Τραμ Αθήνας (1882–1977)

Το Τραμ στην Αθήνα πρωτοεμφανίστηκε το 1882 με τη μορφή ιππήλατων οχημάτων. Το 1908 κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτρικά οχήματα. Σταδιακά, το δίκτυο τραμ έφθασε τις 21 γραμμές. Η λειτουργία του όμως σταμάτησε το 1960, όταν τα τραμ αντικαταστάθηκαν από ηλεκτροκίνητα λεωφορεία (τρόλεϊ) και θερμικά λεωφορεία.Τα μεσάνυχτα του Σαββάτου 15 Οκτωβρίου 1960 ακούστηκε για τελευταία φορά κουδούνισμα από καμπανάκι Αθηναϊκού Τραμ έξω απ' το αμαξοστάσιο της Αγίας Τριάδας στον Κεραμεικό.

 Ιστορικό 
 Ιππήλατο τραμ 
Οι πρώτες γραμμές τραμ στην Αθήνα έκαναν την εμφάνισή τους το 1882. Λειτουργούσαν από την βελγικών συμφερόντων Εταιρεία Τροχιοδρόμων Αθηνών - Πειραιώς - Περιχώρων (E.T.A.Π.Π). Το πρώτο δίκτυο ένωνε το κέντρο της Αθήνας με τα Πατήσια, τους Αμπελόκηπους και την Κολοκυνθού. Το τροχαίο υλικό αποτελούνταν από 16 οχήματα που τα έσερναν 800 άλογα, χωρητικότητας 16 ατόμων το χειμώνα και 20 το καλοκαίρι. Εξαίρεση αποτέλεσε πέντε χρόνια αργότερα, το 1887, η γραμμή Ακαδημία-Νέο Φάληρο-Παλαιό Φάληρο, η οποία ήταν ατμοκίνητη. Λόγω του πλήθους των ατμών που έβγαζε, αλλά και της χαμηλής ταχύτητας στις ανηφόρες, η γραμμή αυτή ονομάστηκε από τους επιβάτες «κωλοσούρτης».

Παράλληλα, οι ΣΑΠ, η εταιρεία που λειτουργούσε τη γραμμή του τρένου Πειραιάς - Θησείο, το 1882 ίδρυσε μία γραμμή τραμ κανονικού εύρους που ένωνε το σταθμό ΣΑΠ Πειραιά με το τελωνείο. Το 1910 οι ΣΑΠ προσπάθησαν να ενισχύσουν τη γραμμή, ώστε να μεταφερθούν περισσότερα εμπορεύματα, μία κίνηση που βρήκε ενάντια τους υπαλλήλους της εταιρείας. Αυτή η γραμμή έμεινε στην ιστορία μέσω των γυρισμάτων της ταινίας Ποτέ την Κυριακή του 1960.

 Ηλεκτροκίνητο τραμ 
Στις 30 Οκτωβρίου 1908, κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτροκίνητα τραμ, ενώ δύο χρόνια αργότερα ολοκληρώθηκε η παραλαβή τους (257 τραμ - 150 κινητήρια και 107 ρυμουλκούμενα). Τα οχήματα ήταν κλειστά, χρώματος μπεζ, κατασκευασμένα στο Βέλγιο και είχαν χωρητικότητα 16 καθήμενων και 14 όρθιων επιβατών.

Το 1925, η αγγλική εταιρεία Power Finance and Traction εξαγόρασε τους ΣΑΠ και την ΕΤΑΠΠ, με αντάλλαγμα τον εξηλεκτρισμό της Αθήνας.Διασώζοντας τη μνήμη μιας δημόσιας εταιρείας enet.gr 26 Απριλίου 2013 Η Power Finance and Traction δημιούργησε δύο εταιρείες: την Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών (ΗΕΜ), στην οποία έδωσε το δίκτυο των τραμ και λεωφορειακών γραμμών της ΕΤΑΠΠ, και τους Ελληνικούς Ηλεκτρικούς Σιδηρόδρομους (ΕΗΣ), στην οποία έδωσε τη γραμμή Πειραιάς - Ομόνοια και το τραμ κανονικού εύρους.

Παράλληλα, με τον ερχομό της Power Finance and Traction, άρχισαν να ισχύουν συμβατικές δεσμεύσεις ανάμεσα στην ΗΕΜ και στους ιδιώτες των ΚΤΕΛ. Αυτό σήμαινε πως τα λεωφορεία με διαδρομή παράλληλη των τραμ δεν μπορούσε να αποβιβάζει κατά μήκος των γραμμών, ενώ είχε επίσης περιορισμένα δρομολόγια.

