Νέρων Κλαύδιος Δρούσος

Ο Νέρων Κλαύδιος Δρούσος Γερμανικός ή Δρούσος ο Πρεσβύτερος (38 π.Χ.-9 π.Χ.) ήταν επιφανής Ρωμαίος πολιτικός και στρατιωτικός αρχηγός, Πατρίκιος από το Γένος Κλαυδίων αλλά η μητέρα του ανήκε σε οικογένεια Πληβείων. Ο Δρούσος ήταν γιος της Λιβίας της δεύτερης συζύγου του αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου ο οποίος ήταν θετός του πατέρας. Ο μεγάλος του αδελφός ήταν ο αυτοκράτορας Τιβέριος Καίσαρας Αύγουστος, παιδιά του ήταν ο περίφημος νικητής στρατηγός Γερμανικός και ο αυτοκράτορας Κλαύδιος. Ο Δρούσος ήταν επίσης παππούς από πατέρα του αυτοκράτορα Καλιγούλα και προπάππους από μητέρα του αυτοκράτορα Νέρωνα. Με τον Δρούσο ξεκίνησαν οι πρώτες Ρωμαϊκές εκστρατείες στον Ρήνο και η κατάκτηση της Γερμανίας, ήταν ο πρώτος στρατηγός που έφτασε μέχρι τους ποταμούς Βέζερ και Έλβα.

Στην πρώτη οργανωμένη εκστρατεία στην Γερμανία (12 μ.Χ.) κατέκτησε τους Σικαμβρούς, την ίδια χρονιά έφτασε στην Βόρεια Θάλασσα, κατέκτησε τους Μπατάβους, τους Φρίσιους και νίκησε τους Χάους. Την επόμενη χρονιά (11 π.Χ.) κατέκτησε τους Ουσιπέτες και τους Μάρσι, επεκτείνοντας τον Ρωμαϊκό έλεγχο στην Άνω Βέζερ. Ο Δρούσος ξεκίνησε εκστρατεία απέναντι στους Χάττοι (10 π.Χ.), στην συνέχεια ως Ύπατος νίκησε τους Μαρκομάννους και τους Χερούσκους κοντά στον Έλβα. Οι εκστρατείες του ήταν ωστόσο σύντομες αφού πέθανε πρόωρα από ατύχημα, έπεσε από το άλογο του (9 π.Χ.). Ο Δρούσος ήταν εξαιρετικός στρατιωτικός αρχηγός, με τον θάνατο του διακόπηκε η επέκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στα βόρεια και ακολούθησε η καταστροφική Μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού. Ο Δρούσος ήταν εξαιρετικά δημοφιλής στους Ρωμαίους, τιμήθηκε σε μεγάλο βαθμό στην εποχή της αυτοκρατορίας του γιου του Κλαύδιου. Τα κατορθώματα του ήταν σημαντικά, νίκησε πολλούς Γερμανούς αρχηγούς σε μονομαχίες και ήταν ο τελευταίος Ρωμαίος που πέτυχε "την απόκτηση της πανοπλίας και των όπλων ενός εχθρικού βασιλιά που ηττήθηκε σε μονομαχία", πέθανε πριν τον τιμήσουν για αυτό.

Πρώτα χρόνια

Ο Δρούσος ήταν ο μικρότερος γιος του πράιτωρα Τιβέριου Κλαύδιου Νέρωνα και της Λιβίας δεύτερης συζύγου του Αυγούστου που χώρισε τον πρώτο σύζυγο της πριν γεννηθεί ο γιος της. Η Λιβία παντρεύτηκε τον Οκταβιανό Αύγουστο (17 Ιανουαρίου 38 π.Χ.) και ο Δρούσος γεννήθηκε την άνοιξη της ίδιας χρονιάς.Donna W. Hurley, Suetonius: Divus Claudius (Cambridge University Press, 2001), σ. 106 Η ημερομηνία που γεννήθηκε είναι υπό αμφισβήτηση, ο Γκέρχαρντ Ράντκε την καταγράφει την 28η Μαρτίου, αντίθετα η Λίντσεϊ Πάουελ στις 13 Ιανουαρίου.Powell (2011), σ. 3https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Claudius*.html#11.3 Υπήρχαν υποψίες ότι ο ίδιος ο Οκταβιανός Αύγουστος ήταν ο φυσικός του πατέρας, αυτό έχει αποκλειστεί επειδή η Λιβία γνώρισε τον αυτοκράτορα μετά την εγκυμοσύνη της, ο ίδιος ο Αύγουστος προσπάθησε να ενισχύσει ωστόσο τις φήμες. Ο Δρούσος μεγάλωσε στο σπίτι του φυσικού του πατέρα μαζί με τον μεγαλύτερο αδελφό του μελλοντικό αυτοκράτορα Τιβέριο έως τον θάνατο του πραίτωρα, τα δύο αδέλφια απέκτησαν πολύ στενή σχέση που θα διατηρηθεί μέχρι τον θάνατο του Δρούσου. Ο Τιβέριος ονόμασε τον μεγαλύτερο γιο του Γερμανικό με το δικό του όνομα και ο Δρούσος έδωσε στον δεύτερο γιο του μελλοντικό αυτοκράτορα Κλαύδιο το όνομα του Τιβέριου. Ο Δρούσος παντρεύτηκε την Αντωνία την Νεότερη, την κόρη του Μάρκου Αντώνιου και της αδελφής του Οκταβιανού Αυγούστου Οκταβίας της Νεότερης, στάθηκε εξαιρετικά πιστός απέναντι της.Valerius Maximus, Factorum ac dictorum memorabilium libri IX IV.3.3 (Latin text). Cited in Powell (2011), σ. 91 Τα παιδιά τους ήταν ο Γερμανικός, ο Κλαύδιος, η Λιβίλλα και άλλα δύο που πέθαναν ανήλικα.Kokkinos, Nikos (1992). Antonia Augusta: Portrait of a Great Roman Lady. Psychology Press. σ. 11 Με τον θάνατο του Δρούσου η Λιβία δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ αν και έζησε 50 χρόνια μετά από αυτόν. Πολλοί αυτοκράτορες ήταν απόγονοι του, ο γιος του Κλαύδιος, ο εγγονός του Καλιγούλας και ο δισέγγονος του Νέρων.

Ο Οκταβιανός Αύγουστος απέδωσε πολλές τιμές στους θετούς του γιους, ο Δρούσος μπορούσε να κατέχει όλα τα δημόσια αξιώματα πέντε χρόνια μετά την ελάχιστη ηλικία (19 π.Χ.). Την εποχή που ο Τιβέριος έφυγε από την Ρώμη ενώ υπηρετούσε ως Πραίτωρ τον αντικατέστησε (16 π.Χ.), τον επόμενο χρόνο υπηρέτησε ως ταμίας και πολέμησε τους ληστές από την Ραιτία στις Άλπεις. Οι ληστές αποκρούστηκαν αλλά δεν μπόρεσε να τους συντρίψει και ενισχύθηκε από τον Τιβέριο, τα δύο αδέλφια τους νίκησαν εύκολα. Ο Δρούσος έφτασε στην Γαλατία (15 π.Χ.), υπηρέτησε τις τρεις Γαλατικές επαρχίες ως "κυβερνήτης εκ μέρους του Αυγούστου με την εξουσία του Πραίτορα".Powell (2011), σσ. 48–49 Η συμβολή στην μεγάλη αστική ανάπτυξη της Γαλατίας φαίνεται από την καθιέρωση του "ποδιού του Δρούσου" ύψους 33,3 εκατοστών, το χρησιμοποίησαν οι Τούγκριοι στην Αμιένη.Powell (2011), σσ. 53–54 Την διετία 14 π.Χ./13 π.Χ. ο ίδιος ο Οκταβιανός Αύγουστος δραστηριοποιήθηκε στην Γαλατία είτε στην Λυών είτε στα σύνορα του Ρήνου.Powell (2011), σσ. 48, 61, 70 Την εποχή που βρισκόταν στην Γαλατία ο Δρούσος μετέφερε την πρωτεύουσα του στην Λυών, την διετία 14 π.Χ./12 π.Χ. ίδρυσε το "Συμβούλιο των Γαλατικών επαρχιών".Powell (2011), σ. 56 Το Συμβούλιο θα εξέλεγε από τα μέλη του έναν ιερέα ο οποίος θα τελούσε αγώνες με τους οποίους θα τιμούσαν τον Αύγουστο ως θεό στον "βωμό των Τριών Γαλατών" που ίδρυσε ο Δρούσος στο Κοντάτο (10 π.Χ.).Powell (2011), σσ. 97–99 Ο γιος του μετέπειτα αυτοκράτορας Κλαύδιος γεννήθηκε στην Λυών την ίδια μέρα που εγκαινιάστηκε ο "βωμός των Τριών Γαλατών".Powell (2011), σ. 99

Γερμανικές εκστρατείες

Ο Φλόρος έγραψε ότι ο Δρούσος ξεκίνησε μια σειρά από στρατιωτικές εκστρατείες κατά μήκος του Ρήνου, αφού σύναψε συμμαχία με τους Μπατάβι ετοιμάστηκε να επιτεθεί στην Γερμανία.Powell (2011), σσ. 62–64 Ο πιθανός αριθμός των Λεγεώνων που είχε στην διάθεση του ήταν επτά. Την άνοιξη του 12 π.Χ. επιβιβάστηκε στρατιωτικά στο Ναϊμέχεν χρησιμοποιώντας μερικά κανάλια που είχε δημιουργήσει για τον σκοπό αυτό.Powell (2011), σσ. 64–65, 70 Ο Δρούσος εξέπλευσε στις εκβολές του ποταμού Εμς και εισήλθε στην περιοχή που ζούσαν οι Καύκοι στην σημερινή Κάτω Σαξονία.Powell (2011), σσ. 74, 77 Οι Καύκοι σύναψαν συνθήκη με την οποία αναγνώρισαν την Ρωμαϊκή κυριαρχία και παρέμειναν τα επόμενα χρόνια σύμμαχοι της Ρώμης.Powell (2011), σ. 78 Στην συνέχεια ανεβαίνοντας τον ποταμό Εμς δέχτηκαν επίθεση με πλοία από τους Βρουκτέρους.Powell (2011), σσ. 78–79 Ο στρατός του Δρούσου νίκησε τους Βρουκτέρους αλλά δεν τους τιμώρησε επειδή η εκστρατεία του είχε λήξει και αναγκάστηκαν να επιστρέψουν στα χειμερινά τους στρατόπεδα στην Γαλατία. Οι Ρωμαίοι σύναψαν κατόπιν νέα συμμαχία με τους Φρίσιους οι οποίοι θα τους βοηθούσαν με την εμπειρία τους να πλοηγηθούν στις δύσκολες συνθήκες των ακτών της Βόρειας Θάλασσας. Με την επιστροφή του στην Ρώμη την επόμενη χρονιά (11 π.Χ.) δέχτηκε ως ανταμοιβή το αξίωμα του "Αστικού Πραίτωρα".Powell (2011), σ. 79 Τα κατορθώματα του και η μεταφορά των Ρωμαϊκών αυτών σε Γερμανικά εδάφη που σημαίνει ένταξη τους στην αυτοκρατορία προκάλεσαν μεγάλο ενθουσιασμό στα πλήθη, τα κατορθώματα του απομνημονεύτηκαν σε νομίσματα. 
Την άνοιξη ξεκίνησε νέα εκστρατεία στα Γερμανικά σύνορα με πέντε Λεγεώνες και βοηθητικές δυνάμεις, ανέβηκε τον ποταμό Λίππε, συνάντησε τους Τεντερίτες και τους Ουσίπους και τους νίκησε σε δύο ξεχωριστές μάχες.Powell (2011), σ. 81 Στην συνέχεια προχώρησε στην κοιλάδα του ποταμού Βέρρα επειδή πλησίαζε ο χειμώνας, έληγαν οι προμήθειες και οι οιωνοί ήταν δυσμενείς.Powell (2011), σσ. 83–84 Με την επιστροφή τους οι Χερούσκοι προσπάθησαν να τους στήσουν ενέδρα κοντά στο Άρμπαλο.Powell (2011), σ. 89 Οι Χερούσκοι δεν εκμεταλλεύτηκαν το πλεονέκτημα του διασκορπισμού των Ρωμαίων, ο Δρούσος νίκησε ξανά και ο Ρωμαϊκός στρατός τον ανακήρυξε αυτοκράτορα. Ο Δρούσος τοποθέτησε κατόπιν διάφορές φρουρές στην σημερινή επικράτεια, μία από αυτές βρισκόταν στην Έσση και άλλη μία στο Χάλτερν, και οι σύο στην σημερινή Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία.Powell (2011), σσ. 90,91

Με την επιστροφή του συναντήθηκε στο Λούγδουνο με την σύζυγο του Αντωνία και τα δύο του παιδιά, κατόπιν έφτασε στην Ρώμη και έδωσε αναφορά στον Οκταβιανό Αύγουστο.Powell (2011), σ. 91 Ο Λούγδουνος τιμήθηκε για τρίτη φορά και ο Αύγουστος έκλεισε τις πύλες του Ναού του Ιανού ως ένδειξη ότι βρισκόταν η πόλη σε περίοδο ειρήνης.Gaius Stern, Women, Children, and Priests on the Ara Pacis Augustae (2006 Berk. diss.) Chapter 2, 4, 9, followed by Powell, et. al. Note that Augustus closed Janus in 29 and 25 BC before this 13/12 BCPowell (2011), σ. 92 Την επόμενη χρονιά πήρε το αξίωμα του Ανθυπάτου, οι Χάττοι και οι σύμμαχοι τους Σικαμβροί επιτέθηκαν αλλά αποκρούστηκαν (10 π.Χ.). Ο Δρούσος τους καταδίωξε, όταν έφτασε στο Μάιντς ίδρυσε μια βάση ανεφοδιασμού και ένα ισχυρό νέο στρατόπεδο.Powell (2011), σ. 93 Την ίδια εποχή ο βασιλεύς των Μαρκομαννών Μαρομπόδους απάντησε στην Ρωμαϊκή εισβολή μεταφέροντας τον λαό του στην Βοημία.Powell (2011), σ. 94 Το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς ο Δρούσος έφτασε στο Λούγδουνο όπου ίδρυσε το "ιερό των Τριών Γαλατικών επαρχιών" (1 Αυγούστου 10 π.Χ.).Powell (2011), σ. 97 Ο Αύγουστος και ο Τιβέριος βρίσκονταν τότε στο Λούγδουνο για τα εγκαίνια όπου γεννήθηκε ο μικρότερος γιος του Δρούσου Κλαύδιος, κατόπιν τους συνόδευσε στην Ρώμη. Ο Δρούσος εξελέγη Ύπατος την επόμενη χρονιά (9 π.Χ.), έφυγε πάλι από την Ρώμη πριν αναλάβει τα καθήκοντα του.Powell (2011), σ. 100 Η ιδιότητα του Υπάτου του έδωσε την ικανότητα να αποκτήσει την μέγιστη στρατιωτική τιμή της Ρώμης που αφορούσε τα λάφυρα του αρχηγού των εχθρών ο οποίος σκοτώθηκε από κάποιον Ρωμαίο στρατηγό.Powell (2011), σ. 95 Ο Δρούσος αναχώρησε ξανά για την μάχη, σταμάτησε στο Λούγδουνο όπου αφιέρωσε στο Λανγκρ έναν ναό στον Οκταβιανό Αύγουστο, κατόπιν ενώθηκε με τον στρατό του στο Μάιντς για να ξεκινήσει την άνοιξη νέα εκστρατεία.Powell (2011), σ. 102 Ο Δρούσος οδήγησε τον στρατό του στα εδάφη των Χερούσκων και των Μαρσί μέχρι που διέσχιζε τον ποταμό Έλβα.Powell (2011), σσ. 102–104 Την ώρα που διέσχιζε τον ποταμό είδε το όραμα μιας Γερμανίδας γυναίκας που τον προειδοποίησε να μην συνεχίσει περισσότερο επειδή πλησίαζε ο θάνατος του.Powell (2011), σ. 104 Με την επιστροφή του ο Δρούσος έστησε ένα τρόπαιο στην Δρέσδη ή το Μαγδεμβούργο για να τιμήσει την άφιξη του στον Έλβα.Powell (2011), σ. 105 Στην διάρκεια των εκστρατειών του στην Γερμανία (12 π.Χ.-9 π.Χ.) ο Δρούσος αναζήτησε τουλάχιστον τρεις Γερμανούς ηγέτες για να προχωρήσει μαζί τους σε μονομαχία. Ο στόχος του ήταν ασαφής, πιθανότατα ήθελε να κερδίσει τα διακριτικά του Γερμανού αρχηγού, ήταν ο τελευταίος επίσης που κέρδισε αυτή την τιμή.Powell (2011), σ. 96 Ο πρόωρος θάνατος του τον εμπόδισε να συμμετέχει προσωπικά στην τελετή, ο Αύγουστος εναπόθεσε τις δάφνες στον "ναό του Γιούπιτερ Τροπαιοφόρου" και όχι στον "ναό του Γιούπιτερ του Υψίστου".

Θάνατος

Μετά την επιστροφή του από τον Έλβα ο Δρούσος έπεσε από το άλογο του, επέζησε αρχικά από το ατύχημα αλλά πέθανε έναν μήνα αργότερα λόγω της μόλυνσης.Barbara Levick, Claudius (Yale University Press (1993), σ. 11McNally, Michael (2011). Teutoburg Forest, AD 9 : the destruction of Varus and his legions. Peter Dennis. Oxford: Osprey Publishing. σσ. 11–13 Σε επιστολή που έγραψε λίγο πριν τον θάνατο του στον μεγάλο του αδελφό Τιβέριο διαμαρτυρήθηκε για τον τρόπο που κυβερνούσε ο Οκταβιανός Αύγουστος και ζήτησε την αποκατάσταση της δημοκρατίας.Suetonius, Tiberius, 50 O Σουητόνιος έγραψε ότι αρνήθηκε να επιστρέψει στην Ρώμη, η σωρός του μεταφέρθηκε σε αυτήν μετά τον θάνατο του και τοποθετήθηκε στο Μαυσωλείο του Αυγούστου. Ο Δρούσος παρέμεινε εξαιρετικά δημοφιλής στους Λεγεωνάριους, ανήγειραν μνημείο στο Μαίντς για να τιμήσουν την μνήμη του που σώζεται μέχρι σήμερα. Η Ρωμαϊκή Γερουσία ανήγειρε στην μνήμη του μια αψίδα στην Αππία Οδό που απεικόνιζε το τρόπαιο του Έλβα και τον ίδιο να πολεμά έφιππος σαν απόδειξη της προσωπικής του ανδρείας.Rich, J.W., “Drusus and the Spolia Opima.” The Classical Quarterly, Τομ. 49, no. 2, 1999, σσ. 544–55 Ο τίτλος "Γερμανικός" απονεμήθηκε στον μεγαλύτερο γιο του, κατόπιν πέρασε στον μικρότερο και θα τον χρησιμοποιήσουν πολλά μέλη της οικογένειας του όπως ο εγγονός του Καλιγούλας και ο δισέγγονος του Νέρων. Ο Οκταβιανός Αύγουστος έγραψε βιογραφία του η οποία δεν σώζεται, με διάταγμα του γινόταν στο Μαίντς φεστιβάλ στην επέτειο του θανάτου του και πιθανότατα των γενεθλίων του.Suetonius, Claudius I.1.3

Η μητέρα του Δρούσου Λιβία θλιμμένη βαθύτατα για τον θάνατο του μικρού της γιου ακολούθησε την συμβουλή του φιλοσόφου Άρειου, ανήγειρε πολλούς ανδριάντες, εικόνες του Δρούσου και μιλούσε συνέχεια για αυτόν.Barrett (2002), σ. 44 Το έργο που έγραψε ο Οβίδιος θεωρείται ένα μήνυμα παρηγοριάς για την Λιβία αν και πολλοί πιστεύουν ότι το έγραψε στην περίοδο ανάμεσα στον θάνατο της (29 μ.Χ.) μέχρι τον θάνατο του Τιβέριου (37 μ.Χ.).Arnold M. Duff (1935). "Review of Consolatio ad Liviam by Arnold Witlox". The Classical Review. 49 (4): 155–56 Ο Οκταβιανός Αύγουστος τίμησε επίσης με την σειρά του τις επιτυχίες του Δρούσου στο έργο του "Gestae Divi Augusti" (14 μ.Χ.).Augustus, Res Gestae Divi Augusti 26. Translated by Thomas Bushnell (2011) and placed by his permission on Wikisource. Passage also quoted in Powell (2011), σ. 80 Με την άνοδο του στον θρόνο (41 μ.Χ.) ο Κλαύδιος απέδωσε πολλές τιμές στον αείμνηστο πατέρα του με κυριότερη τους ετήσιους αγώνες στον Μέγα Ιππόδρομο, την 14η Ιανουαρίου ημέρα των γενεθλίων του. Ο Κλαύδιος εξέδωσε πολλά νομίσματα με παράσταση του πατέρα του και της αναμνηστικής του αψίδας, ο Βωμός της Ειρήνης ο οποίος περιείχε έναν αδριάντα του Δρούσου αποκαταστάθηκε.Osgood (2011), σσ. 60–61 Ο Κλαύδιος ολοκλήρωσε επιπλέον έναν δρόμο προς την Ραιτία που ακολούθησε ο Δρούσος στην θριαμβευτική του εκστρατεία προς τις Άλπεις με πολλά οδόσημα που υπενθύμιζαν στους περαστικούς τις επιτυχίες του.Osgood (2011), σ. 188 Οι εορτασμοί αυτοί εξασθένησαν ωστόσο όταν ο Κλαύδιος αποφάσισε να δώσει προτεραιότητα στον δικό του Βρετανικό θρίαμβο.Osgood (2011), σ. 93 Ο ιστορικός Μίχαελ Μακνάλι θεωρεί τον Δρούσο ως τον ικανότερο και τον πιο επιτυχημένο από τους Ρωμαίους διοικητές που επιχείρησαν να κατακτήσουν την Γερμανία. Η ολοκλήρωση της κατάκτησης έγινε ωστόσο την εποχή αυτοκρατορίας του Τιβέριου με τον γιο του Γερμανικό, ο θάνατος του ωστόσο επέφερε την επιβράδυνση των κατακτήσεων. Οι διάδοχοι του αποδείχτηκαν ακατάλληλοι, ο πρώτος ήταν ο μεγαλύτερος αδελφός του Τιβέριος ο οποίος έχασε την αυτοκρατορική εύνοια και αυτοεξορίστηκε (6 π.Χ.). Ο επόμενος Λεύκιος Δομίτιος Αηνόβαρβος είχε μερικές επιτυχίες, ήταν ο πρώτος που διέσχισε τον Έλβα αλλά οι εσωτερικές εξεγέρσεις περιόρισαν την επέλαση του. Ο επόμενος Πόπλιος Κουινκτίλιος Βάρος αποδείχτηκε ο περισσότερο ανίκανος με αποτέλεσμα την καταστροφική Μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού που σηματοδότησε την λήξη της Ρωμαϊκής επέκτασης. Ο Ρήνος έγινε οριστικά το όριο ανάμεσα στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία και τα Γερμανικά φύλλα με αποτέλεσμα τα κατορθώματα του Δρούσου να υποβαθμιστούν μέχρι αχρηστίας.

Οικογένεια

Νυμφεύθηκε την Αντωνία τη Νεότερη, κόρη τού Μάρκου Αντώνιου και της Οκταβίας της Νεότερης και είχε τα εξής τέκνα:
 Γερμανικός Ιούλιος Καίσαρ 15 π.Χ. - 19 μ.Χ., στρατηγός γνωστός για τις εκστρατείες του στη Γερμανία. 
 Λιβίλλα π. 13 π.Χ. - 31 μ.Χ., παντρεύτηκε πρώτα τον Γάιο Καίσαρα από το γένος των Βιψανίων και μετά τον Δρούσο Ιούλιο Καίσαρα από το γένος των Κλαυδίων.
 Κλαύδιος 10 π.Χ. - 54 μ.Χ., Αυτοκράτορας.

 Παραπομπές 

Πηγές
 Barrett, Anthony A. (2002). Livia: First Lady of Rome. New Haven: Yale University Press. ISBN 0-300-09196-6.
 Osgood, Josiah (2011). Claudius Caesar: Image and Power in the Early Roman Empire. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88181-4.
 Powell, Lindsay (2011). Eager for Glory: The Untold Story of Drusus the Elder, Conqueror of Germania. Barnsley, South Yorkshire: Pen & Sword Books. ISBN 978-1-84884-333-2.

Κατηγορία:Δυναστεία των Ιουλίων και Κλαυδίων