Ατάργατις

Η Ατάργατις (ή Αταργάτις) ή Αταραθέχ ( ή ) ήταν η κύρια θεά της βόρειας Συρίας στην κλασική αρχαιότητα M. Rostovtseff, "Hadad and Atargatis at Palmyra", American Journal of Archaeology 37 (January 1933), pp 58-63.

Ο Κτησίας χρησιμοποίησε επίσης το όνομα Δερκετώ[...] Ἀταργάτιν δὲ τὴν Ἀθάραν· Δερκετὼ δ᾽ αὐτὴν Κτησίας καλεῖ. [...] Στράβων, Γεωγραφικά, Βιβλίο ΙΣΤ 4.27 και οι Ρωμαίοι την ονόμασαν Ντέα Σύρια ή με μια λέξη Ντεασούρα.Λουκιανός, Περὶ τῆς Συρίης Θεοῦ Κατά κύριο λόγο ήταν θεά της γονιμότητας, αλλά, ως βααλάτ της πόλης και των ανθρώπων της, ήταν επίσης υπεύθυνη για την προστασία και την ευημερία τους. Το κύριο ιερό της ήταν στην Ιεράπολη, στη σύγχρονη Μανμπίτζ, βορειοανατολικά του Χαλεπίου της Συρίας.

Ο σύντροφός της είναι συνήθως ο θεός Χαντάντ της βροχής και των καταιγίδων. Ως Αταραθέχ, τα περιστέρια και τα ψάρια θεωρούνταν ιερά γι' αυτήν: τα περιστέρια ως έμβλημα της θεάς της αγάπης και τα ψάρια ως σύμβολα γονιμότητας και της υδρόβιας ζωής.

Σύμφωνα με μια συριακή πηγή του τρίτου αιώνα: 

Μερικές φορές περιγράφεται ως γοργόνα θεά, λόγω της ταυτοποίησής της με μια θεότητα με σώμα ψαριού στην Ασκαλών. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η Ατάργατις λατρευόταν εκεί και όλα τα εικονογραφικά στοιχεία την δείχνουν ως ανθρωπόμορφη. Drijvers Dea Syria LIMC. The modern repertory of literary allusions to her is Paul Louis van Berg, Corpus Cultus Deae Syriae (C.C.D.S.): les sources littéraires, Part I: Répertoire des sources grecques et latines; Part II: Études critiques des sources mythologiques grecques et latines (Leiden:Brill) 1973.

 Προέλευση και όνομα 
Η Ατάργατις θεωρείται ως συνέχεια θεοτήτων της Εποχής του Χαλκού. Στην Ουγκαρίτ, πλάκες με σφηνοειδή γραφή μαρτυρούν τις τρεις μεγάλες χαναανιτικές θεές:

 ʾΑτιράτ, που περιγράφεται ως γόνιμη θαλασσινή θεότητα (rabbatu ʾat̪iratu yammi). Ταυτίζεται με την Ασερά
 ʿΑνάτ, η παρθένα θεά του πολέμου
 ʿΑττάρτ, η θεά του έρωτα, ομώνυμη της φοινικικής θεάς Αστάρτ, που ονομάζεται Αστάρτη στα ελληνικά και Αστορέθ στη Βίβλο.

Αυτές μοιράζονταν πολλά χαρακτηριστικά μεταξύ τους και μπορεί να λατρεύονταν σε συνδυασμό ή χωριστά κατά τη διάρκεια 1500 ετών πολιτιστικής ιστορίας.  Robert A. Oden, Jr, "The Persistence of Canaanite Religion" The Biblical Archaeologist 39.1 (March 1976, pp. 31–36) p. 34

