Λημνιακή γλώσσα

Η λημνιακή γλώσσα είναι αρχαία μη αποκρυπτογραφημένη γλώσσα η οποία χρησιμοποιούνταν τον 6ο αιώνα π.Χ. στη Λήμνο. Έχει συνδεθεί με τις τυρρηνικές γλώσσες και συγγενεύει με τα ετρουσκικά, καθώς και τα ραιτικά, ενώ γραφόταν με αλφάβητο που παρουσίαζε ομοιότητες με το ελληνικό. Συνολικά έχουν ανευρεθεί 16 επιγραφές κυρίως σε αγγεία, ενώ το μεγαλύτερο τμήμα των κειμένων προέρχεται από τη στήλη των Καμινίων η οποία ανακαλύφθηκε το 1884, και την επιγραφή της Ηφαιστιάδος η οποία ανακαλύφθηκε το 2009. Μετά την κατάκτηση της νήσου από τους Αθηναίους στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. και τον επακόλουθο εποικισμό του, η λημνιακή γλώσσα αντικαταστάθηκε από την αττική διάλεκτο της ελληνικής γλώσσας.

 Σύστημα γραφής 
Οι επιγραφές που διασώζονται είναι γραμμένες με χαρακτήρες του ελληνικού αλφαβήτου, συγκεκριμένα της δυτικής παραλλαγής του που συναντάται κυρίως στον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο, όπως Θεσσαλία, Βοιωτία, και Πελοπόννησο, καθώς και το νησί της Εύβοιας και τις αποικίες των περιοχών αυτών όπως αυτές τις Μεγάλης Ελλάδος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση των λημνιακών επιγραφών το αλφάβητο που χρησιμοποιείται είναι παρόμοιο με μια αρχαϊκή παραλλαγή η οποία χρησιμοποιούνταν για τη γραφή της ετρουσκικής γλώσσας στη νότια Ετρουρία στα βορειοδυτικά της ιταλικής χερσονήσου. Έχει επίσης διατυπωθεί πως οι ρίζες του αλφαβήτου βρίσκονται στο φρυγικό αλφάβητο (παλαιοφρυγικά) με υιοθέτηση κάποιων γραμμάτων από το ελληνικό (θήτα, φι, και χι).

Η κατεύθυνση της γραφής είναι από αριστερά προς τα δεξιά, ωστόσο στα μακροσκελέστερα κείμενα είναι βουστροφηδόν.

 Ταξινόμηση 
μικρογραφία|Η ταξινόμηση των τυρρηνικών γλωσσών σύμφωνα με de Simone και Marchesini (2013)Carlo de Simone, Simona Marchesini (Eds), La lamina di Demlfeld [= Mediterranea. Quaderni annuali dell'Istituto di Studi sulle Civiltà italiche e del Mediterraneo antico del Consiglio Nazionale delle Ricerche. Supplemento 8], Pisa – Roma: 2013.

Η συσχέτιση μεταξύ της λημνιακής και της ετρουσκικής γλώσσας προτάθηκε αρχικά από τον Γερμανό γλωσσολόγο Χέλμουτ Ριξ βάσει συνδέσεων που βρήκε στο λεξιλόγιο και τη γραμματική των γλωσσών αυτών, και θεωρούσε πως προέρχονταν από μια κοινή προγονική γλώσσα. Για παράδειγμα: 

 και τα ετρουσκικά και τα λημνιακά μοιράζονται δύο μορφές δοτικών πτώσεων που δεν συναντώνται αλλού, την τύπου Α´ *-si και την τύπου Β´ *-ale, οι οποίες συναντώνται στο κείμενο της στήλης των Καμινίων (Hulaie-ši, Φukiasi-ale) και σε επιγραφές γραμμένες στα ετρουσκικά (aule-si στη στήλη της Περούτζια καθώς και στην επιγραφή mi mulu Laris-ale Velχaina-si).
μοιράζονται επίσης την ίδια γενική πτώση σε *-s και έναν απλό παρελθοντικό χρόνο σε *-a-i (Ετρουσκικά - όπως στο ame (< *amai), λημνιακά - όπως šivai).

