Καρυές Σερρών

Οι Καρυές ή Καρυαί, έως το 1927 γνωστές ως Μπάνιτσα, είναι πρώην οικισμός στον σημερινό Δήμο Σερρών της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Βρίσκονται σε υψόμετρο 690 μέτρων στα όρη Βροντούς, σε απόσταση 2,5 χλμ. ανατολικά-βορειοανατολικά από την Ορεινή Σερρών.

 Ονομασία 
Η παλιά ονομασία του οικισμού συνδέεται με την εγκατάστασή του δίπλα στις όχθες ρέματος. Η λέξη μπάνιτσα προέρχεται από τη σλαβική ρίζα banja (μπάνια), που σημαίνει λουτρό, θερμά λουτρά ή γενικά μέρος με νερό. Αυτή η ονομασία, ή παραλλαγές της, εμφανίζονται συχνά ως τοπωνύμια στην Ελλάδα, ιδιαίτερα σε περιοχές της Μακεδονίας, της Θράκης και της Θεσσαλίας, όπου υπήρξε έντονη σλαβική επιρροή κατά τον Μεσαίωνα.

Εντός των ορίων της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών, ονομαζόταν παλαιότερα Μπάνιτσα και το χωριό Άνω Συμβολή του Δήμου Αμφίπολης.

 Ιστορία 

 Αρχαία, ρωμαϊκή και βυζαντινή εποχή 
Στην κορυφή του λόφου Προφήτης Ηλίας, περίπου 1 χλμ. βορειοδυτικά των Καρυών, έχει εντοπιστεί η θέση αρχαίου πολίσματος, το οποίο ανήκε στην Οδομαντική. Στη μια πλαγιά του λόφου, θέση γνωστή ως Νάγλεδα, εκτεινόταν η νεκρόπολη, στην οποία βρέθηκαν δυο μαρμάρινες ελληνικές επιτύμβιες στήλες με ανάγλυφες παραστάσεις. Σύμφωνα με τον ιστορικό Δημήτριο Σαμσάρη, το πόλισμα πιθανώς να είχε ιδρυθεί για στρατιωτικούς σκοπούς, όπως την εγκατάσταση φρουράς, καθώς βρισκόταν κοντά στα σύνορα της Οδομαντικής και της Σιντικής. Δεν αποκλείεται, όμως, να λειτουργούσε ως οικισμός κτηνοτρόφων ή μεταλλωρύχων.

Η περιοχή ήταν γνωστή, άλλωστε, για τη μεταλλουργική δραστηριότητα από την αρχαιότητα, αφού διαθέτει πλούσια αποθέματα σιδηρούχων ορυκτών. Στον λόφο Κουλάτα ή Καλέτα λειτουργούσε ρωμαϊκό μεταλλουργείο, ίχνη του οποίου, όπως σκουριές από την καμίνευση μεταλλεύματος, εντοπίζονται έως σήμερα στη δυτική πλαγιά του λόφου. Η μεταλλουργική δραστηριότητα συνεχίστηκε στην περιοχή έως τη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο. Από εδώ γινόταν, μάλιστα, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, η προμήθεια της πρώτης ύλης από τους κατοίκους της Άνω Βροντούς, όπου υπήρχε βιοτεχνική παραγωγή σιδερένιων εργαλείων και διαφόρων σκευών.

Στον ίδιο λόφο έχουν εντοπιστεί τα ερείπια κάστρου που χρονολογείται στη ρωμαϊκή εποχή και χτίστηκε ενδεχομένως στη θέση κάποιου αρχαιότερου. Παρά τα περιορισμένα στοιχεία που είναι διαθέσιμα για την ιστορία του, σκοπός της ίδρυσής του πιθανόν ήταν η προστασία του μεταλλουργείου. Από γεωστρατηγική άποψη, το κάστρο φαίνεται ότι ασκούσε έλεγχο σε αρχαίο δρόμο που ένωνε τη Σίρις (Σέρρες) με την ορεινή ενδοχώρα. Στην περιοχή εμφανίζονται σημαντικές βυζαντινές προσωπικότητες, όπως ο Δημήτριος Τζαμπλάκων, μέγας στρατοπεδάρχης (1345), και άλλα μέλη αριστοκρατικών οικογενειών, όπως οι Παλαιολόγοι.