Το όνομα Ατάργατις προέρχεται από την αραμαϊκή μορφή ʿAtarʿatheh, η οποία βρίσκεται σε διάφορες παραλλαγές. Στην Ιεράπολη της Συρίας, την παλαιά Βαμβύκη (σύγχρονη Μανμπίτζ), σε νομίσματα του 4ου αιώνα π.Χ., εμφανίζεται η λέξη ʿtrʿth, για την ʿAtarʿate και η φράση ʿtrʿth mnbgyb σε μια ναβαταϊκή επιγραφή. Στο Καφρ Γιασίφ κοντά στην Άκρα ένας βωμός έχει επιγραφή χαραγμένη "στον Αντάντο και την Αταργάτη, τους θεούς που ακούνε την προσευχή"Karel van der Toorn, Bob Becking, Pieter Willem van der Horst, Dictionary of Deities and Demons in the Bible, (1995: s.v. "Hadad"). Και το πλήρες όνομα ʿtrʿth εμφανίζεται σε δίγλωσση επιγραφή, που βρέθηκε στην Παλμύρα.

Έχει επίσης προταθεί ότι το στοιχείο -γάτις μπορεί να σχετίζεται με τον ελληνικό όρο γάδος=ψάρι.Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, s.v. "Atargatis" (Perseus.org on-line text) Έτσι, η Αταρ-γάτις μπορεί απλά να σημαίνει "η θεά-ψάρι Ατάρ".

 Κέντρα λατρείας και εικόνες 
αριστερά|μικρογραφία| Η πίσω όψη ενός νομίσματος του Δημητρίου Γ' απεικονίζει την Αταργάτη με σώμα ψαριού, πέπλο, κρατώντας το αυγό, Γάιος Ιούλιος Υγίνος, Fabula 197:  πλαισιωμένη από μίσχους κριθαριού.
αριστερά|μικρογραφία| Η πίσω όψη ενός νομίσματος από την Κυρρηστική απεικονίζει την Αταργάτη να οδηγεί ένα λιοντάρι, να φοράει κορώνα και να κρατά ένα σκήπτρο.
Ως συνέπεια του πρώτου μισού του ονόματός της, η Ατάργατις συχνά, αν και εσφαλμένα, έχει ταυτοποιηθεί ως Αστάρτ. Οι δύο θεότητες ήταν πιθανώς κοινής προέλευσης και έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά, αλλά οι λατρείες τους είναι ιστορικά διακριτές. 

Υπάρχει αναφορά στους Μακκαβαίους Β'[...] Ἐξελθὼν δὲ ἐπὶ τὸ Καρνίον καὶ τὸ Ἀταργατεῖον κατέσφαξε μυριάδας σωμάτων δύο καὶ πεντακισχιλίους [...]. Μακκαβαίων Β', ΙΒ', 26 σε ένα Αταργατείον ή Ατεργατείον, ναό στη Γαλαάδ, αλλά πατρίδα της θεάς δεν ήταν αναμφισβήτητα το Ισραήλ ή η Χαναάν, αλλά η ίδια η Συρία. Στην Ιεράπολη Βαμβύκη, είχε ναό στο όνομα της. Στην Παλμύρα εμφανίζεται στο νόμισμα με λιοντάρι ή η παρουσία της σηματοδοτείται με λιοντάρι και μισοφέγγαρο. Μια επιγραφή την αναφέρει. 

Στους ναούς της στην Παλμύρα και στη Δούρα-Ευρωπό, εμφανίζεται επανειλημμένα με τον σύζυγό της, τον Χαντάντ, και στον πλούσιο συγκρητικό θρησκευτικό πολιτισμό της πόλης λατρευόταν ως Άρτεμις Αζανάθκονα.Rostovtseff 1933:58-63; Dura-Europos III. Δύο καλοδιατηρημένοι ναοί στη Νίχα του Λιβάνου είναι αφιερωμένοι σε αυτήν και στον Χαντάντ. 

