επίσης μπροστά από το φρούριο Σούσα και τίμησαν τη μνήμη των νεκρών στον πόλεμο. Στις 8 Δεκεμβρίου, οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν ανακοίνωσαν ότι ο νέος σταθμός στο μετρό του Μπακού θα ονομαστεί στις 8 Νοεμβρίου μετά από πρόταση του Προέδρου Αλίγιεφ. Στις 10 Δεκεμβρίου, κατά τη διάρκεια της Παρέλασης της Νίκης του Μπακού, η πρώτη σημαία, που υψώθηκε στη Σούσα, όταν οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν κατέλαβαν τον έλεγχο της πόλης, ανακηρύχθηκε ως το λάβαρο της νίκης του Αζερμπαϊτζάν στον πόλεμο, με το οποίο το προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν, με επικεφαλής τον Ζαούρ Μαμμάντοφ, ο οποίος πήρε επίσης μέρος στη μάχη και διορίστηκε διοικητής της πόλης, παρέλασε στην πλατεία Αζαντλίκ (Πλατεία Ελευθερίας). Στην παρέλαση παρέλασαν επίσης στρατιωτικοί των Ειδικών Δυνάμεων του Υπουργείου Άμυνας, με επικεφαλής τον Διοικητή των Ειδικών Δυνάμεων, Αντιστράτηγο Χικμάτ Μιρζάγιεφ, ο οποίος συμμετείχε στη μάχη.

Τον Νοέμβριο, η Κρατική Υπηρεσία Αυτοκινητόδρομων του Αζερμπαϊτζάν ξεκίνησε την κατασκευή ενός αυτοκινητόδρομου τεσσάρων λωρίδων προς τη Σούσα, με την ένδειξη "Δρόμος της Νίκης", που ξεκινά από το Αλξάνλι και ακολουθεί μια διαδρομή μέσω του Φουζούλι και του Δάσους Τοπχάνα. Η τελετή θεμελίωσης για τον αυτοκινητόδρομο, ο οποίος έχει προγραμματιστεί να εκτείνεται σε 101 χιλιόμετρα και να έχει 37 μέτρα πλάτος, πραγματοποιήθηκε στις 24 Νοεμβρίου παρουσία του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ και της πρώτου αντιπροέδρου Μεχριμπάν Αλίεβα. Ο δρόμος θα συνδέεται επίσης με τη διαδρομή Μπακού – Σιρβάν – Σάατλι – Χοραντίζ. Σχεδιάζεται να ολοκληρωθεί έως τον Σεπτέμβριο του 2021. Στις 12 Νοεμβρίου, το Υπουργείο Εσωτερικών του Αζερμπαϊτζάν δήλωσε ότι είχε μεταφέρει το αστυνομικό τμήμα Σούσα, το οποίο βρισκόταν προηγουμένως στην περιοχή Ταρτάρ, στη Σούσα, ενώ οι διοργανωτές του διαγωνισμού τραγουδιού Turkvision δήλωσαν ότι διερευνούσαν την πιθανότητα πραγματοποίησης του διαγωνισμού για το 2021 στη Σούσα, και τον Ιανουάριο του 2021, το Υπουργείο Πολιτισμού του Αζερμπαϊτζάν ξεκίνησε προπαρασκευαστικές δραστηριότητες για το Φεστιβάλ Χαρί Μπουλμπούλ και τις Ημέρες της Ποίησης του Βαγίφ. Τον Δεκέμβριο, ο πρόεδρος του Οργανισμού Δημόσιου Συνδέσμου για την Προστασία των Ιστορικών και Πολιτιστικών Μνημείων στα Κατεχόμενα Εδάφη του Αζερμπαϊτζάν, Φαΐγ Ισμαΐλοφ, δήλωσε ότι οι πρόσφυγες του Αζερμπαϊτζάν του Πρώτου Πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ από τη Σούσα θα αρχίσουν να επιστρέφουν στην πόλη τουλάχιστον μέχρι το καλοκαίρι του 2021, ενώ ο πρόεδρος της κοινότητας του Αζερμπαϊτζάν του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και ο βουλευτής του Αζερμπαϊτζάν, Τουράλ Γκαντζαλίεφ, δήλωσαν ότι σχεδίαζαν να μετεγκαταστήσουν την κοινότητα στην πόλη στο εγγύς μέλλον.

