Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης

Η Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης αποτελεί ουσιαστικά τη Γ΄ Δημοτική Κοινότητά της και είναι κτισμένη σε δρόμο με βραχώδες έδαφος μεγάλων κλίσεων. Εκτείνεται από τη βόρεια πλευρά της οδού Αγίου Δημητρίου ως τα τείχη της Ακρόπολης – Επταπυργίου, ενώ ανατολικά, από τα τείχη επί της οδού Ελένης Ζωγράφου, έως δυτικά στην πλατεία Μουσχουντή (Παλιά Λαχαναγορά).

Στην περιοχή βρίσκονται σημαντικά μνημεία όπως το Επταπύργιο, ο ναός του Οσίου Δαβίδ (Μονή Λατόμου), ο ναός του Αγίου Νικολάου Ορφανού, η Μονή Βλατάδων, η Εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης, ο Ναός των Ταξιαρχών, η Εκκλησία του Προφήτη Ηλία, το Βυζαντινό λουτρό στην πλατεία Κρίσπου, το Μουσείο Ατατούρκ, ο Τουρμπές Μουσά Μπαμπά και η κρήνη Τσινάρι.

 Βυζαντινή Άνω Πόλη 

 Βυζαντινοί ναοί και μονές
 Ναός του Οσίου Δαβίδ (Μονή Λατόμου), χρονολογείται από τον 5ο αιώνα και θεωρείται ο παλαιότερος βυζαντινός ναός στην Άνω Πόλη. Παλιά ήταν καθολικό της Μονής Λατόμου. Διαθέτει ένα σημαντικό ψηφιδωτό της εποχής ανέγερσης του ναού που παριστάνει το όραμα του Ιεζεκιήλ, καθώς και τοιχογραφίες του 12ου αιώνα. 
 Ναός του Αγίου Νικολάου Ορφανού, κτίστηκε τον 14ο αιώνα ως καθολικό μονής και σώζονται τοιχογραφίες σε καλή κατάσταση.
 αριστερά|μικρογραφία|Μονή Βλατάδων (14ος αιώνας)Μονή Βλατάδων, είναι καθολικό μονής και κτίστηκε τον 14ο αιώνα. Από τον αρχικό ναό σώζεται μόνο το ιερό και ο κυρίως ναός.
 Ναός της Αγίας Αικατερίνης, που χτίστηκε τον 14ου αιώνα σε ρυθμό σταυροειδούς τετρακίονου με τρούλο. Σώζονται στο εσωτερικό του ναού ίχνη τοιχογραφιών.
 Ναός των Ταξιαρχών, κτίστηκε στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα και ήταν καθολικό μονής. Από τον αρχικό ναό σώζεται μόνο το ανατολικό τμήμα του αρχικού κτηρίου, με την αψίδα του ιερού.
 Ναός του Προφήτη Ηλία, κτίστηκε τον 14ο αιώνα και ήταν καθολικό μονής. Διαθέτει τοιχογραφίες που δεν είναι σε καλή κατάσταση.