Στη δεκαετία του '30, πολυάριθμες ναβαταϊκές ανάγλυφες προτομές της Ατάργατης ταυτοποιήθηκαν στην Ιορδανία σε ερείπια ναών των αρχών του πρώτου αιώνα ΜΚΕNelson Glueck, "A Newly Discovered Nabataean Temple of Atargatis and Hadad at Khirbet Et-Tannur, Transjordania" American Journal of Archaeology 41.3 (July 1937), pp. 361-376.. Εκεί, τα ελαφρά καλυμμένα με πέπλο χείλη και μάτια της θεάς ήταν κάποτε βαμμένα κόκκινα και ένα ζευγάρι ψάρια κοιτιούνταν αντικριστά πάνω από το κεφάλι της. Τα κυματιστά μαλλιά της χωρίζονταν στη μέση. Στην Πέτρα, η λατρεία της θεάς από τα βόρεια είχε συνενωθεί με μιας θεότητας της Βόρειας Αραβίας από τη νότια, της Ουζά. 
μικρογραφία| Η λίμνη ψαριών, ιερών για την Ατάργατη σώζεται στην Σανλιούρφα, την αρχαία Έδεσσα. Η μυθολογία της μεταφέρθηκε στον Ιμπραήμ (Αβραάμ).
Στους ναούς της στην Ασκαλών, την Ιεράπολη Βαμβύκη και την Έδεσσα, υπήρχαν λίμνες ψαριών, που περιείχαν ψάρια, που μόνο οι ιερείς της μπορούσαν να αγγίξουνΔιόδωρος ο Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, Βιβλίο Β', κεφ. 4. Ο Γκλουκ σημείωσε το 1936 ότι "μέχρι σήμερα υπάρχει ένα μια ιερή λίμνη με ψάρια στο Κουμπέτ ελ-Μπεντουί, ένα μοναστήρι δερβίσηδων τρία χιλιόμετρα ανατολικά της Τρίπολης του Λιβάνου"Glueck 1936: p. 374, note 4

Από τη Συρία η λατρεία της επεκτάθηκε στην Ελλάδα και στην πιο απομακρυσμένη Δύση. Ο Λουκιανός και ο Απουλήιος δίνουν περιγραφές για τους ζητιάνους-ιερείς, που γυρνούσαν τις μεγάλες πόλεις με μια εικόνα της θεάς πάνω σε ένα γάιδαρο συλλέγοντας χρήματα. Η ευρεία επέκταση της λατρείας αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στους εμπόρους της Συρίας. Έτσι, βρίσκουμε τα ίχνη της σε μεγάλα λιμάνια. Στη Δήλο βρέθηκαν πολλές επιγραφές, που μαρτυρούν τη σημασία της. Και πάλι βρίσκουμε τη λατρεία στη Σικελία, που εισήχθη, χωρίς αμφιβολία, από σκλάβους και μισθοφόρους στρατιώτες, που την έφεραν ακόμη και στα πιο μακρινά βόρεια όρια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο Σύριος αρχηγός των εξεγερμένων δούλων Εύνος ισχυρίστηκε ότι έλαβε οράματα από την Ατάργατη, την οποία ταύτιζε με τη Δήμητρα της Έννα.

 Συγκρητισμός 
Σε πολλές περιπτώσεις η Ατάργατις, η Αστάρτ και άλλες θεές, που κάποτε είχαν ανεξάρτητες λατρείες και μυθολογίες, συντήχθηκαν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην ξεχωρίζουν. 

Η Ατάργατις εμφανίζεται γενικά ως σύζυγος του Χαντάντ. Είναι οι προστάτιδες θεότητες της κοινότητας. Η Ατάργατις, φορώντας κορώνα, είναι η πρόγονος του βασιλικού οίκου, η ιδρύτρια της κοινωνικής και θρησκευτικής ζωής, η θεά της γενιάς και της γονιμότητας (εξ ου και η επικράτηση των φαλλικών εμβλημάτων) και η εφευρέτις χρήσιμων συσκευών. Δεν είναι αφύσικο που ταυτίζεται με την ελληνική Αφροδίτη. 