Όπως τα ετρουσκικά, η λημνιακή γλώσσα εμφανίζεται να διαθέτει σύστημα με τέσσερα φωνήεντα, τα "i", "e", "a" και "u". Παρόμοια συστήματα τεσσάρων φωνηέντων εμφανίζονται και σε άλλες γλώσσες της ευρύτερης περιοχής, τα χεττιτικά και τα ακκαδικά, κάτι που δείχνει την ύπαρξη πιθανών αλληλοεπιρροών.

Η υπόθεση του Ριξ επιβεβαιώθηκε μετέπειτα και από άλλους γλωσσολόγους,Schumacher, Stefan (1994) Studi Etruschi in Neufunde ‘raetischer’ Inschriften Vol. 59 pp. 307-320 (German) Schumacher, Stefan (2004) Die Raetischen Inschriften. Geschichte und heutiger Stand der Forschung Archaeolingua. Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft. (German) ανάμεσα τους και τον Κάρλο ντε Σιμόνε. de Simone Carlo (2009) La nuova iscrizione tirsenica di Efestia in Aglaia Archontidou, Carlo de Simone, Emanuele Greco (Eds.), Gli scavi di Efestia e la nuova iscrizione ‘tirsenica’, TRIPODES 11, 2009, pp. 3-58. Vol. 11 pp. 3-58 (Italian)  Τα κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ των λημνιακών, ετρουσκικών, και ραιτικών συναντώνται στη μορφολογία, φωνολογία, και σύνταξη τους. Ωστόσο, οι λεξικοί συσχετισμοί σπανίως καταγράφονται, λόγω του εξαιρετικά μικρού σώματος κειμένων στη λημνιακή και τη ραιτική γλώσσα, καθώς και λόγω της παλαιότητας του χρονικού σημείου όπου οι γλώσσες διαχωρίστηκαν από τον κοινό πρόγονο τους, κάτι που εκτιμάται πως πρέπει να συνέβει κατά την Εποχή του Χαλκού, πολύ νωρίτερα από την εκτίμηση του Ριξ. 

Οι τυρρηνικές γλώσσες συχνά θεωρούνται ως παλαιότερες των ινδοευρωπαϊκών στη νότια ΕυρώπηMellaart, James (1975), "The Neolithic of the Near East" (Thames and Hudson). Στον ελληνικό χώρο ο διάσημος γλωσσολόγος R.Beekes έχει συσχετίσει το μη-ινδοευρωπαϊκό υπόστρωμα της ελληνικής γλώσσας με τη γλώσσα που μιλούσαν στο Αιγαίο και την Ανατολία τα Πελασγικά φύλα  (Τυρσηνική, Πελασγική, Ετεο-Κρητική κ.ά). Παράλληλα στο άρθρο του "The origins of the Etruscans" (2003)https://www.robertbeekes.nl/wp-content/uploads/2019/08/b110.pdf, συσχετίζει την προέλευση των Ετρούσκων με τους Πελασγούς-Τυρσήνους του Αιγαίου, που σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, τον Θουκιδίκη και τον Στράβωνα διατηρούν τη δική τους γλώσσα σε νησιά του Β.Αιγαίου (Λήμνος, Ίμβρος) αλλά και στην χερσόνησο του Άθω.

"Ἐν δὲ τῇ Ἀκτῇ ᾠκίσθησαν ἄνθρωποι βάρβαροι μικτοὶ καὶ διγλῶσσοι, καὶ Χαλκιδέων ὀλίγον τι, οἱ δὲ πλεῖστοι Πελασγοὶ Τυρσηνοὶ οἱ ἐκ Λήμνου καὶ Ἀθηνῶν, καὶ Βισάλται καὶ Κρηστῶνες καὶ Ἠδῶνες." (Θουκιδίδης)

Αναφέρεται από τον Ηρόδοτο ότι στην Ακτή (Άθως) κατοικούσαν δίγλωσσοι πληθυσμοί (ελληνικά και επιπλέον μια γλώσσα που ο Ηρόδοτος θεωρεί μη-ελληνική), οι περισσότεροι εκ των οποίων Πελασγοί Τύρσηνοι, από τη Λήμνο και την Αθήνα).