Στις 5 Ιανουαρίου 2021, η Σούσα ανακηρύχθηκε πολιτιστική πρωτεύουσα του Αζερμπαϊτζάν, ενώ ο Γενικός Διευθυντής του Εκπαιδευτικού, Επιστημονικού και Πολιτιστικού Οργανισμού του Ισλαμικού Κόσμου (ICESCO), Σαλίμ Αλ-Μαλίκ, πρότεινε να ανακηρυχθεί η πόλη ως η πολιτιστική πρωτεύουσα του μουσουλμανικού κόσμου και στις 19 Ιανουαρίου, ο Γενικός Γραμματέας του Τουρκικού Συμβουλίου, Βαγκντάντ Αμρέεφ, κατά τη διάρκεια τηλεδιάσκεψης με τον Πρόεδρο Αλίγιεφ, δήλωσε ότι η Σούσα θα ανακηρυχθεί πολιτιστική πρωτεύουσα του τουρκικού κόσμου το 2022. Στις 15 Ιανουαρίου, ο Πρόεδρος Αλίγιεφ και η πρώτη Αντιπρόεδρος Αλίεβα επισκέφθηκαν τη Σούσα. Την επόμενη μέρα, οι προτομές των Ναταβάν Χουρσιντμπανού, Ουζεγίρ Χατζιμπέγιοφ και Μπουλμπούλ, οι οποίες φυλάσσονταν στην αυλή του Εθνικού Μουσείου Τέχνης στο Μπακού από τότε που οι αρμενικές δυνάμεις κατέλαβαν τη Σούσα το 1992, επιστράφηκαν στην πόλη, ενώ ο Αλίγιεφ ύψωσε τη σημαία του Αζερμπαϊτζάν στο κέντρο της πόλης. Στις 27 Ιανουαρίου, ο Αλίγιεφ διόρισε τον Αϊντίν Καρίμοφ ως ειδικό αντιπρόσωπό του στην πόλη.

 Ο ρόλος της Ρωσίας 
δεξιά|μικρογραφία|250x250εσ| Δοκιμή ρωσικού πυραύλου Iskander που εκτοξεύεται στο Καπούστιν Γιάρ, 2018.
Στις 9 Νοεμβρίου, την ημέρα που υπογράφηκε η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν στην Αυτόνομη Δημοκρατία του Ναχιτσεβάν κατέρριψαν κατά λάθος ένα ρωσικό επιθετικό ελικόπτερο Mil Mi-24 κοντά στο Γεράσχ, στην Αρμενία. Σύμφωνα με τον Άντον Τροϊανόφσκι και την Καρλότα Γκαλ των New York Times, αυτό έδωσε πιθανώς λόγο στη Ρωσία να παρέμβει στον πόλεμο και ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν υπέβαλε τελεσίγραφο στον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ. Σύμφωνα με τους Τροϊανόφσκι και Γκαλ, σε αυτό το τελεσίγραφο, η Ρωσία δήλωσε ότι εάν το Αζερμπαϊτζάν δεν σταματήσει τις επιχειρήσεις του μετά την κατάληψη του ελέγχου της Σούσα, θα παρέμβει. Το ίδιο βράδυ, ένας άγνωστος πύραυλος έπληξε ανοιχτή περιοχή στο Χιρνταλάν, κοντά στο Μπακού, χωρίς να προκαλέσει τραυματισμούς, σύμφωνα με πηγές του Αζερμπαϊτζάν. Επίσης, για άλλη μια φορά την ίδια μέρα, ένα βίντεο εμφανίστηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που δείχνει προφανώς τις αρμενικές δυνάμεις να εκτοξεύουν έναν πύραυλο Iskander ρωσικής κατασκευής στο Αζερμπαϊτζάν. Ο πρώην Αρχηγός της Υπηρεσίας Στρατιωτικού Ελέγχου του Υπουργείου Άμυνας της Αρμενίας Μοβσές Χακομπιάν, αμέσως μετά την παραίτησή του από τη θέση του στις 19 Νοεμβρίου 2020, επιβεβαίωσε τη χρήση ενός πυραύλου Iskander στο Αζερμπαϊτζάν από την Αρμενία, αν και δεν είπε πού χτύπησε ο πύραυλος. Σύμφωνα με τον Τσαν Κασαπόγλου, Διευθυντή Προγράμματος Σπουδών Ασφάλειας και Άμυνας στο Κέντρο Οικονομικών και Μελετών Εξωτερικής Πολιτικής, μια ανεξάρτητη δεξαμενή σκέψης με έδρα την Κωνσταντινούπολη, η Αρμενία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πυραύλους Iskander μόνο με τη ρωσική συναίνεση.

