Ιερά Μητρόπολις Νικαίας (Οικουμενικό Πατριαρχείο)

Η Ιερά Μητρόπολις Νικαίας ήταν μια επαρχία (από τα μέσα του 4ου αιώνα Μητρόπολη) του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως με έδρα την πόλη της Νίκαιας στη Βιθυνία (σημερινό Ιζνίκ της Τουρκίας). Ήταν σπουδαία επαρχία λόγω της εγγύτητάς της με τη βυζαντινή πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη, και επειδή σε αυτήν διεξήχθησαν δύο Οικουμενικές Σύνοδοι, το 325 και 787. Η Μητρόπολη Νικαίας παρέμεινε σημαντική μέχρι την κατάκτησή της από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1331. Κατόπιν, το χριστιανικό στοιχείο στην περιοχή μειώθηκε γρήγορα, με τη φυγή του ελληνικού πληθυσμού και τον εξισλαμισμό των υπολοίπων. Έτσι, η έδρα της Μητρόπολης μεταφέρθηκε στην Κίο. Η Μητρόπολη παρέμεινε ενεργή μέχρι την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Διατηρείται ως τίτλος ιεραρχών του Οικουμενικού Πατριαρχείου, και από τα μέσα του 15ου αιώνα και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. 

Ο τίτλος Μητροπολίτης Νικαίας, Υπέρτιμος και Έξαρχος πάσης Βιθυνίας είναι κενός από το 2021. 

 Ιστορία 
Η Νίκαια ήταν σημαντική και ευημερούσα πόλη της Ύστερης Αρχαιότητας και έτσι ήκμασε και η τοπική εκκλησία. Το 325 συνεκλήθη στην πόλη η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος και υπό τον Αυτοκράτορα Ουάλη (364–378) η τοπική επισκοπή αποσπάστηκε από τη γειτονική Νικομήδεια και αναβιβάστηκε σε ξεχωριστή Μητρόπολη. Τον πέμπτο αιώνα απέσπασε τρεις επισκοπές από τη δικαιοδοσία της Νικομήδειας και αργότερα έξι. Το 787 πραγματοποιήθηκε εκεί η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η οποία τερμάτισε την πρώτη περίοδο της Εικονομαχίας. Στη Notitiae Episcopatuum από τον 8ο έως τον 15ο αιώνα, η Νίκαια καταλαμβάνει σταθερά την όγδοη θέση στις Μητροπόλεις που υπάγονται στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. 

Η πόλη παρέμεινε σημαντική καθ 'όλη τη μέση βυζαντινή περίοδο (7ος-12ος αιώνας). Μετά την εξέγερση του Νικηφόρου Μελισσηνού, οι Τούρκοι σύμμαχοί του κατέλαβαν την πόλη το 1081 και την έκαναν πρώτη πρωτεύουσα του Σελτζουκικού Σουλτανάτου του Ρουμ, μέχρι την ανακατάληψή της από την Α΄ Σταυροφορία το 1097. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους της Τέταρτης Σταυροφορίας και την ίδρυση της Λατινικής Αυτοκρατορίας (1204), η πόλη έγινε πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας και έδρα του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως εν εξορία μέχρι την επανακατάκτηση της Πόλης το 1261. Μεταξύ των 46 επισκόπων που καταγράφει ο Le Quien (Oriens Christianus, τόμ. I, 639–56), οι πιο αξιοσημείωτοι είναι: ο Θέογνις, ο πρώτος γνωστός επίσκοπος, που αφορίστηκε το 325, ο Αναστάσιος τον 6ο αιώνα, ο Πέτρος, ο Θεοφάνης ο Γραπτός (συγγραφέας της Οκτωήχου), ο Ιγνάτιος ο Διάκονος και ο Γρηγόριος Ασβεστάς τον 9ο αιώνα, ο Ευστράτιος στις αρχές του 12ου αιώνα και ο Βησσαρίων ο Τραπεζούντιος τον 15ο αιώνα. 

