Κώδικας της Νυρεμβέργης

Πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν υπήρχε καθιερωμένο διεθνές πλαίσιο για την προστασία των ανθρώπων που συμμετείχαν σε επιστημονικά πειράματα, με αποτέλεσμα πολλές μελέτες να διεξάγονται χωρίς καμία νομική ή ηθική εποπτεία.University of Waterloo, "The Evolution of Protections for Human Participants in Research", https://uwaterloo.ca/research/office-research-ethics/research-human-participants/frequently-asked-questions/evolution-protections-human-participants-research

Ο Κώδικας της Νυρεμβέργης () είναι ένα σύνολο ηθικών αρχών που καθορίζουν τους κανόνες διεξαγωγής επιστημονικών πειραμάτων σε ανθρώπους. Καταρτίστηκε μετά τις Δίκες της Νυρεμβέργης, που πραγματοποιήθηκαν μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ιατρική και την έρευνα.

 Ιστορικό 
Η σύνταξη του Κώδικα της Νυρεμβέργης έχει τις ρίζες της στην προπολεμική γερμανική κυβέρνηση, ιδιαίτερα στις δεκαετίες του 1930 και 1940. Ο προπολεμικός Γερμανικός Ιατρικός Σύλλογος θεωρούνταν προοδευτικός και δημοκρατικός, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη δημόσια υγεία, όπως φαίνεται από τη νομοθεσία που επέβαλε την υποχρεωτική ασφάλιση ασθενείας για τους εργαζόμενους. Ωστόσο, ανήθικες πρακτικές ιατρών, που εμφανίστηκαν ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 και βασίζονταν στην ιδεολογία της φυλετικής υγιεινής, οδήγησαν σε καταγγελίες από πολίτες και την ιατρική κοινότητα. Η διατήρηση της φυλετικής υγιεινής προωθήθηκε από την κυβέρνηση ως μέσο για τη δημιουργία μιας «Άριας φυλής», με αποτέλεσμα την εξόντωση εκείνων που δεν πληρούσαν τα κριτήριά της. Οι υποστηρικτές της φυλετικής υγιεινής ενσωματώθηκαν στον Εθνικό Σοσιαλισμό για να προωθήσουν εφαρμογές της βιολογίας με σκοπό την επίτευξη της φυλετικής αγνότητας, βασικό στοιχείο της ναζιστικής ιδεολογίας. Γιατροί που υιοθέτησαν αυτή την επιστημονική ιδεολογία συνέβαλαν στην ίδρυση της Ένωσης Εθνικών Σοσιαλιστών Ιατρών το 1929, με στόχο να «καθαρίσουν τη γερμανική ιατρική κοινότητα από τον ‘Εβραϊκό Μπολσεβικισμό’. Ωστόσο, υπήρχε και κριτική: ο Alfons Stauder, μέλος της Υπηρεσίας Υγείας του Ράιχ, ισχυριζόταν ότι τα “αμφίβολα πειράματα δεν έχουν θεραπευτικό σκοπό”, ενώ ο Friedrich von Muller, ιατρός και πρόεδρος της Γερμανικής Ακαδημίας, προσχώρησε στην κριτική αυτή.Grodin MA. "Historical origins of the Nuremberg Code". In: The Nazi Doctors and the Nuremberg Code: Human Rights in Human Experimentation. Annas, GJ and Grodin, MA (eds.). Oxford University Press, Oxford, 1992.