 Οθωμανική περίοδος 
Σύμφωνα με την τοπική προφορική παράδοση, το χωριό εγκαταλείφθηκε εξαιτίας επιδημίας πανώλης, αλλά αργότερα κατοικήθηκε εκ νέου από ανθρώπους που προέρχονταν από τα γύρω χωριά. Οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνταν με τη γεωργία και τη μεταλλωρυχεία. Έπειτα από την αποχώρηση των χυτηρίων σιδήρου, οι ντόπιοι άρχισαν να παράγουν ξυλάνθρακα, τον οποίο πωλούσαν στην κοντινή πόλη των Σερρών.

Το 1750 οι κάτοικοι της Μπάνιτσας και του Λάκκου θέλησαν να οικειοποιηθούν εκτάσεις της Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Ξύλευαν από το δάσος της και έβοσκαν τα ζώα τους στα βοσκοτόπια της, ενώ έδιωξαν τον φύλακα και τα ζώα της μονής από τα κτήματά της. Οι μοναχοί προσέφυγαν στη δικαιοσύνη. Ακολούθησαν έξι δικαστικές διαδικασίες, δύο στο Πρωτοδικείο Σερρών και τέσσερις στο Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο της Κωνσταντινούπολης, δικαιώνοντας τους μοναχούς.

Με την αναγνώριση της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870 και την κήρυξή της ως σχισματικής το 1872, ξεκίνησε έντονος ανταγωνισμός Ελλάδας και Βουλγαρίας για την επιρροή στις υπό Οθωμανική κυριαρχία περιοχές. Σε επιστολή του 1892, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Νεόφυτος Η΄ ανέφερε νομικές διεκδικήσεις της Μονής Τιμίου Προδρόμου κατά των κατοίκων της Μπάνιτσας, του Λάκκου και της Ραχωβίτσας (Μαρμαράς), χαρακτηρίζοντας τα χωριά ως «βουλγαρικά».

Σημαντικές πληροφορίες για τον οικισμό αντλούνται από τις πολυάριθμες στατιστικές μελέτες υπολογισμού του πληθυσμού της Μακεδονίας μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Ωστόσο, οι καταγραφές αυτές επηρεάστηκαν έντονα από τις γεωπολιτικές συνθήκες και τις εθνολογικές διεκδικήσεις της εποχής, με αποτέλεσμα να μην βασίζονται σε ενιαία και αντικειμενικά κριτήρια. Ως εκ τούτου, το κύρος και η αξιοπιστία τους τίθενται υπό αμφισβήτηση. Παρόλα αυτά, μπορεί να επιτευχθεί μια πιο αξιόπιστη κατανόηση του παρελθόντος, εφόσον τα δεδομένα αυτά ερμηνεύονται με κριτική σκέψη και συνδυαστική προσέγγιση. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη δημογραφική μελέτη «Εθνογραφία των Βιλαετίων Αδριανούπολης, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης» που εκδόθηκε το 1878 στην Κωνσταντινούπολη, ο οικισμός το 1873 περιλάμβανε 41 σπίτια και 160 κατοίκους. Το 1876, σε υπηρεσιακή έκθεση του Έλληνα πρόξενου Σερρών, Ιωάννη Παπακωστόπουλου, αναφέρεται ότι στον οικισμό διέμεναν 115 οικογένειες που μιλούσαν τη βουλγαρική γλώσσα. Την ίδια περίοδο, στοιχεία από δύο Σλάβους εθνογράφους εκτιμούν ότι το 1878 ο πληθυσμός αριθμούσε 210 κατοίκους. Ο οικισμός αναφέρεται στις οδοιπορικές σημειώσεις του ταγματάρχη Νικολάου Σχινά, ο οποίος στα μέσα της δεκαετίας του 1880 περιόδευσε ολόκληρη σχεδόν την επικράτεια της Μακεδονίας. Σε πορεία του από τις Σέρρες προς το Νευροκόπι (Άνω Νευροκόπι), σημείωσε τη Μπάνιτσα ως ένα χωριό με 40 οικογένειες χριστιανών βουλγαρόφωνων.

