Αρχή «μόνον άπαξ»

Σύμφωνα με την αρχή «μόνον άπαξ» (αγγλικά: once-only principle) οι πολίτες και οι επιχειρήσεις χρειάζεται να εισάγουν μόνο μία φορά τις απαιτούμενες πληροφορίες στα πλαίσια των συναλλαγών τους με τη δημόσια διοίκηση. Η διοίκηση θα πρέπει να φροντίζει για τη δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης των πληροφοριών, όπου αυτό δεν απαγορεύεται από κανονισμούς για την προστασία των δεδομένων. Προϋπόθεση για την εφαρμογή της αρχής είναι να έχει επιτευχθεί υψηλό επίπεδο διαλειτουργικότητας μεταξύ των πληροφοριακών συστημάτων των δημόσιων οργανισμών.

Η εφαρμογή της αρχής «μόνον άπαξ» υπήρξε ένας από τους πυλώνες της στρατηγικής για την Ενιαία Ψηφιακή Αγορά  και μία από τις βασικές αρχές του σχεδίου δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση 2016-2020. 

Στην Ελλάδα, η αρχή «μόνον άπαξ» αποτελεί επίσης κατευθυντήρια αρχή της Βίβλου Ψηφιακού Μετασχηματισμού 2020-2025.

 Περιγραφή 
Η εφαρμογή της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης (Once-Only Principle) στις δημόσιες διοικήσεις όλων των κρατών μελών της ΕΕ αποσκοπεί στη μείωση των διοικητικών επιβαρύνσεων. Ο στόχος αυτός εγκρίθηκε από τους υπουργούς της ΕΕ στη διϋπουργική Διακήρυξη για την Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση του 2009. Η εφαρμογή της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης σε επίπεδο ΕΕ αποτελεί επίσης έναν από τους βασικούς πυλώνες της Στρατηγικής για την Ψηφιακή Ενιαία Αγορά[2] και μία από τις θεμελιώδεις αρχές του Σχεδίου Δράσης της ΕΕ για την Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση 2016–2020.

Η αρχή της μίας μόνο καταχώρησης (Once-Only Principle) ορίζεται με διαφορετικό τρόπο στα επιμέρους κράτη μέλη της ΕΕ. Σε ορισμένες χώρες, αναφέρεται στην αποθήκευση δεδομένων, πράγμα που σημαίνει ότι τα συλλεγόμενα δεδομένα αποθηκεύονται σε μία και μόνο βάση δεδομένων. Σε άλλες χώρες, η αρχή αφορά τη συλλογή δεδομένων και ορίζει ότι τα δεδομένα επιτρέπεται να διαβιβαστούν μόνο μία φορά προς τις δημόσιες διοικήσεις, χωρίς να αποκλείεται η ύπαρξη πολλαπλών αποθετηρίων δεδομένων. Άλλα κράτη μέλη συνδυάζουν και τις δύο προσεγγίσεις, απαιτώντας τα δεδομένα να συλλέγονται μόνο μία φορά και να αποθηκεύονται σε μία και μόνο βάση δεδομένων. 
  Κυβερνητοκεντρικό και Πολιτοκεντρικό Μοντέλο στην Αρχή μόνον Άπαξ 

Σημαντικό για την συζήτηση βάσει της αρχής μόνο άπαξ είναι ποιος κάνει τη διανομή και ποια ταυτότητα χρησιμοποιεί. Υπάρχουν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις, η κυβερνητοκεντρική και η πολιτοκεντρική και οι δύο τεχνικά εφαρμόζονται μόνο μία φορά.

Στο κυβερνητοκεντρικό μοντέλο, οι πολίτες χρησιμοποιούν τα ίδια ή εύκολα διασυνδεόμενα αναγνωριστικά σε διαφορετικές εφαρμογές, χώρες και βάσεις δεδομένων. Σε αυτή την περίπτωση, ο έλεγχος των δεδομένων είναι συγκεντρωτικός, γεγονός που οδηγεί σε συστηματικό σχηματισμό προφίλ πολιτών και σε αύξηση των σχετικών κινδύνων. Οι υποστηρικτές του μοντέλου — κυρίως φορείς της δημόσιας διοίκησης — υποστηρίζουν ότι το μοντέλο είναι αποτελεσματικότερο.