 Ομάδα Wagner 
Στις 28 Σεπτεμβρίου 2020, τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι ρωσικές ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες ήταν έτοιμες να πολεμήσουν εναντίον του Αζερμπαϊτζάν στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Την 1η Οκτωβρίου, το Radio Free Europe/Radio Liberty, επικαλούμενο πηγή της Ομάδας Wagner, ισχυρίστηκε ότι βρίσκονταν ήδη στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ και συμμετείχαν σε εχθροπραξίες. Ο Ρώσος στρατιωτικός αναλυτής Πάβελ Φελγκενχάουερ δήλωσε επίσης ότι οι μέλη της ομάδας Wagner στάλθηκαν, για να υποστηρίξουν τις αρμενικές δυνάμεις ως χειριστές ATGM . Μετά τον πόλεμο, τον Δεκέμβριο του 2020, μια φωτογραφία ενός μισθοφόρου Wagner, που προφανώς τραβήχτηκε μπροστά από μια εκκλησία στη Σούσα κατά τη διάρκεια του πολέμου, εμφανίστηκε στο διαδίκτυο. Επίσης, τα ρωσικά μέσα διέρρευσαν ένα μήνυμα, που προφανώς περιγράφει πώς η αρμενική κυβέρνηση αρνήθηκε να πληρώσει τους Ρώσους μισθοφόρους για το έργο τους και πώς, εξαιτίας αυτού, ορισμένοι από τους μισθοφόρους Wagner σκόπευαν να επιστρέψουν στη Ρωσία ή να αυτομολήσουν στην πλευρά του Αζερμπαϊτζάν. Τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι, τον Νοέμβριο, υπήρχαν περίπου 500 Ρώσοι μισθοφόροι, που πολεμούσαν στην αρμενική πλευρά  και περίπου 300 Ρώσοι μισθοφόροι είχαν λάβει μέρος στη μάχη της Σούσα, με τον Βίκτορ Ζλόμποφ, έναν απόστρατο λοχαγό των Ρωσικών Ενόπλων Δυνάμεων, να δηλώνει ότι η υπεράσπιση της Σούσα έγινε «κυρίως χάρη στους Ρώσους εθελοντές».

Ο Ρώσος επιχειρηματίας Γιεβγκένι Πριγκόζιν, ο οποίος έχει συνδεθεί με την ομάδα Wagner, αρνήθηκε οποιαδήποτε ανάμειξη των ρωσικών PMC στον πόλεμο. Σύμφωνα με την Αρμένια δημοσιογράφο Καρίνε Γκαζαριάν, γράφοντας για το Bellingcat, δεν υπήρχε «καμία αδιάσειστη απόδειξη, που να δείχνει την άφιξή τους ή τη συμμετοχή τους στον πόλεμο». Δήλωσε ότι το Reverse Side of the Medal (RSOTM), ένα κανάλι μέσων ενημέρωσης, που συνδέεται με την ομάδα Wagner, το οποίο, σύμφωνα με την Γκαζαριάν, ήταν η κύρια πηγή των αναφορών, δεν ήταν η «πηγή έκτακτης ενημέρωσης».