Το 1939, πωλήθηκε μεγάλο μέρος των βελγικών βαγονιών, ενώ τα εναπομείναντα βάφτηκαν σε σκούρο πράσινο χρώμα. Τον επόμενο χρόνο, η ΗΕΜ παρέλαβε 60 τραμ, κατασκευασμένα από την ιταλική ΟΜ/CGE/Breda, που ξεχώριζαν για την αεροδυναμική τους. Στις 13 Ιουνίου 1940 κυκλοφόρησαν 40 νέα κίτρινα τραμ από την ιταλική παραλαβή που είχε πρότυπο το τραμ του Μιλάνου, στη γραμμή Πατησίων-Καλλιθέας και στην τοπική της υποδιαίρεση Πλατεία Αμερικής-Κουκάκι.80 χρόνια πριν στην «Κ» 14-6-1940 Τα νέα οχήματα όμως βγήκαν στους δρόμους για να βοηθήσουν στην επιστράτευση, λόγω του Ελληνοϊταλικού πόλεμου και κατά τη διάρκεια της κατοχής, πολλά τραμ καταστράφηκαν.

Μετά τον πόλεμο, πολλές γραμμές τραμ καταργήθηκαν λόγω έλλειψης τροχαίου υλικού από τις καταστροφές του πολέμου, αλλά και λόγω της παγκόσμιας αντι-τραμικής νοοτροπίας που κυριάρχησε τότε και στα επόμενα χρόνια. Στις 16 Νοεμβρίου 1953, ο τότε υπουργός Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνος Καραμανλής ξήλωσε τις γραμμές τραμ στη Χαυτεία, με αποτέλεσμα σε μία νύχτα να καταργηθούν οι γραμμές προς Κυψέλη, Παγκράτι και Αμπελόκηπους.Το ξήλωμα του τραμ από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. bloko.gr 16 Νοεμβρίου 2016Κωνσταντίνος Καραμανλής, Αρχείο και Κείμενα, Εκδόσεις Η Καθημερινή, Τόμος 1, Σελίδα 179. Το τέλος του παλαιού τραμ ήρθε τα μεσάνυχτα της 15 Οκτωβρίου 1960 με την οριστική κατάργησή του. Πολλές γραμμές αντικαταστάθηκαν με τρόλεϊ, ενώ οι γραμμές των τροχιοδρόμων είτε αφαιρέθηκαν από το οδόστρωμα είτε καλύφθηκαν με νέα στρώματα ασφάλτου.

 Τραμ Περάματος 

 Γραμμές 

Οι γραμμές μετρικού εύρους του δικτύου της Η.Ε.Μ. ήταν οι εξής (τα διαγραμμένα νούμερα σημαίνουν τοπικό δρομολόγιο):