Στο προσανατολισμένο στον πολίτη μοντέλο, οι πολίτες δεν χρησιμοποιούν τα ίδια ή διασυνδέσιμα αναγνωριστικά, αλλά αντ' αυτού εφαρμόζουν παραλλαγές της αρχής της προστασίας της ιδιωτικότητας και της ασφάλειας εκ σχεδιασμού,[1][2] όπως, για παράδειγμα, προβλέπεται στο άρθρο 5.2 του Κανονισμού για την Ψηφιακή Υπογραφή της ΕΕ, σχετικά με ψευδωνυμικές υπογραφές και ταυτότητες. Με την εφαρμογή αυτής της αρχής, ο πολίτης μπορεί να διαθέτει μη συσχετίσιμες, αλλά πλήρως λειτουργικές και νομικά έγκυρες ταυτότητες, οι οποίες δεν είναι διασυνδέσιμες ούτε καν εντός της ίδιας εφαρμογής, στην ίδια βάση δεδομένων, στο ίδιο κράτος μέλος. Σε αυτό το μοντέλο, ο έλεγχος των δεδομένων είναι αποκεντρωμένος και ο πολίτης λειτουργεί ως διαχειριστής των ίδιων του των δεδομένων. Οι υποστηρικτές αυτού του μοντέλου — κυρίως ειδικοί σε θέματα δικαιωμάτων των πολιτών και ακτιβιστές (όπως το EDRI), νομικοί, ειδικοί σε θέματα ασφάλειας και οικονομολόγοι — υποστηρίζουν ότι το μοντέλο αυτό είναι αποτελεσματικότερο και ασφαλέστερο, καθώς αποτρέπει τις κλασικές αποτυχίες του μοντέλου εντολής και ελέγχου, διασφαλίζοντας ότι τα συστήματα προσαρμόζονται στις επιλογές των πολιτών και μειώνοντας δραστικά τους κινδύνους για την ασφάλεια.

Εκτός από τα τεχνικά και οικονομικά ζητήματα, υπάρχει σοβαρή ανησυχία ότι το κυβερνητοκεντρικό μοντέλο, παρόμοιο με τη διατήρηση δεδομένων, θα αποδειχθεί ασύμβατο με τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) και με το Άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθώς προϋποθέτει την προφιλοποίηση των πολιτών από τις κυβερνητικές αρχές προκειμένου να εντοπίζονται αιτήματα για δεδομένα που έχουν ήδη συλλεχθεί για άλλον σκοπό. Αυτό το πρόβλημα δεν θα προέκυπτε σε μοντέλα μίας μόνο καταχώρησης (once-only) που βασίζονται στην προστασία της ιδιωτικότητας εκ σχεδιασμού και είναι προσανατολισμένα στον πολίτη.

Τα μοντέλα που επικεντρώνονται στους πολίτες υλοποιούνται στη Δανία με το όνομα CitizenKey.

 Οφέλη 
Η αρχή της μίας μόνο καταχώρησης (Once-Only Principle) μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των διοικητικών επιβαρύνσεων στα κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς η ανταλλαγή πληροφοριών που έχουν ήδη συλλεχθεί είναι φθηνότερη και λιγότερο επιβαρυντική από τη συνεχιζόμενη συλλογή και αποθήκευσή τους. Επιπλέον, κάποιοι ειδικοί πιστεύουν ότι οι ανησυχίες για την προστασία των δεδομένων μπορούν να ληφθούν υπόψη καλύτερα.

Η βελτιστοποίηση των διαδικασιών και η ενδεχόμενη υψηλότερη διοικητική αποδοτικότητα περιγράφονται ως τα κύρια πλεονεκτήματα της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης (Once-Only) για τις δημόσιες διοικήσεις. Αυτά περιλαμβάνουν λιγότερες κλήσεις στα κέντρα εξυπηρέτησης πελατών, λιγότερες αιτήσεις σε έντυπη μορφή, ταχύτερη επεξεργασία διοικητικών διαδικασιών, εξοικονόμηση χρόνου λόγω μειωμένων απαιτήσεων για καταγραφή δεδομένων και λιγότερα σφάλματα δεδομένων λόγω επαναχρησιμοποίησης των δεδομένων. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξοικονόμηση κόστους για τις δημόσιες διοικήσεις και στη βελτίωση της ποιότητας διάφορων δημόσιων υπηρεσιών.

