Ψηφιακά κοινά

Τα ψηφιακά κοινά είναι κατηγορία των κοινών αγαθών. Στην ελληνική βιβλιογραφία αναφέρονται και ως πληροφοριακά κοινά ενώ στην αγγλική συναντάται ο όρος digital commons. Ψηφιακά Κοινά είναι οι ψηφιακοί πόροι που σχεδιάζονται, αναπτύσσονται και διαμοιράζονται ελεύθερα και συλλογικά μέσα στην κοινότητα, τα άτομα της οποίας έχουν κοινούς στόχους, έχουν θέσει όρους διαχείρισης και λειτουργούν στα πλαίσια της ομότιμης παραγωγής.

Ο καθένας μπορεί να συμμετέχει ελεύθερα στη δημιουργία και αναβάθμιση των πόρων, στο βαθμό που επιθυμεί και μπορεί, στα πλαίσια της συνεργασίας, της αλληλοβοήθειας και του διαμοιρασμού. Αυτές οι κοινότητες γνώσης αποτελούν στην πραγματικότητα μια νέα δυνατότητα ατομικής συμβολής σε κοινωνικού χαρακτήρα πρωτοβουλίες και καινοτομίες.

Στο εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου «ψηφιακά κοινά» μπορούμε να διακρίνουμε δύο μεγάλους πόλους: το περιεχόμενο και την πρόσβαση. Η αξία των ψηφιακών κοινών δεν προσδιορίζεται μόνο από την πληροφορία που αυτά φέρουν, αλλά βασίζεται εξίσου και στη διασφάλιση της διαθεσιμότητας του περιεχομένου, δηλαδή της πρόσβασης αυτής της πληροφορίας, ανεξάρτητα από χρόνο και τόπο.

 Ορισμός 
Τα ψηφιακά κοινά περιλαμβάνουν την διανομή και την από κοινού ιδιοκτησία πληροφοριακών πόρων και τεχνολογίας. Πρόκειται για πόρους πληροφόρησης και γνώσης που δημιουργούνται συλλογικά, και δεν είναι αποκλειστικής χρήσης. Είναι προσανατολισμένα στην ευκολία χρήσης, στην επαναχρησιμοποίηση, στη συνεχή εξέλιξη, τροποποίηση και βελτίωση και στην ελεύθερη διανομή τους. Συχνά οι πόροι αυτοί δημιουργούνται από την κοινότητα των ατόμων, τα οποία και τους χρησιμοποιούν, χωρίς να είναι απαραίτητη η ταύτιση ανάμεσα στον δημιουργό (ή συντηρητή – διαχειριστή) και τον χρήστη. Βασική διαφορά ανάμεσα στα ψηφιακά κοινά και τους υπόλοιπους ψηφιακούς πόρους είναι ότι τα ψηφιακά κοινά παρέχουν τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης  με τους επιμέρους πόρους, όχι μόνο στο δημιουργό (η ιδιοκτήτη) του πόρου άλλα σε ολόκληρη την κοινότητα των χρηστών (εκμεταλλευτών) του πόρου, καθώς και το ότι τα ψηφιακά κοινά απαιτούν την ενεργοποίηση των πολιτών και τη συμβολή από μέρους τους, είτε προσωπικά είτε με συμμετοχή σε ομάδες με κοινά ενδιαφέροντα. Η συλλογική δημιουργικότητα και καινοτομία προωθεί και προωθείται από την ύπαρξη και χρήση των Ψηφιακών Κοινών. Σε αντίθεση με άλλες κατηγορίες κοινών, τα οποία δεν είναι ανεξάντλητα και η κατάχρησή τους δημιουργεί προβλήματα, στα ψηφιακά κοινά δεν χρειάζεται έλεγχος στη χρήση των περιεχομένων τους, καθώς μπορούν πολλά άτομα να χρησιμοποιούν ταυτόχρονα την ίδια μονάδα πληροφορίας.Προσπαθούν να οδηγήσουν στο μετασχηματισμό της  κοινωνικής πραγματικότητας προς μια πιο δημοκρατική κατεύθυνση , προωθώντας την αποκέντρωση , ενισχύοντας τη συμμετοχή  και οργανώνοντας την αντίθεση στην εξουσία που αποκτούν τα μονοπώλια επί της πνευματικής ιδιοκτησίας .Αρθρώνονται γύρω από τρία κοινωνικά κινήματα : 
 Ελεύθερο λογισμικό ( free software)που εστιάζει στον κώδικα λογισμικού
 Κίνημα Ελεύθερου Πολιτισμού (Free Culture ) που επικεντρώνεται στα πολιτιστικά αγαθά
 Πρόσβαση στη Γνώση (Α2Κ=Access to Knowledge ), που εστιάζει στα αγαθά  έντασης γνώσης (ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις , φάρμακα , κ.τ.λ. )

