Κατάλογος Βυζαντινών σφετεριστών

Ακολουθεί κατάλογος αυτών που διεκδίκησαν την εξουσία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από το 395 που ο Αρκάδιος ανέλαβε την εξουσία ως το 1453 οπότε αλώθηκε η Κωνσταντινούπολη.


Σφετεριστές που έγιναν Αυτοκράτορες
Οι παρακάτω από δική τους πρωτοβουλία εξεγέρθηκαν με στρατό ή έκαναν πραξικόπημα στο Παλάτι και ανήλθαν στον θρόνο:
 Βασιλίσκος
 Φωκάς
 Ηράκλειος
 Λεόντιος
 Τιβέριος Γ΄ (Αψίμαρος)
 Φιλιππικός Βαρδάνης
 Αναστάσιος Β΄ (Αρτέμιος)
 Θεοδόσιος Γ΄ ο Αδραμυττηνός
 Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος
 Νικηφόρος Α΄ ο λογοθέτης
 Λέων Ε΄ ο Αρμένιος
 Μιχαήλ Β΄ ο Τραυλός
 Βασίλειος Α΄ ο Μακεδών
 Ιωάννης Α΄ Τσιμισκής
 Ισαάκιος Α΄ Κομνηνός
 Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης
 Αλέξιος Α΄ Κομνηνός
 Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός
 Ισαάκιος Β΄ Άγγελος
 Αλέξιος Γ΄ Άγγελος
 Αλέξιος Δ΄ Άγγελος
 Αλέξιος Ε΄ Δούκας
 Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος
 Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός
 Ανδρόνικος Δ΄ Παλαιολόγος
 Ιωάννης Ζ΄ Παλαιολόγος

Σφετεριστές που δεν επέτυχαν να γίνουν Αυτοκράτορες
Οι παρακάτω προτάθηκαν από το πλήθος ή προσπάθησαν μόνοι τους ή εξεγέρθηκαν με στρατό και ίσως αυτοανακηρύχθηκαν σε μία περιοχή, αλλά τελικά δεν ανήλθαν στον θρόνο. Η χρονολογία στην παρένθεση είναι η απόπειρα σφετερισμού. 

Επί Ζήνωνος 474-491
 Μαρκιανός (σφετεριστής) (479). Ο γαμπρός του Ζήνωνα, που δυσαρεστήθηκε με την άνοδο εκείνου στον θρόνο. Κατέλαβε το Ιερό Παλάτιο, αλλά μετά συνελήφθη. Πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του φυλακισμένος σε φρούριο στην Ισαυρία.
 Λεόντιος (σφετεριστής) (484-488). Διοικητής από την Ισαυρία, που ο Ζήνωνας τον έστειλε να καταστείλει την εξέγερση του Ιλλού, αλλά αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας, αφού τον έπεισε ο Ίλλος. Ο Ζήνωνας τον πολιόρκησε στο φρούριο Παπύριο για 4 έτη και όταν το κατέλαβε, τον εκτέλεσε.


Επί Αναστασίου Α΄ 491-518
 Λογγίνος (ύπατος το 486) (491-492). Αδελφός του Ζήνωνα, ξεκίνησηε εξέγερση για να ενισχύσει τη διαδοχή του, αλλά νικήθηκε. Διέφυγε στην Αίγυπτο, όπου απεβίωσε.
 Αρεόβινδος Δαγαλάιφος Αρεόβινδος (512). Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από το πλήθος σε μία εξέγερση στην Κωνσταντινούπολη, αλλά αρνήθηκε να αποδεχθεί την ανακήρυξη. 

Επί Ιουστίνου Α΄ 518-527
 Θεόκριτος (δομέστικος) (518). Ήταν κόμης δομεστικόρουμ όταν προσπάθησε να εξαγοράσει υποστήριξη για την άνοδό του στον θρόνο, μετά το τέλος του Αναστάσιου Α΄.  

Επί Ιουστινιανού Α΄ 527-565
 Ιουλιανός μπεν Σαμπάρ (529-531). Ηγέτης μίας εξέγερσης των Σαμαρειτών, ανακηρύχθηκε βασιλιάς του Ισραήλ. Κατάφερε να ελέγξει όλη τη Σαμάρια, μετά όμως νικήθηκε.
 Υπάτιος (ύπατος το 500) (532). Ανιψιός του Αναστασίου Α΄. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας κατά τη στάση του Νίκα.
 Στότζας (536-545). Ρωμαίος στρατιωτικός που εκλέχθηκε ηγέτης από στρατό που εξεγέρθηκε, μόλις κατέλαβε το Βανδαλικό βασίλειο της Αφρικής. Προσπαθώντας να εγκαθιδρύσει ένα νέο βασίλειο, νικήθηκε και τραυματίστηκε μοιραία το 545. 
 Ιωάννης Κοττιστής (537). Από τη Μεσοποταμία, ήταν στρατιωτικός του πεζικού, που ανακηρύχθηκε "αυτοκράτορας" από τα στρατεύματά του, αλλά 4 ημέρες μετά νικήθηκε από τις Αυτοκρατορικές δυνάμεις στον Δάρα.

