Σολ Ινβίκτους

Ο Sol Invictus (Κλασσικά Λατινικά: [s̠oːɫ̪ ɪnˈwɪk.t̪ʊs̠], "Ανίκητος Ήλιος") ήταν ο επίσημος θεός του Ήλιου της μεταγενέστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και προστάτης των στρατιωτών. Στις 25 Δεκεμβρίου 274 μ.Χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αυρηλιανός την καθιέρωσε ως επίσημη θρησκεία παράλληλα με τις παραδοσιακές ρωμαϊκές λατρείες. Οι μελετητές διαφωνούν σχετικά με το αν η νέα θεότητα ήταν μια αναπαράσταση της αρχαίας λατινικής λατρείας του Sol,See S. E. Hijmans, "The sun that did not rise in the east", Babesch 71 (1996) p.115–150 αναβίωση της λατρείας του Ηλιογάβαλου, ή ήταν εντελώς νέα.As Hijmans states (p.115): "Scholars have consistently postulated a clear distinction between the Republican Sol Indiges and the Imperial Sol Invictus." and p.116 "We should keep in mind, however, that most scholars agree that this cult [Sol Indiges] was never important, and that it had disappeared altogether by the beginning of the second century AD" Ο θεός ευνοήθηκε από αυτοκράτορες μετά τον Αυρηλιανό και εμφανίστηκε στα νομίσματά τους μέχρι το τελευταίο τρίτο μέρος της βασιλείας του Κωνσταντίνου Α΄.Halsberghe, "The cult of Sol Invictus", p.155: "Up to the conversion of Constantine the Great, the cult of Deus Sol Invictus received the full support of the emperors. Η τελευταία επιγραφή που αναφέρεται στο Sol Invictus χρονολογείται από το μ.Χ. 387,Halsberghe, "The cult of Sol Invictus", p.170 n.3: "CIL VI, 1778, dates from AD 387," και υπήρχαν αρκετοί θιασώτες τον πέμπτο αιώνα που ο χριστιανός θεολόγος Αυγουστίνος έκρινε απαραίτητο να κηρύξει εναντίον τους.Halsberghe, p.170, n.4: "Augustine, Sermones, XII; also in Ennaratio in Psalmum XXV; Ennaratio II, 3."

Κατά τη ρεβιζιονιστική άποψη, υπήρχε μόνο μία λατρεία του Θεού Ήλιου στη Ρώμη, συνεχής από τη μοναρχία έως το τέλος της αρχαιότητας. Αυτός ήταν ένας Ρωμαίος θεός που ονομαζόταν απλά Σολ. Υπήρχαν τουλάχιστον τρεις ναοί του θεού Ήλιου στη Ρώμη, όλοι ενεργοί κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας και όλοι χρονολογούνται από την προηγούμενη Δημοκρατία. Ισχυρίζονται ότι δεν υπήρξε ποτέ ξεχωριστή ηλιακή θεότητα με το όνομα Sol Invictus.

 Το Invictus ως επίθετο 
μικρογραφία|Αφιέρωση από έναν ιερέα του Δία Dolichenus εξ ονόματος της ευημερίας (salus) των αυτοκρατόρων, στον Sol Invictus και τη μεγαλοφυία της στρατιωτικής μονάδας εξομοιώνει τους singulares AugustiCIL VI.31181.
Το Invictus ("ανίκητος, αήττητος") ήταν ένα επίθετο που χρησιμοποιήθηκε για αρκετές ρωμαϊκές θεότητες, συμπεριλαμβανομένων του Δία, του Άρη, του Ηρακλή, του Απόλλωνα και του Σίλβανου.Hijmans, S. E. (2009). Ήταν σε χρήση από την 3ο αιώνα π.Χ.Hijmans, Steven Ernst. (2009). Η ρωμαϊκή λατρεία προς τον Sol είναι συνεχής από την «παλαιότερη ιστορία» της πόλης μέχρι τον θεσμό της χριστιανικής λατρείας ως αποκλειστικής κρατικής θρησκείας. Οι μελετητές μερικές φορές θεωρούσαν το παραδοσιακό Sol και το Sol Invictus ως δύο ξεχωριστές θεότητες, αλλά η απόρριψη αυτής της άποψης από τον S. E. Hijmans βρήκε υποστηρικτές.