 Ιστορικό 
Τα ψηφιακά κοινά αναδύθηκαν με τη διάδοση του Διαδικτύου και τη δυνατότητα δημιουργίας, διαμοιρασμού και ελεύθερης πρόσβασης σε ψηφιακούς πόρους από άτομα και κοινότητες σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ανάπτυξή τους συνδέεται στενά με τη φιλοσοφία της ανοιχτής γνώσης και της ελεύθερης πρόσβασης στην πληροφορία, και έχει τις ρίζες της στην ανοιχτή λογισμική κοινότητα και τα πρώτα εγχειρήματα ανοιχτού κώδικα (open-source). Πριν τη δεκαετία του ‘80 οι κοινότητες των προγραμματιστών αντάλλασσαν ελεύθερο κώδικα και ανοιχτό λογισμικό, υποστηρίζοντας την ελεύθερη διακίνηση και χρήση τους. Σε μια οργανωμένη προσπάθεια να δημιουργήσει κοινό και ελεύθερο λογισμικό ο Richard Stallman θεσμοθέτησε τη γενική άδεια δημόσιας χρήσης, GNU GPL, η οποία εξασφάλιζε ότι το ελεύθερο λογισμικό θα παρέμενε ελεύθερο στη χρήση, στην τροποποίηση και στη διάδοση του.

Μερικά χρόνια αργότερα, το 1991, ο Linus Torvalds εξέδωσε τον πυρήνα του λειτουργικού Linux, χαρακτηριστικό παράδειγμα ανοιχτού κώδικα και ψηφιακού κοινού, στο οποίο έχουν βασισθεί λειτουργικά συστήματα όπως το Android και Chrome OS. Παράλληλα το διαδίκτυο σταδιακά μετατρέπεται στο μεγαλύτερο σε μέγεθος ψηφιακό κοινό.

 Εξέλιξη 
Τα ψηφιακά κοινά έχουν διαμορφώσει νέα παραδείγματα σχετικά με την παραγωγή και τη διάδοση των αγαθών που αφορούν τον πολιτισμό και τη γνώση και τα οποία βασίζονται στο δικαίωμα των χρηστών στην πρόσβαση, στη διανομή και στο μετασχηματισμό τους. Έτσι εκτός από το κοινωνικό κίνημα του ελεύθερου και ανοιχτού λογισμικού, έχει αναπτυχθεί το κίνημα του ελεύθερου πολιτισμού και της ελεύθερης πρόσβασης στη γνώση, εστιάζοντας στα πολιτιστικά αγαθά και στα αγαθά έντασης γνώσης αντίστοιχα. Η ουσιαστική διαφορά των ψηφιακών αγαθών από τα φυσικά αγαθά εντοπίζεται στην εύκολη και χαμηλού κόστους αντιγραφή, μετατροπή και διαμοιρασμό τους.

Πλέον γίνεται λόγος και για ανοιχτό υλισμικό, καθώς η διάδοση των τεχνολογιών επιτραπέζιας κατασκευής οδήγησαν σε περαιτέρω πειραματισμούς, προσδίδοντας νέες διαστάσεις στην ελευθερία αναφορικά με τη χρήση βασικών μέσων παραγωγής.

Οι άδειες χρήσης που έχουν θεσπιστεί διασφαλίζουν και προστατεύουν τα δικαιώματα των ψηφιακών κοινών. Ενδεικτικά αναφέρονται η GNU GPL και οι επόμενες εκδόσεις της, Copyleft, Open Source License, Creative Commons, Free Document Licenses κα.