Οθωμανική Περίοδος
Κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής περιόδου εκεί κατοικούσαν οι Τούρκοι ενώ οι Έλληνες, Δυτικοευρωπαίοι και Εβραίοι κάτοικοι της πόλης ζούσαν γύρω από το λιμάνι. Η περιοχή πυκνοκατοικήθηκε τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και ιδιαίτερα μετά την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Πέρα από τα ιστορικά μνημεία, στην περιοχή της Άνω Πόλης διασώζεται σε πολλά τμήματα ο αυθεντικός πολεοδομικός ιστός με τους στενούς λιθόστρωτους δρόμους, τα αδιέξοδα, τα μικρά ξέφωτα και τις πλατείες και προπάντων λιτά και κομψά κτίσματα.μικρογραφία|Καφέ Ουζερί «Τσινάρι», Άνω ΠόληΤα οικήματα αυτά, που σε μεγάλο βαθμό απαντώνται στους δρόμους Δημητρίου Πολιορκητού, Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, Θεοφίλου, Αχιλλέως, Αντιόχου, Αμφιτρύωνα, Ηροδότου, Τσαμαδού και Σαχτούρη, δεν έχουν να επιδείξουν τίποτα το πομπώδες. Επιβάλλονται με τη μορφή και τη λειτουργική (εσωτερική και εξωτερική) τους δομή, με πολλά στοιχεία κληροδοτημένα από την αρχαία ελληνική και βυζαντινή παράδοση. Διακρίνονται από τις «προεξοχές» (σαχνισιά, το «ηλιακόν» των βυζαντινών), τα φουρούσια (τα στηρίγματα των προεξοχών), καθώς και τους στεγασμένους εξώστες («χαγιάτια»), που αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία της παραδοσιακής μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής.
αριστερά|μικρογραφία|240x240εσ|Ανατολικά Τείχη και Άνω Πόλη
μικρογραφία|Οδός Ακρίτα, Άνω Πόλη
αριστερά|μικρογραφία|Οδός Ηροδότου, Άνω Πόλη
Εξαίρετο δείγμα της οικιστικής ενότητας της Άνω Πόλης, αποτελούν τα Καστρόπληκτα σπίτια δηλαδή που κτίστηκαν από Μικρασιάτες πρόσφυγες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών. Τα σπίτια αυτά εφάπτονται των βυζαντινών τειχών και καταδεικνύουν την ταχεία, πρόχειρη και ραγδαία εγκατάσταση προσφύγων στην πόλη, οι οποίοι, λόγω έλλειψης χώρου έχτισαν δίπλα στα τείχη μικρά ισόγεια σπίτια με σκοπό την στεγαστική τους εξασφάλιση.

