Ντμίτρι Πάβλοβιτς της Ρωσίας

Ο Δημήτριος Πάβλοβιτς (, μετέπειτα Ντμίτρι Παβλόβιτς Ρομάνοφ, 18 Σεπτεμβρίου 1891 - 5 Μαρτίου 1942) του Οίκου των Ρομανώφ ήταν μέγας δούκας της Ρωσίας και ένα από τα μέλη της ρωσικής αυτοκρατορικής οικογένειας που κατάφερε να ξεφύγει από τους Μπολσεβίκους μετά τη Ρωσική Επανάσταση. Είναι γνωστός για την εμπλοκή του στη δολοφονία του αγρότη, μυστικιστή και θεραπευτή Γκριγκόρι Ρασπούτιν, ο οποίος είχε αδικαιολόγητη επιρροή στον πρώτο εξάδελφο του Δημητρίου, Νικόλαο Β΄ της Ρωσίας.Farquhar, Michael (2001). A Treasure of Royal Scandals, p. 197. Penguin Books, New York. ISBN 0-7394-2025-9; The Russian Revolution by Richard Pipes, p. 263. .C.L. Sulzberger, The Fall of Eagles, pp. 271–273O.A. Platonov MurderWikimapia

Βιογραφία

 Πρώτα χρόνια 
Ο Δημήτριος γεννήθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 1891 στο Ιλιίνσκογιε στη Μόσχα. Ήταν το δεύτερο παιδί και ο πρώτος γιος του Παύλου Αλεξάνδροβιτς της Ρωσίας και της Αλεξάνδρας της Ελλάδας και της Δανίας. Μέσω του πατέρα του ήταν εγγονός του Αλεξάνδρου Β΄ της Ρωσίας και της Μαρίας Αλεξάνδροβνας, ενώ μέσω της μητέρας του, του Γεωργίου Α΄ της Ελλάδας και της Όλγας Κωνσταντίνοβνας της Ρωσίας,As such, he is also a first cousin of Prince Philip, Duke of Edinburgh.See letter of Grand Duke Dmitri Pavlovich to Grand Duchess Maria Pavlovna, 27 October 1939. The original is in the family archive at Insel Mainau, home of the late Count Lennart Bernadotte εγγονή του Νικολάου Α΄ της Ρωσίας και της Αλεξάνδρας Φεοντόροβνας. Είχε μια μεγαλύτερη αδελφή, τη Μαρία, με την οποία είχαν στενή σχέση σε όλη τους τη ζωή.

Όταν η μητέρα του ήταν έγκυος σε αυτόν στον έβδομο μήνα, ενώ ήταν έξω με φίλους, πήδηξε σε μια βάρκα, αλλά καθώς μπήκε μέσα, έπεσε. Την επόμενη ημέρα, κατέρρευσε από τους βίαιους πόνους της γέννας, που προκλήθηκαν από την πτώση της προηγούμενης. Ο Δημήτριος γεννήθηκε λίγες ώρες μετά. Η Αλεξάνδρα έπεσε σε κώμα, από το οποίο δεν ξύπνησε ποτέ. Παρόλο που οι γιατροί δεν είχαν καμία ελπίδα για την επιβίωση του Δημητρίου, έμεινε ζωντανός με τη βοήθεια του θείου του, Μεγάλου Δούκα Σεργίου Αλεξάνδροβιτς, ο οποίος έδωσε τον πρόωρα γεννημένο Δημήτριο να του κάνουν λουτρά, που είχαν συστήσει οι γιατροί· τον τύλιγαν σε βαμβακερό μαλλί και τον είχαν μέσα σε κούνια γεμάτη με φιάλες ζεστού νερού για να διατηρηθεί η θερμοκρασία του. Η Αλεξάνδρα απεβίωσε λίγο μετά τη γέννηση του Δημητρίου. Ήταν μόνο 21 ετών και η αιτία γι' αυτό ήταν σχεδόν με βεβαιότητα η προεκλαμψία.