Η διασυνοριακή εφαρμογή της αρχής θα μπορούσε επίσης να βοηθήσει στη διασφάλιση ίσης μεταχείρισης για τους εγχώριους και ξένους πολίτες και τις εταιρείες στη χρήση δημόσιων υπηρεσιών, για τις οποίες είναι υποχρεωμένοι να παρέχουν πληροφορίες στις δημόσιες αρχές. Η καλύτερη δημιουργία δημόσιας αξίας θα μπορούσε, σε γενικότερο επίπεδο, να βελτιώσει τη νομιμότητα, τη διαφάνεια και την λογοδοσία των δημόσιων διοικήσεων.

 Εμπόδια 
Σύμφωνα με μελέτη που πραγματοποιήθηκε εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η εφαρμογή της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης συναντά τεχνικά, οργανωτικά, σημασιολογικά και νομικά εμπόδια σε όλη την ΕΕ.

Από την τεχνική πλευρά, υπάρχει έλλειψη μιας ολοκληρωμένης και ασφαλούς λύσης ανταλλαγής δεδομένων, καταλόγων και συστημάτων πληροφορικής που να είναι διαλειτουργικά, καθώς και έλλειψη υποδομής για ασφαλή και συμμορφούμενη με την προστασία των δεδομένων ανταλλαγή. Επιπλέον, άλλα εμπόδια είναι οργανωτικής φύσεως. Η μελέτη περιλαμβάνει την έλλειψη σαφούς πολιτικής καθοδήγησης, το υψηλό κόστος εφαρμογής και την έλλειψη διοικητικής βούλησης για συνεργασία και ανταλλαγή δεδομένων. Όσον αφορά τα σημασιολογικά ζητήματα, η πρόκληση έγκειται στην έλλειψη ή την υπερβολική κατανομή μητρώων και στην ανεπαρκή διαλειτουργικότητα των υφιστάμενων μητρώων και δεδομένων. Επιπλέον, υπάρχουν εμπόδια λόγω διαφορετικών προτύπων, ταξινομιών, μοντέλων δεδομένων και ποιότητας δεδομένων. Τα νομικά εμπόδια περιλαμβάνουν την ετερογένεια των εθνικών νομικών πλαισίων, την προστασία των δεδομένων και τον σεβασμό της ιδιωτικότητας.

Αυτές οι πτυχές εμποδίζουν μια γρήγορη και ευρείας κλίμακας εφαρμογή της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

 Κριτική και Δημόσια Αντίληψη 
Ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων (EDPS), Giovanni Buttarelli, υποδέχθηκε την πρωτοβουλία της ΕΕ, αλλά ζήτησε επιπλέον σαφήνεια σε σημαντικές αρχές προστασίας των δεδομένων. Συγκεκριμένα, η πρόταση δεν θα πρέπει να παρέχει νομική βάση για την ανταλλαγή πληροφοριών για σκοπούς άλλους από εκείνους που αναφέρονται σε αυτήν. Επιπλέον, δεν θα πρέπει να περιορίζει την αρχή του περιορισμού του σκοπού που καθορίζεται στον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων. Ο EDPS ζητά επίσης διευκρινίσεις σχετικά με μια σειρά ερωτημάτων που αφορούν την πρακτική εφαρμογή του ελέγχου από τον χρήστη.  Η ομάδα υπεράσπισης European Digital Rights (EDRi) επισήμανε ότι η εφαρμογή της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης πρέπει να ακολουθεί τις αρχές της προστασίας της ιδιωτικότητας από το σχεδιασμό και από προεπιλογή, προκειμένου να είναι φιλική προς τον πολίτη και προσανατολισμένη στον χρήστη.

Μία αντιπροσωπευτική έρευνα για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση στη Γερμανία, την Αυστρία και την Ελβετία το 2017 έδειξε ότι η πλειοψηφία του πληθυσμού σε κάθε χώρα είναι μάλλον σκεπτική. Μία εθνική εφαρμογή της αρχής της μίας μόνο καταχώρησης έλαβε λιγότερη από 50% υποστήριξη σε όλες τις χώρες, ενώ μία εφαρμογή της αρχής σε επίπεδο Ευρώπης έλαβε λιγότερο από 20%.

 Πηγές 

 Wimmer, Μ.,Neuroni, A. and Frecè, J., Approaches to Good Data Governance in Support of Public Sector Transformation, International Conference on Electronic Government, (Springer, 2020), pp. 210-22, DOI: 10.1007/978-3-030-57599-1_16

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Providing data once-only, https://www.toop.eu/

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Δημόσια Διοίκηση
Κατηγορία:Ηλεκτρονική διακυβέρνηση