Ιερά Μητρόπολις Νικομηδείας

Η Ιερά Μητρόπολις Νικομηδείας ήταν μια επαρχία (Μητρόπολη) του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, στην σημερινή Τουρκία. Ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε στη Νικομήδεια ήδη από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Μετά την κατάληψη της πόλης από τους Οθωμανούς Τούρκους στις αρχές του 14ου αιώνα, η έδρα παρέμεινε για μια περίοδο κενή. Η Μητρόπολη αποκαταστάθηκε κατά τον 15ο αιώνα και παρέμεινε ενεργή μέχρι την ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών του 1922-1923. 

Στην σύγχρονη εποχή, ο τίτλος του Μητροπολίτη Νικομηδείας είναι κενός από το 2023. 

 Ιστορία 
 Πρώιμος χριστιανισμός και βυζαντινή περίοδος 
Ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε στην περιοχή της Νικομήδειας στα μέσα του 1ου αιώνα, ενώ η πόλη έγινε η παλαιότερη επισκοπή που ιδρύθηκε στην περιοχή της Βιθυνίας, στη βορειοδυτική Μικρά Ασία. Σύμφωνα με την χριστιανική παράδοση, πρώτος επίσκοπος ήταν ο Πρόχορος, ένας από τους Επτά Διακόνους. 

Η Νικομήδεια έγινε σημαντικό διοικητικό κέντρο κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Αυτός στόχευε να μετατρέψει την πόλη σε νέα πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το 303, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ίδιου αυτοκράτορα, οι Χριστιανοί της Νικομήδειας υπέστησαν διώξεις, ενώ ένα άλλο κύμα δίωξης εναντίον των Χριστιανών εξαπολύθηκε το 324 από τον Λικίνιο. Ο αριθμός των τοπικών μαρτύρων δεν έχει εκτιμηθεί, αλλά πιστεύεται ότι ήταν χιλιάδες. Μεταξύ αυτών ήταν οι λεγεωνάριοι Δωρόθεος, Γοργόνιος, Παντελεήμονας και Γεώργιος, καθώς και ο τοπικός επίσκοπος Άνθιμος . Το 337 ο επίσκοπος Ευσέβιος βάπτισε χριστιανό τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο στο νεκροκρέβατό του. 

Το 451 η επισκοπή προήχθη σε Μητρόπολη και κατατάχθηκε ιεραρχικά έβδομη στο Notitiae Episcopatuum μεταξύ των μητροπόλεων του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. 

Ο τελευταίος μητροπολίτης του 14ου αιώνα ήταν ο Μάξιμος (1324–1327). Μετά το 1327, η έδρα διατελούσε σε χηρεία, πιθανότατα λόγω της παρατεταμένης οθωμανικής πολιορκίας της πόλης. Η Νικομήδεια ήταν η τελευταία πόλη της Βιθυνίας που παρέμεινε υπό βυζαντινό έλεγχο, μέχρι που έπεσε τελικά το 1337.

 Οθωμανική περίοδος 
μικρογραφία|340x340εσ| Ελληνορθόδοξες μητροπόλεις στη Μικρά Ασία περί το 1880. 
Μόνο σποραδικά αρχεία σώζονται για τις τοπικές εκκλησιαστικές αρχές κατά την πρώτη περίοδο της οθωμανικής κατοχής της πόλης. Ωστόσο, το 1453, η πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς οδήγησε στην ενσωμάτωση του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης στο οθωμανικό σύστημα των μιλλέτ και σε συνεπακόλουθες μεταρρυθμίσεις στην εκκλησιαστική διοίκηση. Ως αποτέλεσμα, η εκκλησία της Νικομήδειας αποκαταστάθηκε στην παλιά της θέση. Αν και εκείνη την εποχή οι περισσότερες μητροπόλεις στην Μικρά Ασία είχαν πάψει να υπάρχουν λόγω της δραματικής μείωσης του ορθόδοξου πληθυσμού, οι τρεις μητροπόλεις της Βιθυνίας - Νικομηδείας, Χαλκηδόνος και Νικαίας - παρέμειναν ενεργές. Επιπλέον, λόγω της εγγύτητάς τους με την Κωνσταντινούπολη, οι τοπικοί Μητροπολίτες μπορούσαν να συμμετέχουν τακτικά στην Ιερά Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη. 

Από τα μέσα του 19ου αιώνα, ορισμένες κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις αναβάθμισαν τον ρόλο του κληρικού: η αύξηση του πληθυσμού και η οικονομική ανάπτυξη των τοπικών Ορθόδοξων κοινοτήτων, καθώς και ο ενισχυμένος ρόλος των Μητροπολιτών ως εκπροσώπων των ελληνικών Ορθόδοξων κοινοτήτων στην επαρχιακή διοίκηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η ανάπτυξη της εκπαίδευσης, κυρίως μέσω θεσμών που ελέγχονταν από τον κλήρο. 

Κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού Πολέμου του 1919-1922, η περιοχή της Μητρόπολης κατελήφθη προσωρινά από τον ελληνικό στρατό. Ωστόσο, λόγω των εξελίξεων του πολέμου, ο ελληνικός στρατός υποχώρησε και ο υπολειπόμενος τοπικός ελληνορθόδοξος πληθυσμός εκκένωσε την περιοχή. Σήμερα δεν υπάρχει ορθόδοξος πληθυσμός στην περιοχή παρά την εγγύτητά του με την πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή της Τουρκίας. 

Τελευταίος τιτουλάριος μητροπολίτης Νικομηδείας, από το 2008 ως τον θάνατό του το 2023, ήταν ο Ιωακείμ Νεραντζούλης. 

Επισκοπικός κατάλογος
+  Όνομα  Έτη  Σχόλια Επίσκοποι Πρόχορος  2ος αιώνας  Εύανδρος   Κορνούτος  249 – 259  παράλληλα(;) και Ικονίου Κύριλλος   Άνθιμος  τέλη 3ου – αρχές 4ου αιώνα  Θεόπεμπτος  302 – 303  Ευστόλιος  ~ 314  Αμφίων  – 326  Ευσέβιος  326 – 341  μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Αμφίων  ~ 341 – 351  β΄ θητεία Κεκρόπιος  351 –  από ΛαοδικείαςSophrone Pétridès, "Laodicea" in Catholic Encyclopedia (New York 1910) Μαραθώνιος  – 360  Αρειανός Ονήσιμος   Ευφράσιος   Πατρίκιος   Γερόντιος   Πανσόφιος   Διόδωρος   Υμέριος   Ευνόμιος  449 – 451  Μητροπολίτες Ευνόμιος  451 – ;  συμμετείχε στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο Στέφανος Α΄  ~ 518  Θαλάσσιος  ~ 536  Ιωάννης Α΄   Ιωσήφ   Πέτρος Α΄  ~ 680  συμμετείχε στην ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδο Ιωάννης Β΄   αναθεματίστηκε ως εικονοκλάστης στην Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο το 787 Κωνσταντίνος Α΄   Πέτρος Β΄  ~ 787Πατριάρχου Γερμανού, Ευρισκόμενα πάντα, σελ. 196  Θεοφύλακτος Α΄  842 – 845  Ιωάννης Γ΄  9ος αιώνας  Γεώργιος  860 – 867  Ιγνάτιος Α΄  ~ 945  Στέφανος Β΄  πριν τον Φεβρουάριο 997 – μετά το 1011  Ιωάννης  ~ 1030  Αντώνιος  ~ 1036  Βασίλειος  πριν το 1082 (~1064~1075)  Στέφανος  τέλη 11ου αιώνα  Κωνσταντίνος Β΄   Νικήτας  1118 – 1136  Μιχαήλ  ~ 1166  Ιωάννης Δ΄  ~ 1177  Θεοφύλακτος Β΄   Νικηφόρος  ~ 1226  Ιωάννης Ε΄  πριν το 1256 – μετά τον Νοέμβριο 1278  Μιχαήλ Ιασίτης ~ 1285  Κύριλλος  ~ 1315  Μάξιμος  πριν τον Σεπτέμβριο 1324 – μετά τον Σεπτέμβριο 1327  Καρακάλας    Ιγνάτιος Β΄   αργότερα ο πρώτος Μητροπολίτης Τυρνόβου, συμμετείχε στη Σύνοδο Φερράρας-Φλωρεντίας Μακάριος (Α΄;)  ~ 1389  Μακάριος (Β΄;)  ~ 1438 ~ 1450 ~ 1464  Μακάριος (Γ΄;)  ~ 1499  λατινόφρων Διονύσιος  ~ 1540 – 17 Απριλίου 1546  κατόπιν Οικουμενικός Πατριάρχης Σισίνιος  ~ 1574  Κύριλλος Β΄   Νεοφώτιστος   Γαβριήλ  πριν τον Δεκέμβριο 1616 – Αύγουστος 1618  παραιτήθηκε Νεόφυτος  Αύγουστος 1618 – 4 Μαΐου 1639  από Δράμας, παραιτήθηκε Διονύσιος  ~ 1631;  Κύριλλος  6 Μαΐου 1639 – μετά το 1653  παραιτήθηκε πριν το 1659 Τιμόθεος  29 Μαρτίου 1659 – 1660  Μεθόδιος  ~ 1667  Νεόφυτος  1667 – 1680 †  Μελέτιος  1680 – μετά το 1686  από Θεσσαλονίκης Παρθένιος  πριν το 1697 – μετά τον Δεκέμβριο 1709  Μελέτιος  ~ 1716   Παΐσιος  πριν τον Αύγουστο 1723 – 1726  μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Σεραφείμ  1726 – 1733  μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Θεόκλητος  ~ 1735  Άνθιμος  ~ 1741Κτιτορικόν ή προσκυνητήριον της ιεράς και βασιλικής μονής του Μεγάλου Σπηλαίου, σελ. 97  Θεοφάνης  ~ 1741  Θεόκλητος  πριν τον Σεπτέμβριο 1743 – 1744  Γαβριήλ  ; – Ιανουάριος 1745  από Σερρών, καθαιρέθηκε Κύριλλος  1745 – 30 Σεπτεμβρίου 1748  κατόπιν Οικουμενικός Πατριάρχης Γαβριήλ  πριν τον Ιούνιο 1750 – μετά τον Φεβρουάριο 1761  β΄ θητεία Νικηφόρος  πριν τον Μάιο 1762 – μετά τον Ιούνιο 1776 †  Μελέτιος  πριν τον Ιανουάριο 1777 – μετά τον Μάιο 1782  από Προύσης, καθαιρέθηκε Γεράσιμος  Φεβρουάριος 1783 – Δεκέμβριος 1790  από Βιζύης, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Μελέτιος  Δεκέμβριος 1790 – 14 Νοεμβρίου 1791†  δικαιώθηκε, β΄ θητεία Αθανάσιος  1791 – 10 Απριλίου 1821 †  από Λιβύης, εκτελέστηκε από τους Τούρκους Μακάριος  ; – Ιούνιος 1821  Πανάρετος  Ιούνιος 1821 – Απρίλιος  1837†  από Προύσης Άνθιμος (Βαμβάκης)Χαμχούγιας Χρήστος, Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος ΣΤ' ο Φουρτουνιάδης εν μέσω εθνικών και εθνοφυλετικών ανταγωνισμών, διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, 2006, σελ. 20  Αύγουστος 1837 – 21 Φεβρουαρίου 1840  από Λαρίσης, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Διονύσιος (Κωτάκης)  Ιούλιος 1840 – 24 Αυγούστου 1877†  από Αμασείας Φιλόθεος (Βρυέννιος)  24 Αυγούστου 1877 – 25 Νοεμβρίου 1910  από Σερρών Αλέξανδρος (Ρηγόπουλος ή Παπαϊωάννου)  25 Νοεμβρίου 1910 – 27 Ιουλίου 1928 †  από Θεσσαλονίκης Συμεών (Αμαρύλλιος)  25 Ιουνίου 2002 – 18 Οκτωβρίου 2003 †  από Πριγκηποννήσων Ιωακείμ (Νεραντζούλης)  21 Μαρτίου 2008 – 14 Απριλίου 2023 †  από Χαλκηδόνος