 Ψηφιακά κοινά και τεχνολογία 
Τα ψηφιακά κοινά γεννιούνται στην κόψη της τεχνολογίας. Είναι πλήρως συνδεδεμένα με το Διαδίκτυο, καθώς η ανάπτυξή του επέτρεψε παράλληλα και την εξέλιξη των ψηφιακών κοινών και την εδραίωσή τους στο επίπεδο που βρίσκονται σήμερα. Χάρη στην εμφάνιση νέων τρόπων ανταλλαγής πληροφοριών και στην καθιέρωση νέων τρόπων διανομής λογισμικού, οι άνθρωποι και οι οργανισμοί μπορούν σήμερα, μέσω των ψηφιακών κοινών, να μοιράζονται το λογισμικό, τις φωτογραφίες, τις πληροφορίες, τις ιδέες τους, αλλά και κάθε μορφή πνευματικής δημιουργίας εξαιρετικά εύκολα.Το διαδίκτυο έδωσε ώθηση στην κοινωνική δημιουργία, τη συνεργασία και το διαμοιρασμό πληροφορίας ανάμεσα στους χρήστες οι οποίοι μπορούν, παράλληλα με τη βελτίωση των υποδομών πρόσβασης στο διαδίκτυο, ολοένα και ευκολότερα να διαχειρίζονται περιεχόμενο σε ιστοσελίδες και να αλληλεπιδρούν. Σήμερα, τα ψηφιακά κοινά έχουν κάνει εφικτή στο κοινό την παροχή ελεύθερης και εύκολης πρόσβασης στην πληροφορία. Οι πόροι των ψηφιακών κοινών προστατεύονται με τη χρήση διάφορων σύγχρονων μορφών αδειοδότησης, προκειμένου να παραμένουν κοινά.

 Η Σημασία των Ψηφιακών Κοινών για την Κοινωνία 
Η ανάπτυξη των ψηφιακών κοινών είναι μια πολύπλευρη διαδικασία που περιλαμβάνει τη δημιουργία, τη διαχείριση και την αναβάθμιση των ψηφιακών πόρων από μια κοινότητα χρηστών. Η ανάπτυξή τους βασίζεται στη συνεργασία και τη συμμετοχή ατόμων με κοινά συμφέροντα και στόχους, οι οποίοι εργάζονται για να δημιουργήσουν ή να βελτιώσουν πόρους που θα είναι προσβάσιμοι και ωφέλιμοι για το ευρύτερο κοινό. Ακολουθούν ορισμένα βασικά σημεία σχετικά με την ανάπτυξη των ψηφιακών κοινών:

 1. Συλλογική Δημιουργία Περιεχομένου 
Η ανάπτυξη των ψηφιακών κοινών περιλαμβάνει τη συλλογική δημιουργία περιεχομένου από μέλη της κοινότητας. Οι χρήστες συνεισφέρουν με γνώση, πληροφορίες, κώδικα, δεδομένα ή οποιοδήποτε άλλο τύπο ψηφιακού πόρου που είναι χρήσιμος για την κοινότητα. Το περιεχόμενο αυτό συνήθως έχει ανοιχτό και ελεύθερο χαρακτήρα, με στόχο να διανεμηθεί και να χρησιμοποιηθεί από όλους.

Παράδειγμα: Στην περίπτωση της Wikipedia, κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει ή να βελτιώσει άρθρα, δημιουργώντας έτσι έναν συνεχώς εξελισσόμενο θησαυρό γνώσης.

 2. Ανοιχτή Συνεργασία και Διαμοιρασμός 
Η ανάπτυξη των ψηφιακών κοινών στηρίζεται στην αρχή της ανοιχτής συνεργασίας. Όλοι οι συμμετέχοντες έχουν τη δυνατότητα να συνεργάζονται και να μοιράζονται τους πόρους τους χωρίς περιορισμούς. Αυτό το μοντέλο συνεργασίας επιτρέπει τη συλλογική ανάπτυξη και τη συνεχιζόμενη εξέλιξη των πόρων με βάση τις ανάγκες και τις συνεισφορές των χρηστών.

Παράδειγμα: Στην πλατφόρμα GitHub, προγραμματιστές από όλο τον κόσμο μπορούν να συνεργαστούν για την ανάπτυξη ανοιχτού λογισμικού, συνεισφέροντας κώδικα και βελτιώσεις σε έργα ανοιχτού κώδικα.

