Πανορθόδοξη Σύνοδος της Κρήτης

Η Πανορθόδοξη Σύνοδος της Κρήτης ή Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι Σύνοδος επισκόπων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία πραγματοποιήθηκε από τις 17 έως τις 26 Ιουνίου 2016 στο Κολυμβάρι Χανίων στην ΚρήτηΠατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιος για τη σύγκληση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας , amen.gr. Στη Σύνοδο συμμετείχαν οι δέκα από τις δεκατέσσερις Αυτοκέφαλες Ορθόδοξες Eκκλησίες.

Ιστορικό
Οι απαρχές της σύγκλησης Πανορθόδοξης Συνόδου ανάγονται σε δύο εγκυκλίους του 1902 και 1904 που απέστειλε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ Γ' προς όλες τις εθνικές Ορθόδοξες Εκκλησίες. Από την αρχή, στον σχεδιασμό στάθηκαν εμπόδια οι πολιτικές αναταραχές από την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η αντιπαλότητα μεταξύ των αυτοκεφάλων τοπικών Εκκλησιών, καθώς και η κανονική ασάφεια σχετικά με τη διαδικασία. Από την άλλη, η ανάγκη για σύγκληση Πανορθόδοξης Συνόδου γινόταν όλο και πιο επιτακτική από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, λόγω της παγκοσμιοποίησης και της κατάστασης των πολυεθνικών κοινοτήτων ομογενών.

Το 1923 πραγματοποιήθηκε μια πρώτη πανορθόδοξη συνάντηση στην Κωνσταντινούπολη και το 1930 στο Άγιο Όρος για τον σχηματισμό μιας προπαρασκευαστικής επιτροπήςViorel Ioniţă: Towards the Holy and Great Synod of the Orthodox Church: The Decisions of the Pan-Orthodox Meetings since 923 until 2009.  Friedrich Reinhardt Verlag, Βασιλεία 2014, ISBN 978-3-7245-1958-4, Παράρτημα I (The Pan-Orthodox Congress – Constantinople 1923, σελ. 105–111) και Παράρτημα II (The Meeting of the Inter-Orthodox Preparatory Commission – Vatopediou, 1930, σελ. 112–113).. Επόμενα βήματα πραγματοποιήθηκαν με τις πανορθόδοξες συναντήσεις στη Ρόδο μόλις το 1961, το 1963 και το 1964 και στο Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζύ της Ελβετίας το 1968. Στο Σαμπεζύ ανανεώθηκε η Προπαρασκευαστική Επιτροπή (Διορθόδοξος Προπαρασκευαστική Επιτροπή) και ιδρύθηκε η Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη, η οποία συνεδρίασε τέσσερις φορές στο Σαμπεζύ στο διάστημα 1976-2009. 

Ανοικτό παρέμεινε το θέμα των Διπτύχων, δηλαδή το ζήτημα της σειράς με την οποία αναγιγνώσκονται τα ονόματα των επικεφαλής των εκκλησιών στις εκκλησιαστικές συνάξεις, καθώς αυτή η σειρά ορίζει επίσης και την κατάταξη των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών.

Κινητήρια δύναμη της προπαρασκευαστικής διαδικασίας ήταν μέχρι το θάνατό του το 2011, ο Μητροπολίτης Δαμασκηνός Παπανδρέου, διευθυντής του Ορθοδόξου Κέντρου στο Σαμπεζύ.

Προετοιμασία της Συνόδου 
Τον Μάρτιο του 2014, οι Ορθόδοξοι Πατριάρχες και Μητροπολίτες που συνήλθαν στην Κωνσταντινούπολη ανακοίνωσαν την σύγκληση της Πανορθόδοξης Συνόδου το 2016 στον ναό της Αγίας Ειρήνης στην Κωνσταντινούποληdogma.gr, 25 Μαρτίου 2014. Σε μια πανορθόδοξη συνάντηση στις 21-28 Ιανουαρίου 2016 στο Σαμπεζύ, αποφασίστηκε ότι η Σύνοδος δεν θα συγκληθεί στην Κωνσταντινούπολη, αλλά στην Κρήτη και συγκεκριμένα την περίοδο από 18 έως 27 Ιουνίου, δηλαδή τις ημέρες πριν και μετά την Πεντηκοστή, σύμφωνα με το Ορθόδοξο ημερολόγιο (19 Ιουνίου 2016). Τόπος συνεδρίασης ορίστηκε η Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης, στο Κολυμβάρι ΧανίωνΑνταπόκριση του ORF της 27ης Ιανουαρίου 2016: Patriarch: Kreta ist guter Ort für das orthodoxe Konzil, ανακτήθηκε 11 Μαρτίου 2016.. Καθώς η Εκκλησία της Κρήτης ανήκει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, η Σύνοδος πραγματοποιήθηκε εντός της δικαιοδοσίας του.