 Αριθμόςγραμμής Δρομολόγια και στάσεις τραμ (μέχρι το 1977) Αριθμόςγραμμής Δρομολόγια και στάσεις τραμ (μέχρι το 1977) 1Κατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 1/3 Καλλιθέα-Πατήσια Ακαδημία - Καλλιθέα - ΤζιτζιφιέςΣτάσεις γραμμής: Ακαδημία (Πανεπιστήμιο), Ανάκτορα/Σύνταγμα, Μακρυγιάννη/Μετρό Ακρόπολη, Γαργαρέττα, Γέφυρα Κουκακίου, Παλαιά Σφαγεία/Ελ Πάσο, Χαροκόπου,  Αμαξοστάσιον Καλλιθέας/Πλ.Δαβάκη, Αγία Ελεούσα, Περόνια/Λυσικράτους, Τζιτζιφιές (1887-Δεκέμβριος 1959)Η Καλλιθέα του χθες και του σήμερα, Έρευνα Καλλιθέας, Χρήστος Παπάζογλου, Ιανουάριος 2000, σελ.100 11 Ιπποκράτους (1908, συμβολή με Αλεξάνδρας) - Λασκάρεως - Τσιμισκή - Διδότου - Σόλωνος - Ιπποκράτους (συμβολή με Πανεπιστημίου) - Αρσάκειο - ΑιόλουΑριστείδου(1908 - 16/10/1960) - Ωδείον - Λεωνίδου - Μεταξουργείο - Κερατσινίου - Ναυπλίου - Κολωνός/Πέτρουλα - Τριπόλεως - Αμαξοστάσιον Κάδμου - Εσταυρωμένος - Κολοκυνθού/Παναγίτσα (1882-1957 ή 16/10/1960) 1A Ακαδημία - Τζιτζιφιές (1887-Δεκέμβριος 1959)  - Μαρκομιχελάκειον - Μοσχάτον/Λοκρίδος - Νέον ΦάληρονΣτάσεις γραμμής: Μοσχάτο, Νέο Φάληρο, Νέο Φάληρο(ΣΕΦ) (1887-12/6/1955) 12 Ακαδημία - Βουλή- Σύνταγμα/Μητροπόλεως - Φιλελλήνων/Αγγλικαν.Εκκλησία - Άγαλμα Βύρωνος - Μετς/Εθνικός(1882) - Στάδιον (1896) - Άγ.Σπυρίδων -Πλ.Πλαστήρα -Άλσος/Πλ.Παγκρατίου - Παγκράτι/Υμηττού (Αύγουστος 1954)Με το ξήλωμα των ραγών τραμ στις 16/11/1953 στα Χαυτεία, το 2/12 Κυψέλη-Παγκράτι τοπικοποιείται σε Ακαδημία-Παγκράτι έως τον Αύγουστο του 1954 οπότε και αντικαθίσταται από το τρόλεϊ 12 Κολιάτσου-ΠαγκράτιΧάρτης Harvard University Αθήνας 1923 με γραμμές τραμ 1Β Ακαδημία - Τζιτζιφιές - Ιππόδρομος/Σαχτούρη - Αμφιθέα/Φαέθοντος - Ούλεν/Σειρηνών - Τροκαντερό/Κρόνου - Μπάρ Φλοίσβος/Αιόλου - Ν.Ο. Παλαιό Φάληρο (1887-1947) - Έντεν/Λουτρά/Ρέμα Πικροδάφνης 13 Πεδίον Άρεως - Λεωφόρος Αλεξάνδρας - Αμπελόκηποι (Θων) (1908-) 1Γ Παλαιό Φάληρο - Νέο Φάληρο 14 (1908-1937) Χαριλάου Τρικούπη/Πανεπιστημίου - Διδότου - Πλατεία Εξαρχείων - Τοσίτσα - Πεδίον Άρεως/Άγαλμα Αθηνάς - Μουστοξύδη/Μετρό Αλεξάνδρας - Παναθήναια/Αργ.Δημοκρατίας - Ιπποκράτους - Αβέρωφ/Γηπ.ΠΑΟ - Πανόρμου/Μετρό Αμπελόκηποι - Θων 2 Ομόνοια - Σύνταγμα - Αγγλικανική Εκκλησία (έως το 1926) 15 Μοναστηράκι - Μητρόπολις - Σύνταγμα - Ακαδημίας/Βουκουρεστίου -  Κολωνάκι - Μαράσλειον (1908 - 1927) 21929-1935: 2: Χαυτεία - Κυψέλη, 1935 -1945: 2/7: Κυψέλη-Αμπελόκηποι(Θων) & 1945-16/11/1953: 2 ή 2/12 ή 12: Κυψέλη-Παγκράτι ΟμόνοιαΠατησίων & ΠανεπιστημίουΠανεπιστημίου & Πατησίων στην πλευρά προς Θεμιστοκλέους ως 2/7 ή 2/12Στάσις Χαυτείων Προς Κυψέλη/Πατήσια Αρχείο συγγραφέα Θανάση