Ως απάντηση στην κριτική για τον ανήθικο πειραματισμό, η κυβέρνηση του Ράιχ εξέδωσε στη Βαϊμάρη τις «Νέες Οδηγίες για τη Θεραπευτική και Επιστημονική Έρευνα σε Ανθρώπους». Οι οδηγίες διέκριναν σαφώς μεταξύ θεραπευτικής και μη θεραπευτικής έρευνας. Στην περίπτωση θεραπευτικών πειραμάτων, επιτρεπόταν η διεξαγωγή τους χωρίς τη συγκατάθεση των ασθενών μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, ενώ οποιαδήποτε πειράματα χωρίς συγκατάθεση απαγορεύονταν αυστηρά. Οι οδηγίες βασίστηκαν στην αρχή της ευεργετικότητας, το γνωστό αξίωμα «ὠφελέειν ἢ μὴ βλάπτειν», και τόνιζαν τη σημασία της ενημερωμένης συναίνεσης. Ωστόσο, οι οδηγίες της Βαϊμάρης καταργήθηκαν από τον Adolf Hitler, και μέχρι το 1942 περισσότερα από 38.000 μέλη του ναζιστικού κόμματος ήταν ιατροί που συμμετείχαν σε ιατρικά προγράμματα, συμπεριλαμβανομένης της εφαρμογής του νόμου περί στείρωσης.Vollmann, Jochen, and Rolf Winau. "Informed consent in human experimentation before the Nuremberg code". BMJ: British Medical Journal 313.7070 (1996): 1445.

Μια σειρά δικών ακολούθησε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οδηγώντας στην καταδίκη μελών του ναζιστικού κόμματος υπεύθυνων για πολλά εγκλήματα πολέμου. Οι δίκες αποφασίστηκαν τον Μάιο του 1945 από τον Πρόεδρο Harry Truman και διεξήχθησαν από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία και τη Σοβιετική Ένωση. Ξεκίνησαν στις 20 Νοεμβρίου 1945 στη Νυρεμβέργη της Γερμανίας και έγιναν γνωστές ως οι Δίκες της Νυρεμβέργης. Μία από αυτές ήταν η «Δίκη των Ιατρών», όπου δικάστηκαν ιατροί υπεύθυνοι για ανήθικα ιατρικά πειράματα σε ανθρώπους κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η δίκη επικεντρώθηκε όχι μόνο σε ιατρούς που διεξήγαγαν απάνθρωπα πειράματα σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά και σε εκείνους που συμμετείχαν σε περίπου 3,5 εκατομμύρια στειρώσεις Γερμανών πολιτών.

Αρκετοί από τους κατηγορούμενους υποστήριξαν ότι οι πρακτικές τους δεν διέφεραν σημαντικά από αυτές που εφαρμόζονταν πριν από τον πόλεμο και ότι δεν υπήρχε κανένας νόμος που να διαχωρίζει τα νόμιμα από τα παράνομα πειράματα. Αυτό ανησύχησε τους Dr. Andrew Ivy και Dr. Leo Alexander, οι οποίοι συνεργάστηκαν με τη δίωξη κατά τη διάρκεια της δίκης. Τον Απρίλιο του 1947, ο Dr. Leo Alexander υπέβαλε μνημόνιο στο Συμβούλιο των Ηνωμένων Πολιτειών για Εγκλήματα Πολέμου, παρουσιάζοντας έξι κατευθυντήριες αρχές για νόμιμη ιατρική έρευνα.

Στις 20 Αυγούστου 1947, οι δικαστές εξέδωσαν την ετυμηγορία τους εναντίον του Karl Brandt και άλλων 22 εμπλεκόμενων. Η ετυμηγορία επανέλαβε τις αρχές του μνημονίου και, σε απάντηση στους ειδικούς ιατρικούς συμβούλους της δίωξης, επέκτεινε τις αρχικά έξι σε δέκα. Οι δέκα αρχές έγιναν γνωστές ως ο "Κώδικας της Νυρεμβέργης", που περιλαμβάνει αρχές όπως η ενημερωμένη συναίνεση του ασθενούς, η απουσία εξαναγκασμού, η διεξαγωγή επιστημονικών πειραμάτων με σωστή μεθοδολογία και η ευεργεσία προς τους συμμετέχοντες. Ο Κώδικας θεωρείται ότι βασίστηκε κυρίως στις αρχές του Όρκου του Ιπποκράτη, ο οποίος ερμηνεύθηκε ως θεμέλιο της πειραματικής προσέγγισης στην ιατρική, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των ασθενών.Weindling, Paul. "The origins of informed consent: The international scientific commission on medical war crimes, and the Nuremberg code". Bulletin of the History of Medicine 75.1 (2001): 37–71.