Επί Ηρακλείου
 Κομεντίολος (αδελφός του Φωκά) (610-611).
 Ιωάννης της Κόντσα (617).
 Ελευθέριος (έξαρχος) (619).
 Ιωάννης Αθαλάριχος (635).

Επί Κώνστα Β΄
 Μαυρίκιος ο Χαρτουλάριος (642).
 Βαλεντίνος (σφετεριστής) (644).
 Γρηγόριος ο Πατρίκιος (646-647).
 Ολύμπιος (έξαρχος) (650-652).
 Θεόδωρος Πασαγνάθης (651-652).
 Ελευθέριος ο Νεότερος (665-666).
 Σαβώριος (667-668).

Επί Κωνσταντίνου Δ΄
 Μιζίζιος (668-669).


Επί Ιουστινιανού Β΄ Ρινότμητου
 Γεώργιος (710-711).

Επί Λέοντα Γ΄ Ισαύρου
 Βασίλειος Ονομάγουλος (718).
 Κοσμάς (727).
 Τιβέριος Πετάσιος (729-730).
 Βισέρος (737).


Επί Κωνσταντίνου Ε΄ Εικονομάχου
 Αρτάβασδος και Νικηφόρος (742-743).


Επί Λέοντος Δ΄ Χαζάρου
 Νικηφόρος (καίσαρ), α΄ φορά (776).

Επί Κωνσταντίνου ΣΤ΄
 Νικηφόρος, β΄ φορά (780 και 792).
 Ελπίδιος (στρατηγός Σικελίας)


Επί Ειρήνης της Αθηναίας
 Νικηφόρος, γ΄ φορά (797 και 799).
 Σταυράκιος (ευνούχος) (799-800).

Επί Νικηφόρου Α΄ λογοθέτου
 Βαρδάνης Τούρκος (803).
 Αρσαβήρ (808).

Επί Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ
 Νικηφόρος, δ΄ φορά (812).

Επί Μιχαήλ Β΄ εξ Αμορίου
 Θωμάς ο Σλάβος (821-823).
 Ευφήμιος (Σικελίας) (826-827).

Επί Θεοφίλου
 Θεόφοβος (838-839)

Επί Μιχαήλ Γ΄ Τραυλού
 Καρβέας (843-863)

Επί Βασιλείου Α΄ Μακεδόνος
 Χρυσόχειρ (863-872). Ανιψιός του Καρβέα, διαδέχθηκε τον θείο του, αλλά νικήθηκε στη μάχη του Βαθέος Ρύακος και εκτελέστηκε.
 Ιωάννης Κουρκούας (9ος αι.) (886). Ηγέτης μίας ευρείας συνωμοσίας κατά του Βασιλείου Α΄, την οποία πρόδωσε ο παρακοιμώμενός του.

Επί Λέοντα ΣΤ΄ Σοφού
 Ανδρόνικος Δούκας (στρατηγός υπό τον Λέοντα ΣΤ΄) (906-907).

Επί Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου
 Κωνσταντίνος Δούκας (σφετεριστής) (913). 
 Λέων Φωκάς ο Πρεσβύτερος (919). 
 Βάρδας Βοϊλας (923).
 Βασίλειος ο Χαλκόχειρ (932).

Επί Νικηφόρου Β΄ Φωκά
 Καλοκυρός (968-971).

Επί Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή
 Λέων Φωκάς ο Νεότερος (970).

Επί Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου
 Βάρδας Φωκάς ο νεότερος (971 και 987-989).
 Βάρδας Σκληρός (96-979 και 987-990).
 Νικηφόρος Φωκάς Βαρυτράχηλος (1022).

Επί Κωνσταντίνου Η΄ Μακεδόνων
 Κωνσταντίνος Βούρτζης (1025).
 Νικηφόρος Κομνηνός (1025).
 Βάρδας Φωκάς (1026).

Επί Ρωμανού Γ΄ Αργυρού
 Κωνσταντίνος Διογένης (στρατηγός) (1029 και 1032).
 Βασίλειος Σκληρός (1033).

Επί Μιχαήλ Δ΄ Παφλαγόνα
 Ελπίδιος Βραχάμιος (1034).
 Κωνσταντίνος Θ΄ Μονομάχος (1034 και 1038)
 Βασίλειος Συναδηνός (1040)
 Μιχαήλ Α΄ Κηρουλάριος (1040)
 Γρηγόριος Ταρωνίτης (1040).
 Ατενούλφος (αδερφός του Πανδούλφου Γ΄ του Βενεβέντου) (1040-1042).
 Πέτρος Δελεάνος (1040-1041).

