Ψάρι Μεσσηνίας

Το Ψάρι είναι χωριό του νομού Μεσσηνίας που ανήκει από το 2011 σύμφωνα με το πρόγραμμα Καλλικράτης στον δήμο Οιχαλίας ενώ παλαιότερα άνηκε στόν δήμο Δωρίου.  Σύμφωνα με την απογραφή του 2021 έχει 227 μόνιμους κατοίκους.

 Ετυμολογία 
Κατά τον ιστορικό Κ. Σάθα το χωριό Ψάρι, είναι από εκείνα τα οποία φέρουν το όνομα του ιδιοκτήτη τους. Ίσως όμως προέρχεται από το αρχαίο Οψάριον που σημαίνει σκληρός τόπος. Στην Οθωμανική απογραφή του 1461 καταγράφονται 4 οικογένειες οι 3 από τις οποίες είναι οι οικογένειες των Πέτρου Ψάρη, Κοσμά Ψάρη και Ιωάννη Ψάρη.

 Γεωγραφία 
Το Ψάρι είναι χτισμένο σε υψόμετρο 220 μ. με ωραία θέα και ήπιο κλίμα και απέχει 5 περίπου χιλιόμετρα από το Δώριο. Η αρχική του θέση ήταν στο Άνω Ψάρι σε απόσταση 4 χιλιομέτρων και σε υψόμετρο 550 μέτρα. Το Άνω Ψάρι είναι χτισμένο πάνω σε ένα πολύ εκτεταμένο οροπέδιο, ίσιο και ομαλό, που το ζώνουν χαμηλά βουνά - θαμνοσκέπαστα ως και δασωμένα. Οι βρύσες με το άφθονο νερό δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για την εγκατάσταση κατοίκων. Μετά την επανάσταση του 1821 οι κάτοικοί του Άνω Ψάρι κατέβηκαν στα πεδινά και δημιούργησαν το Κάτω Ψάρι.

 Ιστορία 
Το Ψάρι είναι ένα από τα περίφημα Σουλιμοχώρια ή Αρβανιτοχώρια της ορεινής Τριφυλίας που πρωτοκατοικήθηκαν από τους περίφημους Ντρέδες. Σύμφωνα με τον Αθανάσιο Γρηγοριάδη, οι πρώτες οικογένειες εγκαταστάθηκαν στο Άνω Ψάρι γύρω στα 1630 και οι οικογένειες αυτές ήταν των Κονταίων από το Σουλιμά (Άνω Δώριο) και των Σγουραίων από την Ήπειρο. Όμως νέα στοιχεία που ανακαλύφθηκαν στα Οθωμανικά αρχεία δείχνουν το Ψάρι να κατοικείται ήδη από το 1461 με την απογραφή να δείχνει 4 οικογένειες. Γύρω στα 1660 ήρθε ο Αναγνώστης (Αλέξης) Ντάρας από το Ζαΐμογλι (Δροσιά) της Πυλίας, όπου είχε καταφύγει κυνηγημένος από τους Τούρκους από το Ντάρα της Μαντίνειας. Λίγα χρόνια αργότερα άλλες δύο οικογένειες ήρθαν από τη Μεγαλόπολη, οι Καρραίοι και οι Ντουλιμαναίοι. Αργότερα κι άλλες οικογένειες ήρθαν, οι οποίες προσκολλήθηκαν στις πέντε πρώτες. 

Κατά τη Β' Ενετοκρατία, στην απογραφή του 1689 αναφέρεται το Ψάρι ως χωριό της επαρχίας της Αρκαδίας (Κυπαρισσίας).

Το 1805, το Ψάρι αναφέρεται ως μέρος του κολιού Σουλίμα (Άνω Δώριο), του καζά της Αρκαδίας. Η περιοχή παρήγαγε βαλανιδιά, βούτυρο, τυρί, μέλι, πρόβατα, βόδια και μικρές ποσότητες ελαιολάδου.Leake, W. Martin., Woodfall, G., Murray, J. (1830). Travels in the Morea: with a map and plans. London: John Murray, Albemarle Street.

Στην Επανάσταση οι κάτοικοί του ήταν όσοι και στο Σουλιμά (Άνω Δώριο). Γι' αυτό και η λαϊκή μούσα τραγουδούσε: Το Ψάρι και το Σουλιμά, τα δυο κεφαλοχώρια, χαράτσι δεν πληρώνουνε, Τούρκους δεν προσκυνάνε...