 Οι δέκα κανόνες του Κώδικα της Νυρεμβέργης 
Οι δέκα αρχές του Κώδικα αναφέρονται στο τμήμα της ετυμηγορίας με τίτλο «Επιτρεπόμενα Ιατρικά Πειράματα»:  Η εθελοντική συναίνεση του συμμετέχοντα είναι απολύτως απαραίτητη.
 Το πείραμα πρέπει να έχει στόχο την παραγωγή χρήσιμων αποτελεσμάτων για το καλό της κοινωνίας, τα οποία δεν μπορούν να επιτευχθούν με άλλες μεθόδους ή με μελέτη, και να μην είναι περιττό ή τυχαίο.
 Το πείραμα πρέπει να σχεδιάζεται με βάση αποτελέσματα προηγούμενων πειραμάτων σε ζώα, τη γνώση της φυσικής πορείας της νόσου ή άλλων προβλημάτων υπό μελέτη, ώστε τα αναμενόμενα αποτελέσματα να δικαιολογούν την εκτέλεση του πειράματος.
 Το πείραμα πρέπει να διεξάγεται έτσι ώστε να αποφεύγεται κάθε περιττή σωματική ή ψυχική οδύνη και τραυματισμός.
 Δεν πρέπει να διεξάγεται πείραμα όταν υπάρχει προϋπάρχουσα υποψία θανάτου ή σοβαρού τραυματισμού, εκτός εάν οι πειραματικοί γιατροί συμμετέχουν επίσης ως υποκείμενα.
 Ο βαθμός κινδύνου δεν πρέπει να υπερβαίνει αυτόν που δικαιολογείται από την ανθρωπιστική σημασία του προβλήματος που καλείται να επιλυθεί.
 Πρέπει να ληφθούν οι κατάλληλες προετοιμασίες και να παρέχονται οι απαραίτητες εγκαταστάσεις για την προστασία του συμμετέχοντα, ακόμη και από τις ελάχιστες πιθανότητες τραυματισμού, αναπηρίας ή θανάτου.
 Το πείραμα πρέπει να διεξάγεται μόνο από επιστημονικά καταρτισμένα άτομα, με τον υψηλότερο βαθμό εμπειρίας και φροντίδας σε όλα τα στάδια.
 Κατά τη διάρκεια του πειράματος, ο συμμετέχων είναι ελεύθερος να τερματίσει το πείραμα εάν η συνέχισή του φαίνεται αδύνατη λόγω φυσικής ή ψυχικής κατάστασης.
 Ο υπεύθυνος επιστήμονας πρέπει να είναι προετοιμασμένος να τερματίσει το πείραμα ανά πάσα στιγμή, εάν κατά την κρίση του, με καλή πίστη και προσεκτική εκτίμηση, η συνέχιση μπορεί να οδηγήσει σε τραυματισμό, αναπηρία ή θάνατο του συμμετέχοντα.