Σε άρθρο του «Ημερολογίου της Ανατολής» το 1896, η Μπάνιτσα περιγράφεται ως βουλγαρόφωνο χωριό, χωρίς σχολείο, με πληθυσμό 600 κατοίκων. Το 1889, ο Στέφαν Βέρκοβιτς στο έργο του «Τοπογραφικό-Εθνογραφικό Σκίτσο της Μακεδονίας», βασισμένος σε στατιστικά στοιχεία από την περίοδο 1857-1883, σημείωσε 131 σπίτια. Το 1891, ο Γκεόργκι Στρέζοφ έγραψε σχετικά: «Μπάνιτσα, στο δρόμο από τις Σέρρες προς τη Βροντού, βρίσκεται σε μια κοιλάδα που σχηματίζεται από τις κορυφές Λαϊλιάς, Σαριγιάρ και Καπακλί. Το μέρος είναι βραχώδες, οι περισσότεροι κάτοικοι κατεβαίνουν στα χωράφια για να δουλέψουν. Οι υπόλοιποι ασχολούνται με την παραγωγή ξυλάνθρακα ή μεταφέρουν φορτία (κυρατζήδες). Υπάρχει η εκκλησία της Παναγίας, όπου ψάλλονται ελληνικά, υπάρχει σχολείο με 20 μαθητές, επίσης στα ελληνικά. 90 σπίτια με πληθυσμό 450 άτομα, Βούλγαροι». Το 1897, σύμφωνα με τη μελέτη «Αι Σέρραι και τα προάστεια, τα περί Σέρρας και η Μονή Ιωάννου του Προδρόμου» του Πέτρου Παπαγεωργίου, ο πληθυσμός αριθμούσε 600 χριστιανούς κατοίκους. Η στατιστική μελέτη του Βούλγαρου γεωγράφου Βασίλ Κάντσοφ εκτιμά ότι το 1900 υπήρχαν 840 κάτοικοι.μικρογραφία|Το κωδωνοστάσιο των Καρυών (2022).Στη Μπάνιτσα βρήκε τον θάνατο ο Βούλγαρος επαναστάτης Γκότσε Ντέλτσεφ, σε συμπλοκή με την οθωμανική πολιτοφυλακή στις 4 Μαΐου 1903. Σύμφωνα με μία εκδοχή, σκοτώθηκε μετά από προδοσία κατοίκων του χωριού, καθώς προετοίμαζε την αντι-οθωμανική Εξέγερση του Ίλιντεν,Пейо Яворов, "Събрани съчинения", Том втори, "Гоце Делчев", Издателство "Български писател", София, 1977, стр. 69.  In English: Peyo Yavorov, "Complete Works", Volume 2, biography  Delchev, Publishing house "Bulgarian writer", Sofia, 1977, p. 69. ενώ κατά μία άλλη άποψη, προδόθηκε επειδή διαφωνούσε με την επικείμενη εξέγερση. Τάφηκε αρχικά στη Μπάνιτσα, αλλά κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Βουλγαρία είχε προσωρινά τον έλεγχο της περιοχής, τα λείψανα του μεταφέρθηκαν στη Σόφια, για να καταλήξουν αργότερα στα Σκόπια. Οι κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν ενεργά στην εξέγερση, για την οποία ο τουρκικός στρατός, ως αντίποινα, τη βομβάρδισε με κανόνια και έκαψε 88 σπίτια, πλην της εκκλησίας.

Στις 23 Οκτωβρίου 1904, η εφημερίδα Le Figaro δημοσίευσε επιστολή Γάλλου επιτετραμμένου, ο οποίος έφτασε στη Μπάνιτσα και περιέγραψε τις συνθήκες καταστροφής, αβεβαιότητας και απογοήτευσης που επικρατούσαν, μετά τα επεισόδια της εποχής. Στο χωριό δεν είχε μείνει όρθιο ούτε ένα σπίτι. Οι κάτοικοι επανεγκαταστάθηκαν όπου μπορούσαν σε παραπήγματα από κλαδιά και πλάκες τυχαία τοποθετημένες, ανάμεσα στα ερείπια τοίχων μαυρισμένων από τις φλόγες. Παρά τις υποσχέσεις των Οθωμανών για ανακατασκευή των σπιτιών τους, οι κάτοικοι παρέμεναν σε άθλιες συνθήκες.

Το 1904, ο ιερομόναχος Χριστόφορος Προδρομίτης κατέγραψε τη Βάνιτσα ως ένα από τα οκτώ κατοικημένα χωριά της περιοχής, επί κεκλιμένου επιπέδου, σε απόσταση 3 ωρών από τη Μονή Τιμίου Προδρόμου. Η μελέτη του Βούλγαρου Ντίμιταρ Μπρανκόφ, «La Macédoine et sa Population Chrétienne», εκτιμά ότι το 1904 ο πληθυσμός του χωριού ήταν 1.080 κάτοικοι. Στην «Εθνολογική Στατιστική των Βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου» του Αθανάσιου Χαλκιόπουλου, που εκδόθηκε το 1910 στην Αθήνα, καταγράφονται 580 «σχισματικοί Βουλγαρίζοντες», ενώ σε υπολογισμούς που εξέδωσε το 1919 η Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, προ του 1912 αναφέρονται 500 «Βούλγαροι Σχισματικοί Διαμαρτυρόμενοι κ.λπ.».