Μετά το θάνατο της Αλεξάνδρας, ο Παύλος κατέρρευσε και παραμελούσε τα δύο παιδιά του, τα οποία περιήλθαν στη φροντίδα των θείων τους, Σεργίου Αλεξάνδροβιτς και Ελισάβετ Φεοντόροβνας, που δεν είχαν δικά τους παιδιά. Αργότερα, ο Παύλος εγκαταστάθηκε με τα παιδιά του στο παλάτι του στην Αγία Πετρούπολη, τα οποία τον λάτρευαν. Φροντίζονταν και διδάσκονταν από γκουβερνάντες και δασκάλους. Ο Δημήτριος θα ακολουθούσε στρατιωτική σταδιοδρομία και ξεκίνησε την εκπαίδευση σε ηλικία 9 ετών.

 Εξορία του πατέρα του και εκπαίδευση 
Το 1895 ο πατέρας του σύναψε σχέση με μια παντρεμένη γυναίκα, την Όλγκα Βαλεριάνοβα Πίστολκορς. Κατάφερε να διαζευχθεί το σύζυγό της και παντρεύτηκαν το 1902 στο εξωτερικό. Επειδή ο γάμος δεν έλαβε την άδεια του Αυτοκράτορα, ο Νικόλαος Β΄ τον εξόρισε απαγορεύοντάς του να πάρει μαζί τη Μαρία και το Δημήτριο. Έτσι, έμειναν με τους θείους τους, Σέργιο και Ελισάβετ, στη Μόσχα, όπου ο Σέργιος ήταν κυβερνήτης. Η Μαρία περιγράφει στα απομνημονεύματά της τους θείους τους ως πολύ αυστηρούς και ψυχρούς. Το 1903 ο Δημήτριος εγγράφηκε στο Σύνταγμα των Ιπποτών μετά την αποφοίτησή του από τη Σχολή Ιππικού. Δύο χρόνια μετά ο Μέγας Δούκας Σέργιος δολοφονήθηκε και ο πατέρας του Δημητρίου έλαβε την άδεια να παραστεί στην κηδεία του αδελφού του. Ζήτησε από τον τσάρο Νικόλαο την κηδεμονία των παιδιών του, αλλά εκείνος αρνήθηκε και έθεσε κηδεμόνα τη χήρα του Σεργίου, Ελισάβετ. 

Με το πέρασμα των χρόνων ο Δημήτριος απέκτησε πολύ δυνατούς δεσμούς με τη θεία του, ενώ η Μαρία συνέχισε να τη μισεί και την κατηγορούσε για το βιαστικό γάμο της με το Γουλιέλμο της Σουηδίας, Δούκα του Σέντερμανλαντ (1908). Μετά το γάμο της Μαρίας η Ελισάβετ και ο Δημήτριος έμειναν για ένα διάστημα στο Παλάτι του Αλεξάνδρου και ανέπτυξε καλή σχέση με τον αυτοκράτορα Νικόλαο που θεωρούσε πατρική φιγούρα. Το 1909 έφυγε από την προστασία της θείας του και μετακόμισε στην Αγία Πετρούπολη στο σπίτι του δασκάλου του και αργότερα στο Παλάτι Μπελοσέλσκυ-Μπελοζέρσκυ που του είχε κληροδοτήσει ο Σέργιος. Αποφοίτησε από τη  σχολή ιππικού Νικολαγιέβσκογιε και κατατάχθηκε στο σύνταγμα ιππικού όπου είχε βρεθεί και ο πατέρας του. Ασχολήθηκε εκτεταμένα με την ιππασία και πήρε μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1912 στη Στοκχόλμη και το ίδιο έτος ο Νικόλαος Β΄ επέτρεψε στον πατέρα του να επιστρέψει και του έδωσε πίσω τους τίτλους και τα δικαιώματά του. Εκείνος επέστρεψε μόνο για τον εορτασμό της τριακοσιοστής επετείου των Ρομανώφ.

 Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος 
Το 1914 ο πατέρας του επέστρεψε στη Ρωσία, όπου είχε μόλις χτίσει σπίτι για τον ίδιο και την οικογένειά του. Το ίδιο διάστημα η αδελφή του που είχε χωρίσει με το σύζυγό της επέστρεψε στη Ρωσία και προσκολλήθηκε στο Δημήτριο, ο οποίος κράτησε μια απόσταση από αυτήν. Όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος κατατάχθηκε στο Ιππικό των Σωματοφυλάκων και πολέμησε στην Ανατολική Πρωσία και σύντομα έλαβε το μετάλλιο του Τάγματος του Αγίου Γεωργίου για τη διάσωση ενός τραυματισμένου αξιωματικού εν μέσω πυρών. Το ίδιο έτος ο φίλος του Φελίξ Γιουσούποφ παντρεύτηκε την εξαδέλφη του και μοναδική ανιψιά του Αυτοκράτορα, Ειρήνη. Σύμφωνα με τη σύγχρονή του και συγγραφέα απομνημονευμάτων Μέριελ Μπιουκάναν, το γεγονός αυτό τον οδήγησε σε ασωτία και κατάθλιψη, το οποίο ο ιστορικός Γρεγκ Κινγκ υποστηρίζει ότι συνέβη λόγω του πάθους του για τον φανερά αμφιφυλόφυλο Φελίξ.King, Greg (2006). The Court of the Last Tsar. Hoboken, Wiley. p. 85. ISBN 9780471727637. Ο ίδιος ο Φελίξ είπε ότι αιτία ήταν η επιθυμία του Δημητρίου να παντρευτεί την Ειρήνη. 

 Δολοφονία του Ρασπούτιν 
Τα επόμενα χρόνια η Ρωσία συμμετείχε στον πόλεμο και ενώ ο Τσάρος βρισκόταν στο μέτωπο, η αυτοκράτειρα Αλεξάνδρα ανέλαβε τα καθήκοντά του. Όμως, η επιρροή του διάσημου στην Αγία Πετρούπολη μυστικιστή καλόγερου Γκριγκόρι Ρασπούτιν σε εκείνη τους είχαν καταστήσει αρκετά αντιδημοφιλείς, καθώς ο Ρασπούτιν προωθούσε πολιτικές βάσει ιδίου συμφέροντος. Τελικά, ο Δημήτριος ενώθηκε με το Γιουσούποφ, το Βλαντίμιρ Πουρίσκεβιτς (ηγέτη των μοναρχιστών στη ρωσική Δούμα), το δρα. Στανισλάους ντε Λαζοβέρ και το λοχαγό Σεργκέι Μιχαήλοβιτς Σουκότιν σε συνωμοσία για την εξόντωση του Ρασπούτιν. Έτσι, τη νύχτα της 29ης/30ης Δεκεμβρίου (Ν.Η.) 1916 ο Γιουσούποφ, που επισκεπτόταν τακτικά το Ρασπούτιν τους προηγούμενους μήνες για θεραπεία, τον κάλεσε στο παλάτι του για δείπνο. Τον πήρε από την κατοικία του (με τον δρ. Λαζοβέρ ντυμένο οηδγό) και πήγαν στο Παλάτι Μόικα, όπου είχαν προετοιμάσει ειδικό δωμάτιο για το φόνο. Αφού τον μέθυσαν με κρασί (ο Γιουσούποφ αναφέρει στα απομνημονεύματά τους ότι τους είχαν προσφέρει δηλητηριασμένα γλυκά), τον πυροβόλησαν, όμως εκείνος σύρθηκε προς την έξοδο του παλατιού. Έπειτα, τον πυροβόλησαν ξανά και πέταξαν το πτώμα του μέσα στον παγωμένο Μικρό Νέβα από τη γέφυρα Μπολσόυ Πετρόφσκυ.  

 Εξορία στην Περσία και την Αγγλία 
Όταν τα νέα μαθεύτηκαν, η αυτοκράτειρα Αλεξάνδρα διέταξε έρευνα και η ιστορία που έδωσαν οι δράστες οδήγησαν στην κράτηση του Δημητρίου και του Γιουσούποφ στο Παλάτι Μπελοσέλσκυ-Μπελοζέρσκυ. Παρότι η Αλεξάνδρα ήθελε να εκτελεστούν χωρίς δίκη, ο Τσάρος εξόρισε το Δημήτριο από τη Ρωσία και τον έστειλε στο μέτωπο στην Περσία. Επίσης, έστειλε τον Πουρίσκεβιτς στη Ρουμανία, ενώ διέταξε την κατ' οίκον κράτηση του Γιουσούποφ σε ένα από τα πολλά σπίτια που διέθετε (οι υπόλοιποι δράστες είχαν καταφέρει να διαφύγουν). Στις 6 Ιανουαρίου 1917 εγκατέλειψε τη Ρωσία και έφτασε στην Περσία, όπου υπηρέτησε στο 1ο Σώμα των Κοζάκων του Καυκάσου για δέκα εβδομάδες. Η συμμετοχή του στη δολοφονία του Ρασπούτιν τον έκαναν δημοφιλή. 