"ἰ δὲ δεῖ ἀποφαινόμενον λέγειν, ἐκ τῶν Πελασγῶν τῶν ἔτι ἐόντων, οἳ ἐν τῇ Κρηστωνίῃ πόλι ἐπὶ τοῖσι Τυρσηνοῖσι κατοικέουσι, οἳ πρότερον ὁμόραοι ἦσαν τοῖσι νῦν Δωριεῦσι, τότε δὲ ἐν τῇ νῦν Θεσσαλιώτιδι χώρῃ ἐκατῴκεον" (Ηρόδοτος)

Αναφέρεται από τον Θουκιδίκη ότι οι Πελασγοί κατοικούν στην Κρηστονία της Μακεδονίας, κοντά στους Τυρσήνους (του Άθω), με ιστορικό τόπο προέλευσης τη Θεσσαλιώτιδα.

 Ευρήματα 

 Στήλη των Καμινίων 

μικρογραφία|δεξιά|Άποψη της στήλης των Καμινίων

Η στήλη ανακαλύφθηκε εντός χαλασμάτων εκκλησίας στην περιοχή των Καμινίων και φυλάσσεται πλέον στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Η χρονολόγηση της στον 6ο αιώνα π.Χ. βασίζεται στο ότι η εισβολή των Αθηναίων στο νησί συνέβη το 510 π.Χ. υπό τον Μιλτιάδη και ακολούθησε ο εποικισμός του. Στη στήλη υπάρχει η ανάγλυφη μορφή ενός πολεμιστή, και το αλφάβητο είναι παρόμοιο με τη χαλκιδική ποικιλία του ελληνικού αλφαβήτου. Η γραφή είναι βουστροφηδόν, και η αποκρυπτογράφηση της δεν έχει σταθεί δυνατή ακόμα παρά τις διάφορες προσπάθειες ερμηνείας.

Αποτελείται από συνολικά 198 χαρακτήρες, που σχηματίζουν 33 με 40 λέξεις οι οποίες διαχωρίζονται μεταξύ τους με χρήση μιας έως τρεις κουκίδες. Το κείμενο διαχωρίζεται σε τρία τμήματα, δύο εκ των οποίων είναι γραμμένα σε κάθετη διάταξη και το άλλο οριζοντίως. Συγκρίνοντας κάποιες από τις λέξεις με τα ετρουσκικά, η πρόταση aviš sialχviš ("ηλικία εξήντα ετών", B.3), μοιάζει με το ετρουσκικό avils maχs śealχisc ("και ηλικία εξήντα πέντε"). 

Μεταγραφή χαρακτήρων (αρχαϊκό ελληνικό και ΔΦΑ λατινικό):
έμπροσθεν:
        A.1. hολαιε ζ:ναφοθ:ζιαζι (hulaieš:naφoθ:šiaši)
        A.2. μαραζ:μαϝ (maraš:mav)
        A.3. σιαλχϝειζ:αϝιζ (sialχveiš:aviš)
        A.4. εϝισθο:ζεροναιθ (evisθo:šerunaiθ)
        A.5. ζιϝαι (šivai)
        A.6. ακερ:ταϝαρζιο (aker:tavaršiu)
        A.7. ϝαναλασιαλ:ζεροναι:μοριναιλ (vanalasial:šerunai:murinaic)
πλαγίως:
        B.1. hολαιεζιφοκιασιαλε:ζεροναιθ:εϝισθο:τοϝερονα (hulaieši:φukiasiale:šerunaiθ:evisθo:tuveruna)
        B.2. ρομ:hαραλιο:ζιϝαι:επτεζιο:αραι:τιζ:φοκε (rum:haraliu:šivai:eptešiu:arai:tuš:φuke)
        B.3. ζιϝαι:αϝιζ:σιαλχϝιζ:μαραζμ:αϝιζ:αομαι (šivai:aviš:sialχvaig veureš:marašm:aviš:aumai)
To νόημα της επιγραφής παραμένει ασαφές αν και έχουν διατυπωθεί πολλές εκδοχές και ερμηνείες.

