Μένων (διάλογος)

Ο Μένων ή Περί αρετής πειραστικός είναι πλατωνικός διάλογος, στον οποίο ο Σωκράτης και ο νεαρός αριστοκράτης Μένων αναζητούν τον ορισμό της αρετής και αναλύουν το ερώτημα αν αυτή είναι διδακτή. Εντάσσεται στους «πειραστικούς διαλόγους», δηλαδή σ' αυτό που λέμε σήμερα «Δοκίμιο». Ο Πλάτων καταφάσκει στην  απορία των σοφιστών και σκεπτικιστών, αν εμείς οι άνθρωποι μπορούμε ν' ανακαλύψουμε την αλήθεια και ν' αποκτήσουμε τη γνώση των όντων. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, η ψυχή είναι αυτή που θα κομίσει τη θετική απάντηση, η εμπειρία θα ελέγξει και θα επαληθεύσει την a priori γνώση, αυτήν που αξιωματικά η ψυχή φέρει επάνω της. Κατά τον έλεγχο και την εξέταση του ζητήματος απαραίτητος είναι και ο δάσκαλος, αυτός που θα υποδείξει τον δρόμο της εμπειρικής προφάνειας των πραγμάτων και με τον τρόπο αυτό θα καταστήσει την ατομική γνώμη γνώση αμετάβλητη και σταθερή. Η τελευταία προτείνεται ως το ουσιώδες στοιχείο της αρετής, της διερευνητέας έννοιας του διαλόγου Μένων. Το γεγονός της απουσίας της από την κοινωνία των Αθηνών ανάγεται στην τυχαία διανομή της από τους θεούς.  

Ο Γραμματικός  Θράσυλλος το εντάσσει στην 6η τετραλογία, μαζί με τους διαλόγους του Ευθύδημου, του Πρωταγόρα και του Γοργία.

Χρονολόγηση
Από τα χωρία που γίνεται λόγος για γεωμετρικά προβλήματαΜένων 82b-85d αποδεικνύεται ότι ο αναφερόμενος διάλογος γράφτηκε μετά την επιστροφή του Πλάτωνα στην Αθήνα από το πρώτο του ταξίδι και ύστερα από την ίδρυση της Ακαδημίας, δηλαδή το 385 π.Χ.

 Δομή και Περίληψη 
ΔΟΜΗ

Ο διάλογος διαρθρώνεται σε επτά Κεφάλαια:

1ο: Το υπό εξέταση ερώτημα (70a-71d)

2ο: Τρεις προσπάθειες του Μένωνα να ορισθεί η αρετή (72b-79b)

3ο: Η απορία ως κίνητρο προς τη γνώση (80a-81a)

4ο: Η θεωρία της ανάμνησης (81a-86b)

5ο: Χρήση της υποθετικής μεθόδου (86c-89c)

6ο: Άραγε υπάρχουν δάσκαλοι της αρετής; (89d-96d)

7ο: Επανέλεγχος του ορισμού: η αρετή είναι γνώση (96e-100c) 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

1ο Κεφάλαιο: Το υπό εξέταση ερώτημα (70a-71d)

Α) O πλούσιος και ωραίος έφηβος Μένων θέτει στον γηραιό Σωκράτη το ερώτημα: Είναι διδακτή η αρετή; (70a). Εάν δεν μπορεί αυτή να διδαχθεί, μήπως τουλάχιστον

1)    μπορεί ν’ αποκτηθεί με εξάσκηση;

2)    Μήπως έρχεται στους ανθρώπους από τη φύση;

3)    Μήπως αποκτάται με κάποιον άλλο τρόπο;

Β) Ο Σωκράτης απαντά ότι αγνοεί όχι μόνο αν είναι διδακτή, αλλά ούτε καν το κυριότερο: Τι είναι η αρετή; (71b: τί ἐστιν;) 

2ο Κεφάλαιο: Τρεις προσπάθειες του Μένωνα να ορίσει την αρετή (72b-79b)

Πρώτος ορισμός: Αρετή είναι να εξουσιάζει και να ευεργετεί ο άντρας, να φροντίζει το σπίτι και να υπακούει στον άντρα η γυναίκα, και ποικίλες είναι οι αρετές του παιδιού, του έφηβου, του κοριτσιού, του ηλικιωμένου κτλ. Αυτός ο ορισμός ελέγχεται ως εσφαλμένος, διότι δεν ορίζει την ουσία της αρετής (72b: περὶ οὐσίας ὅ τι ποτ’ ἐστίν), αλλά αντίθετα απαριθμεί πολλά είδη αρετής.