Στις 24 Απριλίου 1824 ο Ιμπραήμ έστειλε τον Ασλάν Μπέη με 6000 πεζούς, 500 ιππείς και 10 κανόνια εναντίον του στρατού των Αρκαδίων που είχε στρατοπεδεύσει στο Ψάρι. Η μάχη που ακολούθησε κράτησε 4 ώρες. Οι αμυνόμενοι Ντρέδες κυρίευσαν 4 σημαίες, 23 άλογα και 1 κανόνι των εχθρών. Στη μάχη αυτή πολέμησαν όλες οι γυναίκες του χωριού και άλλες από τα γύρω χωριά μοιράζοντας μπαρουτόβολα στους πολεμιστές ή ρίχνοντας με τα καρυοφίλια τους και τις πιστόλες τους. Οι εχθρικές απώλειες ήταν 250 στρατιώτες και 11 αξιωματικοί νεκροί και 80 τραυματίες, ενώ οι Αρκάδιοι έχασαν 31 άντρες και είχαν 9 πληγωμένους.
μικρογραφία|Η εκκλησία του Άγιου Δημήτριου στο Άνω Ψάρι.Η Μεσσηνιακή Επανάσταση του 1834 ξεκίνησε από το Ψάρι. Το ξημέρωμα της 30ης Ιουλίου 1834, ο Γιαννάκης Γκρίτζαλης, πρωτοπόρος της Ελληνικής Επανάστασης και στενός σύμμαχος του Κολοκοτρώνη, κατέλαβε την Κυπαρισσία (τότε πρωτεύουσα της Μεσσηνίας) με 500 άντρες. Στις προηγούμενες νύχτες, ο Γκρίτζαλης, μαζί με 100-250 άντρες, κυρίως από τα χωριά Ψάρι και Κουβέλα, είχαν κρυφτεί στην πόλη. Στις 31 Ιουλίου, ο νομάρχης, ο διευθυντής της νομαρχίας, ο βασιλικός φοροεισπράκτορας και ο γιατρός της περιοχής πήγαν όμηροι στο Ψάρι, όπου παρέμειναν μέχρι τις 11 Αυγούστου στο σπίτι του Γκρίτζαλη. Η εξέγερση τελείωσε όταν οι επαναστάτες ηττήθηκαν στη Μάχη του Σούλου κοντά στη Μεγαλόπολη στις 13 Αυγούστου. Μετά την εξέγερση, το Ψάρι, όπως και όλη η περιοχή της Τριφυλίας, περιθωριοποιήθηκε, παρά τις σημαντικές του συνεισφορές στην Ελληνική Επανάσταση.

Το 1836 (Φ.Ε.Κ. 80/28-12-1836) το Ψάρι, η Δημάντρα, το Σύρτζι (Σύρριζο), το Κλέσουρα (Αμφιθέα) και το Κατσούρα (Άνω Βασιλικό) ανήκουν στον Δήμο Ηλεκτρίδος, που δημιουργήθηκε με έδρα το Ψάρι. Πρώτος δήμαρχος ήταν ο αγωνιστής του 1821, αξιωματικός Αντώνης Συρράκος. Στο Ψάρι λειτούργησε ένα από τα πρώτα δημόσια σχολεία στην ελεύθερη Ελλάδα. Συστάθηκε δημοτικό σχολείο το 1840 ενώ στο Ψάρι, με το από 31 Ιουλίου 1892 Βασιλικό Δ/γμα συστάθηκε σχολείο θηλέων για τα χωριά Ψάρι, Κλέσουρα και Χρυσοχώρι του Δήμου Ηλέκτρας (Φ.Ε.Κ. αριθ. φύλλου 263, 4 Αυγούστου 1892). Το Άνω Ψάρι διατηρήθηκε πολλά χρόνια μετά την απελευθέρωση, αλλά οι κάτοικοί του κατέβηκαν βαθμιαία στο Κάτω Ψάρι. Ήδη από τα προεπαναστατικά χρόνια είχαν ξεκινήσει να στήνονται οι πρώτες καλύβες στο Κάτω Ψάρι στα Κοντέικα (γειτονία του χωριού) για να έχουν οι κάτοικοι ευκολότερη πρόσβαση στα κτήματα τους. Η μετοικεσία αυτή πήρε γοργότερους ρυθμούς γύρω στα 1900 και πριν το 1940 δεν κατοικούσαν στο Πάνω Ψάρι πάνω από 10 οικογένειες. Σήμερα το Άνω Ψάρι έχει ελάχιστους κατοίκους ένω στο Ψάρι σύμφωνα με την απογραφή του 2021 οι μόνιμοι κάτοικοι αριθμούν τους 227. Το Ψάρι Μεσσηνίας είναι ένα από τα εφτά Σουλιμοχώρια (Ψάρι, Σουλιμά, Κούβελα, Λάπι, Βλάκα, Κλέσουρα, Γκλιάτα).

 Θολωτοί τάφοι 
Στην κορυφή του λόφου Μετσίκι, στη βάση του οποίου είναι χτισμένο το Ψάρι, βρίσκονται 2 Μυκηναϊκοί θολωτοί τάφοι.