 3. Διαχείριση των Ψηφιακών Κοινών 
Η διαχείριση των ψηφιακών κοινών απαιτεί τη θέσπιση κανόνων και διαδικασιών για τη χρήση, την ανάπτυξη και την προστασία των πόρων. Αυτοί οι κανόνες συνήθως διαμορφώνονται συλλογικά από τα μέλη της κοινότητας και εξασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία της. Επίσης, είναι σημαντικό να διασφαλίζεται η ποιότητα των πόρων, καθώς και η προστασία των δικαιωμάτων των χρηστών.

Παράδειγμα: Στην περίπτωση των Creative Commons, οι χρήστες μπορούν να δημοσιεύσουν έργα υπό συγκεκριμένες άδειες, προσδιορίζοντας τους όρους χρήσης και τη δυνατότητα διαμοιρασμού τους με άλλους.

Η ανάπτυξη των ψηφιακών κοινών είναι, συνεπώς, μια διαδικασία που απαιτεί τη συμμετοχή, την συνεργασία και τη συνεισφορά όλων των μελών της κοινότητας για την εξασφάλιση της διαθεσιμότητας, της ποιότητας και της βιωσιμότητας των ψηφιακών πόρων. Η συνεργασία και η ανοιχτότητα είναι θεμελιώδη στοιχεία για την επιτυχία τους.

 Ο ρόλος των Ψηφιακών Κοινών στην Εκπαίδευση 

 Ο ρόλος των Ψηφιακών Κοινών στην Εκπαίδευση 
Τα ψηφιακά κοινά αποτελούν ένα δυναμικό πεδίο που ενισχύει την εκπαιδευτική διαδικασία, προσφέροντας ανοιχτή πρόσβαση στη γνώση και ενθαρρύνοντας τη συνεργασία και τη συμμετοχική μάθηση. Μέσω ψηφιακών πλατφορμών όπως η Wikipedia, τα ψηφιακά βιβλιοπωλεία και οι ανοιχτές εκπαιδευτικές πηγές (Open Educational Resources - OER), οι εκπαιδευόμενοι και οι εκπαιδευτικοί αποκτούν εργαλεία για την παραγωγή, ανταλλαγή και διάχυση γνώσης.

 1. Προώθηση της Συνεργατικής Μάθησης 
Τα ψηφιακά κοινά επιτρέπουν στους μαθητές και φοιτητές να συνεργάζονται με άλλους σε τοπικό και διεθνές επίπεδο. Μέσα από κοινές συνεισφορές σε έργα, όπως η δημιουργία και επεξεργασία άρθρων στη Wikipedia, οι συμμετέχοντες:

 Μαθαίνουν να εργάζονται συλλογικά, κατανέμοντας ρόλους και καθήκοντα.
 Επικοινωνούν αποτελεσματικά, αναπτύσσοντας δεξιότητες συνεργασίας και συντονισμού.
 Παράγουν περιεχόμενο, βασισμένο σε αξιόπιστες πηγές και τεκμηριωμένες πληροφορίες.

Έτσι, οι μαθητές γίνονται ενεργοί δημιουργοί γνώσης και όχι απλώς καταναλωτές της. 

 2. Καλλιέργεια Ψηφιακού Γραμματισμού 
Η συμμετοχή σε ψηφιακά κοινά προωθεί τον ψηφιακό γραμματισμό, δηλαδή την ικανότητα αναζήτησης, αξιολόγησης και δημιουργίας ψηφιακού περιεχομένου. Οι μαθητές:

 Μαθαίνουν να αξιολογούν πηγές και να διακρίνουν την αξιοπιστία της πληροφορίας.
 Αναπτύσσουν δεξιότητες κριτικής σκέψης κατά τη διαδικασία σύνταξης και αναθεώρησης περιεχομένου.
 Εξοικειώνονται με εργαλεία ψηφιακής συνεργασίας (π.χ. οπτικοί επεξεργαστές, κοινά αποθετήρια κειμένων).

Η εκπαίδευση με τη χρήση ψηφιακών κοινών καλλιεργεί έτσι δεξιότητες απαραίτητες για τη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας.

