Πρόβλημα του λαθρεπιβάτη

Το πρόβλημα του λαθρεπιβάτη (free-rider problem) είναι οικονομικό και πολιτικό φαινόμενο που απασχολεί τις κοινωνικές επιστήμες. Ως όρος σχετίζεται άμεσα με τις έννοιες της τραγωδίας των κοινών, το δίλημμα του φυλακισμένου και τη λογική της συλλογικής δράσης.  

Προκύπτει από το γεγονός ότι κάποιοι επωφελούνται από πόρους, δημόσια αγαθά ή υπηρεσίες χωρίς να συνεισφέρουν με το μερίδιό που τους αναλογεί. Αποτελεί μια παραβατική συμπεριφορά, που είναι συνηθισμένη με αγαθά που δεν μπορούν να αποκλειστούν, όπως τα δημόσια και τα κοινά αγαθά. Όταν δεν υπάρχουν κατάλληλοι θεσμικοί κανόνες για την βιώσιμη διαχείριση ενός αγαθού ή αυτοί δεν εφαρμόζονται, καθένας έχει το κίνητρο να μη συνεισφέρει στην κοινή προσπάθεια, αλλά να λειτουργήσει εις βάρος των άλλων. Όταν όλοι συμπεριφέρονται κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν παράγεται το συλλογικό όφελος, ενώ όταν κάποιοι συμπεριφέρονται με κριτήριο το συλλογικό συμφέρον και κάποιοι με ατομικά κριτήρια, το συλλογικό όφελος που θα παραχθεί δεν θα είναι το βέλτιστο δυνατό.    

Όπως γίνεται αντιληπτό, το πρόβλημα του λαθρεπιβάτη είναι πολύ σημαντικό, καθώς τα άτομα ως ατομικές οντότητες έχουν ως στόχο τους τη μεγιστοποίηση του ατομικού τους οφέλους, ενώ ως συλλογικές, επιδιώκουν το συλλογικό όφελος στο βαθμό που το ατομικό τους όφελος επηρεάζεται στον ίδιο βαθμό με των υπολοίπων.

 Παράδειγμα δημόσιου αγαθού 
Δημόσιες συγκοινωνίες: Όταν όλοι πληρώνουν το αντίτιμο που τους αναλογεί για την χρήση των μέσων μαζικής μεταφοράς, το όφελος διαχέεται σε όλους τους επιβάτες. Υπάρχει τακτική συγκοινωνία, μειώνεται το κυκλοφοριακό πρόβλημα,  γίνεται η απαραίτητη συντήρηση των μέσων μεταφοράς που είναι προς όφελος της ασφάλειας του επιβατικού κοινού, λαμβάνονται μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος και ούτω καθεξής. Εάν υπάρχουν κάποιοι που χρησιμοποιούν τα μέσα μεταφοράς χωρίς εισιτήριο, το όφελος που προκύπτει για αυτούς είναι εις βάρος των επιβατών που είναι συνεπείς, γιατί ενώ αυτοί πληρώνουν το ποσό που τους αναλογεί, τα ανταποδοτικά οφέλη που προκύπτουν είναι πολύ λιγότερα από τα αναμενόμενα. Εάν πάλι κανένας δεν πληρώνει εισιτήριο, η προσφορά του δημόσιου αυτού αγαθό δεν θα μπορεί να συντηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα λόγω έλλειψης πόρων.

 Παράδειγμα κοινού αγαθού 
Οι θάλασσες: Οι θάλασσες αποτελούν φυσικό σύστημα πόρου  και όλοι ανεξαρτήτως ωφελούνται από αυτόν και είναι υπεύθυνοι για την συντήρηση και την διατήρησή του για τις μελλοντικές γενεές.  Εάν όλοι συνεισφέρουν στην ορθολογική διαχείριση του πόρου αυτού, τα οφέλη που θα προκύπτουν θα είναι για όλους και σε παγκόσμιο επίπεδο καθώς πολλές θαλάσσιες δραστηριότητες όπως η αλιεία, ο τουρισμός και η αναψυχή εξαρτώνται από την καλή ποιότητα των υδάτων. Εάν πάλι υπάρχουν ατομικές ή συλλογικές οντότητες, που εκμεταλλεύονται τον πόρο αυτό και όσα προσφέρει με παραβατικό τρόπο, όπως για παράδειγμα με την υπεραλίευση, την απόρριψη αποβλήτων ή ακόμα και την αποφυγή άσκησης περιβαλλοντικής πολιτικής, αποκομίζοντας ίδιον όφελος, ο πόρος δεν θα είναι δυνατόν να αποδώσει μελλοντικά κατά το καλύτερο δυνατό τρόπο. Εάν τέλος κανένας δεν δρα με βάση το συλλογικό συμφέρον, οδηγούμαστε στην καταστροφή του πόρου και στη Τραγωδία των Κοινών.

 Παράδειγμα ενός προβλήματος - αποτυχίας της αγοράς 
Ας υποθέσουμε έναν δρόμο στον οποίο κατοικούν 25 άτομα. Υπάρχει η δυνατότητα εγκατάστασης συστήματος συλλογής απορριμμάτων που θα καλύπτει ολόκληρο τον δρόμο, ελαχιστοποιώντας την ύπαρξη σκουπιδιών στους δημόσιους δρόμους. Το κόστος του συστήματος είναι $ 2.500. Ας υποθέσουμε ότι κάθε άτομο είναι πρόθυμο να πληρώσει (θέλει και είναι σε θέση να) $ 100 ή περισσότερα προς όφελος του δρόμου που είναι καθαρός.

 Εάν το σύστημα είναι εγκατεστημένο, όλοι επωφελούνται. Ωστόσο, είναι πιθανό ορισμένοι άνθρωποι που ζουν στο δρόμο να αρνηθούν να πληρώσουν, εικάζοντας ότι το σύστημα θα εγκατασταθεί ούτως ή άλλως.
 Παρά το γεγονός ότι δήλωσαν ότι ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν 100 δολάρια, μερικοί άνθρωποι μπορεί να πουν ότι δεν είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν, ελπίζοντας ότι άλλοι άνθρωποι που κατοικούν στο δρόμο θα πληρώσουν ακόμα για το σύστημα και επομένως θα επωφεληθούν χωρίς να χρειάζεται να πληρώσουν για αυτό.
 Το αποτέλεσμα είναι ότι δεν μπορεί να εγκατασταθεί κανένα σύστημα, γεγονός που αποτελεί παράδειγμα αποτυχίας της αγοράς. Αυτό συμβαίνει παρά το γεγονός ότι θα ευνοηθεί η αποτελεσματικότητα της κατανομής των πόρων.

 Λύση 
Μια κοινή λύση σε αυτό το πρόβλημα είναι να φέρουμε κοντά τα 25 άτομα και να τα κάνουμε να συμπεριφέρονται ως ένας πελάτης, μειώνοντας έτσι την απόφαση από 25 ανεξάρτητες αποφάσεις σε μία. Μπορεί να τεθεί σε ψηφοφορία, αλλά αν η απάντηση είναι ναι, όλοι θα αναγκαστούν να πληρώσουν ανεξάρτητα από την ατομική τους γνώμη. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι δημόσιες υπηρεσίες, όπως οι στρατιωτικές ή αστυνομικές δαπάνες, παρέχονται αποκλειστικά από τις κυβερνήσεις.

Το πρόβλημα του λαθρεπιβάτη είναι επίσης μια δικαιολογία για την ύπαρξη κοινών αγαθών. Ορισμένες ιδεολογίες, όπως ο ελευθεριακός καπιταλισμός, συχνά επικρίνονται, επειδή σε τέτοια συστήματα όλη η ιδιοκτησία στην κοινωνία θα ήταν ιδιωτική ιδιοκτησία, χωρίς καμία κρατική παρέμβαση ή ρύθμιση. Οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι οι πιθανοί λαθρεπιβάτες εντός του συστήματός τους θα ήταν καταδικασμένοι από κοινωνικό εξοστρακισμό, ο οποίος θα έκανε όσους δέχονταν υπηρεσίες χωρίς να συμβάλλουν στην πληρωμή τους να σταματούν. Οι φιλελεύθεροι τονίζουν ότι η ανάγκη για υγιή συνεργασία και αλληλεπίδραση με άλλα άτομα στην κοινωνία θα ελαχιστοποιούσε τον κίνδυνο και την πιθανότητα λαθρεπιβατών.

 Προβλήματα 
Η λύση που προτείνεται στην προηγούμενη παράγραφο παρουσιάζει ορισμένες δυσκολίες. Το όφελος που λαμβάνουν τα 25 άτομα μπορεί να είναι διαφορετικό για κάθε άτομο και επομένως κάθε άτομο θα εκχωρήσει διαφορετική αξία στην υπηρεσία. Μερικοί άνθρωποι μπορεί ακόμη και να θεωρήσουν ότι η υπηρεσία έχει αρνητικό όφελος. Η απόφαση για το πώς θα μοιραστεί το κόστος μεταξύ των ανθρώπων αποτελεί αντικείμενο σημαντικής πολιτικής ανάλυσης. Ένας απλός διαχωρισμός κόστους (100 $ το καθένα) μπορεί να μην θεωρείται δίκαιος.

 Παραπομπές 

 Περαιτέρω ανάγνωση 
 Όστρομ, Ε. (2002), H διαχείριση των κοινών πόρων, μτφρ. Γ. Άρχοντας, Αθήνα: Καστανιώτης, σσ. 19-47, ISBN 978-960-03-3318-3.
 Pasour, Jr., E. C.(1981) "The Free Rider as a Basis for Government Intervention". Libertarian Studies, σσ. 453-462.
 Newman S., Watkins E., Farmer A., Brink P.., Schweitzer JP. (2015) The Economics of Marine Litter. In: Bergmann M., Gutow L., Klages M. (eds) Marine Anthropogenic Litter. Springer, Cham, eBook ISBN 978-3-319-16510-3.
 .
 William D. Nordhaus, "A New Solution:  the Climate Club" (a review of Gernot Wagner and Martin L. Weitzman, Climate Shock:  The Economic Consequences of a Hotter Planet, Princeton University Press, 250 pp, $27.95), The New York Review of Books, vol. LXII, no. 10 (June 4, 2015), pp. 36–39.

 P. Oliver – Sociology 626 published by Social Science Computing Cooperative University of Wisconsin.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 https://arxiv.org/abs/1803.04389 
 https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-16510-3_14

Κατηγορία:Οικονομικά προβλήματα
Κατηγορία:Διλήμματα