 Ειρηνευτικές διαδικασίες 
δεξιά|μικρογραφία|250x250εσ| Μια αυτοκινητοπομπή Ρώσων ειρηνευτικών δυνάμεων περνούσε από ένα σημείο ελέγχου του Αζερμπαϊτζάν κοντά στη Σούσα.
Στις 13 Νοεμβρίου, μετά τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, οι ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις από την 15η ξεχωριστή ταξιαρχία μηχανοκίνητων τυφεκίων, που αναπτύχθηκαν στην περιοχή δημιούργησαν ένα παρατηρητήριο στα περίχωρα της πόλης. Οι ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις ανέλαβαν επίσης τον έλεγχο του διαδρόμου Λατσίν, ο οποίος, σύμφωνα με τη δήλωση, δεν επηρέασε τη Σούσα. Ένας νέος δρόμος μέσω του διαδρόμου Λατσίν σχεδιάζεται να κατασκευαστεί, ο οποίος θα παρακάμπτει τη Σούσα, σε αντίθεση με τον σημερινό δρόμο, που εκτείνεται κατά μήκος των προαστίων της πόλης. Ένα σημείο ελέγχου, που βρισκόταν σε έναν δρόμο, που διέρχεται από την Πύλη Γκάντζα, τη βόρεια είσοδο της πόλης, φρουρούνταν από τους στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν.

Η πρώτη μεγάλη παραβίαση της εκεχειρίας, που επιβεβαιώθηκε από τις ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις στην περιοχή σημειώθηκε στις 11 Δεκεμβρίου, σε μια περιοχή κοντά στη Σούσα, η οποία έγινε καταφύγιο της Αρτσάχ μετά τον πόλεμο. Οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν κατέλαβαν τον έλεγχο του Κιοχνέ Ταγλάρ (Köhnə Tağlar) στις 12 Δεκεμβρίου, με ορισμένες συγκρούσεις να συνεχίζονται στην περιοχή. Και οι δύο πλευρές κατηγόρησαν η μία την άλλη ότι αναζωπύρωσε τη σύγκρουση. Οι ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις ζήτησαν από τις δύο πλευρές να σεβαστούν την κατάπαυση του πυρός. Στις 13 Δεκεμβρίου, η ρωσική ειρηνευτική ομάδα ανέλαβε τον έλεγχο του Κιοχνέ Ταγλάρ. Ωστόσο, την επόμενη μέρα, το ρωσικό Υπουργείο Άμυνας κυκλοφόρησε έναν χάρτη, που δείχνει μέρος της περιοχής εκτός των ορίων της ειρηνευτικής αποστολής  και τέθηκε υπό τον έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν.

Η Ρωσία κατήγγειλε ότι στρατεύματα του Αζερμπαϊτζάν παραβίασαν την τριμερή συμφωνία των ηγετών της Ρωσίας, του Αζερμπαϊτζάν και της Αρμενίας, εισερχόμενες μεταξύ της 24ης και 25ης Μαρτίου 2022 στη ζώνη, που τελεί υπό την ευθύνη της ρωσικής μονάδας διατήρησης της ειρήνης στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Οι Αζέροι έκαναν «τέσσερις επιδρομές με drone τύπου Bayraktar» στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, κοντά στην περιοχή Φαρούκ. Το υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας εξέφρασε την ανησυχία του για τα πρόσφατα  ένοπλα επεισόδια και κάλεσε να γίνει διακοπή των εχθροπραξιών, απόσυρση των στρατιωτικών δυνάμεων στις αρχικές τους θέσεις και να σεβαστούν όλοι την συμφωνία κατάπαυσης του πυρός της 9ης Νοεμβρίου του 2020.