Δύο μήνες αργότερα, ο αυτοκράτορας Νικόλαος Β΄ αναγκάστηκε να παραιτηθεί και ο διοικητής του στρατεύματος του Δημητρίου του ζήτησε να φύγει φοβούμενος αναταραχές. Παρότι η προσωρινή κυβέρνηση τον προσκάλεσε να επιστρέψει στη Ρωσία, εκείνος αρνήθηκε. Καθώς δεν είχε χρήματα, έμεινε στο σπίτι του Βρετανού υπουργού σερ Τσαρλς Μάρρεϋ Μάρλινγκ στην Τεχεράνη. Ο Μάρλινγκ έπεισε το βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών για τη χρησιμότητα του Δημήτριου ως μεσάζοντα των Ρώσων και για την καταλληλότητά τους ως αυτοκράτορα ανοίγοντας το δρόμο για το Δημήτριο και την οικογένειά του στην Αγγλία. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού αρρώστησε με τυφοειδή πυρετό και βρέθηκε πολύ κοντά στο θάνατο στη Βομβάη.  Έμεινε στο Κάιρο για να αναρρώσει και ταξίδεψε από τη Μεσόγειο στη Μασσαλία. Το ίδιο διάστημα ο πατέρας του εκτελέστηκε μαζί με τρεις εξαδέλφους του στην Αγία Πετρούπολη. Όταν έφτασε στο Παρίσι, έμαθε για το βίαιο τέλος πολλών συγγενών του (όπως και της θείας του, Ελισάβετ) και συνάντησε ξανά μια θεία του, τη Μεγάλη Δούκισσα Μαρία Γεωργίεβνα, η οποία του έδωσε τα χρήματα που προέκυψαν από την πώληση του παλατιού του στην Αγία Πετρούπολη που είχε γίνει πριν την άνοδο των Μπολσεβίκων. 

Κατά την άφιξή του στο Λονδίνο, συνάντησε την αδελφή του που είχε διαφύγει μέσω Ουκρανίας με το νέο σύζυγό της, καθώς και τη χήρα αυτοκράτειρα Μαρία Φιόντοροβνα. Στο Λονδίνο βρισκόταν και ο Γιουσούποφ, όμως ο Δημήτριος τον απέφυγε επειδή τον μισούσε για την αποκάλυψη των λεπτομερειών για τη δολοφονία Ρασπούτιν. Η ζωή στην Αγγλία δεν ήταν καλή: παρά τις προσπάθειες του Μάρλινγκ για την άνοδο του Δημητρίου στο βρετανικό υπουργείο, ο βασιλιάς Γεώργιος Ε΄ ήταν δυσαρεστημένος με την παρουσία των Ρομανώφ στην Αγγλία, καθώς ήθελε να εδραιώσει τις διπλωματικές σχέσεις με το νέο ρωσικό καθεστώς. Το 1920 η αδελφή του έφυγε για τη Γαλλία για να μείνει μαζί με τη μητριά τους και τος ετεροθαλείς αδελφές τους. 

 Ζωή στη Γαλλία 
Έμεινε στο Παρίσι, αλλά σύντομα τα χρήματά του εξαντλήθηκαν, ενώ είχε βοηθήσει αρκετά πολλούς Ρώσους εμιγκρέδες. Έκανε μια μικρή επίσκεψη το 1921 στη Δανία με την αδελφή του και αργότερα βρήκε δουλειά σε εταιρεία παραγωγής σαμπάνιας. Έγινε γρήγορα γνωστός στην παριζιάνικη κοινωνία όπου τον περιέγραφαν ως λεπτό, κομψό, με ομοιότητα στο Ροντόλφο Βαλεντίνο. Έκανε σχέση με μια τραγουδίστρια της όπερας και αργότερα με την Κοκό Σανέλ, με την οποία παρέμειναν φίλοι με το πέρασμα των χρόνων. Μέσω της αδελφής του και του οίκου μόδας που ίδρυσε, βρήκε πάτημα στο χώρο της μόδας. Παράλληλα, οι εμιγκρέδες συσπειρώνονταν γύρω από το Δημήτριο και τον εξάδελφό του, Μεγάλο Δούκα Κύριλλο Βλαδιμήροβιτς, ως πιθανούς μελλοντικούς αυτοκράτορες. Μάλιστα, ο Δημήτριος υποστήριξε τον Κύριλλο όταν αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας μετά τις ειδήσεις για την εκτέλεση της αυτοκρατορικής οικογένειας και τα επόμενα χρόναι τον εκπροσωπούσε σε εκδηλώσεις. Ήταν, επίσης, ενεργό μέλος οργανώσεων που προωθούσαν το ρωσικό μοναρχισμό, εθνικισμό, την Ορθοδοξία και τον αγροτικό κολλεκτιβισμό. 