Μια επιγραφή του 102 μ.Χ. καταγράφει την αποκατάσταση μιας στοάς του Sol, που είναι τώρα η περιοχή Τραστέβερε της Ρώμης, από έναν συγκεκριμένο Γαϊό Ιούλιο Ανίκητο. Ενώ ίσως είχε στο μυαλό του μια νύξη στο δικό του επίθετο (cognomen), το οποίο είναι η λατινική μορφή του ελληνικού ισοδύναμου του invictus, ἀνίκητος,(Hijmans, 2009, 486, footnote 22) η παλαιότερη υπάρχουσα επιγραφή με ημερομηνία που χρησιμοποιεί το invictus ως επίθετο του Sol είναι από το 158 μ.Χ.CIL VI, 715: Soli Invicto deo / ex voto suscepto / accepta missione / honesta ex nume/ro eq(uitum) sing(ularium) Aug(usti) P(ublius) / Aelius Amandus / d(e)d(icavit) Tertullo et / Sacerdoti co(n)s(ulibus) Ένα άλλο, στιλιστικά χρονολογείται στο 2ο αιώνα, είναι εγγεγραμμένος σε μια ρωμαϊκή φάλαρα (διακοσμητικός δίσκος): inventori lucis soli invicto augusto («στον δημιουργό του φωτός, ανίκητο ήλιο, σεβαστό».)Guarducci, M. (1957/1959).An illustration is provided in Kantorowicz, E. H. (1961). Ο Αύγουστος (Σεβαστός) είναι ένα κανονικό επίθετο που συνδέει θεότητες με την αυτοκρατορική λατρεία.

Το Sol Invictus έπαιξε εξέχοντα ρόλο στα Μιθραϊκά μυστήρια και εξομοιώθηκε με τον Μίθρα.Ulansey, David. (1989).Salzman, Michele Renee. (2004).Alvar, Jaime, tr. Η σχέση του Μιθραϊκού Sol Invictus με τη δημόσια λατρεία της θεότητας με το ίδιο όνομα είναι ασαφής και ίσως ανύπαρκτη.

 Ηλιογάβαλος 
Σύμφωνα με την Σεβαστή Ιστορία (Historia Augusta) , ο Ηλιογάβαλος, ο έφηβος κληρονόμος του Σεβήρου, υιοθέτησε το όνομα της θεότητας του και έφερε τη λατρεία του από την Έμεσα στη Ρώμη. Μόλις εγκαταστάθηκε ως αυτοκράτορας, παραμελήσε τις παραδοσιακές κρατικές θεότητες της Ρώμης και προώθησε τη δική του ως την ισχυρότερη θεότητα της Ρώμης. Αυτό τελείωσε με τη δολοφονία του το 222. Η Historia Augusta εξισώνει τη θεότητα Ηλιογάβαλου με τον Δία και τον Sol: fuit autem Heliogabali vel Iovis vel Solis sacerdos, "Ήταν επίσης σακερδώς", δηλαδή ιερέας, "του Ηλιογάβαλου, ή του Διός, ή του Ηλίου".Historia Augusta, 1, 5: English translation (Loeb) from Thayer & Latin text Ενώ αυτό έχει θεωρηθεί ως απόπειρα εισαγωγής του συριακού θεού του ήλιου στη Ρώμη,See in particular Halsberghe 1972. η Ρωμαϊκή λατρεία του Sol υπήρχε στη Ρώμη από την αρχή της Δημοκρατίας.Hijmans 1996, Matern 2001, Wallraff 2002, Berrens 2004, ).