Κάππου - ΚυψέληΤραμ της Αθήνας &; Πειραιά 1880-1960 Athens &; Piraeus Early TramwaysΠλατεία Κυψέλης & ΒελβενδούH συνοικία Κυψέλης ζητούσα τραμ Εμπρός 18/12/1910, Σελίδα: 2 (1929Από τα Παμφορεία στο Μετρό Τόμος Β' σελ.904εφημερίς "Σκριπ", 1 Σεπτεμβρίου 1928 σελ.2 Στήλη Από την ζωήν-16/11/1953)Στάσεις διακλαδωτικής γραμμής: Κυψέλη, Σκύρου, Ζακύνθου, Ιθάκης, Επτανήσου, Κοδριγκτώνος (συμβολή με Πατησίων) μελετήθηκε παραλλαγή της γραμμής από Στάση Λεβίδου της Πατησίων προς ΚυψέληΑντικατάσταση του τραμ από τρόλεϊ στην Αθήνα 16 (1908-1947) Θων - Πανορμου - Αβέρωφ - Ιπποκράτους - Λασκάρεως - Τσιμισκή -  Σύνταγμα - Ακρόπολις - Θησείον 3Κατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 3/7 Πατήσια-Αμπελόκηποι Ομόνοια - Λυσσιατρείον - Φώτο τραμ 1910 Ομόνοια - Λυσσιατρείον - ΠατήσιαΠατήσια (1882-16/11/1953)Στάσεις γραμμής: Σταθμός 1 Ομόνοια/Αθηνάς, Βεραντζέρου, 2 Καποδιστρίου,  Στουρνάρα, 3 Τοσίτσα/Μουσείον,  Κυκλοβόρου,  Μετσόβου, 4 Αλεξάνδρας/Πλατεία Αιγύπτου,  Χέυδεν,  Δεριγνύ, 5 Κοδριγκτώνος  Τροίας 6 Αγγελοπούλου/Άνδρου,  Ιθάκης,  Κεφαλληνίας,  Χανίων, Σταθμός 7 Λεβίδου/Αγ.Μελετίου/Φ.Νέγρη,  Θήρας/Αστ.Τμήματος, 8 Πλατεία Αγάμων/Πλ.Αμερικής,  Λήμνου/Λ.Καραγιάννη, 9 Καλλιφρονά,  Μυτιλήνης, Σταθμός 10 Λυσιατρείον, Καλουτά, 11 Πλατεία Κολιάτσου, 12 Άγιος Λουκάς, 13 Κλωναρίδου,  Φιξ Πατησίων,  Σωτηριάδου, 14 Λασκαράτου,  Ματσούκα,  Νεϊγύ, Σταθμός 15 Αλυσίδα/ΠατήσιαΣκριπ 27/8/1908 σελ.2 17 Άγιος Βασίλειος - Πηγάδα - Βρυώνη- Τερψιθέα - Δημοτικόν Θέατρον - Ηφαίστου - Αλλιπέδου - Μαγνησίας -Αμαξοστάσιον/Νέο Φάληρο (-1959) 4 Ομόνοια/Πειραιώς (1908) - Ωδείον - Βρεφοκομείον/Κουμουνδούρου - Αγία Τριάς - Κεραμεικός(1882) - Γκάζι - Καμπά/Μηχανογρ.Κέντρο ΟΤΕ - Ρουφ/Αγ.Βασιλείου Μεγάλου (1959) 18 Νέο Φάληρο - Mαγνησίας- Αλιπέδου - Ιπποδαμείας - Οδός Μακράς Στοάς/Ακτή ΠοσειδώνοςAντικαταστάθηκε από το τραμ 17/21 Αγία Σοφία/Εργοστάσια - Παπαστράτου - Πειραιάς- Δημαρχείο - Δημ.Θέατρο- Τερψιθέα - Βρυώνη - Πηγάδα - Άγιος Βασίλειος 5Κατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 5/12 Λάρισα-Παγκράτι με στάση Χαυτείων Πανεπιστημίου γωνία με Ομόνοια και Αιόλου Ομόνοια/Αγίου Κωνσταντίνου - Άγιος Κωνσταντίνος - Δεληγιάννη/Μετρό Μεταξουργείο - Μαιζώνος - Σταθμός Λαρίσσης (1908-1947) 19 Πειραιάς - Αγορά - Ντενύ Κοσέν - Ευαγγελίστρια - Δεληγιάννη - Κανάρη - Μουσείον -Ρωσικόν Νοσοκομείον - Φρεαττύδα - Σκουλούδη  6 Ομόνοια/ 3/9 - ΑχαρνώνΣτάσεις γραμμής: Πλατεία Λαυρίου, Καποδιστρίου, Πλατεία Βάθης, Ηπείρου, Χέυδεν, Άγιος Παντελεήμων, Ιθάκης, Αγίου Μελετίου (διαγραμμένο, παλαιό τέρμα), Ρόδου, Ολυμπίας, Άγιος Νικόλαος, Κάτω Πατήσία (1882-1947)Στο Εμπρός 1/10/1950 σελ.5 αναγγέλεται η προσωρινή κατάργηση των 6 και 8 που το 1954 καταργήθηκαν οριστικάHarvard University, Harvard Map Collection, G6814_A9_1923_G4_5163798813 20 Πειραιάς - Αγ.