Ελεύθερο Ιωαννίνων

Για οικισμό στην Ελλάδα με το ίδιο όνομα δείτε το λήμμα: Ελεύθερο Γρεβενών

Το Ελεύθερο (πρώην ΓκρισπάνηΜιχάλης Κοκολάκης, "Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο Σαλναμέ του 1895" στο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, Δημήτρης Δημητρόπουλος, Μιχάλης Κοκολάκης και Ευδοκία Ολυμπίτου (επιμ.), Πληθυσμοί και οικισμοί του ελληνικού χώρου. Ιστορικά μελετήματα, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2003, σελ. 272. και ΓκριζμπάνιΔημήτριος Γεωργίου Μπόγδος, Το χωριό «Ελεύθερο». Επαρχία Κόνιτσας, Νομός Ιωαννίνων, Αθήνα 2000, σελ. 15.) είναι ορεινό χωριό του δήμου Κόνιτσας στον νομό Ιωαννίνων της Ηπείρου. Κτισμένο σε υψόμετρο 874 μέτρων συμπεριλαμβάνεται στην ιστορική περιοχή των Μαστοροχωρίων. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, ο πληθυσμός του ανέρχεται στους 75 κατοίκους«ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού », σελ. 10573 (σελ. 99 του pdf).

 Τοποθεσία 
Το Ελεύθερο βρίσκεται στις νοτιοδυτικές πλαγιές της κορυφής Κλέφτης του Σμόλικα, βόρεια του Αώου ποταμού, στα βορειοδυτικά όρια του Εθνικού Δρυμού Βίκου - Αώου. Είναι κτισμένο σε τοποθεσία με πολλά τρεχούμενα νερά και μέσα από αυτό περνάει ο χείμαρρος Περδικαδίσιος που καταλήγει στον Αώο. Έχει θέα τις δασωμένες πλαγιές του όρους Τραπεζίτσα. Το Ελεύθερο απέχει 82,5 χλμ. βόρεια από τα Ιωάννινα και 19 χλμ. δυτικά από την Κόνιτσα.

 Ονομασία 
Η παλιά ονομασία του χωριού ήταν Γκρισπάνη και υπό αυτήν αναφέρεται το 1919 στο ΦΕΚ 184Α-19/08/1919 να ορίζεται έδρα της ομώνυμης κοινότητας. Σχετικά με την προέλευσή της, έχει υποστηριχτεί πως αυτή είναι σλαβική ή ελληνοτουρκική. Ο οικισμός μετονομάστηκε σε Ελεύθερο το 1927.

 Ιστορικά στοιχεία 
Ιστορικά το Ελεύθερο ανήκει στα ΜαστοροχώριαΡέα Κακαμπούρα, Ανάμεσα στο αστικό κέντρο και τις τοπικές κοινωνίες. Οι σύλλογοι της επαρχίας Κόνιτσας στην Αθήνα, ΕΚΠΑ-Διδακτορική Διατριβή, Αθήνα 1998, σελ. 83.. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το χωριό δημιουργήθηκε κατά τα μέσα του 16ου αιώνα, έχοντας ως πυρήνα άτομα που είχαν εγκατασταθεί στην ευρύτερη περιοχή, προερχόμενα από ένα ομώνυμο κατεστραμμένο χωριό που βρισκόταν κοντά στην Πλακωτή ΘεσπρωτίαςΜπόγδος, 2000, σελ. 17.. Οι κάτοικοι του Ελεύθερου διετέλεσαν καθ' όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας κολίγοι Αλβανών μουσουλμάνων μπέηδεων. Το χωριό αποδεσμεύτηκε τυπικά από το συγκεκριμένο νομικό καθεστώς το 1927, με σχετικό νόμο του ελληνικού κράτους που αφορούσε απαλλοτριώσεις. Σύμφωνα με την οθωμανική απογραφή του 1895, το Ελεύθερο διέθετε 493 κατοίκους (232 άνδρες και 261 γυναίκες) κατανεμημένους σε 136 φορολογικούς χανέδες. Απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων και σύμφωνα με την πρώτη ελληνική απογραφή που διενεργήθηκε το 1913 στα νέα εδάφη του κράτους είχε 475 κατοίκουςΒασίλειον της Ελλάδος. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Στατιστικής, Απαρίθμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913, Εν Αθήναις, 1915, σελ. 63.. Το 1943 το χωριό πυρπολήθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις ΚατοχήςΜπόγδος, 2000, σελ. 29..

Σημεία ενδιαφέροντος
Χαρακτηριστικό του είναι οι πολλές εκκλησίες και ξωκλήσια καθώς και οι νερόμυλοι που υπάρχουν μέσα και γύρω από αυτό. Αξιοθέατα της περιοχής θεωρούνται ο καταρράκτης που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού από Κόνιτσα με ύψος 35 μέτρα, τα ερείπια αρχαίου κάστρου στη τοποθεσία  "Παλαιόκαστρο" και η Δρακόλιμνη του Σμόλικα σε υψόμετρο 2.200 μέτρων.

 Διοικητικά στοιχεία 
Κατά την ύστερη περίοδο της Τουρκοκρατίας, το χωριό ανήκε στον καζά Κόνιτσας. Μετά την ενσωμάτωσή του στο ελληνικό κράτος διετέλεσε έδρα κοινότητας της επαρχίας ΚόνιτσαςΜιχαήλ Σταματελάτος, Φωτεινή Βάμβα-Σταματελάτου, Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδας, ΤΑ ΝΕΑ, 2012, Α΄ τόμος, σελ. 215.. Από το 1997 ανήκει στον δήμο Κόνιτσας, ενώ σύμφωνα με το σχέδιο Καλλικράτης, αποτελεί τη τοπική κοινότητα Ελευθέρου που υπάγεται στη δημοτική ενότητα Κόνιτσας του ομώνυμου δήμου.

 Απογραφές πληθυσμού 
Απογραφή1895192819401951196119711981199120012011Πληθυσμός493351392278Γενική Παγκόσμιος Εγκυκλοπαιδεία Πάπυρος-Λαρούς, Επιστημονική Εταιρεία των Ελληνικών Γραμμάτων Πάπυρος, Αθήναι 1964, τόμος 6ος, σελ. 221.310170Κακαμπούρα, 1998, σελ. 103.18718213575

Παραπομπές

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Ελεύθερο - Πληροφορίες & Ιστορία από τον ιστότοπο https://web.archive.org/web/20190118224029/http://www.konitsa.gr/

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Ιωαννίνων
Κατηγορία:Δήμος Κόνιτσας