 Καταγγελίες για εγκλήματα πολέμου 
Στα μέσα Νοεμβρίου, ένα βίντεο ενός τραυματισμένου στρατιώτη του Αζερμπαϊτζάν Αμίν Μουσάγιεφ, που έλαβε τις πρώτες βοήθειες από τον Ουκρανό δημοσιογράφο Αλεξάντερ Χαρτσένκο και τους Αρμένιους στρατιώτες στα περίχωρα της Σούσα μετά την έναρξη ισχύος της εκεχειρίας, διαδόθηκε στις πλατφόρμες κοινωνικών μέσων. Μετά από αυτό, κυκλοφόρησε ένα βίντεο που δείχνει τον Μουσάγιεφ να κακοποιείται μέσα σε ένα όχημα. Αναφέρεται ότι ήταν ξαπλωμένος στο έδαφος στο αυτοκίνητο και ρώτησε: "πού πάμε;" Σε απάντηση, ο φερόμενος Αρμένιος στρατιώτης είπε: «Αν συμπεριφέρεσαι καλά, πήγαινε σπίτι σου» και έβρισε, μετά από το οποίο έγινε σαφές ότι ο Αζέρος στρατιώτης είχε κλωτσηθεί. Στις 18 Νοεμβρίου, ένας εκπρόσωπος της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού (ΔΕΕΣ) στο Ερεβάν είπε ότι οι πληροφορίες σχετικά με αυτό το άτομο «διερευνώνται». Η εκπρόσωπος της ΔΕΕΣ στο Ερεβάν, Ζάρα Αματούνι, αρνήθηκε να πει εάν είχε πληροφορίες για τον Μουσάγιεφ. Ο διαμεσολαβητής της Αρτσάχ είπε ότι δεν είχε πληροφορίες για τον στρατιώτη του Αζερμπαϊτζάν, αλλά ότι εάν είχε τραυματιστεί, «πιθανότατα βρισκόταν σε νοσοκομείο στην Αρμενία». Το υπουργείο Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν σε ανακοίνωσή του ανέφερε ότι το θέμα διερευνάται και θα αναφερθεί στους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς. Σύμφωνα με το υπουργείο, «οι πληροφορίες για βασανιστήρια κρατουμένων ελέγχονται πρώτα ως προς την ακρίβεια και τίθενται υπόψη των αρμόδιων διεθνών οργανισμών». Στις 25 Νοεμβρίου, οι εκπρόσωποι της ΔΕΕΣ επισκέφτηκαν τους Μουσάγιεφ και Καρίμοφ στο Ερεβάν. Στις 5 Δεκεμβρίου, η οικογένεια του Μουσάγιεφ ενημερώθηκε για την κατάστασή του μέσω της ΔΕΕΣ. Σύμφωνα με ένα αναφερόμενο αντίγραφο της επιστολής, που έστειλε ο Μουσάγιεφ, δήλωσε ότι η κατάστασή του ήταν καλή. Ο Μουσάγιεφ επέστρεψε στο Αζερμπαϊτζάν στις 15 Δεκεμβρίου ως μέρος της συμφωνίας ανταλλαγής αιχμαλώτων. Το Αζερμπαϊτζάν είχε κατηγορήσει επίσημα την αρμενική πλευρά για κακομεταχείριση των αιχμαλώτων του Αζερμπαϊτζάν. Ο Αμίν Μουσάγιεφ, και αρκετοί άλλοι αιχμάλωτοι του Αζερμπαϊτζάν είχαν δηλώσει ότι βασανίστηκαν από τους Αρμένιους απαγωγείς τους μέχρι να μεταφερθούν πίσω στο Αζερμπαϊτζάν. Ο Ντιλγκάμ Ασγκάροφ, ένας Ρώσος πολίτης Αζέρικης καταγωγής, ο οποίος συνελήφθη από τις αρμενικές συμμαχικές δυνάμεις μαζί με τον Σαμπάζ Γκουλίγιεφ, έναν υπήκοο Αζερμπαϊτζάν, το 2014, κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου στο Καλμπατζάρ, σε μια συνέντευξη που έδωσε μετά την απελευθέρωση, δήλωσε επίσης ότι οι Αρμένιοι απαγωγείς είχαν βασανίσει τους αιχμαλώτους του Αζερμπαϊτζάν.