 Σημαντικά κτίρια της Άνω Πόλης 

 μικρογραφία|213x213εσ|Η Οικία του Αλβανού βοεβόδα με τον φούρνο στο ισόγειο στη συμβολή των Οδών Θεοφίλου 32 & Αγ. Σοφίας 107Η Οικία του Αλβανού βοεβόδα με τον φούρνο στο ισόγειο στη συμβολή των οδών Θεοφίλου 32 & Αγ. Σοφίας 107, Δείγμα Μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής που κατασκευάστηκε μάλλον στα τέλη του 19ου αιώνα, με νεοκλασικές επιδράσεις (περίτεχνα φουρούσια, οξυκόρυφο αέτωμα, ξύλινοι ψευδοκιονίσκοι). Το ισόγειο του κτιρίου ήταν φούρνος, ενώ ο πρώτος όροφος ήταν κατοικία Αλβανού βοεβόδα. Στην απέναντι γωνία βρισκόταν ο τεκές Σουλουτζά (Τεκές της «συνοικίάς των νερών»).
 μικρογραφία|214x214εσ|  # Καρίπειον Μέλαθρον, τέλη του 19ου αι. (1870-1880)Το Καρίπειον Μέλαθρον στη συμβολή των οδών Ολυμπιάδος και Στ. Δραγούμη που χρονολογείται στα τέλη του 19ου αι. (1870-1880).
 Το Καφενείο «Τσινάρι» βρίσκεται στη συμβολή των οδών Αλεξ. Παπαδόπουλου 74 και Κλειούς 15. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα παραδοσιακού καφενείο με στέγαστρο. Αρχικά, το 1885 λειτούργησε ως καφενείο, από έναν οθωμανό τον Κιοσσέ. Μετά την αναταλλαγή πληθυσμών, το 1923 ο Κιοσσές έφυγε και το καφενείο ανέλαβε κάποιος Έλληνας από τη Σμύρνη σερβιρίζοντας ούζο και σμυρνέικους μεζέδες. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, λειτουργεί ως ταβέρνα-ουζερί με την επωνυμία Καφέ Ουζερί «Τσινάρι».
 Η Δημοτική Βιβλιοθήκη της Άνω Πόλης (1892) στην οδό Κρίσπου αρχικά κατοικία του στρατιωτικού διοικητή Θεσσαλονίκης Χατζή Μπέη Καϊμακάμη και για πολλά χρόνια Λύκειο Αρρένων.
 μικρογραφία|# Κτήριο του Πολιτιστικού Οργανισμού «εν Χορδαίς» στην οδό Κλειούς 9Το Κτήριο του Πολιτιστικού Οργανισμού «εν Χορδαίς» στην οδό Κλειούς 9. Αρχικά η οικία ήταν μία μονοκατοικία σε δύο στάθμες και με ημιυπόγειους βοηθητικούς χώρους.
 μικρογραφία|226x226εσ|Το Κτήριο του ΣΑΘ στην οδό Επιμενίδου 19Το Κτήριο του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης (ΣΑΘ) στην οδό Επιμενίδου 19. Η οικία του 19ου αιώνα, επηρεασμένη από την μακεδονίτικη αρχιτεκτονική βρίσκεται στο άμεσο περιβάλλον του βυζαντινού ναού του Οσίου Δαυϊδ. Αποτελεί πλατυμέτωπη, διώροφη κατοικία με δύο σαχνισιά στην όψη, που στηρίζονται σε κοιλόκυρτα φουρούσια.
 μικρογραφία|240x240εσ| # Οικία Αλεξ. Παπαδοπούλου 57 & Αντιγόνης 2Οικία λαϊκής μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής με ασύμμετρη οργάνωση της όψης, Αλεξ. Παπαδοπούλου 57 & Αντιγόνης 2.
 Οικία Κρίσπου 17 & Μουσών 9.
 μικρογραφία|214x214εσ|  # Η οικία με το μικρό αέτωμα (Μέλαθρον Ποντιακού Ελληνισμού), Ισμήνης 46Η οικία με το μικρό αέτωμα (σήμερα στεγάζει το Μέλαθρον Ποντιακού Ελληνισμού), Ισμήνης 46.
 μικρογραφία|213x213εσ| # Μέλαθρον Μπίλλη, Μουσών 37Μέλαθρον Μπίλλη (Ίδρυμα Εθνικού & Θρησκευτικού Προβληματισμού), Έτος κατασκευής 1898-ανακαίνιση 1929, Μουσών 37.
 μικρογραφία|214x214εσ|  # Οικία με ξύλινο κιονίσκο (ΚΕΠ Θεοφίλου Άνω Πόλης), τέλη 19ου αιώνα, Οδός Θεοφίλου 25Οικία με ξύλινο κιονίσκο (σήμερα στεγάζει το ΚΕΠ Θεοφίλου Άνω Πόλης), Έτος Κατασκευής τέλη 19ου αιώνα, Οδός Θεοφίλου 25.
 μικρογραφία|240x240εσ|Αρχείο Χαρτογραφικής Κληρονομιάς στην οδό Δημ. Πολιορκητού 37Αρχείο Χαρτογραφικής Κληρονομιάς στην οδό Δημητρίου Πολιορκητού 37, Χαρακτηριστικό δείγμα λαϊκής Μακεδονίτικης κατοικίας με κλιμακωτή διάταξη των δύο διπλών σαχνισί σ' όλο το μήκος της όψη που βλέπει στο δρόμο.
 Αρχοντικό Δημητρίου Πολιορκητού 20, Οικία με μεταλλικά φουρούσια, παραδοσιακής Μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής με δυτικές επιδράσεις. Στο παρελθόν ήταν για κάποια χρόνια κατοικία του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου.
 μικρογραφία|213x213εσ|Οικία με σαχνισιά στην οδό Μουσών 26 & Πάροδο Μουσών 8Οικία με μακεδονίτικες αρχιτεκτονικές προεξοχές (σαχνισιά) στην οδό Μουσών 26 & Πάροδος Μουσών 8. Το κτήριο που βρίσκεται στο άμεσο περιβάλλον του Ιερού ναού των Ταξιαρχών, είναι διώροφο με τις χαρακτηριστικές μακεδονίτικες αρχιτεκτονικές προεξοχές, ξύλινα φουρούσια και ξύλινους διακοσμητικούς κιονίσκους.
 Πλατομέτωπο λαϊκό μακεδονίτικο σπίτι, Αλεξ. Παπαδοπούλου 27 και Σαχτούρη 18.
 Οικία Παπαϊωάννου, Αποτελεί ίσως την μοναδική περίπτωση κατοικίας στην Άνω Πόλη όπου είναι γνωστός ο αρχιτέκτονας. Κατασκευάστηκε από το Μαξιμιλιανό Ρούμπενς το 1931 στην Πλατεία Τερψιθέας.