 Αυρηλιανός 
μικρογραφία|Ρωμαίικο αυτοκρατορικό repoussé ασημένιος δίσκος του Sol Invictus (3ος αιώνας), που βρέθηκε στο Pessinus (Βρετανικό Μουσείο)
Το ρωμαϊκό γένος Aurelia συνδέθηκε με τη λατρεία του Sol.J.C. Richard, "Le culte de Sol et les Aurelii: À propos de Paul Fest. p. 22 L.", in Mélanges offerts à Jacques Heurgon: L'Italie préromaine et la Rome républicaine (Rome, 1976), 915–925. Μετά τις νίκες του στην Ανατολή, ο Αυτοκράτορας Αυρηλιανός αναμόρφωσε διεξοδικά τη Ρωμαϊκή λατρεία του Sol, ανεβάζοντας τον θεό του ήλιου σε μια από τις κορυφαίες θεότητες της Αυτοκρατορίας. Όπου στο παρελθόν οι ιερείς του Sol ήταν απλώς σακερδότες (sacerdotes) και έτειναν να ανήκουν σε κατώτερες τάξεις της ρωμαϊκής κοινωνίας, με τον Αυρηλιανό κατέστησαν πλέον ποντίφικες (pontifices) και μέλη του νεοϊδρυθέντος κολλεγίου των ποντιφίκων. Κάθε ποντίφηξ (pontifex) του Sol ήταν μέλος της γερουσιαστικής ελίτ, υποδηλώνοντας ότι η ιεροσύνη του Sol ήταν πλέον πολύ γνωστή. Ωστόσο, σχεδόν όλοι αυτοί οι γερουσιαστές κατείχαν και άλλες ιεροσύνες, και ορισμένες από αυτές τις άλλες ιερατείες υπερισχύουν των επιγραφών στις οποίες αναφέρονται, υποδηλώνοντας ότι θεωρήθηκαν μείζονος κύρους από την ιεροσύνη του Sol.For a full list of the pontifices of Sol see J. Rupke (ed. Ο Αυρηλιανός δημιούργησε επίσης έναν νέο ναό του Ήλιου, ο οποίος αφιερώθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 274, και έφερε τον συνολικό αριθμό ναών για τον θεό στη Ρώμη σε (τουλάχιστον) τέσσερις.The other three were in the Circus Maximus, on the Quirinal, and in Trastevere. Ίδρυσε επίσης παιχνίδια προς τιμήν του θεού του ήλιου, που διεξήχθη κάθε τέσσερα χρόνια από το 274 και μετά.

Η ταυτότητα του Sol Invictus του Αυρηλιανού υπήρξε από καιρό αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Με βάση την Σεβαστή Ιστορία ορισμένοι μελετητές υποστήριξαν ότι βασίστηκε στον Sol Elagablus (ή Elagabla) της Έμεσας Άλλοι, στηρίζοντας το επιχείρημά τους στον Ζώσιμο, υποδηλώνουν ότι βασίστηκε στον Σαμάς, τον ηλιακό θεό της Παλμύρας με το επιχείρημα ότι ο Αυρηλιανός τοποθέτησε και αφιέρωσε ένα λατρευτικό άγαλμα του θεού του ήλιου που λεηλατήθηκε από την Παλμύρα στο ναό του Sol Invictus. Ο καθηγητής Γκάρυ Φόρσαϊθ συζητά αυτά τα επιχειρήματα και προσθέτει ένα τρίτο πιο πρόσφατο με βάση το έργο του Steven Hijmans. Ο Hijmans υποστηρίζει ότι η ηλιακή θεότητα του Αυρηλίου ήταν απλά το παραδοσιακό Ελληνορωμαϊκό Sol Invictus.

 Κωνσταντίνος 
μικρογραφία|Νόμισμα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α΄ που απεικονίζει τον Sol Invictus με την αναφορά SOLI INVICTO COMITI, περ.315
Οι αυτοκράτορες απεικόνιζαν τον Sol Invictus στα επίσημα νομίσματά τους, με ένα ευρύ φάσμα επιγραφών, μόνο μερικές από τις οποίες ενσωμάτωναν το επίθετο invictus, όπως επί παραδείγματι  SOLI INVICTO COMITI («στον κόμητα (δηλ. σύντροφο) του ανίκητου ηλίου»), καθιστώντας δηλαδή τον Ανίκητο Ήλιο σύντροφο του Αυτοκράτορα, κάτι χρησιμοποιούμενο με ιδιαίτερη συχνότητα από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο.A comprehensive discussion of all sol-coinage and sol-legends per emperor from Septimius Severus to Constantine can be found in Berrens (2004). Τα αγαλματίδια του Sol Invictus, που φέρουν οι τυποφόροι, εμφανίζονται σε τρία σημεία σε ανάγλυφα στην Αψίδα του Κωνσταντίνου. Το επίσημο νόμισμα του Κωνσταντίνου συνεχίζει να φέρει εικόνες του Sol μέχρι το 325/6. Ένας σόλιδος του Κωνσταντίνου καθώς και ένα χρυσό μετάλλιο από τη βασιλεία του απεικονίζει την προτομή του αυτοκράτορα σε δίδυμο προφίλ με τον Sol Invictus, με την αναφορά INVICTUS CONSTANTINUS (δηλ. ανίκητος Κωνσταντίνος)The medal is illustrated in Jocelyn M.C. Toynbee, Roman Medallions (1944, reprinted 1987) plate xvii, no. 11; the solidus is illustrated in J. Maurice, Numismatique Constantinienne vol.

