Ύφος

Το ύφος στην ιστορική εννοιολογική πορεία του μεταλλάχθηκε από είδος ύφανσης σε έκφραση σύνθεσης λέξεων και στη συνέχεια ως έκφραση του προσώπου που συνοδεύει το λόγο, αλλά και ως στοιχείο συμπεριφοράς. Έτσι μιλάμε σήμερα για «αλαζονικό», «δηκτικό», «ζωηρό», «καυστικό» «περισπούδαστο», «προπετές», «ύφος μπλαζέ» ακόμα και «ύφος σαράντα καρδιναλίων». Ενώ στο γραπτό λόγο μιλάμε για αυστηρό, πομπώδες, ισχνό, τραχύ αλλά και γλαφυρό ύφος.

Απαρχές
Πρώτος ο Πλάτων παραλληλίζει και συνταυτίζει την επιλογή των αξιωμάτων μέσα στην πόλη με την κατασκευή της ύφανσης «Διότι αυτό είναι ενιαίο ως συνολικό έργο της βασιλικής υφαντικής, να μην επιτρέπει ποτέ να απομακρυνθούν οι συνετοί από τους γενναίους χαρακτήρες, αλλά, πυκνώνοντας το ύφασμα μεταξύ τους με κοινές πίστεις και τιμές και γνώμες και με αμοιβαίες ανταλλαγές εγγυήσεων να κατασκευάσει από αυτούς ένα λείο και, όπως λένε, καλοδουλεμένο ύφασμα, και μετά, να εμπιστεύεται σε όλους τα αξιώματα μέσα στην πόλη»

«Tούτους δὴ τοὺς δεσμοὺς ἔλεγον ὅτι χαλεπὸν οὐδὲν συνδεῖν ὑπάρξαντος τοῦ περὶ τὰ καλὰ κἀγαθὰ μίαν ἔχειν ἀμφότερα τὰ γένη δόξαν. τοῦτο γὰρ ἓν καὶ ὅλον ἐστὶ βασιλικῆς συνυφάνσεως ἔργον, μηδέποτε ἐᾶν ἀφίστασθαι σώφρονα ἀπὸ τῶν ἀνδρείων ἤθη,ὕφασμα συνάγοντα ἐξ αὐτῶν, τὰς ἐν ταῖς πόλεσιν ἀρχὰς ἀεὶ κοινῇ τούτοις ἐπιτρέπειν».Πλάτων, Πολιτικός 310e, 4-7

Τον τρόπο πλοκής μιας ύφανσης στη συνέχεια τον ανάγει σε σπουδαία πολιτική πράξη:
«...το μεγαλοπρεπέστερο και το πιο υπέροχο ύφασμα τυλίγει όλους τους άλλους μέσα στις πόλεις, δούλους και ελεύθερους και τους συνέχει μ΄ αυτό το υφαντό και, χωρίς να παραλείψει κάτι από εκείνα που ανήκουν σε μια ευτυχισμένη πόλη, κυβερνά και επιβλέπει».

«Tοῦτο δὴ τέλος ὑφάσματος εὐθυπλοκίᾳ συμπλακὲν γίγνεσθαι φῶμεν πολιτικῆς πράξεως τὸ τῶν ἀνδρείων καὶ σωφρόνων ἀνθρώπων ἦθος, ὁπόταν ὁμονοίᾳ καὶ φιλίᾳ κοινὸν συναγαγοῦσα αὐτῶν τὸν βίον ἡ βασιλικὴ τέχνη, πάντων μεγαλοπρεπέστατον ὑφασμάτων καὶ ἄριστον ἀποτελέσασα [ὥστ᾽ εἶναι κοινόν] τούς τ᾽ ἄλλους ἐν ταῖς πόλεσι πάντας δούλους καὶ ἐλευθέρους ἀμπίσχουσα, συνέχῃ τούτῳ τῷ πλέγματι, καὶ καθ᾽ ὅσον εὐδαίμονι προσήκει γίγνεσθαι πόλει τούτου μηδαμῇ μηδὲν ἐλλείπουσα ἄρχῃ τε καὶ ἐπιστατῇ».Πολιτικός 311b,4-7

Μετεξέλιξη
Στη θέση του ύφους ο Διονύσιος ο Αλικαρνισσέας μεταχειρίζεται τη λέξη «σύνθεσις», ενώ πριν από αυτόν ο Δημήτριος ο Φαληρεύς την λέξη «ερμηνεία».
Η διαπίστωση αυτή οδηγεί ευθέως στο συμπέρασμα ότι ο όρος ύφος δεν είναι αρχαίος ελληνικός, αλλά μεταγενέστερος. Στην συνέχεια παρατηρείται ότι ήδη στην εποχή του έχει επικρατήσει μια μεταφορά στην τέχνη του λόγου, δανεισμένη από την υφαντική τέχνη «...ἀξιοῖ καὶ συνυφάνθαι τὰ μόρια ὡς μιᾶς λέξεως ὄψιν ἀποτελοῦντα εἰς δύναμιν». Όπως συνυφαίνονται οι ποικίλες κλωστές και παράγεται το ύφασμα έτσι συμπλέκονται και οι διάφορες λέξεις και προτάσεις και δημιουργείται η σύνθεση. Τελικά κυριάρχησε η μεταφορά έναντι της κυριολεξίας, όπως πολύ συχνά συμβαίνει σε παρόμοιες περιπτώσεις, και έτσι ο τρόπος πλοκής των λέξεων και των φράσεων μεταξύ τους κατέληξε να δηλώνεται με τη λέξη ύφος σαν να λέμε ύφασμα.

Την πρώτη δειλή κάπως χρήση της μεταφοράς αυτής την βρίσκουμε στον   θεολόγο συγγραφέα Κλήμη τον Αλεξανδρέα σύγχρονου του Λουκιανός («Λεξιφάνης»Λουκιανός,Λεξιφάνης  και «Σολοικιστής»), στη φράση: «το σώμα και το ύφος των λόγων».Κλήμης ο Αλεξανδρεύς,«Εκ των προφητών εκλογών 891» Εκείνος, όμως που τη χρησιμοποιεί πλέον συνειδητά και ανεπιφύλακτα είναι ο Λογγίνος: Περί ύψους. Και από τότε γενικεύεται η χρήση της μεταφοράς και κυριαρχεί σε τέτοιο μάλιστα βαθμό, ώστε να εκτοπίσει τις κυριολεξίες σύνθεσις και ερμηνεία, να τις κάμει να ξεχαστούν και η ίδια να κρύβει με αξιοθαύμαστη ικανότητα την αρχική της προέλευση, δεδομένου ότι, όταν σήμερα λέμε ύφος, με κανένα τρόπο δεν εννοούμε το ύφασμα.

Παραπομπές

Κατηγορία:Έννοιες