Αφρικανική σκόνη

Αφρικανική σκόνη ονομάζεται η αιολική ορυκτή σκόνη από την έρημο Σαχάρα. Η έρημος έχει έκταση εννέα εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων, από τον Ατλαντικό ωκεανό έως την Ερυθρά Θάλασσα, από τη Μεσόγειο θάλασσα μέχρι την κοιλάδα του ποταμού Νίγηρα και την περιοχή του Σουδάν στο νότο.

Η Σαχάρα είναι η μεγαλύτερη πηγή αιολικής σκόνης στον κόσμο, με ετήσιους ρυθμούς παραγωγής περίπου 400-700 x 106 τόνους/έτος, που είναι σχεδόν το ήμισυ όλων των εισροών της αιολικής ερήμου στον ωκεανό. Η σκόνη της Σαχάρας παράγεται συχνά από φυσικές διεργασίες, όπως οι ανεμοθύελλες, και δεν φαίνεται να επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. 

Η σκόνη που πέφτει στον Ατλαντικό Ωκεανό και τη Μεσόγειο Θάλασσα έχει μικρό ποσοστό διαλυτού σιδήρου, Παράγοντες που συμβάλλουν στη διαλυτότητα της σκόνης είναι το μέγεθος των σωματιδίων, η μεταλλική σύνθεση της σκόνης, η θερμοκρασία του νερού και το pH του. Τα οργανικά μόρια που ονομάζονται συνδέτες μπορούν επίσης να αυξήσουν τη διαλυτότητα του σιδήρου και να τον κάνουν πιο προσιτό στους οργανισμούς για χρήση για πρωτογενή παραγωγή. Αφρικανική σκόνη έχει βρεθεί στη Σκανδιναβία, την Ιαπωνία και σε άλλες περιοχές. 

 Μεταφορά Αφρικανικής σκόνης 
Πολλές φορές κυρίως τους μήνες της Άνοιξης παρατηρείται μεταφορά αφρικανικής σκόνης προς τη Μεσόγειο. Ωστόσο το ίδιο φαινόμενο λαμβάνει χώρα και σε άλλες περιοχές του πλανήτη. Πιο συγκεκριμένα στην Ελλάδα, αναφορές για μεταφορά σκόνης έχουμε ήδη από την εποχή του Ομήρου. Αναφέρει μέσα στα έργα του αυτό το πρωτόγνωρο για εκείνη την εποχή φαινόμενο και ίσως μιλάει μάλιστα για κάποιο ισχυρό επεισόδιο μεταφοράς σκόνης μιας και κάνει λόγο για "ματωμένη" βροχή. Οι πρώτες συστηματικές παρατηρήσεις - περίπου 533 αναφορές συνολικά στον χώρο της Ευρώπης -  έγιναν από τον Ehreberg. Από το 1646 είχε αρχίσει και ο Wendelin προσπάθειες επιστημονικής εξήγησης. Για πρώτη φορά το 1903 οι επιστήμονες κατέληξαν στο συμπέρασμα πως η μεταφορά σκόνης σχετίζεται με παράγοντες που αφορούν τη μετεωρολογία και υποστηρίζοντας πως η σκόνη αυτή πηγάζει από τη Βόρεια Αφρική. Ύστερα κατέληξαν στο ότι η απόσταση που διανύουν τα μικρότερα σωματίδια εξαρτάται από τον κύκλο του νερού, δηλαδή με τη διαθέσιμη υγρασία στον χώρο της τροπόσφαιρας.