Το 1981, ο Γεώργιος Παπαγεωργίου, με την παρακάτω επιστολή γνωστοποίησε στο Υπουργείο Πολιτισμού την υπαρξή τους.«Μέ τό γράμμα μου αὐτό θέλω νά σᾶς γνωρίσω ἕνα “μνημεῖο” (κάπως γνωστό) μέ τή γνώμη, ἄν ὄχι τήν βεβαιότητα, πώς πρόκειται γιά ἕναν ἀκόμη μυκηναϊκό τάφο στόν νομό Μεσσηνίας, μιά θέση κοντά στό χωριό Ψάρι. Καθώς περιγράφω παρακάτω, παραμένει “κάπως γνωστό”, γιατί μερικοί ἀπό τούς παλιούς Ψαραίους ξέρουν τή θέση, μά μιλάνε γιά “ἁλώνι”, γιά “καμίνι”, χωρίς νά διερωτηθοῦν καί νά ἑρευνήσουν περισσότερο…» (ΑΠ 6657/ΓΔΑΑ/3- 2-1981).Ο μεγαλύτερος θολωτός τάφος χρονολογείται στην περίοδο 1.600 π.Χ. έως 1.400 π.Χ. Δυστυχώς δεν βρίσκεται σε καλή κατάσταση και είναι παραμελημένος ενώ στην περιοχή έχουν γίνει παράνομες ανασκαφές.

 Δημογραφία 
+Μετάβολη πληθυσμού στο Ψάρι ΜεσσηνίαςΈτοςΠληθυσμόςΈτοςΠληθυσμόςΈτοςΠληθυσμόςΈτοςΠληθυσμός1461περ. 20 (4 οικογένειες)1829περ. 498 (105 οικογένειες)190717061991539 1514περ. 110 (22 οικογένειες)18448401920171220016151569περ. 250 (50 οικογένειες)18519871928188220115021571περ. 370 (74 οικογένειες)18618551940182520212271583περ. 350 (70 οικογένειες)1876 1443195114591689761879122319619941700120188912801971683 1715περ. 235 (47 οικογένειες)189614431981812
Στις Οθωμανικές απογραφές του 1461, 1514, 1569, 1571, 1583 και 1715 καταγράφεται ο αριθμός των οικογενειών μόνο και υπολογίζονται κατά μέσο όρο 5 άτομα για κάθε οικογένεια. Αντίστοιχα στην απογραφή της Γαλλικής Επιστημονικής Αποστολής στο Μοριά το 1829 αναφέρεται μόνο ο αριθμός οικογενειών με μέσο όρο 4,75 άτομα ανα οικογένεια.

 Πρόσωπα 

 Μάρκος Ντάρας (1700 -1745), Αρκαδινός κλεφταρματωλός.
 Γιαννάκης Γκρίτζαλης (1791 - 1834), οπλαρχηγός αγωνιστής του '21.
 Αντώνης Ντάρας (1780 - 1845), οπλαρχηγός αγωνιστής του '21. 
 Νάσος Κόντος (1770 - 1840), κλέφταρματωλός, οπλαρχηγός αγωνιστής του '21.
 Αντώνης Συρράκος (θ. 1863), οπλαρχηγός αγωνιστής του '21.
 Γεώργιος Γκρίτζαλης (γ. 1793), αξιωματικός αγωνιστής του '21, αξιωματικός Εθνικής Φρουράς.
 Δημήτρης Γκρίτζαλης, αρχηγός της σωματοφυλακής το Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, αρχηγός της πολιτοφυλακής της Αρκαδίας 1831-1832. 
 Γεώργιος Συρράκος, οπλαρχηγός του '21.
 Κωνσταντίνος Γκρίτζαλης, αγωνιστής του '21, αξιωματικός Εθνικής Φρουράς.
 Αθανάσιος Αδαμόπουλος (θ. 1821), αγωνιστής και οδηγός στρατιωτών του '21.
 Ιωάννης Νάσης, αγωνιστής του '21.
 Γιαννάκης Μούτζιος, αγωνιστής του '21. 
 Λυμπέρης Γιαννόπουλος, αγωνιστής και οδηγός στρατιωτών του '21. 
 Κωνσταντίνος Γκρίτζαλης, αγωνιστής του '21.
 Δημήτρης Κωνσταντόπουλος, γιός του Κωνσταντίνου Γκρίτζαλη, αγωνιστής του '21.
 Γιάννης Μπούτζος (θ. 1828), αγωνιστής του '21.
 Γεώργιος Παπαγεωργίου (1919-1995), λαογράφος, ποιητής και λογοτέχνης.
 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος, (1919 - 2000), δικηγόρος, υπουργός, πρωθυπουργός της Ελλάδας 1973-1974.
 Ιωάννης Χαραλαμπόπουλος (1919 - 2014), αξιωματικός Στρατού Ξηράς, υπουργός Εξωτερικών (1981 - 1985) και Εθνικής Άμυνας (1986 - 1989), αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης (1985 - 1989).

 Παραπομπές 

 Πηγές 
 Τα Σουλιμοχώρια και οι Ντρέδες

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Μεσσηνίας
Κατηγορία:Δήμος Οιχαλίας