Επί Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου
 Αργυρός του Μπάρι (1042).
 Θεόφιλος Ερωτικός (1042).
 Γεώργιος Μανιάκης (1042-1043).
 Στέφανος Περγαμηνός (1043).
 Λέων Τορνίκιος (1047).
 Νικηφόρος Καμπανάρης (1050).
 Ρωμανός Βοΐλας (1051).
 Κωνσταντίνος Βαρύς (1052).


Επί Θεοδώρας Μακεδόνων
 Νικηφόρος Πρωτεύων (1055).

Επί Μιχαήλ ΣΤ΄ Στρατιωτικού
 Θεοδόσιος Μονομάχος (1056).
 Νικηφόρος Βρυέννιος (εθνάρχης) (1057).
 Ερβέβιος Φραγκόπουλος (1057).


Επί Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα
 Φιλάρετος Βραχάμιος (1071-1078).
 Κωνσταντίνος Μπόντιν (1072).
 Ρουσέλ ντε Μπαγιέλ (1073-1074).
 Ιωάννης Δούκας (καίσαρ) (1074).
 Νέστωρ (1076-1078).
 Λέβον Δαβατάνος (1077-1078).
 Νικηφόρος Βρυέννιος ο Πρεσβύτερος (1077-1078).


Επί Νικηφόρου Γ΄ Βοτανειάτη
 Κωνστάντιος Δούκας (1078).
 Νικηφόρος Βασιλάκης (1078).
 Νικηφόρος Μελισσηνός (στρατηγός) (1080-1081).
 Ρουπέν Α΄ της Αρμενίας (1080-1085).


Επί Αλεξίου Α΄ Κομνηνού
 Ραίκτωρ (1081).
 Κωνσταντίνος Ουμβερτόπουλος (1091).
 Τζαχάς (1092).
 Ιωάννης Κομνηνός (δουξ Δυρραχίου) (1092).
 Καρύκης (1093).
 Ραψομάτης (1093).
 Μιχαήλ Ταρωνίτης (1094).
 Κωνσταντίνος Διογένης (διεκδικητής) (1094).
 Νικηφόρος Διογένης (1094).
 Γρηγόριος Ταρωνίτης, κυβερνήτης της Χαλδίας (1104).
 Μιχαήλ Ανεμάς (1105).
 Ααρών (1107).
 Ψευδο-Λέων Διογένης (1116).

Επί Ιωάννου Β΄ Κομνηνού
 Κασσιανός (1126-1130).
 Κωνσταντίνος Γαβράς (1126-1140).

Επί Μανουήλ Α΄ Κομνηνού
 Θόρος Β΄ της Αρμενίας (1145-1169).
 Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός (1154).
 Αλέξιος Αξούχος (1167).

Επί Αλεξίου Β΄ Κομνηνού
 Ανδρόνικος Κοντοστέφανος
 Ανδρόνικος Άγγελος
 Ιωάννης Κομνηνός Βατάτζης
 Θεόδωρος Άγγελος

Επί Ανδρονίκου Α΄ Κομνηνού
 Ανδρόνικος Λαπαρδάς (1183).
 Θεόδωρος Καντακουζηνός (1184).
 Ισαάκιος Κομνηνός της Κύπρου (1184-1191).
 Αλέξιος Κομνηνός (1185). Μικρανιψιός του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού.
 Αλέξιος Κομνηνός (1185). Νόθος γιος του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού.


Επί Ισαακίου Β΄ Αγγέλου
 Ανδρόνικος Βρυέννιος (1186).
 Αλέξιος Βρανάς (1187).
 Θεόδωρος Μαγκαφάς (1188-89 και 1204-06)
 Κωνσταντίνος Τατίκιος (1190).
 Βασίλειος Χότζας (1190-1204).
 Κωνσταντίνος Ασπιέτης (1190/91).
 Ισαάκιος Κομνηνός (1191).
 Ψευδο-Αλέξιος Β΄ (1191).
 Ψευδο-Αλέξιος Β΄ (1192). Άλλος διεκδικητής, που εξεγέρθηκε στην Παφλαγονία. 
 Κωνσταντίνος Άγγελος Δούκας (1193).