Οπωσδήποτε αναγνωρίζονται λέξεις με ρίζες ελληνικές όπως:  μαραζ :ελλ. μαρασ-μός/μαράζι, avis (δες και ave / ave-nue): ελλ. βαδίζω, βαίνω (*Ετρούσκικο: avils = έτος), mav/maf (μαυ-): ελλ. μαύρο (πένθος), εFisθο: (Φ)ιστίην > εστία (εδώ πιθανώς "πατρίδα), Morinail:  Μυρινα - Μυρίναι (των Μυριναίων). 
Πιθανώς το (ν)afoθ σχετίζεται με το 'αφε' αφήνω, ενώ το holaie σχετίζεται με το ελληνικό "χολέες / "χολάς" = εντ.ζώων στον Ομηρο, επίσης: μανία, πίκρα, "Χολάς", εορτή του Διονύσου, όπως καταμαρτυρείται στο λεξικό του Ησύχιου της Αλεξάνδρειας. 
Στην πίσω όψη επίσης γίνεται πιθανή ανάγνωση των λέξεων ρομ: ρώμη, χαραλ (χάρα-σσω, επίσης "χάραξαι" = τύπωσε, σε Ησύχιο της Αλεξάνδρειας ), eptesio: επ(ι)θεσις, αραι:τιζ (αρετή;)

Επιπλέον λέξεις έχουν ερμηνευτεί από τον Ι. Θωμόπουλο (1912: Πελασγικά, Εκδόσεις Β.Ρηγόπουλου, Αθήνα) ως εξής:

sial = (σ)ιάλλω = στέλνω/εκπέμπω/εκτείνω (λεξικό του Ησύχιου της Αλεξάνδρειας)

ζερον/seron = (σ)έρον - ερύεσθαι= σώζειν (λεξικό του Ησύχιου της Αλεξάνδρειας, επίσης: Ερέσιος Απόλλων)

sivai / ζιϝαι = ζήιω, ζω (ziva/zizu σημαίνει ζωντανός στις σλαβονικές βαλκανικές γλώσσες)

ταϝαρζιο = Ταβάρσιος (κύριο όνομα, σχετικό με άλλα ονόματα στην Καρική γλώσσα: Ταβάρνης, Τρύβανης)

aker = καιρόν (τώρα, αυτή τη στιγμή)

Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, και με βάση και την εικόνα του πολεμιστή πάνω στη στήλη, πρόκειται για ένα αφιέρωμα στη μνήμη ενός εκλιπώντος επιφανούς πολίτη της Μύρινας, που επέφερε σημαντικές υπηρεσίες στην πατρίδα.

 Επιγραφή της Ηφαιστιάδος 
Η επιγραφή ανακαλύφθηκε στην Ηφαιστία, η οποία κατά την αρχαιότητα αποτελούσε τον κυρίως ανεπτυγμένο οικισμό της Λήμνου στα βορειοανατολικά. Η επιγραφή που βρέθηκε στην Ηφαιστία αποτελείται από 26 γράμματα τα οποία είναι διευθετημένα σε βουστροφηδόν διάταξη:Carlo de Simone, La Nuova Iscrizione ‘Tirsenica’ di Lemnos (Efestia, teatro): considerazioni generali, Rasenna: Journal of the Center for Etruscan Studies: Vol. 3: Iss. 1, Article 1, 2011. (Italian)

Μεταγραφή χαρακτήρων (ΔΦΑ λατινικό):

άνω γραμμή (αριστερά προς τα δεξιά):
 hktaonosi:heloke
κάτωθι γραμμή (δεξιά προς τα αριστερά):
 soromš:aslaš

 Παραπομπές 

 Πηγές 



 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
Development of the Etruscan Alphabet
A Gloss of the Lemnian Inscription
New Lemnian Inscription at R. Wallace' Rasenna blog

Κατηγορία:Αρχαίες γλώσσες