Η πόλη καταλήφθηκε μετά από μια μακρά πολιορκία από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1331. Η μακρά αντίσταση της πόλης, η έξοδος του ελληνικού ορθόδοξου πληθυσμού της σε εδάφη ακόμη ελεγχόμενα από το Βυζάντιο και ο γρήγορος εξισλαμισμός που ακολούθησε την κατάκτηση (παρά το φαινόμενο του κρυπτο-χριστιανισμού) μείωσε γρήγορα το τοπικό ελληνικό ορθόδοξο στοιχείο. Ήδη το 1354, όταν ο Γρηγόριος Παλαμάς επισκέφθηκε την πόλη, βρήκε ότι ο τοπικός χριστιανικός πληθυσμός ήταν πολύ εξαντλημένος και σε μια μερική απογραφή της ίδιας της Νίκαιας που χρονολογείται από το 1454/5, καταγράφονται μόνο επτά χριστιανικά νοικοκυριά. Παρότι ολόκληρη η περιοχή της Βιθυνίας υπέστη απότομη πτώση του χριστιανικού της στοιχείου κατά τη διάρκεια και μετά την οθωμανική κατάκτηση, το Πατριαρχείο διατήρησε ενεργές όλες τις μητροπόλεις της βυζαντινής εποχής καθ'όλη την πρώιμη οθωμανική περίοδο (πέρα από τη Νίκαια, και τη Νικομήδεια, τη Χαλκηδόνα και την Προύσα) σε βαθμό εντελώς δυσανάλογο προς τις δημογραφικές πραγματικότητες. Πέρα από την επιθυμία να διατηρηθούν ενεργές ιστορικές και σπουδαίες επισκοπές όπως αυτή της Νικαίας, αυτή η πρακτική ήταν πιθανότατα αποτέλεσμα της γειτνίασής τους με την έδρα του Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη, η οποία επέτρεψε στους επισκόπους τους να διαχειρίζονται τις επισκοπές τους και παράλληλα να διαδραματίζουν ενεργό ρόλο στην κεντρική διοίκηση της Εκκλησίας. Η πρακτική αυτή επισημοποιήθηκε τον 18ο αιώνα, όταν οι επίσκοποι των πλησιέστερων στην Κωνσταντινούπολη επισκοπών (δηλαδή της Βιθυνίας και της Ανατολικής Θράκης), οι οποίοι συνήθως κατοικούσαν στην οθωμανική πρωτεύουσα και ήταν μέλη της μόνιμης συνόδου του πατριαρχείου, αναβαθμίστηκαν σε «Γέροντες» Μητροπολίτες και σχημάτισαν μια ομάδα με την ισχύ να ελέγχει και να συμβουλεύει τους Πατριάρχες. 

Ωστόσο, ως αποτέλεσμα της έλλειψης του χριστιανικού στοιχείου στην ίδια τη Νίκαια, η έδρα της Μητρόπολης μεταφέρθηκε στο κοντινό λιμάνι της Κίου, της οποίας καταργήθηκε η αρχιεπισκοπή. Η ακριβής ημερομηνία μεταφοράς της έδρας μας είναι άγνωστη, αλλά μπορεί να συνέβη ήδη στα τέλη του 14ου αιώνα. Η τοπική εκκλησία της Κοιμήσεως (ή η Θεοτόκος Παζαριώτισσα, όπως ήταν γνωστή) χρησίμευσε ως καθεδρικός ναός της Μητρόπολης τουλάχιστον από την ανακαίνισή της το 1692. 

Η Μητρόπολη γνώρισε μια αναβίωση στα τέλη της Οθωμανικής εποχής, ως αποτέλεσμα της γενικής δημογραφικής αύξησης του ορθόδοξου (όχι μόνο ελληνικού) πληθυσμού αυτήν την περίοδο. Στις αρχές του 20ού αιώνα περιελάμβανε 26 ενορίες, συμπεριλαμβανομένων των Ελληνόφωνων, των Αρμενίων και των Τουρκόφωνων. Σύμφωνα με την (όχι πάντα αξιόπιστη) απογραφή του Πατριαρχείου πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Μητρόπολη ποίμαινε 33.470 άτομα.