Επί Αλεξίου Γ΄ Αγγέλου
 Αλέξιος Κοντοστέφανος (1195 και 1200),
 Ψευδο-Αλέξιος Β΄ (1196). Ακόμη ένας διεκδικητής, που ισχυρίστηκε ότι ήταν γιος του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού. Εξεγέρθηκε στη Νικομήδεια, αλλά συνελήφθη και τυφλώθηκε.
 Ιβαγκός(1198-1200).
 Δοβρομηρός Χρύσος (1198-1202).
 Μιχαήλ Καντακουζηνός (1199).
 Ιωάννης Κομνηνός ο Παχύς (1201).
 Λέων Χαμάρετος (1200-1206).
 Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας Άγγελος (1200-1201).
 Λέων Σγουρός (1201-1208).
 Ιωάννης Σπυριδωνάκης (1201).


Επί Αλεξίου Δ΄ Αγγέλου
 Λέων Γαβαλάς (1203-1239).
 Νικόλαος Καναβός (1204).

Επί Θεοδώρου Α΄ Λάσκαρη
 Μανουήλ Μαυροζώμης (1204-1206).
 Σάββας Ασιδηνός (1204-1206).
 Άγιος Θεόδωρος ο Γαβράς (1204-1208).
 Δαυίδ Κομνηνός (1204-1207).
 Ιωάννης Καντακουζηνός (1205-1209).
 Αλέξιος Ασπιέτης (1205).
 Θεόδωρος Βρανάς (1205-1206).
 Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας (1215-1230).


Επί Ιωάννου Γ΄ Βατάτζη
 Ισαάκιος Λάσκαρης και Αλέξιος Λάσκαρης (1224).
 Ανδρόνικος Νεστόργος και Ισαάκιος Νεστόργος (1224).
 Μανουήλ Κομνηνός Δούκας (1230-1237), αδελφός του Θεοδώρου.
 Ιωάννης Κομνηνός Δούκας (1237-1242), γιος του Θεοδώρου.
 Ιωάννης Γαβαλάς (1239-1250).


Επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου
 Ψευδο-Ιωάννης Δ΄ Λάσκαρης (1262).
 Ιωάννης Α΄ Δούκας (1280).

Επί Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου
 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος (γιος Μιχαήλ Η΄) (1292).
 Αλέξιος Φιλανθρωπηνός (1295).
 Ιωάννης Δριμύς (!305).
 Ιωάννης Κομνηνός Παλαιολόγος (1326-1327).


Επί Ανδρονίκου Γ΄ Παλαιολόγου
 Συργιάννης Παλαιολόγος (1333-1334).

Επί Ιωάννου Ε΄ Παλαιολόγου
 Νικηφόρος Β΄ Ορσίνι (1339-40 και 1356-59).
 Μιχαήλ Γαβριηλόπουλος (1342).
 Στέφανος Δουσάν (1346-1355).
 Ματθαίος Καντακουζηνός (1354-1357).
 Στέφανος Ούρος Ε΄ (1355-1371).
 Ιωάννης Λιμπιδάριος (1356).
 Συμεών Ούρεσης Παλαιολόγος (1356-1370).
 Θωμάς Β΄ Πρελιούμποβιτς (1366-1382).
 Ανδρόνικος Δ΄ Παλαιολόγος (1373 και 1384).


Επί Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου
 Θεοδόσιος Κύπριος (1402).

Επί Ιωάννου Η΄ Παλαιολόγου
 Δημήτριος Παλαιολόγος (1442 και 1448). Αδελφός του Ιωάννη Η΄, διεκδίκησε τον θρόνο το 1442. Αν και επιχείρησε να χρησιμοποιήσει την αντι-Καθολική μερίδα που ήταν εναντίον του Ιωάννη Η΄, εγκαταλήφθηκε από τον στρατό του και εξορίστηκε στη Σηλυ(μ)βρία. Προσπάθησε πάλι να σφετεριστεί τον θρόνο το 1448 όταν απεβίωσε ο Ιωάννης Η΄, αλλά αντέδρασε η μητέρα του, που υποστήριξε τον μεγαλύτερο Κωνσταντίνο ΙΑ΄.


Δείτε επίσης
 Κατάλογος βυζαντινών εξεγέρσεων και εμφυλίων πολέμων

Πηγές
 Bartusis, Mark C. (1997). The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453. University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1620-2.
 Kazhdan, Alexander, ed. (1991), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-504652-6
 Kaegi, Walter Emil (1981), Byzantine Military Unrest, 471–843: An Interpretation, Amsterdam: Adolf M. Hakkert, ISBN 90-256-0902-3
 Savvides, Alexios G. K. (1995). Μελέτες Βυζαντινής Ιστορίας 11ου - 13ου αιώνα. 2η Έκδοση με διορθώσεις και συμπληρώσεις [Studies in Byzantine History of the 11th–13th centuries. 2nd Edition with corrections and additions] (in Greek). Athens: M. Kardamitas Publications. ISBN 960-354-019-6.
 Treadgold, Warren T. (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2.