Ο ρόλος των ψηφιακών κοινών στην εκπαίδευση είναι καθοριστικός, καθώς ενθαρρύνουν τη συνεργασία, τη συμμετοχή και τη δημιουργική μάθηση. Παρέχουν εργαλεία για την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, ψηφιακού γραμματισμού και προωθούν τη διαμόρφωση πολιτών που συμβάλλουν στη συλλογική γνώση και το κοινό καλό.

 Παραδείγματα ψηφιακών κοινών 
Παραδείγματα ψηφιακών κοινών είναι τα Wiki (με γνωστότερο παράδειγμα την Wikipedia), το ανοικτό και ελεύθερο λογισμικό (π.χ. GNU, Linux, Open source software) και οι σύγχρονες άδειες πνευματικών δικαιωμάτων ανοικτού χαρακτήρα (π.χ. άδειες Creative Commons). Ένα από τα πρώτα και χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ψηφιακών κοινών είναι το Ίδρυμα Ελεύθερου Λογισμικού (Free Software Foundation), το οποίο ιδρύθηκε το 1985  από τον Richard Stallman, ως οργανωμένη προσπάθεια προαγωγής και επέκτασης της χρήσης και διανομής ελεύθερου λογισμικού. Παραδείγματα ψηφιακών κοινών περιλαμβάνουν επίσης, την Wikipedia, όπου εκατομμύρια χρήστες συνεργάζονται για να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν μια παγκόσμια εγκυκλοπαίδεια, και το Creative Commons, που επιτρέπει στους δημιουργούς να μοιράζονται και να προστατεύουν τα έργα τους κάτω από ανοιχτούς όρους αδειοδότησης. Επίσης, πλατφόρμες όπως το GitHub, που υποστηρίζουν την ανάπτυξη ανοιχτού κώδικα, αποτελούν παραδείγματα της ομότιμης παραγωγής στον τομέα της τεχνολογίας.

Είναι εμπνευσμένο από την κουλτούρα των προγραμματιστών της δεκαετίας του 70 στις ΗΠΑ που πίστευαν στην ανάπτυξη και βελτίωση λογισμικού μέσω της συνεργασίας και της αμοιβαίας βοήθειας. Για να αποτραπεί η «κακή» χρήση του λογισμικού που δημιουργήθηκε από το ευρύτερο κίνημα ελεύθερου λογισμικού, το ίδρυμα δημιούργησε και δημοσίευσε την GNU General Public License. Το δωρεάν λογισμικό που εκχωρείται βάσει αυτής της άδειας, ακόμα και αν τροποποιηθεί, πρέπει να κυκλοφορήσει με την ίδια άδεια, εξασφαλίζοντας έτσι ότι λογισμικό που δημιουργήθηκε ως ελεύθερο, θα παραμένει ελεύθερο στη χρήση έπειτα από κάθε τροποποίηση του.

 Τα ψηφιακά κοινά αποτελούν ομότιμη παραγωγή 
Η ομότιμη παραγωγή είναι ένα πιο παραγωγικό σύστημα για τη δημιουργία  πνευματικής  αξίας  από  αυτό  της  ελεύθερης  αγοράς  ή  του  γραφειοκρατικού κράτους. Παράγει πλεόνασμα ελευθερίας καθώς υποκινείται από τις υψηλότερες ανάγκες του ανθρώπου για έκφραση, συνεργασία και επικοινωνία.  Η  ομότιμη  παραγωγή  ανατρέπει  την  κυρίαρχη  πίστη  ότι  ο άνθρωπος, ως ορθολογικό ον, προσπαθεί αποκλειστικά για τη μεγιστοποίηση  του  προσωπικού  του  χρηματικού  κέρδους.  Στις  ομότιμες  πλατφόρμες εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες –οι ομότιμοι– συνεργάζονται, συνεισφέροντας ο καθένας κάτι από τις δυνατότητές τους προς έναν κοινό στόχο. Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας ανήκει στη δημόσια σφαίρα και διατίθεται ελεύθερα πίσω στην κοινότητα και σε όλον τον κόσμο. Η  ομότιμη  παραγωγή  δεν  είναι  ένα  τυχαίο  γεγονός  μέσα  στην  ιστορική συγκυρία. Πολλές πτυχές της ανθρώπινης έκφρασης πάντοτε διέπονταν από το πνεύμα του εθελοντισμού και της συνεργασίας. Τα ψηφιακά κοινά πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστός τομέας της οικονομικής ανάπτυξης. Όμως παράλληλα αποτελούν και μια μορφή σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των ανθρώπων. Στους δύο αυτούς τομείς, της οικονομίας και της κοινωνίας, τα ψηφιακά κοινά ανταγωνίζονται τις αγορές και το κράτος προωθώντας την κοινωνική συνεργασία, την αυτοδιάθεση και την αυτοοργάνωση.