 Γάμος και πολιτική δράση 
Το 1923 γνώρισε την Αμερικανίδα κληρονόμο και μέλος της παριζιάνικης κοινωνίας Ώντρεϋ Έμερυ και παντρεύτηκαν το 1926. Ο γάμος ήταν μοργανατικός και η Ώντρεϋ και έλαβε τον τίτλο Η Γαληνοτάτη Υψηλότητα, Πριγκίπισσα Ρομανόφσκαγια-Ιλιίνσκαγια, από τον εξάδελφό του, Κύριλλο Βλαδιμήροβιτς. Το μοναδικό παιδί τους, ο Παύλος, γεννήθηκε το 1928 στο Λονδίνο. Έζησαν στη χλιδή με σπίτια στη Γαλλία και ταξίδια στην Αμερική. 

Τη δεκαετία του 1930 έδινε διαλέξεις για τη Νεολαία των Ρώσων, την οργάνωση που στήριζε για πολλά χρόνια που είχε επηρεαστεί από τον ιταλικό φασισμό. Όμως, απογοητεύθηκε με τις πεποιθήσεις της και διέκοψε εντελώς τις σχέσεις με αυτή. Μισούσε το Χίτλερ και τον εθνοσοσιαλισμό. Ακόμη και η ιδέα της αναβίωσης της Ρωσικής Αυτοκρατορίας ξεθώριασε σαν ιδέα και απομακρύνθηκε από το δημόσιο βίο. 

 Τελευταία χρόνια 
Το 1937 ο Δημήτριος και η σύζυγός του χώρισαν μετά από δέκα χρόνια γάμου. Αργότερα, εκείνη ξαναπαντρεύτηκε και ο Δημήτριος έβλεπε το γιο του στις σχολικές διακοπές, καθώς σπούδαζε στην Αγγλία. Το 1939 τον έστειλε στην Αμερική για να είναι ασφαλής. 

Παρά την κοινή αντίληψη του Δημητρίου ως ενός ανθρώπου, που είχε υποφέρει σε όλη του τη ζωή από τη χρόνια φυματίωση, στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ήταν ένας πολύ δραστήριος αθλητής: ξεχώρισε στο πόλο, τις ιπποδρομίες, το τέννις και το bobsledding. Οι γιατροί του στο Λονδίνο και στο Νταβός της Ελβετίας εκτίμησαν ότι για πρώτη φορά είχε προσβληθεί από φυματίωση γύρω στο 1929. Εισήλθε στο σανατόριο "Schatzalp" στις 2 Σεπτεμβρίου 1939, την επομένη της γερμανικής εισβολής στην Πολωνία. Το 1940 η υγεία του επιδεινώθηκε γρήγορα και έκανε εγχείρηση που τον κράτησε κλινήρη για τρεις μήνες. Μετά από δύο ακόμη επεμβάσεις οι γιατροί του ήταν αισιόδοξοι, ενώ εκείνος παρακολουθούσε τα νέα του πολέμου.

Στις 4 Μαρτίου 1942 οργάνωσε γιορτή στο Νταβός για ένα φίλο του και το προσωπικό του σανατορίου. Την επόμενη μέρα υπέστη ουραιμικό σοκ και απεβίωσε σε ηλικία πενήντα ετών. Τάφηκε πρώτα στο Βάλντφριντχοφ του Νταβός.

Το 1958 μετά το θάνατο της αδελφής του ο ανιψιός του, Λένναρτ της Σουηδίας, μετέφερε τη σορό του δίπλα σε εκείνον της μητέρας του στην οικογενειακή κρύπτη των Μπερναντότ στο Μάϊναου της Λίμνης Κωνσταντίας στη Γερμανία. Η αιτία θανάτου του παρέμεινε άγνωστη, καθώς δεν αναγραφόταν αιτία στο πιστοποιητικό θανάτου του και, επιπλέον, όλα τα ιατρικά αρχεία του Schatzalp καταστράφηκαν μετά τη μετατροπή του σανατόριου σε ξενοδοχείο, στη δεκαετία του 1950. Γεννήθηκαν επιτόπου φήμες περί δολοφονίας, που όμως ποτέ δεν τεκμηριώθηκαν και δεν υπήρξε σχετική έρευνα της αστυνομίας.