 Σύγχρονη ιστορία 
Κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, το 1912, το χωριό απελευθερώθηκε από την οθωμανική κυριαρχία. Στις 28 Ιουνίου 1913, κατά την υποχώρηση του βουλγαρικού στρατού στον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο, προβλέποντας την επερχόμενη ήττα τους από τον προελαύνοντα ελληνικό στρατό, οι Βούλγαροι πυρπόλησαν άγρια την πόλη των Σερρών. Φοβούμενοι αντίποινα, οι κάτοικοι της Μπάνιτσας εγκατέλειψαν εσπευσμένα το χωριό και κατέφυγαν στη Βουλγαρία, ακολουθώντας τον υποχωρούντα βουλγαρικό στρατό. Στη συνέχεια, το χωριό πυρπολήθηκε από τον ελληνικό στρατό.

Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, ο οικισμός περιήλθε στην ελληνική επικράτεια και κατά την ελληνική απογραφή του 1913 καταγράφηκε ως ακατοίκητος. Ύστερα από τη λήξη των συγκρούσεων, ένας αριθμός οικογενειών επέστρεψε στη Μπάνιτσα. Το 1920 ο οικισμός προσαρτήθηκε στη νεοσύστατη κοινότητα Ντουτλή (Ελαιώνας), μαζί με τα χωριά Λάκκος και Ραχωβίτσα (Μαρμαράς), καθώς και τη Μονή Τιμίου Προδρόμου. Στην ελληνική απογραφή του ίδιου έτους καταγράφηκαν 107 κάτοικοι. Το 1922, με το ΦΕΚ 71Β΄/30-11-1922, ο οικισμός μετονομάστηκε σε Καρυαί. Κατά την ελληνική απογραφή του 1928 καταγράφηκαν 95 κάτοικοι. Την περίοδο του Μεσοπολέμου ο οικισμός εγκαταλείφθηκε οριστικά. Οι περισσότερες οικογένειες μετοίκισαν στις Σέρρες, στη Θεσσαλονίκη και λίγες οικογένειες στα γειτονικά χωριά Ορεινή και Ελαιώνας, συνεχίζοντας να καλλιεργούν τα κτήματά τους στις Καρυές έως τη δεκαετία του 1960. Κάτοψη του κατεστραμμένου οικισμού είναι ορατή σε αεροφωτογραφίες της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού από την περίοδο 1945-1960.

Σήμερα, στη θέση του πρώην οικισμού εντοπίζονται σε λιθοσωρούς τα ερείπια των σπιτιών που υπήρχαν κάποτε εκεί. Το μοναδικό οικοδόμημα που έχει απομείνει όρθιο είναι το κωδωνοστάσιο, το οποίο ανεγέρθηκε το 1883. Περίπου 80 μέτρα προς νοτιοανατολικά, βρίσκονται τα ερείπια της μεταβυζαντινής εκκλησίας, από την οποία διακρίνεται μόνο ένα τμήμα του ανατολικού τοίχου. Σε μικρή απόσταση από τον ερειπωμένο οικισμό, σώζεται το πέτρινο, μονότοξο γεφύρι της Μπάνιτσας. Το γεφύρι χρησίμευε για τη διέλευση ανθρώπων και κοπαδιών από το ρέμα Κούτελι (ή Τσικλούτα), με κατεύθυνση τα απέναντι υψώματα, καθώς και την επικοινωνία με την Άνω Βροντού.

 Πληθυσμός 
ΑπογραφήΟνομασίαΚάτοικοιΆνδρεςΓυναίκεςΣύνολο1913 *Μπάνιτσα - - -1920Μπάνιτσα52551071928Καρυαί (Μπάνιτσα)583795
* χαρακτηρίζεται ως κατεστραμμένο και ακατοίκητο.

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Εγκαταλελειμμένα χωριά της περιφερειακής ενότητας Σερρών
Κατηγορία:Δήμος Σερρών