 Γεωγραφία και δημογραφικά στοιχεία 
Ο πληθυσμός που κατοικούσε στην περιοχή της Μητρόπολης Νικομηδείας ήταν σχετικά μικρός σε σύγκριση με τον πληθυσμό άλλων εκκλησιαστικών περιοχών της Μικράς Ασίας λόγω της περιορισμένης γεωγραφικής του έκτασης. Από τους πρώτους αιώνες της Οθωμανικής περιόδου, η τοπική μητρόπολη αποτελούνταν από δύο γεωγραφικά ασυνεχείς περιοχές, την Νικομήδεια και την Απολλωνιάδα. Τα ακριβή όρια της περιοχής της μητρόπολης μπορούν να αντληθούν με ακρίβεια μόνο από την ύστερη οθωμανική περίοδο (από τα τέλη του 19ου αιώνα). Η επικράτειά της, εκτός από την ίδια την πόλη, περιλάμβανε επίσης την άμεση ενδοχώρα της, καθώς και τα καζάκια του Ανταπαζαρί, της Γιάλοβας, του Karamürsel και του Kandıra. Από την άλλη πλευρά, η περιοχή της Απολλωνιάδος περιελάμβανε τον καζά του Μιχάλιτς, μέρος του καζά των Μουδανιών, αλλά όχι την ίδια την πόλη και το νησί Καλόλημνος (σημερινό Ιμραλί) στη Θάλασσα του Μαρμαρά. 

Μέχρι το 1922-23 η περιοχή της μητρόπολης αποτελούταν από 35 εκκλησιαστικές κοινότητες, ενώ υπολογίζεται ότι στις αρχές του 20ού αιώνα ο πληθυσμός αριθμούσε 43.950 Έλληνες Ορθόδοξους.

Υποσημειώσεις και παραπομπές
Υποσημειώσεις

Παραπομπές

 Πηγές 














Νικομηδεiας