Κατά την προπαρασκευαστική περίοδο, οι συμμετέχουσες εκκλησίες συμφώνησαν σχετικά με τα θέματα που πρέπει να χειριστεί η Σύνοδος. Υπήρχαν στην αρχή κυρίως τα ζητήματα που είχαν ήδη εισαχθεί στην https://holycouncil.org/official-documents ως «ανοικτά θέματα»:
 η ορθόδοξη Διασπορά - ορθόδοξη ζωή σε σύγχρονες συνθήκες μειονοτήτων και μετανάστευσης
 θέματα εκκλησιαστικού δικαίου σχετικά με την Αυτοκεφαλία και Αυτονομία τοπικών Εκκλησιών
 τα Δίπτυχα ως έκφραση εξουσίας και εκκλησιαστικής κοινωνίας
 το εκκλησιαστικό ημερολόγιο - ισχύς του ιουλιανού και γρηγοριανού ημερολογίου και περαιτέρω θέματα
 θέματα σχετικά με τον γάμο (κωλύματα κλπ)
 έννοια και πρακτική της νηστείας
 η στάση της Ορθοδοξίας ως προς την Οικουμενική Κίνηση
 η κοινή δέσμευση για την ειρήνη, τη δικαιοσύνη, την ακεραιότητα της δημιουργίας και κατά των διακρίσεων κάθε είδους

Στην πανορθόδοξη συνάντηση στο Σαμπεζύ τον Ιανουάριο του 2016 εγκρίθηκε και ο Κανονισμός του ΣυμβουλίουStefan Kube: Viel Konfliktstoff für ein Konzil. Trotz schwieriger Kompromisssuche halten die orthodoxen Kirchen am Ziel einer gemeinsamen Synode fest, στο: Neue Zürcher Zeitung, 10 Φεβρουαρίου 2016, σελ. 7.. Κάθε μία από τις 14 αυτοκέφαλες εκκλησίες θα έπρεπε να αποστείλει έως 24 επισκόπους και έως και έξι θεολόγους ως συμβούλους. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος θα προήδρευε των εργασιών της Συνόδου.

Οι αποφάσεις απαιτούν την συναίνεση όλων των συμμετεχουσών εκκλησιών. Ως εκ τούτου, στην Κρήτη θα συζητούνταν μόνο θέματα, επί των οποίων μπόρεσε να επιτευχθεί προσυμφωνία. Ως εκ τούτου, το φάσμα των θεμάτων που θα έπρεπε να συζητηθούν ήταν μικρότερο από τα οκτώ «ανοικτά θέματα» που είχαν οριστεί στη Ρόδο. Νέα θέματα και κείμενα δεν μπορούν να εισαχθούν στην Σύνοδο. Τα έξι σχέδια κειμένων για τα υπόλοιπα θέματα θα δημοσιευθούν και θα συζητηθούν ενώπιον της Συνόδου. Τα σημεία στα οποία δεν αναμενόταν συμφωνία (για παράδειγμα, η διαφορά μεταξύ της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Μόσχας και της λεγόμενης Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του αυτοαποκαλούμενου Πατριαρχείου Κιέβου, δεν θα έπρεπε να συζητηθούν τον Ιούνιο του 2016, αλλά σε ακόλουθη συνεδρίαση. Η Πανορθόδοξη Σύνοδος, επομένως, σχεδιαζόταν ως μακροχρόνια διαδικασία.

 Η Πανορθόδοξη Σύνοδος 
Η Πανορθόδοξη Σύνοδος συγκλήθηκε, όπως είχε σχεδιαστεί, από τις 17 έως τις 26 Ιουνίου 2016 στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης στο Κολυμβάρι Χανίων. Στη Σύνοδο συμμετείχαν τελικά οι δέκα από τις δεκατέσσερις αυτοκέφαλες Ορθόδοξες Εκκλησίες, καθώς λίγες μέρες πριν από την έναρξή της ακύρωσαν, λόγω διαφωνιών, τη συμμετοχή τους οι Εκκλησίες της Ρωσίας, της Αντιοχείας, της Βουλγαρίας και της Γεωργίας. Κατόπιν συζητήσεων, η Σύνοδος ενέκρινε και δημοσίευσε τα εξής κείμενα:
 Εγκύκλιος της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας
 Μήνυμα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας
 Η σπουδαιότης της νηστείας και η τήρησις αυτής σήμερον
 Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον λοιπόν χριστιανικόν κόσμον
 Το αυτόνομον και ο τρόπος ανακηρύξεως αυτού
 Η Ορθόδοξος Διασπορά
 Το μυστήριον του Γάμου και τα κωλύματα αυτού
 Η αποστολή της Ορθοδόξου Εκκλησίας εν τω συγχρόνω κόσμω