Η ομότιμη παραγωγή (peer production) αποτελεί μία διαδικασία συλλογής και ανταλλαγής, κυρίως, άυλων πόρων μεταξύ των συνεργαζόμενων και αυτοοργανωμένων υποκειμένων μιας κοινότητας τα οποία συμμετέχουν σε ισότιμη βάση για την επίτευξη ενός κοινού στόχου. Η ανάπτυξη του εγχειρήματος οφείλεται στην ανάγκη για τη χρήση ενός ελεύθερου λογισμικού με σκοπό το διαμοιρασμό γνώσης που προκύπτει από μαζική συνεργασία.

Ενδεικτικό παράδειγμα γνωσιακών και ψηφιακών κοινών που βασίζονται σε ομότιμες πρακτικές αποτελεί το P2P Lab μια διεπιστημονική ερευνητική κολεκτίβα η οποία δραστηριοποιείται στην ανάπτυξη των ψηφιακών κοινών και την τεχνολογία. Με τη στήριξη της ερευνητικής ομάδας του P2P Lab, αναπτύσσονται εγχειρήματα ένα από τα οποία είναι η δράση των Tzoumakers. Οι Tzoumakers αποτελούν ένα κοινοτικό-ανοιχτό εργαστήριο στο οποίο μια κοινότητα αποτελούμενη από παραγωγούς, αγρότες, κτηνοτρόφους και μελισσουργούς, αλλά και μηχανικούς, γεωπόνους και επαγγελματίες του αγροδιατροφικού τομέα, ανταλλάσσει ιδέες και επεξεργάζεται παλιό εξοπλισμό ή κατασκευάζει εργαλεία από την αρχή για αγροτική παραγωγή μικρής κλίμακας με συνεργατικό και συλλογικό τρόπο. Το εργαστήριο λειτουργεί από το 2018 και στεγάζεται στο, παραχωρημένο από το Δήμο Βόρειων Τζουμέρκων, πολιτιστικό κέντρο του χωριού Καλέντζι στα Τζουμέρκα των Ιωαννίνων. Το εργαστήριο των Tzoumakers είναι ανοιχτό προς όλους, ανεξαρτήτως επιπέδου εξοικείωσης με τα εργαλεία, και δίνει τη δυνατότητα για δωρεάν χρήση του με σκοπό την κατασκευή  εργαλείων για ιδία χρήση ή για τρίτους αλλά και για δανεισμό. Επιπροσθέτως, η λίστα των εργαλείων που έχουν κατασκευαστεί στο εργαστήριο διατίθεται δωρεάν στην ιστοσελίδα τους συνοδευόμενη από τα σχεδιαστικά αρχεία και τους οδηγούς κατασκευής, ενισχύοντας κατά αυτόν τον τρόπο τη μετάδοση της τεχνογνωσίας τους. Οι παραπάνω ενέργειες πραγματοποιούνται υπό τους όρους της προσφοράς, διαμοιρασμού, εθελοντισμού, συλλογικότητας και συνεργατικότητας, αξίες στις οποίες βασίζεται η Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία.

 Δείτε επίσης 

 Κοινά
 Διαδίκτυο
 wikipedia

 Αναφορές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού και η Wikipedia ως παραδείγματα της ομότιμης επανάστασης(video)
 Το Ομότιμο Μανιφέστο (βιβλίο)
 Από τον «κομμουνισμό» του κεφαλαίου, στο «κεφάλαιο» για τα κοινά(άρθρο) 
 Εκδημοκρατισμός της ψηφιακής γνώσης και τέχνης(άρθρο)
 Κοινά Αγαθά: Από την Ελεύθερη Πρόσβαση στη Δημοκρατική Διαχείριση(άρθρο)

Κατηγορία:Ψηφιακή τεχνολογία