 Επισκοπικός κατάλογος 
+  Όνομα  Έτη  Σχόλια Θέογνις  325 – 355  Αρειανιστής, αφορίστηκε Χριστός  325 – 329  Θέογνις  ~ 342  Αρειανιστής Ευγένιος  355 – 370  Αρειανιστής Υπάτιος Α΄  370 – 380  Αρειανιστής Δωρόθεος  381  Αναστάσιος Α΄  ~ 451  πρώτος με τον τίτλο του Μητροπολίτη, συμμετείχε στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο Πέτρος Α΄  458 – 459  Αναστάσιος Β΄  πριν το 518 – μετά το 536  Στέφανος  553  Θεόφιλος  περί τον 6ο-7ο αιώνα  Κωνσταντίνος Α΄  7ος αιώνας  Φώτιος  680 – 681  συμμετείχε στην ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδο Γεώργιος Α΄  691  Αναστάσιος Γ΄  τέλη 7ου – αρχές 8ου αιώνα  Υπάτιος Β΄  ~ 787Πατριάρχου Γερμανού, Ευρισκόμενα πάντα, σελ. 197  Ινγκερ  τέλη 8ου – αρχές 9ου αιώνα  Πέτρος Β΄  812 – 827  Θεοφάνης Α΄ ο Γραπτός  843 – 845  Ιγνάτιος ο Διάκονος  845 – 847  Νικηφόρος  μετά το 848 – 858  α΄ θητεία Ιωάννης Α΄  858 – 867  Νικηφόρος  867 – 877  β΄ θητεία Αμφιλόχιος  877 – 878  Γρηγόριος Ασβεστάς  878 – 880  Κοσμάς   Θεόδωρος Α΄  10ος αιώνας  Αλέξανδρος  925 – 935  Ιγνάτιος  935 – 945  Δανιήλ Α΄  μέσα του 10ου αιώνα  Θεόδωρος Β΄  956  Κοσμάς  11ος αιώνας  Κωνσταντίνος Β΄  1027  Ευστράτιος  1092 – 1117  Νικήτας  12ος αιώνας  Λέων  1144 – 1155  Γεώργιος Β΄  πριν τον Μάρτιο 1166 – 1173  Νικόλαος  ~ 1177  Γεράσιμος Α΄  13ος αιώνας  Θεοφάνης Β΄  1261 – 1283  Αρσένιος  1301 – 1313  Πέτρος Γ΄  1315 – 1318  Καλλίστρατος  ~ 1327  Μανασσής  1355 – 1362  Θεοφάνης Γ΄  1366 – 1380  Αλέξιος  1380 – 1393  Γεώργιος Γ΄  1393 – 1403  Βησσαρίων  1437 – 1439  προσχώρησε στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και έγινε καρδινάλιος Νεόφυτος  1439 – 1450  Σταυράκιος  1450  Ματθαίος  ~ 1467  Αλέξιος  ~ 1528  Αθανάσιος  1530  Μάξιμος  ~ 1541  Κύριλλος  πριν το 1565 – μετά τον Φεβρουάριο 1585  υπογράφει την καθαίρεση του Πατριάρχη Ιωάσαφ Β΄ (Ιαν. 1565) Παρθένιος  1606 – 1621  Μακάριος  ~ 1622/3  από Γάνου και Χώρας, καθαιρέθηκε, κατόπιν εκ νέου Γάνου και Χώρας Πορφύριος Α΄  1624 – 17 Ιουνίου 1640  παραιτήθηκε Πορφύριος Β΄  Ιούνιος 1640 – 1651 †  καθαιρέθηκε τον Αύγουστο του 1645 και αποκαταστάθηκε το 1647 Γρηγόριος Β΄  22 Απριλίου 1653 – 1657  Ναθαναήλ Καλονάρης  Απρίλιος 1657 – 1657 †  Φιλόθεος  Σεπτέμβριος 1657 – 12 Ιουλίου 1662 †  Δαμασκηνός  12 Ιουλίου 1662 – ;  Γρηγόριος Γ΄  1667  