Συνδυάζοντας αυτές τις πολλές λειτουργίες, παρά την προέλευσή της ως θαλάσσια θεότητα ανάλογη με την Αμφιτρίτη, γίνεται τελικά μια μεγάλη θεά της φύσης, ανάλογη με την Κυβέλη και τη Ρέα. Σε μια πτυχή της, προστατεύει το νερό ως παραγωγή ζωής. Σε μια άλλη, το σύμπαν της άλλης γης.Macrobius. Saturnalia, Βιβλίο Α', Κεφ XXIII, 18-22 Σε μια τρίτη, επηρεασμένη αναμφίβολα από την χαλδαϊκή αστρολογία), τη δύναμη της Μοίρας. Ταυτίστηκε επίσης με την Ήρα από τον Λουκιανό.

 Μυθολογία 
Οι θρύλοι είναι πολυάριθμοι και αστρολογικού χαρακτήρα. 

Το σκεπτικό για τη συριακή λατρεία περιστεριών και την αποχή από τα ψάρια φαίνεται στην ιστορία του Αθήναιου (8.37), όπου η Ατάργατις εξηγείται αφελώς ότι σημαίνει "χωρίς γάδο", το όνομα μιας βασίλισσας που λέγεται ότι απαγόρευσε την κατανάλωση ψαριών. Έτσι, ο Διόδωρος Σικελιώτης, παραθέτοντας τον Κτησία, λέει πώς η Δερκετώ ερωτεύτηκε έναν νέο και έγινε  μητέρα ενός παιδιού και πώς από ντροπή έπεσε σε μια λίμνη κοντά στην Ασκαλών και το σώμα της μετατράπηκε σε ψάρι, αν και το κεφάλι της παρέμεινε ανθρώπινο. Το παιδί της Δερκετούς μεγάλωσε και έγινε η Σεμίραμις, η βασίλισσα της Ασσυρίας. Σε μια άλλη ιστορία, που αφηγήθηκε ο Υγίνος, ένα αυγό έπεσε από τον ουρανό στον Ευφράτη, το κύλισαν ψάρια πάνω στη γη, έκατσαν πάνω του περιστέρια και το εκκόλαψαν και βγήκε η Αφροδίτη, γνωστή ως Σύρια Θεά.

Ο Οβίδιος στις Μεταμορφώσεις τουΟβίδιος, Μεταμορφώσεις, Βιβλίο 5, στ. 331-2 αναφέρεται ότι η Αφροδίτη πήρε τη μορφή ενός ψαριού για να κρυφτεί από τον Τυφώνα. Σε άλλο έργο τουΟβίδιος, Fasti 2.459-.474, ο Οβίδιος αναφέρεται αντ' αυτού πώς η Διώνη, που εννοεί την Αφροδίτη/Βένους, δραπετεύει από τον Τυφώνα με το παιδί της, τον Κούπιντο/Έρωτα, και φτάνει στον ποταμό Ευφράτη στη Συρία. Ακούγοντας τον άνεμο ξαφνικά να φυσά και φοβούμενη ότι ήταν ο Τυφώνας, η θεά ζήτησε βοήθεια από τις νύμφες του ποταμού και πήδηξε στο ποτάμι με τον γιο της. Δύο ψάρια τους κουβάλησαν και ανταμείφθηκαν με τη μετατροπή τους στον αστερισμό Ιχθείς. Και για το λόγο αυτό οι Σύριοι δεν τρώνε ψάρια.

 Παραπομπές 

 Πηγές 



 Εβραϊκή εγκυκλοπαίδεια: Δερκετώ
 Britannica Online Encyclopædia: "Atargatis"
 Atargatis, η «Συρία Θεά» της Johanna Stuckey 


Κατηγορία:Θεές της γονιμότητας
Κατηγορία:Ελληνιστικές θεότητες