μικρογραφία|250x250εσ| Καθεδρικός Ναός του Γαζαντσετσότς το 2013.
Στις 15 Νοεμβρίου, η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία ισχυρίστηκε ότι ο Καθεδρικός Ναός του Γαζαντσετσότς, ο οποίος είχε βομβαρδιστεί νωρίτερα, και το Κανάτς Ζαμ (Kanach Zham) υπέστησαν ζημιές, αφότου οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν πήραν τον έλεγχο της Σούσα, προκαλώντας δήλωση του αρμενικού Υπουργείου Εξωτερικών, που καταγγέλλει την υποτιθέμενη πράξη. Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Αλίγιεφ εξέδωσε ανακοίνωση λέγοντας ότι οι χριστιανικές εκκλησίες θα προστατεύονται. Επίσης, την 1η Δεκεμβρίου, ο πρώτος αναπληρωτής υπουργός Πολιτισμού του Αζερμπαϊτζάν, αναπληρωτής υπουργός Ανάρ Καρίμοφ, είπε στο France 24 ότι η χριστιανική πολιτιστική κληρονομιά του Καραμπάχ θα προστατεύεται από την κυβέρνηση. Σημειώνοντας την Αρμενική Εκκλησία του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή στο Μπακού, ο Καρίμοφ δήλωσε ότι τα χριστιανικά θρησκευτικά μνημεία στο Καραμπάχ «κληρονομήθηκαν από τους προγόνους μας». Στις 14 Ιανουαρίου 2021, σε συνέντευξή του στο Azeri Press Agency, ο Καρίμοφ είπε ότι τα χριστιανικά μνημεία, συμπεριλαμβανομένου του καθεδρικού ναού Γκαζαντσέτσοτς, θα αποκατασταθούν από την κυβέρνηση. Τον Μάιο του 2021, ο τρούλος και ο σταυρός του καθεδρικού ναού Γκαζαντσέτσοτς (Ghazanchetsots) αφαιρέθηκαν καθώς οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν εξέδωσαν δήλωση λέγοντας ότι ο καθεδρικός ναός βρισκόταν υπό ανακατασκευή, για να αποκατασταθεί στην αρχική του μορφή. Το αρμενικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε αυτές τις ενέργειες του Αζερμπαϊτζάν πράξη «βανδαλισμού με στόχο να στερήσει τον καθεδρικό ναό του Σουσί από την αρμενική του ταυτότητα», επισημαίνοντας ότι έγινε χωρίς διαβούλευση με την Αρμενική Αποστολική Εκκλησία, παραβιάζοντας έτσι τα δικαιώματα της εκκλησίας της, αρνούμενος επίσης πρόσβαση στην αποστολή ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων της UNESCO. Η USCIRF εξέφρασε επίσης ανησυχία για αυτές τις ενέργειες που ανέλαβε το Αζερμπαϊτζάν.