 Συγγραφή 
Αρχικά, ο Κώδικας της Νυρεμβέργης αγνοήθηκε, αλλά η σημασία του απέκτησε μεγαλύτερη αναγνώριση περίπου 20 χρόνια μετά τη σύνταξή του. Ως αποτέλεσμα, υπήρχαν σημαντικοί ανταγωνιστικοί ισχυρισμοί για τη δημιουργία του Κώδικα. Κάποιοι υποστήριζαν ότι συντάκτης ήταν ο Harold Sebring, ένας από τους τρεις Αμερικανούς δικαστές που προέδρευαν της Δίκης των Ιατρών. Οι Dr. Andrew Ivy και Dr. Leo Alexander, κύριοι ιατρικοί μάρτυρες της εισαγγελικής αρχής, επίσης αναφέρθηκαν ως συντάκτες. Στην επιστολή του προς τον Maurice H. Pappworth, ο Andrew Ivy ισχυρίστηκε ότι ήταν ο μοναδικός δημιουργός του Κώδικα, ενώ ο Leo Alexander, περίπου 30 χρόνια μετά τη δίκη, διεκδικούσε επίσης την αποκλειστική επιμέλεια.Gaw, Allan. "Reality and revisionism: new evidence for Andrew C Ivy's claim to authorship of the Nuremberg Code." Journal of the Royal Society of Medicine 107.4 (2014): 138-143. Όμως, μετά από προσεκτική ανάλυση των πρακτικών της Δίκης των Ιατρών, των ιστορικών εγγράφων και των τελικών κρίσεων, θεωρείται πλέον πιο αποδεκτό ότι η συγγραφή ήταν κοινή και ότι ο Κώδικας εξελίχθηκε μέσα από την ίδια τη δίκη.Shuster, Evelyne. "Fifty years later: the significance of the Nuremberg Code." New England Journal of Medicine 337.20 (1997): 1436-1440.

Ο Κώδικας της Νυρεμβέργης δεν έχει γίνει επίσημα αποδεκτός ως νόμος ή ως κανονισμός ηθικής ιατρικής δεοντολογίας από οποιοδήποτε έθνος ή διεθνή ένωση. Η αναφορά του Κώδικα στον Όρκο του Ιπποκράτη και η ανάγκη παροχής πληροφοριών προς τον ασθενή δεν υιοθετήθηκαν από την Αμερικανική Ιατρική Ένωση. Ο Δυτικός κόσμος απέρριψε τον Κώδικα, χαρακτηρίζοντάς τον ως “κώδικα για βάρβαρους” και όχι για πολιτισμένους ιατρούς και ερευνητές. Επιπλέον, στην τελική απόφαση δεν διευκρινίστηκε εάν ο Κώδικας θα έπρεπε να εφαρμόζεται σε περιπτώσεις πολιτικών κρατουμένων, καταδικασμένων εγκληματιών ή υγιών εθελοντών. Η έλλειψη σαφήνειας, η βαρβαρότητα των ανήθικων ιατρικών πειραμάτων και η αυστηρή γλώσσα του Κώδικα δημιούργησαν την εντύπωση ότι σχεδιάστηκε για μοναδικές παραβιάσεις.Katz, Jay. "The Nuremberg code and the Nuremberg trial: A reappraisal." Jama 276.20 (1996): 1662-1666.

Παρ’ όλα αυτά, ο Κώδικας θεωρείται το πιο σημαντικό έγγραφο στην ιστορία της ηθικής δεοντολογίας της κλινικής έρευνας, με μεγάλη επιρροή στα παγκόσμια ανθρώπινα δικαιώματα. Ο Κώδικας της Νυρεμβέργης και η σχετική Δήλωση του Ελσίνκι αποτέλεσαν τη βάση του Κώδικα Ομοσπονδιακών Κανονισμών Αρ. 45 Παρ. 46, ο οποίος εκδίδεται από το Υπουργείο Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών των Ηνωμένων Πολιτειών για την ηθική μεταχείριση ανθρώπινων υποκειμένων και χρησιμοποιείται από τα Θεσμικά Όργανα Αξιολόγησης (IRBs). Επιπλέον, η έννοια της ενημερωμένης συναίνεσης έχει γίνει παγκοσμίως αποδεκτή και αποτελεί σήμερα το άρθρο 7 του Διεθνούς Συμφώνου των Ηνωμένων Εθνών για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα. Ο Κώδικας χρησίμευσε επίσης ως βάση για τις Διεθνείς Οδηγίες Δεοντολογίας για τη Βιοϊατρική Έρευνα με Ανθρώπινα Υποκείμενα, όπως προτάθηκαν από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Διεθνές ποινικό δίκαιο
Κατηγορία:Ολοκαύτωμα