Ο Κωνσταντίνος όρισε με το έδικτο της 7ης Μαρτίου του 321 την Ἡλίου ἡμέρα (dies Solis), την ελληνορρωμαϊκή δηλαδή ημέρα Κυριακή ως την Ρωμαϊκή ημέρα ανάπαυσης.

Η θριαμβευτική αψίδα του Κωνσταντίνου τοποθετήθηκε προσεκτικά για να ευθυγραμμιστεί με το κολοσσιαίο άγαλμα του Σολ από το Κολοσσαίο, έτσι ώστε ο Σολ να σχηματίσει το κυρίαρχο σκηνικό όταν φαίνεται από την κατεύθυνση της κύριας προσέγγισης προς την καμάρα.E. Marlowe, "Framing the sun.

 Ο Sol και οι άλλοι Ρωμαίοι Αυτοκράτορες 
H ΜπέρενςS. Berrens, Sonnenkult und Kaisertum von den Severern bis zu Constantin I. (193–337 n.  ασχολήθηκε με τα νομίσματα για αυτοκρατορική σύνδεση με την ηλιακή λατρεία. Sol απεικονίζεται σποραδικά σε αυτοκρατορικά νομίσματα στο 1ο και 2ο αιώνα μ.Χ., στη συνέχεια, πιο συχνά από τον Σεπτίμιο Σεβήρο και μετά μέχρι το 325/6 μ.Χ. Το Sol invictus εμφανίζεται στις αναφορές των νομισμάτων από το 261 μ.Χ., πολύ πριν από τη βασιλεία του Αυρηλιανού.Berrens 2004, precise p. number to follow.
μικρογραφία|Το ίδιο αντίστροφο με το νόμισμα του Κωνσταντίνου Α, αλλά με το κεφάλι του αυτοκράτορα Λικίνιουμικρογραφία|Νόμισμα του αυτοκράτορα Πρόβου, περ. 280, με το Sol Invictus καβάλα σ 'ένα τέθριππο, με αναφορά soli INVICTO, «με τον Ανίκητο Ήλιο»: ο αυτοκράτορας (αριστερά) φοράει ένα ακτινοβόλο ηλιακό στέμμα, φοριέται και από τον θεό στην εμπρόσθια όψημικρογραφία|Ο Αυρηλιανός με το ακτινοβόλο στέμμα του, σε ένα ασημένιο χάλκινο νόμισμα κατασκευασμένο στη Ρώμη, 274–275
Οι συνδέσεις μεταξύ του αυτοκρατορικού Ακτινοβόλου στέμματος και της λατρείας του Sol είναι πιθανές. Ο Αύγουστος απεικονίστηκε μετά θάνατον με ακτινοβόλο στέμμα, όπως και οι ζωντανοί αυτοκράτορες από τον Νέρωνα (μετά το 65 μ.Χ.) έως τον Κωνσταντίνο. Κάποιες σύγχρονες μελέτες ερμηνεύουν το αυτοκρατορικό ακτινοβόλο στέμμα ως θεϊκό, η ηλιακή ένωση και όχι ως ανοιχτό σύμβολο του Sol. Ο Μπέργκμαν το αποκαλεί ψευδο-αντικείμενο που έχει σχεδιαστεί για να συγκαλύψει τις θεϊκές και ηλιακές υποδηλώσεις που διαφορετικά θα ήταν πολιτικά αμφιλεγόμενεςBergmann 1998, 121–123S. Hijmans, "Metaphor, Symbol and Reality: the Polysemy of the Imperial Radiate Crown", in: C. C. Mattusch (ed. αλλά υπάρχει ευρεία συμφωνία ότι οι εικόνες νομισμάτων που δείχνουν το αυτοκρατορικό ακτινοβόλο στέμμα είναι στιλιστικά διακριτές από αυτές της ηλιακής κορώνας ακτίνων? τo αυτοκρατορικό ακτινοβόλο στέμμα απεικονίζεται ως πραγματικό αντικείμενο και όχι ως συμβολικό φως.Bergmann 1998, 116–117; Hijmans 2009, 82–83. Ο Hijmans υποστηρίζει ότι το αυτοκρατορικό ακτινοβόλο στέμμα αντιπροσωπεύει το τιμητικό στεφάνι που απονεμήθηκε στον Αύγουστο, ίσως μετά θάνατον, για τον εορτασμό της νίκης του στη Ναυμαχία του Ακτίου. επισημαίνει ότι στο εξής, ζωντανοί αυτοκράτορες απεικονίζονταν με ακτινοβολημένες κορώνες, αλλά οι ρωμαϊκοί επίσημοι κρατικοί θεοί (divi) όχι. Για τον Hijmans αυτό καθιστά το ακτινοβόλο στέμμα των ζωντανών αυτοκρατόρων σύνδεσμο με τον Αύγουστο. Οι διάδοχοί του κληρονόμησαν αυτόματα (ή μερικές φορές απέκτησαν) τα ίδια αξιώματα και τιμές λόγω του Οκταβιανού ως «σωτήρα της Πολιτείας» μέσω της νίκης του στο Άκτιο, που αποδόθηκε ευγενικά στον Απόλλωνα - Ήλιο. Τα στεφάνια που απονεμήθηκαν στους νικητές στα Άκτια ήταν ακτινοβολημένα.Hijmans 2009, 509–548.