Δεύτερος ορισμός: Αρετή είναι η ικανότητα να εξουσιάζει κάποιος τους ανθρώπους (73c). Και αυτός ο ορισμός ελέγχεται ως εσφαλμένος, διότι α) δεν είναι ενάρετο π.χ. να εξουσιάζει ένας δούλος τον αφέντη του, β) πρέπει να εξουσιάζει κανείς δίκαια και όχι άδικα, γ) δεν αρκεί καν η δικαιοσύνη, διότι υπάρχουν κι άλλες αρετές: η ανδρεία, η σωφροσύνη, η σοφία, η μεγαλοπρέπεια κτλ.

Παρέκβαση: Τι είναι ένας σωκρατικός ορισμός; (74b-76d). Απάντηση του Σωκράτη: α) Ορισμός είναι αυτός που βρίσκει «το ίδιο σε όλα τα επιμέρους» (75a: τὸ ἐπὶ πᾶσιν ταυτόν). β) Υποδείγματα ορισμών: Το σχήμα ορίζεται ως αυτό που συνοδεύει το χρώμα, ή: αυτό που είναι πέρας του στερεού. Το χρώμα ορίζεται ως απορροή σχημάτων αισθητή και σύμμετρη προς την όραση.

Τρίτος ορισμός: Αρετή είναι το να θέλει κανείς τα καλά και να έχει τη δύναμη (= τη δυνατότητα) να τα αποκτήσει (77b). Και αυτός ο ορισμός ελέγχεται ως εσφαλμένος: α) Διότι προϋποθέτει ότι «τα καλά» είναι τα ωφέλιμα· αλλά ξέρουμε άραγε, τι πράγματι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό; β) Κάποιοι θέλουν το κακό και όχι το καλό, επειδή έχουν τη δύναμη (= την εξουσία) να το πετύχουν και όχι επειδή είναι δίκαιοι. 

3ο Κεφάλαιο: Η απορία ως κίνητρο προς τη γνώση (80a-81a)

Ο Μένων παραδέχεται ότι έχει οδηγηθεί σε αμηχανία (ἀπορία) από τις ελεγκτικές ερωτήσεις του Σωκράτη, τον οποίο παρομοιάζει εύστοχα με θαλάσσια μουδιάστρα (νάρκη). Ενώ παλιότερα ο Μένων είχε αγορεύσει δημόσια και μάλιστα επανειλημμένα περί αρετής, τώρα έχει μουδιάσει και αδυνατεί να συνεχίσει την αναζήτηση. Ο Σωκράτης τον ενθαρρύνει, επειδή θεωρεί ότι η συνείδηση της άγνοιάς μου είναι ένα καλό κίνητρο προς τη γνώση και όχι ένα αδιέξοδο. 

4ο Κεφάλαιο: Η θεωρία της ανάμνησης (81a-86b)

Α) Ο Σωκράτης επικαλείται μια θρησκευτική πεποίθηση περί γνώσης: επειδή η ανθρώπινη ψυχή είναι αθάνατη και συνεπώς προϋπάρχει της παρούσας ζωής, κάθε άνθρωπος μπορεί να θυμηθεί όσα έχει δει σε προηγούμενες ζωές (81a-82a). Συμπέρασμα: Κάθε απόκτηση γνώσης είναι ανάμνηση, «δεν υπάρχει διδασκαλία αλλά ανάμνηση».