Κύρια πηγή σκόνης αποτελεί η έρημος Σαχάρα. Φαίνεται πως τα τελευταία πενήντα χρόνια οι ανεμοθύελλες σε αυτήν έχουν δεκαπλασιαστεί. Θα πρέπει όμως να διευκρινιστεί πως πηγή σκόνης εκτός από τη Σαχάρα αποτελεί η έρημος Gobi στην ήπειρο της Ασίας που επηρεάζει την Κίνα, την Κορέα και την Ιαπωνία, ακόμα και την ατμόσφαιρα της Βόρειας Αμερικής. Έχει υπολογιστεί πως κατά μέσο όρο κάθε χρόνο κυκλοφορούν στην τροπόσφαιρα 2 με 3 δισεκατομμύρια τόνοι άμμου. Η μεταφορά αυτή έχει επιδεινωθεί τα τελευταία χρόνια με τις ανθρώπινες παρεμβάσεις στον πλανήτη και εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. Κυριότερη πηγή αφρικανικής σκόνης αποτελεί μία κοιλότητα που φέρει το όνομα Bodilee στην περιοχή Τσάντ. Αυτή βρίσκεται ανάμεσα στη λίμνη Τσαντ - το μεγαλύτερο μέρος της οποίας έχει συρρικνωθεί αισθητά από το 1960 - και την έρημο Σαχάρα. Σύμφωνα με τους επιστήμονες από αυτό το μέρος απελευθερώνονται σε ετήσια βάση 1.270 εκατομμύρια τόνοι σκόνης. 

Οι κόκκοι άμμου σε αντίθεση με άλλους ρύπους που κυκλοφορούν στον αέρα (όπως το διοξείδιο του αζώτου και το όζον ) δεν έχουν πεπερασμένο χρόνο ζωής. Μπορούν θεωρητικά να κυκλοφορούν στην ατμόσφαιρα αιώνια μέχρι να ανακαθίσουν στο έδαφος ή να απορροφηθούν από άλλες πηγές ( π.χ. με τους ωκεανούς ή τα κατακρημνίσματα ).  Αντίθετα οι υπόλοιποι ρύποι, στην πλειοψηφία τους, έχουν τη δυνατότητα στην πορεία τους στην ατμόσφαιρα να αντιδρούν και να μετασχηματίζονται συνεχώς με άλλες ενώσεις. Με αυτόν τον τρόπο η μορφή τους μπορεί να μεταβάλλεται.  

Η κίνηση των αερίων μαζών και οι υπόλοιπες φυσικές διεργασίες της ατμόσφαιρας στην έρημο Σαχάρα ευνοούν τη δημιουργία έντονων ανοδικών ανέμων που μεταφέρουν μαζί τους σωματίδια όπως παραδείγματος χάρη είναι η σκόνη. Αυτά τα ρεύματα αέρα που δημιουργούνται είναι έντονα και δεν επιτρέπουν στην αφρικανική σκόνη να ανακαθίσει στο έδαφος.

Έτσι οι κύριες διαδρομές της αφρικανικής σκόνης που δημιουργούνται είναι οι εξής:

 κατευθείαν από το νότο περνώντας πάνω από την Αίγυπτο και διανύοντας κυρίως την ανατολική Μεσόγειο. 
 από νοτιοδυτικά περνώντας πάνω από την περιοχή της Τυνησίας.
 από τη βορειοδυτική Αφρική και περνώντας ύστερα πάνω από τη θάλασσα της Μεσογείου.
μικρογραφία|225x225εσ|Μεταφορά αφρικανικής σκόνης από τη Λιβύη στην Ελλάδα. Διακρίνεται η διαδρομή που ακολουθεί πάνω από τη Μεσόγειο εξαιτίας των νοτιάδων που πνέουν στην περιοχή.
Επομένως κατά τη περίοδο της άνοιξης συνήθως, αναπτύσσονται στη Σαχάρα και γενικότερα τη βόρεια Αφρική κυκλώνες που φέρουν την ονομασία Sharav οι οποίοι σηκώνουν τη σκόνη και την στέλνουν προς τον βορά. Στην περιοχή της Ελλάδας εντονότερη μεταφορά σκόνης έχουμε όταν αυτοί οι κυκλώνες συνδυάζονται με νοτιάδες πάνω από τη Μεσόγειο. Η σκόνη προσεγγίζει τη χώρα τις περισσότερες φορές από νοτιοδυτικά ή νότια. Την εποχή του καλοκαιριού ανάλογα φαινόμενα παρατηρούνται κυρίως προς τη δυτική Ευρώπη. Όμως και το καλοκαίρι μπορεί να έχουμε μεταφορά σκόνης προς την Ελλάδα σε περίπτωση που οι υψηλές πιέσεις στη βόρεια Αφρική εμποδίσουν κατά κάποιον τρόπο τη μεταφορά των κυκλώνων Sharav προς τα ανατολικά. 