 Εορτή των Γενεθλίων του Ανίκητου Ηλίου 
Ο Αυρηλιανός καθιέρωσε την εορτή της Γενέθλιας Ημέρας του Ανίκητου Ηλίου (Dies Natalis Solis Invicti) το 274 μ.Χ.. Η εν λόγω εορτή αναφέρεται στο Φιλοκαλιανό ημερολόγιο του 354 μ.Χ.. Υπάρχουν περιορισμένες ενδείξεις ότι αυτό το φεστιβάλ γιορτάστηκε πριν τα μέσα του 4ου αιώνα.Wallraff 2001: 174–177.Text at Webarchive Parts 6 and 12 respectively. Είναι αμφίβολο εάν αυτή η ημερομηνία προοριζόταν για τον εορτασμό του ηλιοστασίου; Ένας μελετητής γράφει ότι «η λατρεία του Ήλιου στην ειδωλολατρική Ρώμη ειρωνικά δεν γιόρτασε το χειμερινό ηλιοστάσιο ούτε καμία από τις άλλες τετάρτες ημέρες, όπως θα περίμενε κανείς».

Στο ίδιο φιλοκαλιανό ημερολόγιο αναφέρεται ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός γεννήθηκε οκτώ ημέρες πριν τις Καλένδες του Ιανουαρίου...,dominus Iesus Christus natus est VIII kal. Ian. d. Ven. luna xv.  και VIII kal. Ian. natus Christus in Betleem Iudeae. δηλαδή, στις 25 Δεκεμβρίου.

Από τον 12ο αιώνα,Bishop Jacob Bar-Salabi (cited in Christianity and Paganism in the Fourth to Eighth Centuries, Ramsay MacMullen. υπάρχουν εικασίες ότι η ημερομηνία του ηλιοστασίου της 25ης Δεκεμβρίου για τα Χριστούγεννα επιλέχθηκε επειδή ήταν η Ρωμαϊκή εορτή των γενεθλίων του Ηλίου.

 Κληρονομιά 
 Χριστιανισμός 
Σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, τα Χριστούγεννα ορίστηκαν στις 25 Δεκεμβρίου, επειδή ήταν η ημερομηνία του φεστιβάλ του Sol Invictus. Αυτή η ιδέα έγινε δημοφιλής κυρίως κατά τον 18οSir Edward Burnett Tylor, Researches Into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom, Volume 2, p. 270; John Murray, London, 1871; revised edition 1889.Philip Schaff, History of the Christian Church, Volume 3, 1885, T and T Clark, Edinburgh, page 396; see also Volume 4 in the 3rd edition, 1910 (Charles Scribner's Sons, NY). και τον 19ου αιώνα. Μερικοί υποστηρίζουν ότι ο Χριστιανισμός αφομοίωσε τη θρησκεία του Sol Invictus και ότι ο Ιησούς ήταν ο ίδιος ο Sol Invictus.