Οικογένεια
Ο Δημήτριος νυμφεύτηκε το 1926 μια Αμερικανίδα κληρονόμο, την Ώντρεϋ Έμερυ. Ο Δημήτριος και η Ώντρεϋ χώρισαν το 1937. Απέκτησαν έναν γιο:
 Παύλος Ντμιτρίγιεβιτς Ρομανόφσκυ-Ιλιίνσκυ (1928 - 2004). Νυμφεύτηκε σε πρώτο γάμο τη Μαίρυ Έβελυν Πρινς το 1949 και χώρισε το 1951· δεν απέκτησαν παιδιά. Νυμφεύτηκε σε δεύτερο γάμο την Αντζέλικα Φιλίππα Κάουφμαν· απέκτησαν δυο γιους και δυο κόρες:	
 Ντιμίτρι (γενν. 1954), Πρίγκιπας Ρομανόφσκυ-Ιλιίνσκυ, Δούκας του Χόλσταϊν-Γκόττορπ, νυμφεύτηκε το 1979 τη Μάρθα Μάρεϋ ΜακΝτάουελ. Απέκτησαν 3 παιδιά.
 Πώλα Μαρία (γενν. 1956), Πριγκίπισσα Ρομανόφσκυ-Ιλιίνσκυ, παντρεύτηκε το 1980 τον Μαρκ Κομισάρ. Απέκτησαν 2 παιδιά.
 Άννα (γενν. 1959), Πριγκίπισσα Ρομανόφσκυ-Ιλιίνσκυ, παντρεύτηκε πρώτα το 1980 τον Ρόμπιν ντε Γιάνγκ και χώρισε το 1990, αφού απέκτησαν 2 παιδιά. Μετά παντρεύτηκε το 1992 τον Ντέιβιντ Γουάις Γκλόσινγκερ και απέκτησαν 2 παιδιά.
 Μάικλ (γενν. 1961), Πρίγκιπας Ρομανόφσκυ-Ιλιίνσκυ, νυμφεύτηκε πρώτα το 1985 τη Μάρσια Μαρί Λόου και χώρισε το 1986 χωρίς να αποκτήσει παιδιά. Μετά νυμφεύτηκε το 1980 την Πώλα Γκάυ Μάιερ και χώρισε το 1986, αφού απέκτησε ένα παιδί. Τέλος νυμφεύτηκε το 1999 τη Λίζα Μαρία Τσίσλερ και χώρισε το 2000, χωρίς να αποκτήσει παιδιά με αυτήν.

Τίτλοι
18 Σεπτεμβρίου 1891 - 5 Μαρτίου 1942: Η Αυτοκρατορική Υψηλότητα Μέγας Δούκας Δημήτριος Πάβλοβιτς της Ρωσίας

Τιμιτικές διακρίσεις
40px Ιππότης του Τάγματος του Σεραφείμ (Σουηδία) - 12 Μαΐου 1908

Παραπομπές σε πηγές

Βιβλιογραφία
 Perry, John Curtis and Pleshakov, Constantine, The Flight of the Romanovs: A Family Saga. New York, 1999.
 Crawford, Rosemary and Donald, Michael and Natasha. London, 1997.
 Radzinsky, Edvard, Rasputin: The Last Word. London, 2000.
 Youssoupoff, Prince Félix, Mémoires. Paris 1990 (reprint).
 Grand Duchess Marie of Russia (ed Russell Lord), Education of a Princess - a Memoir, 1930, ASIN: B000K5SJJ4
 Grand Duchess Marie of Russia, A Princess in Exile, 1932, ASIN: B000TG41CS
 The Romanovs: The Final Chapter (Random House, 1995) by Robert K. Massie, pgs 210-212, 213, 217, and 218 ISBN 0-394-58048-6 and ISBN 0-679-43572-7

Κατηγορία:Οίκος του Σλέσβιχ-Χόλσταϊν-Γκόττορπ
Κατηγορία:Μεγάλοι Δούκες της Ρωσίας