Β) Ο Σωκράτης ζητά από ένα δούλο, ο οποίος δεν έχει καθόλου γεωμετρικές γνώσεις, να λύσει ένα δύσκολο γεωμετρικό πρόβλημα καθοδηγημένος από σωκρατικές ερωτήσεις. Πράγματι, ο δούλος απαντά σε όλες τις ερωτήσεις.

Γ) Ο Μένων πείθεται ότι ο δούλος δεν διδάχτηκε αλλά θυμήθηκε τις γεωμετρικές απαντήσεις που έδωσε, συνεπώς ότι η θεωρία της ανάμνησης είναι έγκυρη: «Υπάρχουν μέσα του [= μέσα στην ψυχή του δούλου] αληθινές γνώμες, που όταν ξυπνήσουν με ερωτήσεις γίνονται γνώσεις» (86a). Συνεπώς η ψυχή είναι αθάνατη και κάθε άνθρωπος μπορεί να θυμηθεί όσα έχει μάθει σε προγενέστερες ζωές (86b). 

5ο Κεφάλαιο: Χρήση της υποθετικής μεθόδου (86c-89c)

Ο Μένων δηλώνει τώρα ότι προτιμά ν’ απαντηθεί το αρχικό ερώτημα, αν η αρετή είναι διδακτή ή όχι. Σ’ αυτή την προτίμηση ο Σωκράτης υποχωρεί (86d-e), αλλά προτείνει να προχωρήσουν με υποθετική μέθοδο. Πράγματι, οι διαλεγόμενοι συλλογίζονται ως εξής:

Α΄ υπόθεση: Αν η αρετή είναι γνώση

                   και η γνώση είναι διδακτή,

                   τότε η αρετή είναι διδακτή (87c).

Είναι όμως ορθή η πρώτη προκείμενη, ότι η αρετή είναι γνώση; Αυτό εξετάζεται ως εξής:

         Β΄ υπόθεση: Αν η αρετή είναι κάτι αγαθό (= ωφέλιμο)

                              και καθετί αγαθό είναι γνώση (= σοφία, φρόνηση),

                              τότε η αρετή είναι γνώση (87c-89c). 

6ο Κεφάλαιο: Άραγε υπάρχουν δάσκαλοι της αρετής; (89d-96d)

Αν η αρετή είναι διδακτή, όπως συμπεραίνει η α΄ υπόθεση, τότε θα πρέπει να υπάρχουν και δάσκαλοι και μαθητές της (89d). Αλλά αυτό είναι αμφισβητήσιμο.

Σ’ αυτό το σημείο του διαλόγου εμφανίζεται ο Άνυτος (δημοκρατικός Αθηναίος πολιτικός που έμελλε να γίνει κατήγορος του Σωκράτη), που εκείνες τις μέρες φιλοξενεί τον Μένωνα στο σπίτι του, και παρεμβαίνει στη συζήτηση.

Ο Σωκράτης προτείνει ως πιο καθιερωμένους δασκάλους της αρετής τους σοφιστές, με κύριο παράδειγμα τον Πρωταγόρα (91b-e). Αλλά ο Άνυτος εκφράζει την προκατάληψή του ενάντια σε όλους τους σοφιστές (92a-c). Αντ’ αυτών ο Σωκράτης προτείνει τώρα τους καλοὺς κἀγαθοὺς συμπολίτες του: τον στρατηγό Θεμιστοκλή, τον Αριστείδη τον «δίκαιο», τον Περικλή και τον Θουκυδίδη. Θέτει το ερώτημα, αν τουλάχιστον αυτοί δίδαξαν στους γιους τους την αρετή που κατείχαν. Το συμπέρασμα είναι αρνητικό: Ούτε αυτοί υπήρξαν δάσκαλοι της αρετής, συνεπώς «η αρετή δεν είναι κάτι που μπορεί να διδάσκεται» (94e και 96c).