Τριάς - Δημ.Θέατρον - Πλ.Κανάρη - Πλ.Αλεξάνδρας - Βοτσαλάκια - Τουρκολίμανο - Καστέλλα - Σχιστής - Περίπτερο - Νέο Φάληρο (-1937) 7 Ομόνοια/Πανεπιστημίου - ΑμπελόκηποιΣτάσεις γραμμής: Ρεξ, Ακαδημία/Πατρ.Γρηγορίου Ε', Αμερικής, Βουλή, Κήπος/Κουμπάρη, Ρηγίλλης, Ευαγγελισμός, Ιλίσια (Β.Σοφίας & Παπαδιαμαντοπούλου, σημείο δολοφονίας Ίωνος Δραγούμη), Νοσοκομείο Αλεξάνδρα, Πλατεία Μαβίλη, Ιπποκράτειον, Αμπελόκηποι (Θων)(1882-16/11/1953) 21 Δημαρχείο - Ιπποδαμείας - Λεύκα- Αγία Σοφία/Εργοστάσια - Παπαστράτου - Πειραιάς - Δημαρχείο (-1959) 8Κατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 8/9 Σεπόλια-Πετράλωνα Ομόνοια/ 3/9 - ΣεπόλιαΣτάσεις γραμμής: Πλ.Λαυρίου, Καποδιστρίου, Πλ.Βάθης/Λιοσίων, Ηπείρου, Παιωνίου, Πλ.Αττικής, Ξανθίππης, Σίδερα (Σημείο 8), Σεπόλια (Άγιος Μελέτιος), υπήρξε μελέτη για επέκταση απο Άγιο Μελέτη έως Ροσινιόλ(Κηφισό)(1908-1955)Το ψαράδικο της κυρα - Μαρίας στον Άγιο Μελέτη: 100 χρόνια ζωής Κ (1926-1938) Πλατεία Λαυρίου - Αττική (Ομόνοια/Γ Σεπτεμβρίου-Πλ.Λαυρίου, Καποδιστρίου, Πλ.Βάθης/Λιοσίων, Ηπείρου, Παιωνίου, Πλ.Αττικής, Σταθμός Αττικής 9 Ομόνοια/Αθηνάς - ΠετράλωναΣτάσεις γραμμής: Δημαρχείον, Σοφοκλέους, Αγορά, Μοναστηράκι, Θησείον, Βασιλακάκη/Φαίδρας/Άλσος Θησείου, Ακταίου και Ηρακλειδών, Μυρμιδόνων/Πλ.Αφαίας, Γέφυρα/Φυλασιών, Τρεις Ιεράρχαι, Φαρμακείον/Πετράλωνα, Πετράλωνα/Δωριέων (-1908-1959 ή 15 ή 16/10/1960)  Πειραιάς(Π3,Π4)  - Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου (Π3) - Πέραμα(Π4) (20/7/1936-4/4/1977ΤΟ ΤΡΑΜ ΤΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ) 10 (1908-1947) Ιπποκράτους - ΒοτανικόςΣτάσεις γραμμής: Τέρμα Ιπποκράτους, Λασκάρεως, Τσιμισκή, Πευκάκια/Αγ.Νικόλαος, Σόλωνος, Βιβλιοθήκη/Ρ.Φεραίου, Σύνταγμα, Μητρόπολη, Μοναστηράκι, Άγιοι Ασώματοι, Πειραιώς, Λεωνίδου, Πλαταιών, Λαίς, Σπύρου Πάτση, Βοτανικός/Γεωπονική  Σταθμός Λαρίσης (Πειραιά)(Π1) - Πειραιάς (1878) - Τελωνείο (Π1,Π2) - Παλατάκι (Π2) (1882-)Ο ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ 1927 ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΧΑΡΤΗ

Αμαξοστάσια: Κολοκυνθούς (Λένορμαν & Τηλεφάνους, Στάση Κάδμου, Koλωνός), Αγίας Τριάδας Κεραμεικού, Πλατείας Δαβάκη Καλλιθέας (γραμμές 1 και 10 το 1933)Eφημερίς Ακρόπολη 1933, Φαλήρου και Πειραιά.

 Δείτε επίσης 
 Αθήνα
 Σύστημα Μέσων Μαζικής Μεταφοράς Αθηνών
 Μετρό Αθήνας
 Τραμ Αθήνας
 Τραμ Περάματος
 Τραμ Θεσσαλονίκης

 Παραπομπές