Ο φωτοστεφανωμένος ηνίοχος στο ψηφιδωτό του Μαυσωλείου Μ έχει ερμηνευτεί από ορισμένους ως ο Χριστός. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς είχε μιλήσει για τον Χριστό που οδηγούσε το άρμα του στον ουρανό. Αυτή η ερμηνεία αμφισβητείται από άλλους: "Μόνο ο σταυρός σε σχήμα άλω καθιστά την Χριστιανική σημασία εμφανή", και η φιγούρα θεωρείται από μερικούς απλώς ως αναπαράσταση του Ήλιου χωρίς καμία ρητή θρησκευτική αναφορά, ειδωλολατρική ή Χριστιανική.

 Ιουδαϊσμός 
μικρογραφία|Ψηφιδωτό στη συναγωγή Beth Alpha, με τον Ήλιο στο κέντρο, περιτριγυρισμένο από τους δώδεκα αστερισμούς του ζωδιακού κύκλου και με τις τέσσερις εποχές που σχετίζονται ανακριβώς με τους αστερισμούς
Η παραδοσιακή εικόνα του Ήλιου έχει χρησιμοποιηθεί επίσης στην πρώιμη εβραϊκή προφητεία, την ποίηση και την τέχνη. Ο Ψαλμός 19, αρχίζει Οι ουρανοί διακηρύσσουν τη δόξα του Θεού, το στεφάνι διακηρύσσει την χειροτεχνία του, και παρομοιάζει τον Ήλιο με έναν γαμπρό, έναν πολεμιστή και την Τορά.

Ένας αγγαδικός θρύλος της ταλμουδικής πραγματείας "Αυόδα Ζάρα" (δηλ. Ξένη Λατρεία, ειδωλολατρία) περιέχει την ταλμουδική υπόθεση ότι ο Αδάμ καθιέρωσε για πρώτη φορά την παράδοση της νηστείας πριν το χειμερινό ηλιοστάσιο και τον κατοπινό εορτασμό, κάτι που οδήγησε αργότερα στα Ρωμαϊκά Σατουρνάλια και τις Καλένδες.

Ένα ψηφιδωτό δάπεδο στο στo Ισραηλινό Πάρκο των Πηγών της Τιβεριάδος (Hamat Tiberias) παρουσιάζει τον Δαβίδ ως Ήλιο που περιβάλλεται από ένα δαχτυλίδι με τα σημάδια του ζωδιακού κύκλου. Όπως και στo εν λόγω πάρκο, φιγούρες του Ηλίου/Sol Invictus εμφανίζονται επίσης σε πολλά από τα πολύ λίγα σχήματα διακόσμησης που σώζονται από τις συναγωγές της Ύστερης Αρχαιότητας, συμπεριλαμβανομένων αυτών των περιοχών Beth Alpha και Husefa στο σημερινό Ισραήλ, και αυτής στο Naaran της Δυτικής Όχθης. Εμφανίζεται σε ψηφιδωτά δαπέδου, με το συνηθισμένο ακτινοβολημένο φωτοστέφανο, και μερικές φορές σε τετράγωνο, στον κεντρικό γύρο μιας κυκλικής αναπαράστασης του ζωδιακού κύκλου ή των εποχών. Αυτοί οι συνδυασμοί "μπορεί να αντιπροσωπεύουν σε μια γεωργική εβραϊκή κοινότητα τη διαιώνιση του ετήσιου κύκλου του σύμπαντος ή ... το κεντρικό μέρος ενός ημερολογίου".Weitzmann, pp. 370, 375

 Δείτε επίσης 
 Αστρολογική εποχή
 Θεωρία του μύθου του Χριστού
 Χριστιανικές απόψεις για την αστρολογία
 Χριστιανισμός και παγανισμός
 Εσωτερικός Χριστιανισμός
 Ο Ιησούς στη συγκριτική μυθολογία
 Σατουρνάλια

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 




 Weitzmann, Kurt, ed., Age of spirituality : late antique and early Christian art, third to seventh century, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York; fully online from The Metropolitan Museum of Art

 Eξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Encyclopædia Britannica Online: Sol
 Clement A. Miles, Christmas in Ritual and Tradition, Christian and Pagan (1912): December 25 and the Natalis Invicti
 Catholic Encyclopedia (1908): Christmas
 Ancient sources
 Α. Κραλίδης, "Sol Invictus". Η αυτοκρατορική λατρεία στη δυναστεία του Μ. Κωνσταντίνου

Κατηγορία:Θεοί της Ρωμαϊκής μυθολογίας
Κατηγορία:Ηλιακοί θεοί
Κατηγορία:Θεότητες της κλασικής αρχαιότητας