7ο Κεφάλαιο: Επανέλεγχος του ορισμού: η αρετή είναι γνώση (96e-100c)

Α) Ο Σωκράτης επιχειρεί να εξετάσει ξανά, αν η αρετή ορίστηκε ορθά σαν γνώση. Αφού η αρετή δεν είναι διδακτή, κάτι βαθύτερο και μη διδακτό ενυπάρχει σ’ αυτήν: η σωστή γνώμη (97b: ὀρθὴ δόξα). Αυτή δεν είναι χειρότερος καθοδηγητής από τη φρόνηση στο να πράττει κανείς σωστά, συνεπώς είναι απορίας άξιο, γιατί η γνώση θεωρείται πιο πολύτιμη από τη σωστή γνώμη (97d).

Β) Τι είναι αυτό που διαφοροποιεί τη γνώση από τη γνώμη; Με δεδομένο ότι και οι δύο οδηγούν σε σωστές πράξεις και καμία από τις δύο δεν είναι έμφυτη (98d: φύσει), διαπιστώνεται η εξής διαφορά: Οι γνώμες δεν είναι εξίσου μόνιμες με τις γνώσεις, αλλά «δραπετεύουν από την ψυχή του ανθρώπου», επειδή δεν είναι συνδεδεμένες με ένα «λογισμό της αιτίας» (98a). Αυτός ο βαθύτατος (ανα)λογισμός είναι η ανάμνηση, στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω.

Γ) Έτσι προκύπτει το εξής εκπληκτικό συμπέρασμα: «Η αρετή δεν είναι ούτε έμφυτη ούτε διδακτή, αλλά κατανέμεται στους ανθρώπους από θεϊκή μοιρασιά» (99e-100a: ἀρετὴ ἂν εἴη οὔτε φύσει οὔτε διδακτόν, ἀλλὰ θείᾳ μοίρᾳ παραγιγνομένη).

Γεωμετρικά προβλήματα
Ο  συσχετισμός της εκμάθησης της αρετής με την αναλογία των τεραγώνων αποβλέπει στην απόδειξη ότι είναι προτιμότερη η γνώση από αυτό που θεωρείται ορθή γνώμη.

Στο έργο αυτό αναφέρεται και το λεγόμενο πρόβλημα του Πλάτωνα, όπου ο Σωκράτης εξηγεί ότι ένα ανεκπαίδευτο παιδί μπορεί, εντούτοις, να κατανοήσει γεωμετρικές αρχές.

Την ονομασία αυτή έχει δώσει ο Νόαμ Τσόμσκι στο κενό μεταξύ γνώσης και πείρας. 

 Βιβλιογραφία 

 Πλάτωνος: Μένων. Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Παύλος Καλλιγάς. "Στιγμή", Αθήνα 2021.

 Πλάτων: Μένων. Η πλατωνική θεωρία της ανάμνησης. Μπορεί να διδαχθεί η πολιτική αρετή; Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Δημήτρης Τζωρτζόπουλος. "Ζήτρος", Θεσσαλονίκη 2021.

 Πλάτων: Μένων. Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Ιωάννης Πετράκης. "Πόλις", Αθήνα 2008 (2η έκδοση, "Βιβλιοπωλείον της Εστίας", Αθήνα 2016).

 Πλάτων: Μένων. Μετάφραση Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. "Κάκτος", Αθήνα 1993.
 Πλάτων: Μένων. Εισαγωγή - Μετάφρασις - Σημειώσεις: Έλλη Λαμπρίδη. "Πάπυρος", Αθήναι 1975.

 Πλάτων: Μένων. Μετάφραση Χαρίλαος Παπαντωνίου. "Φέξης", Αθήνα χ.χ. (Στο διαδίκτυο: Αθήνα 2011).
 Πλάτων: Μένων. Το αρχαίο κείμενο στο διαδίκτυο. (Από την έκδοση: Plato, Platonic Opera, ed. John Burnet. "Oxford University Press", 1903).

 Δείτε επίσης 

 a priori και a posteriori 
 Πλάτων
 Σωκράτης
 αρετή
 Απολογία

Παραπομπές

Κατηγορία:Πλατωνικοί διάλογοι
Κατηγορία:Αρετή
Κατηγορία:Βιβλία φιλοσοφίας