Γαλακτοτροφούσα

Γαλακτοτροφούσα ονομάζεται εικονογραφικός τύπος της Παναγίας στον οποίο απεικονίζεται να θηλάζει το Θείο Βρέφος.

Προέλευση εικονογραφικού τύπου
Το πρότυπο της Γαλακτοτροφούσας Παναγίας εντοπίζεται στην αιγυπτιακή παράσταση της Ίσιδος να γαλακτοτροφεί τον Όσιρι. Πρωτοεντοπίζεται στις κατακόμβες της Ρώμης τον 2ο αι.Κωνσταντίνος Δ. Καλοκύρης, Η Θεοτόκος εις την εικονογραφίαν Ανατολής και Δύσεως. Θεσσαλονίκη: Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, 1972, σελ.59. Πηγή έμπνευσης της σκηνής αποτέλεσε και το σχετικό χωρίο του Λουκά: μακαρία ἡ κοιλία ἡ βαστάσασα σε καὶ μαστοὶ οὓς ἐθήλασας, αλλά και το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου όπου λέγεται ότι το βρέφος ήλθε και έλαβε μασθόν εκ της μητρός αυτού Μαρίας.Καλοκύρης (1972), σ. 59, υποσ. 3.
Είναι δημιούργημα της προεικονομαχικής περιόδου ενώ από τα τέλη του 13ου αι. διαδίδεται ευρύτατα σε βυζαντινίζουσες εικόνες δυτικών εργαστηρίων.Μαρία Νάνου: «Η Παναγία η Γαλακτοτροφούσα η «Σπηλαιώτισσα» σε έργα Καπεσοβιτών ζωγράφων»,Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Περίοδος Τέταρτη, Τ. 33(2012), σελ.215

Απεικονίσεις
Υπάρχουν παραλλαγές της απεικόνισης της Παναγίας σε αυτόν τον τύπο: άλλοτε πρσφέροντας τον αριστερό, συνήθως, μαστό της, άλλοτε τον δεξί της με το δεξί ή το αριστερό χέρι αντίστοιχα. Στις φορητές εικόνες παριστάνεται καθισμένη σε θρόνο. Σπανίως απεικονίζεται κατά τη φυγή στην Αίγυπτο καθισμένη πάνω σε γαϊδουράκι.Καλοκύρης (1972), σ. 59.
H πιο πρώιμη απεικόνιση της Παναγίας Γαλακτοτροφούσας είναι ίσως η ανάγλυφη ένθρονη Παναγία Γαλακτοτροφούσα στην εξωτερική επιφάνεια κρατήρα της εποχής του Ουάλεντος (364-378)Hans Georg-Severin, «Oströmishe plastik unter Valens und Theodosius I», Jahrbuch der Berliner Museen, τομ 12 (1970), σελ.216
Έχουμε στην οροφή του ναού των Αγίων Θεοδώρων στην Αίγινα, γνωστού και ως Όμορφη Εκκλησιά, απεικόνιση της Παναγίας γαλακτοτροφούσας (περίπου 1282)Anthony Culter, «The Cult of the Galaktotrophousa in Byzantium and Italy»,Jahrbuch Der Österreichischen Byzantinistik 37 (1987), σελ335

Στη Δύση
Ως Maria Lactans η Γαλακτοτροφούσα Παναγία έχει μεγάλη διάδοση. Η Παναγία φέρει στο γόνατό της τον Ιησού προαβάλοντας τον δεξί μαστό της. Γνωστός είναι ο τύπος του Γάλλου ζωγράφου Ζαν Φουκέ, του Γιαν βαν Άικ και η δεξιοκρατούσα και θηλάζουσα τον Χριστό Παναγία του Λεονάρντο ντα Βίντσι στο Ερμιτάζ του Λένινγκραντ, του Θεοτοκόπουλου στο ίδρυμα του Αγίου Ιωάννη στο Τολέδο. Στους Φλαμανδούς ζωγράφους έχουμε παραλλαγή στην οποία η Μαρία προσφέρει με κοχλιάριο το γάλα ή τη σούπα στο θείο βρέφος. Καλοκύρης (1972), σ. 60.

Γκαλερί (δυτική παράδοση)

Παραπομπές

Πηγές
Μαρία Νάνου,«Η Παναγία η Γαλακτοτροφούσα η "Σπηλαιώτισσα" σε έργα Καπεσοβιτών ζωγράφων»,Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Περίοδος Τέταρτη, Τ. 33(2012), σελ. 213-228
Κωνσταντίνος Δ. Καλοκύρης, Η Θεοτόκος εις την εικονογραφίαν Ανατολής και Δύσεως. Θεσσαλονίκη: Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, 1972
Anthony Culter, «The Cult of the Galaktotrophousa in Byzantium and Italy»,Jahrbuch Der Österreichischen Byzantinistik 37 (1987), σελ335-350 
Hans Georg-Severin, «Oströmishe plastik unter Valens und Theodosius I», Jahrbuch der Berliner Museen, τομ 12 (1970), σελ.211-252

Γαλακτοτροφουσα