 Πλατείες της Άνω Πόλης 

 Πλατεία Τερψιθέας. Η πλατεία οφείλει το όνομα της στην όμορφη θέα προς τη θάλασσα και τον Όλυμπο. Χαρακτηριστική είναι η παρουσία του τουρμπέ του Μουσά Μπαμπά οθωμανικό ταφικό μνημείο / μαυσωλείο (16ος αιώνας) και της οικίας Παπαϊωάννου (1931).
 Πλατεία Ρομφέης ή Κρίσπου. Χαρακτηριστική είναι η παρουσία της Δημοτικής Βιβλιοθήκης της Άνω Πόλης (1892). 
 Πλατεία Τσινάρι. Βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Αλεξ. Παπαδόπουλου και Κλειούς.
 Πλατεία Καλλιθέας Βρίσκεται κοντά στα Ανατολικά Τείχη και αποτέλεσε για δεκαετίες σημείο αναφοράς λόγω της αμφιθεατρικής κατασκευής που επέτρεπε σε συλλογικότητες και ομάδες κατοίκων την συνεύρεση για ανοιχτές συζητήσεις. Το αμφιθέατρο αποτελεί παρελθόν, καθώς από τον Σεπτέμβριο του 2025, η νέα Διοίκηση του Δήμου μετέτρεψε το ιστορικό παρκάκι σε παιδική χαρά, ικανοποιώντας μερίδα των κατοίκων, οι οποίοι, επικαλούμενοι την όχληση, ζητούσαν επίμονα την κατάργηση της πλατείας. Κατά το πρόσφατο παρελθόν καταγράφηκαν πάμπολλες αστυνομικές επεμβάσεις στην πλατεία Καλλιθέας, άλλες φορές δικαιολογημένες και άλλες όχι. https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/243696_i-koronokatastoli-paei-thessaloniki-epithesi-ton-mat-stin-plateia-kallitheas https://www.theopinion.gr/thessaloniki-makedonia/thessaloniki-paradothike-i-kainoyria-paidiki-chara-stin-ano-poli-foto/
 Πλατεία Βασίλη Τσιτσάνη Η πλατεία βρίσκεται στη συμβολή των οδών Δημ. Πολιορκητού & Σθένωνος. Τα εγκαίνια της πλατείας έγιναν στις 22 Σεπτεμβρίου 2001 και υπάρχει η προτομή του Βασίλη Τσιτσάνη. 

 Κρήνες της Άνω Πόλης 
Σε διάφορα σημεία της Άνω Πόλης συνολικά σώζονται οι παρακάτω κρήνες, τέσσερις από τις οποίες μάλιστα έχουν αποκατασταθεί μέσα στο 2025 και τρέχουν πόσιμο νερό:

 Η Κρήνη στο Τσινάρι. Η Κρήνη βρίσκεται σ' ένα από τα πιο γραφικά σημεία της Άνω Πόλης στη διασταύρωση των οδών Αλεξ. Παπαδόπουλου και Κλειούς, κάτω από ένα πλάτανο απέναντι από το Καφέ-ουζερί Τσινάρι. Σύμφωνα με την παράδοση θεωρείται ίδρυμα του Μουράτ Β’. Η Κρήνη είναι κατασκευασμένη από πωρόλιθο και διακοσμείται από βυζαντινό θωράκιο με περιστέρια και έναν μισό γρύπα, ενώ στο κάτω μέρος υπάρχει μια μαρμάρινη ρωμαϊκή σαρκοφάγος με ελληνική επιγραφή αρκετά φθαρμένη που χρησιμεύει ως λεκάνη συλλογής του νερού. Στο πίσω μέρος της κρήνης υπάρχει δεξαμενή χωρητικότητας περίπου 9 κυβικών για την αποθήκευση του νερού που ερχόταν από τον Χορτιάτη.
 Η Κόκκινη Βρύση της Ναμίκα Χανίμ στη συμβολή της οδού Ακροπόλεως με την οδό Σταγείρων, κατασκευασμένη σύμφωνα με επιγραφή το 1910 (1328 Εγίρας). Λίγο πιο πάνω επί της Ακροπόλεως με Ιφικράτους, υπήρχε ο οθωμανικός τουρμπές του Καντίρ Μπαμπά. Απέναντι από την Βρύση υπήρχε ο «φούρνος του Ζέγκλα».
 Η κρήνη στη οδό Ολυμπιάδος 71, αρχικά βρισκόταν στη γωνία Ολυμπιάδος (παλιά Αθηνάς) με Αμφιλοχίας, δίπλα από τον «Φούρνο του Τόλη» και όταν τα κτήρια κατεδαφίστηκαν μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση. Το χειμώνα του 2025 ξεκίνησαν οι εργασίες αποκατάστασης και σύντομα, η Τριπλή Κρήνη της Ολυμπιάδος θα παραδωθεί στο κοινό, πλήρως λειτουργική.https://2nisos.gr/2026/01/othomaniki-krini-olympiados/ 
 Η Κρήνη στην οδό Δημητρίου Πολιορκητού, η οποία συντηρήθηκε και εγκαινιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνηhttps://www.ertnews.gr/roi-idiseon/thessaloniki-paradothikan-apokatetimenes-tesseris-othomanikes-krines-stin-ano-poli-apo-tin-yp-politismou-l-mendoni/ 
 Η βρύση στη διασταύρωση των οδών Μωρεάς και Αιόλου
 Η Κρήνη στην οδό Αθηνάς
 H βρύση Χατζή Μεχμέτ στη διασταύρωση της οδού Τιμοθέου με Λυσία, πίσω από τον ναό του Οσίου Δαβίδ.
 Η διπλή Κρήνη με τρεις όψεις στη διασταύρωση των οδών Παλικαρίδη και Καραδήμου.
 Η Κρήνη στην οδό Εράσμου 26.
 Η Οθωμανική Κρήνη με τον πλάτανο της οδού Σταγείρων (Δεν υπάρχει πιά).
 Η κρήνη στη συμβολή των οδών Αλ. Παπαδοπούλου & Ρακτιβάν (Δεν υπάρχει πιά).
 Στα ΒΑ του Ναού του Οσίου Δαβίδ (Μονή Λατόμου), επί της οδού Τιμοθέου 13 σώζεται το αγίασμα της Αγίας Ζώνης, όπου υπάρχει πηγή που αναβλύζει από τον πολύχρωμο βράχο με σταλακτίτες και δημιουργεί μία μικρή λιμνούλα.

 Άνω Πόλη και Πολιτισμός 
Ο Θεσσαλονικιός λογοτέχνης, Γιώργος Ιωάννου, τελείωσε ένα από τα πλέον ιστορικά σχολεία στα όρια της Άνω Πόλης Θεσσαλονίκης- το παλαιό 3ο Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης, το οποίο φέρει επίσης το όνομα του, 3ο Γενικό Λύκειο Θεσσαλονίκης – “Γιώργος Ιωάννου”.  Στην Άνω Πόλη μεγάλωσε ο συγγραφέας Αντώνης Σουρούνης. Στο βιβλίο του «Μονοπάτι στη θάλασσα» αφηγείται με γλαφυρό τρόπο τη γειτονιά του στο Κουλέ Καφέ και στην οδό Μουσών, καθώς και τη χρήση του τοίχου αντιστήριξης της οδού Ακροπόλεως ως κρυψώνα για «θησαυρούς». Η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων Κεντρικής Μακεδονίας, διοργάνωσε περιοδική έκθεση στον Πολυχώρο Πολιτισμού Ισλαχανέ, καθώς και λογοτεχνικούς περιπάτους στα μέρη που έζησε ο συγγραφέας. Επίσης, στο αρχοντικό της οδού Δημ. Πολιορκητού 20 έζησε ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος, ενώ στην οικία της οδού Ακρίτα 3 ο συγγραφέας Γεώργιος Βαφόπουλος.

Στην Άνω Πόλη, μετά τον διωγμό του 1922, εγκαταστάθηκε η οικογένεια του Πρόδρομου Τσαουσάκη, ο οποίος μετά τον πόλεμο έπαιζε και τραγουδούσε με κομπανίες σε ταβέρνες της Θεσσαλονίκης και της Άνω Πόλης, όπου γνωρίστηκε και συνεργάστηκε με τον Βασίλη Τσιτσάνη.https://www.ogdoo.gr/prosopa/afieromata/prodromos-tsaoysakis-megalo-afieroma  

 Οι ταβέρνες της Άνω Πόλης 
Η πιο ιστορική ταβέρνα της Άνω Πόλης ήταν ο «ΤΖΟΤΖΟΣ» που βρισκόταν λίγο παρακάτω από την Μονή Βλατάδων, στην οδό Επταπυργίου 56 στην διασταύρωση με τα σκαλάκια της Σθένωνος. Η ταβέρνα που αποτέλεσε έναν μοναδικό θρύλο, κυρίως της «Αριστερής» Θεσσαλονίκης, ξεκίνησε το 1936, αρχικά από τον πατέρα και στη συνέχεια από γιό του, τον Γιώργο Καφετζίδη, με το ψευδώνυμο «ΤΖΟΤΖΟΣ». Πολλοί άνθρωποι των γραμμάτων και της διανόησης όπως οι Δημήτρης Μαρωνίτης, Γιώργος Σαββίδης, Κωστής Μοσκώφ, Δημήτρης Φατούρος, η παρέα του Σακέτα ήταν από τους συχνούς θαμώνες, ενώ φιλοξενήθηκαν πολλοί από τους καλύτερους μουσικούς της πόλης, μεταξύ αυτών ο Νίκος Παπάζογλου, ο Μανώλης Ρασούλης, ο Σωκράτης Μάλαμας, ο Δημήτρης Ζερβουδάκης.

Κοντά στο Τσινάρι στην οδό Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, στον αριθμό 84, ήταν η ταβέρνα του «Βλάχου» ή αλλιώς «του Μανώλη» από το όνομα του ιδιοκτήτη. Στο Τσινάρι επίσης, στην οδό Κλειούς 30 βρισκόταν το «1900».

Άλλη σημαντική ταβέρνα ήταν η Δόμνα κάτω απ’ τον Πύργο της Αλύσεως (Τριγωνίου), όπως επίσης ο «Μακεδονικός» και ο «Χιώτης». Σήμερα, υπάρχουν το «Ουζερί Τσινάρι» στην ομώνυμη πλατεία, το «Ίγγλις» στην οδό Ηροδότου 32, κοντά στην Πλατεία Καλλιθέας, «Το σπίτι του Πασά» στην οδό Αποστόλου Παύλου 55.

 Συγκοινωνία 
Η Άνω Πόλη εξυπηρετείται από τις λεωφορειακές γραμμές 22 και 23 του ΟΑΣΘ.

 Πηγές 

 ΥΑ ΔΙΛΑΠ/Γ/1483/40983/15-6-1979 - ΦΕΚ 680/Β/14-8-1979

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Άνω Πόλη

 Άνω Πόλη 
 Ψηλά στην Άνω πόλη
 Τσινάρι και Κουλέ Καφέ η «καρδιά» της άνω πόλης
 «Για εμένα η φωτογραφία είναι Ιστορία»: Φωτογραφίζοντας γωνιές και κτίρια της Άνω Πόλης το 1982

Κατηγορία:Θεσσαλονίκη