 Χημική σύσταση 
Κατά καιρούς έχουν γίνει δεκάδες επιστημονικές έρευνες που αφορούν τη χημική σύσταση της Αφρικανικής σκόνης. Αυτή μπορεί να διαφέρει σημαντικά από περιοχή σε περιοχή. Σημαντικό ρόλο στο τελικό αποτέλεσμα έχουν και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες θα συλλεχθεί το δείγμα για εξέταση, η διαδρομή που έχει ακολουθήσει η σκόνη και οι πηγές από όπου έχει παραχθεί. Σε γενική κλίμακα τα κυριότερα στοιχεία που έχουν εντοπιστεί σε έρευνα στη νοτιοδυτική Ευρώπη είναι:

 Το πυρίτιο ( Si ) σε ποσοστό ελαφρώς πάνω από 50%.
 Το αργίλιο ( Al ) 
 Ο σίδηρος ( Fe )
 Το μαγνήσιο ( Mg )
 Το ασβέστιο ( Ca ) 
 Και πολλά άλλα όπως το νάτριο, το κάλιο, το τιτάνιο, ο φώσφορος κ.τ.λ. σε μικρές όμως ποσότητες.

Χημικά στοιχεία όπως το πυρίτιο και το αργίλιο τα συναντάμε συχνά σε βραχώδη εδάφη με παρόμοιες συγκεντρώσεις. Μαζί με αυτά ωστόσο, μεταφέρονται τις περισσότερες φορές και οργανικά υλικά ( όπως υπολείμματα από νεκρούς φυτικούς οργανισμούς ) που έχουν μικρή πυκνότητα και έτσι η μετακίνησή τους γίνεται με σχετική ευκολία και σε μεγαλύτερες αποστάσεις από την αρχική τους πηγή.

 Επιπτώσεις στον άνθρωπο 
Η έκθεση του ανθρώπου στη σκόνη μπορεί κάποιες φορές να προκαλέσει προβλήματα στην υγεία. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος για ευάλωτες ομάδες όπως οι ηλικιωμένοι, άτομα μικρής ηλικίας και μωρά και άτομα που έχουν χρόνιες παθήσεις στο αναπνευστικό και καρδιαγγειακό σύστημα. Μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό στο ανώτερο και κατώτερο αναπνευστικό σύστημα ( ρινική καταρροή, πονόλαιμος, δύσπνοια ή επίμονος βήχας ). Συνδέεται επίσης με ερεθισμό των ματιών, επιπεφυκίτιδα, ερεθισμό και ερυθρότητα στο δέρμα και φαγούρα. Μελέτες έχουν δείξει ότι η παρατεταμένη έκθεση σε τέτοιου είδους περιβάλλον και στα μέγιστα επίπεδα που προτείνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μπορεί να έχει μακροχρόνιες και πιο σοβαρές συνέπειες στην υγεία του ανθρώπου. Σε μεγάλα επεισόδια μεταφοράς σκόνης παρατηρούνται και περισσότερες εισαγωγές στα νοσοκομεία και εξάρσεις άσθματος στον πληθυσμό. Επίσης η έκθεση σε μεγάλη συγκέντρωση αιωρούμενων σωματιδίων ( PM ) και κυρίως PM2.5 είναι πιο επικίνδυνη για τον άνθρωπο. Η μικρή διάμετρος των αερολυμάτων επιτρέπει τη βαθύτερη διείσδυση και εναπόθεση στο ανθρώπινο σώμα. Σχετίζεται με φλεγμονή, οξειδωτικό στρες, κυτταρική βλάβη στους ιστούς των πνευμόνων, ενώ τα μικρότερα σωματίδια μπορούν να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος οδηγώντας ακόμα και σε επιδείνωση καρδιαγγειακών παθήσεων.

Παραπομπές

Κατηγορία:Σαχάρα