Τον Ιανουάριο του 2021, οι αξιωματούχοι του Αζερμπαϊτζάν ισχυρίστηκαν ότι το Τζαμί Μαμαγί και ένα κοντινό σιντριβάνι βανδαλίστηκαν από τις αρμενικές δυνάμεις.

 Διεθνείς αντιδράσεις 
Στις 8 Νοεμβρίου, μετά την ανακοίνωση του Αλίγιεφ, ο Τούρκος Πρόεδρος, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, συνεχάρη το Αζερμπαϊτζάν μιλώντας στο πλήθος στο Κοτζάελι, δηλώνοντας ότι πιστεύει ότι είναι «σημάδι ότι και τα υπόλοιπα κατεχόμενα εδάφη θα απελευθερωθούν σύντομα». Ο Σελτσούκ Μπαϊρακτάρ, ένας Τούρκος μηχανικός, που έχει πιστωθεί σε μεγάλο βαθμό για τη δημιουργία του μαχητικού drone Bayraktar TB2, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ευρέως από το Αζερμπαϊτζάν κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, έστειλε επίσης ένα μήνυμα συγχαρητηρίων. Επίσης, στην Τουρκία, ο Αντιπρόεδρος Φουάτ Οκτάι, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, ο Υπουργός Εξωτερικών, ο Μεβλούτ Τσαβούσογλου, ο Υπουργός Δικαιοσύνης, ο Αμπντούλχαμίτ Γκιούλ, ο πρόεδρος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος, ο Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, Δήμαρχος Άγκυρας, Μανσούρ Γιαβάς, Δήμαρχος Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, πρόεδρος του İYİ Party, Μεράλ Ακσενέρ, εκπρόσωπος του κυβερνώντος κόμματος AK, Ομέρ Τσελίκ, επικεφαλής ΜΜΕ και Επικοινωνίας στην Τουρκική Προεδρία, Φαχρετίν Αλτούν, εκπρόσωπος της τουρκικής προεδρίας Ιμπραχίμ Καλίν, ο Πρόεδρος της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης, Μουσταφά Σεντόπ,ο πρώην πρωθυπουργός και Πρόεδρος της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης, Μπιναλί Γιλντιρίμ, πρώην βουλευτής και υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μαχίρ Ουνάλ, Γενικός Διευθυντής BAYKAR Defense, Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της TUBITAK, Χαλούκ Μπαϊρακτάρ, και ο πρόεδρος της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων, Αλή Ερμπάς, πρώην αναπληρωτής αρχηγός του Κόμματος Εθνικιστικού Κινήματος (MHP), Ουμίτ Οζντάγκ, όπως επίσης ο Τούρκος ηθοποιός Κενάν Ιμιρζαλίογλου και η BB Erzurumspor, μια τουρκική επαγγελματική ποδοσφαιρική ομάδα, συνεχάρησαν τον λαό του Αζερμπαϊτζάν για την περίσταση. Στις 9 Νοεμβρίου, ο ιρανός βουλευτής Αχμάντ Αλιρεζαμπεϊγκί δήλωσε ότι «η απελευθέρωση της πόλης Σούσα από την κατοχή απέδειξε ότι η δικαιοσύνη έχει αποκατασταθεί», προσθέτοντας ότι ήταν «περήφανος και χαρούμενος» για την περίσταση, ενώ ο πακιστανός πρεσβευτής στο Αζερμπαϊτζάν επίσης έστειλε  συγχαρητήρια στους Αζερμπαϊτζάνους. Ο πρώην πρόεδρος της Λετονίας Βάιρα Βίκε-Φραϊμπέργκα  και ο πρώην πρωθυπουργός της Κιργιζίας Τζουμάρτ Οτορμπάεφ συνεχάρησαν τον Αλίγιεφ για τις θέσεις τους ως μέλη του Διεθνούς Κέντρου Nizami Ganjavi, που εδρεύει στο Μπακού.

Τον Ιανουάριο του 2021, ο πρόεδρος του MHP, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, αφού συνεχάρη τους Αζερμπαϊτζάνους για τη νίκη τους στη Σούσα, δήλωσε ότι ήθελε να χτίσει ένα δημοτικό σχολείο των Γκρίζων Λύκων με το όνομα Ουζεγίρ Χατζιμπέγιοφ στην πόλη με προσωπικές του οδηγίες, εάν ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Αλίγιεφ και ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν «το επέτρεπαν και το έβρισκαν σκόπιμο». Ο Τούρκος πρέσβης στο Αζερμπαϊτζάν δήλωσε ότι εάν ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν εγκρίνει, η βούληση του Μπαχτσελί θα πραγματοποιηθεί και πρόσθεσε ότι πολυάριθμοι οργανισμοί και κυβερνητικοί φορείς στην Τουρκία είναι έτοιμοι να «παρέχουν κάθε είδους υποστήριξη». Στις 26 Ιανουαρίου, ο Μπαχτσελί έκανε μια ομιλία στη συνεδρίαση της ομάδας του MHP στη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση. Δήλωσε ότι το έργο του σχολείου εγκρίθηκε από τον Ερντογάν και τον Αλίγιεφ. Σύμφωνα με τον Μπαχτσελί, η ιδιοκτησία του σχολείου θα παραδοθεί στην κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν αμέσως μετά την ολοκλήρωσή του. Τον Φεβρουάριο του 2021, ο αντιπρόεδρος του MHP, Μεβλούτ Καρακαγιά, συναντήθηκε με τον Πρόεδρο Αλίγιεφ, τον Υπουργό Παιδείας του Αζερμπαϊτζάν, Εμίν Αμρουλλάγιεφ και άλλους αξιωματούχους, για να συζητήσουν περαιτέρω την πρωτοβουλία για την κατασκευή ενός σχολείου πολιτισμού και τέχνης στην περιοχή.

Στις 9 Νοεμβρίου, η Γαλλία εξέφρασε την «πολύ έντονη ανησυχία της για τη στρατιωτική προέλαση προς την πόλη Σουσί».

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 











Κατηγορία:Μάχες του Αζερμπαϊτζάν
Κατηγορία:Μάχες της Αρμενίας
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις