Θεώρημα ρητής ρίζας

Στην άλγεβρα, τo θεώρημα ρητής ρίζας δίνει έναν περιορισμό στις ρητές ρίζες ενός πολυωνύμου
,
με ακέραιους συντελεστές .

Πιο συγκεκριμένα, αν  και  είναι μη-μηδενικοί, τοτε, κάθε ρητή λύση , δηλαδή με 
όταν γραφτεί ως αναγωγο κλάσμα  (δηλαδή ο μέγιστος κοινός διαιρέτης των  και  είναι 1), ικανοποιεί τις εξής ιδιότητες:
 p είναι ένας διαιρέτης του σταθερού όρου a0, και
 το q είναι ένας διαιρέτης του  συντελεστή του μεγιστοβαθμιου όρου an.

Τo θεώρημα ρητής ρίζας είναι μια ειδική περίπτωση του πορίσματος του Γκάους για την παραγοντοποίηση πολυωνύμων. Τo θεώρημα ακέραιας ρίζας  είναι μια ειδική περίπτωση τoυ θεωρήματος ρητής ρίζας αν ο συντελεστής του μεγιστοβάθμιου όρου , δηλαδή το πολυώνυμο είναι μονικό.

 Εφαρμογή 
Το θεώρημα χρησιμοποιείται για να προσδιοριστεί εαν ένα πολυώνυμο έχει ρητές ρίζες, και αν έχει, τότε επίσης για την εύρεση τους. Αφου το θεώρημα δίνει περιορισμούς σχετικά με τον αριθμητή και τον παρονομαστή των ανάγωγων ρητών ριζών ως διαιρέτες ορισμένων αριθμών, όλοι οι πιθανοί συνδυασμοί των διαιρετών τους μπορούν να ελεγχθούν και είτε να βρεθούν οι ρητές ρίζες ή να διαπιστωθεί ότι δεν υπάρχουν. Εάν βρεθούν μια ή περισσότερες ρίζες τότε μπορεί να γίνει η διαίρεση με τους αντίστοιχους πρωτοβάθμιους παράγοντες, δηλαδή να παραγοντοποιηθεί το πολυώνυμο, δίνοντας ως αποτέλεσμα ένα πολυώνυμο χαμηλότερου βαθμού, του οποίου οι ρίζες είναι επίσης ρίζες του αρχικού πολυωνύμου.

 Κυβική εξίσωση 
Η γενική κυβική εξίσωση

με ακέραιους συντελεστές έχει τρεις λύσεις στους μιγαδικούς αριθμούς. Εάν διαπιστωθεί από την δοκιμή ρητής ρίζας ότι δεν υπάρχουν ρητές λύσεις, τότε ο μόνος τρόπος για να εκφράστουν οι λύσεις αλγεβρικά είναι να χρησιμοποιήθουν κύβικες ρίζες. Αλλά αν η δοκιμή βρει τρεις ρητές λύσεις, τότε οι κύβικες ρίζες αποφεύγονται. Και αν βρεθεί να υπάρχει ακριβώς μία ρητή λύση r,  , τότε το (x – r) μπορεί να διαιρεθεί από το κυβικό πολυώνυμο χρησιμοποιώντας τον αλγόριθμο πολυώνυμικης διαίρεσης, αφήνοντας ένα τετραγωνικό πολυώνυμο , του οποίου οι δύο ρίζες είναι οι υπόλοιπες δύο ρίζες του  κυβικού, και αυτές μπορούν να βρεθούν χρησιμοποιώντας τον τετραγωνικό τύπο, και πάλι αποφεύγοντας τη χρήση των κυβικών, ρίζες.

 Αποδείξεις 

 Παραδείγματα 

 Πρώτo 
Το πολυώνυμο

κάθε ρητή ρίζα στην ανάγωγη μορφή της θα πρέπει να έχει αριθμητή που διαιρεί το 1 και παρονομαστή που διαιρεί το 2. Ως εκ τούτου, οι μόνες δυνατές ρητές ρίζες είναι ±1/2 και ±1, και δεδομένου ότι καμία από αυτές δεν δινει στο πολυώνυμο την τιμη μηδέν, δεν υπάρχει καμία ρητή ρίζα.

 Δεύτερο 
Στο πολυώνυμο

,

οι μόνες δυνατές ρητές ρίζες θα έχουν αριθμητή που διαιρεί το 6 και παρανομαστή που διαιρεί το 1, περιορίζοντας τις δυνατότητες ±1, ±2, ±3, ±6. Από αυτά, 1, 2, -3 εξισώνουν το πολυώνυμο με το μηδέν, και ως εκ τούτου είναι ρητές ρίζες. (Στην πραγματικότητα, αυτές είναι οι μοναδικες ρίζες αφου ένα κυβικό έχει μόνο τρεις ρίζες, εν γένει, ένα πολυώνυμο θα μπορούσαν να έχουν κάποιες ρητές και κάποιες Άρρητες ρίζες.)

 Τρίτo 
Κάθε ρητή ρίζα του πολυωνύμου

πρέπει να είναι μεταξύ των αριθμών που συμβολικά σημειώνονται ως

 ,

η οποία δίνει τη λίστα με τις 8 πιθανές απαντήσεις:

Αυτες οι υποψήφιες ρίζες  μπορούν να εξεταστούν χρησιμοποιώντας τη μέθοδο Horner  (για παράδειγμα). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, υπάρχει ακριβώς μία ρητή ρίζα. Αν μια υποψήφια ρίζα δεν προκαλεί το πολυώνυμο να ισούται με μηδέν, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ελαττώσει τη λίστα των υπόλοιπων υποψηφίων. Για παράδειγμα, το x = 1 δεν λειτουργεί,μια και το πολυώνυμο τότε ισούται με 1. Αυτό σημαίνει ότι η αντικατάσταση x = 1 + t παράγει ένα πολυώνυμο t με σταθερό όρο 1, ενώ ο συντελεστής t3 παραμένει ο ίδιος με το συντελεστή του x3. Εφαρμόζοντας θεώρημα ρητής ρίζας έτσι παίρνουμε τις ακόλουθες πιθανές ρίζες για:

Ως εκ τούτου,

υποψήφιες ρίζες  που δεν υπάρχουν και στις δύο λίστες έχουν αποκλειστεί. Η λίστα με τις υποψήφιες ρίζες  πρέπει, συνεπώς, να συρρικνωθεί στο x = 2 και x = 2/3.

Αν κ ρητές  ρίζες βρεθούν (k ≥ 1), η μέθοδος Horner επίσης θα αποδώσει ένα πολυώνυμο βαθμού n − k του οποίου οι ρίζες, μαζί με τις ρητές ρίζες, είναι ακριβώς οι ρίζες του αρχικού πολυωνύμου. Μπορεί επίσης να συμβεί η περίπτωση που κανένας από τους υποψήφιους δεν είναι μια λύση, σε αυτήν την περίπτωση η εξίσωση  του πολυωνύμου ίσου με το 0 δεν έχει καμία ρητή λύση. Αν απ'ο την εξίσωση λείπει ο σταθερός όρος α0, τότε το 0 είναι μία από τις ρητές λύσεις της εξίσωσης.

 Δείτε επίσης 

 Κανόνας προσήμων του Ντεκάρτ
 Θεώρημα Γκάους-Λυκά
 Κριτήριο Eisenstein

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 





 Εξωτερικές συνδέσεις 

 Weisstein, Eric W. "Rational Zero Theorem". MathWorld.
 RationalRootTheorem  at PlanetMath
 Another proof that nth roots of integers are irrational, except for perfect nth powers by Scott E. Brodie
 The Rational Roots Test at purplemath.com

Κατηγορία:Πολυώνυμα
Κατηγορία:Θεωρήματα της Άλγεβρας