Δαμασκηνός  1667 – 1676;  παραιτήθηκε Μεθόδιος  ;  Σωφρόνιος Α΄  1 Φεβρουαρίου 1676 – 1687  Ιωαννίκιος  τέλη 17ου αιώνα – πριν τον Μάρτιο 1696  Γεννάδιος  1696 – ;  από πρώην Δρύστρας Νικόδημος  ; – μετά το 1706  Γεννάδιος ο Λέριος  1712 – 25 Φεβρουαρίου 1714  από Χίου, κατόπιν Ηρακλείας Γεράσιμος  ~ 1720 ~ 1725  Καλλίνικος Α΄  πριν το 1741 – μετά τον Μάρτιο 1752  Ιερεμίας  1752 – μετά τον Φεβρουάριο 1764  Άνθιμος  20 Μαΐου 1764 – 1783  από Θηβών, παραιτήθηκε το 1783 υπέρ του Κορίνθου Γαβριήλ Γαβριήλ  14 Φεβρουαρίου 1783 – Σεπτέμβριος 1792  από Κορίνθου, κατόπιν Αδριανουπόλεως Καλλίνικος Β΄  Σεπτέμβριος 1792 – 17 Ιουνίου 1801  από Αδριανουπόλεως, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Δανιήλ  18 Ιουνίου 1801 – 11 Μαρτίου 1811  καθαιρέθηκε «καθ΄υψηλόν αυτοκρατορικόν ορισμόν» Ιωαννίκιος  12 Μαρτίου 1811 – Ιούνιος 1817  από Αγκύρας, κατόπιν Καισαρείας Μακάριος Γ΄  Ιούνιος 1817 – Απρίλιος 1821  από Τυρνόβου, κατόπιν Εφέσου Ιερόθεος  Απρίλιος 1821 – 14 Οκτωβρίου 1825  από Παροναξίας, μετέπειτα Πατριάρχης Αλεξανδρείας Ιωσήφ Β΄  14 Οκτωβρίου 1825 – 18 Ιουνίου 1859 †  από Πελαγονίας Ιωαννίκιος Γ΄ (Κωνσταντινίδης ή Ραγκαβάς)  20 Ιουνίου 1859 – 12 Μαΐου 1878  από Νύσσης, κατόπιν Ηρακλείας Σωφρόνιος Β΄ (Χρηστίδης)  12 Μαΐου 1878 – 14 Νοεμβρίου 1880  από Διδυμοτείχου, παραιτήθηκε Διονύσιος (Χαριτωνίδης)  14 Νοεμβρίου 1880 – 23 Ιανουαρίου 1886  από Αδριανουπόλεως, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Σωφρόνιος Β΄ (Χρηστίδης)  23 Ιανουαρίου 1886 – 8 Ιανουαρίου 1890 †  β΄ θητεία Ιερώνυμος (Γοργίας ή Γιούργας)  11 Ιανουαρίου 1890 – 13 Μαΐου 1897  από Νικοπόλεως, κατόπιν Ηρακλείας Σωφρόνιος Γ΄ (Χρηστίδης)  29 Μαΐου 1897 – 22 Μαΐου 1902  από Λέρου, κατόπιν Ιωαννίνων Ιερώνυμος (Γοργίας ή Γιούργας)  22 Μαΐου 1902 – 30 Μαρτίου 1910 †  από Ηρακλείας, β΄ θητεία Βασίλειος (Γεωργιάδης)  13 Μαΐου 1910 – 13 Ιουλίου 1925  από Πελαγονίας, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Βενιαμίν (Κυριακού)  21 Ιουλίου 1925 – 21 Οκτωβρίου 1933  από Φιλιππουπόλεως, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωάννης Ε΄ (Ρίννε)  4 Οκτωβρίου 2001 – 1 Ιουλίου 2010 †  από Φιλλανδίας Κωνσταντίνος (Χαρισιάδης)  29 Αυγούστου 2011 – 8 Απριλίου 2021 †  από Δέρκων

Υποσημειώσεις και παραπομπές
Υποσημειώσεις

Παραπομπές

 Πηγές 













Νικαιας