 Αντιπροσωπείες 

 Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως 

 Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος 
 Αρχιεπίσκοπος Καρελίας και πάσης Φιλλανδίας Λέων
 Μητροπολίτης Ταλλίνης και πάσης Εσθονίας Στέφανος
 Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης
 Αρχιεπίσκοπος Γέρων Αμερικής Δημήτριος
 Μητροπολίτης Γερμανίας Αυγουστίνος
 Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ειρηναίος
 Μητροπολίτης Ντένβερ Ησαΐας
 Μητροπολίτης Πριγκποννήσων Ιάκωβος
 Μητροπολίτης Προικοννήσου Ιωσήφ
 Μητροπολίτης Φιλαδελφείας Μελίτων
 Μητροπολίτης Γαλλίας Εμμανουήλ
 Μητροπολίτης Δαρδανελλίων Νικήτας
 Μητροπολίτης Ντητρόϊτ Νικόλαος
 Μητροπολίτης Αγίου Φραγκίσκου Γεράσιμος
 Μητροπολίτης Κισάμου και Σελίνου Αμφιλόχιος
 Μητροπολίτης Κορέας Αμβρόσιος
 Μητροπολίτης Σηλυβρίας Μάξιμος
 Μητροπολίτης Ανδριανουπόλεως Αμφιλόχιος
 Μητροπολίτης Διοκλείας Κάλλιστος
 Μητροπολίτης Ιεραπόλεως Αντώνιος
 Αρχιεπίσκοπος Τελμησσού Ιώβ
 Αρχιεπίσκοπος Χαριουπόλεως Ιωάννης
 Επίσκοπος Νύσσης Γρηγόριος

 Πατριαρχείο Αλεξανδρείας 

 Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Θεόδωρος
 Μητροπολίτης Γέρων Αξώμης Πέτρος
 Μητροπολίτης Γέρων Λεοντοπόλεως Γαβριήλ
 Μητροπολίτης Ναϊρόμπι Μακάριος
 Μητροπολίτης Καμπάλας Ιωνάς
 Μητροπολίτης Ζιμπάμπουε και Αγκόλας Σεραφείμ
 Μητροπολίτης Νιγηρίας Αλέξανδρος
 Μητροπολίτης Τριπόλεως Θεοφύλακτος
 Μητροπολίτης Καλής Ελπίδος Σέργιος
 Μητροπολίτης Κυρήνης Αθανάσιος
 Μητροπολίτης Καρθαγένης Αλέξιος
 Μητροπολίτης Μούανζας Ιερώνυμος
 Μητροπολίτης Γουϊνέας Γεώργιος
 Μητροπολίτης Ερμουπόλεως Νικόλαος
 Μητροπολίτης Ειρηνουπόλεως Δημήτριος
 Μητροπολίτης Ιωαννουπόλεως και Πρετόριας Δαμασκηνός
 Μητροπολίτης Μαδαγασκάρης Ιγνάτιος
 Μητροπολίτης Πτολεμαΐδος Εμμανουήλ
 Μητροπολίτης Καμερούν Γρηγόριος
 Μητροπολίτης Μέμφιδος Νικόδημος
 Μητροπολίτης Κατάγκας Μελέτιος
 Επίσκοπος Μπραζαβίλ και Γκαμπόν Παντελεήμων
 Επίσκοπος Μπουρούντι και Ρουάντας Ιννοκέντιος
 Επίσκοπος Μοζαμβίκης και Όρους Κένυας Νεόφυτος
 Επίσκοπος Νιέρι και Όρους Κένυας Νεόφυτος

 Πατριαρχείο Ιεροσολύμων 

 Πατριάρχης της Αγίας Πόλεως Ιερουσαλήμ και πάσης Παλαιστίνης, Συρίας, Αραβίας, Πέραν του Ιορδάνου, Κανά της Γαλιλαίας και Αγίας Σιών Θεόφιλος
 Μητροπολίτης Φιλαδελφείας Βενέδικτος
 Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντίνης Αρίσταρχος
 Αρχιεπίσκοπος Ιορδάνου Θεοφύλακτος
 Αρχιεπίσκοπος Ανθηδώνος Νεκτάριος
 Αρχιεπίσκοπος Πέλλης Φιλούμενος

 Εκκλησία της Σερβίας 

 Αρχιεπίσκοπος Πεκίου, Μητροπολίτης Βελιγραδίου και Καρλοβικίου και Πατριάρχης Σερβίας Ειρηναίος
 Αρχιεπίσκοπος Αχρίδος και Μητροπολίτης Σκοπίων Ιωάννης
 Μητροπολίτης Μαυροβουνίου και Παραθαλασσίας Αμφιλόχιος
 Μητροπολίτης Ζάγκρεμπ και Λιουμπλιάνας Πορφύριος
 Επίσκοπος Σιρμίου Βασίλειος
 Επίσκοπος Βουδιμίου Λουκιανός
 Επίσκοπος Νέας Γκρατσανίτσας Λογγίνος
 Επίσκοπος Μπάτσκας Ειρηναίος
 Επίσκοπος Σβορνικίου και Τούζλας Χρυσόστομος
 Επίσκοπος Ζίτσης Ιουστίνος
 Επίσκοπος Βρανίων Παχώμιος
 Επίσκοπος Σουμαδίας Ιωάννης
 Επίσκοπος Μπρανιτσέβου Ιγνάτιος
 Επίσκοπος Δαλματίας Φώτιος
 Επίσκοπος Μπίχατς Πέτροβατς Χρυσόστομος
 Επίσκοπος Νίκσιτς και Βουδίμλιε Ιωαννίκιος
 Επίσκοπος Ζαχουμίου και Ερζεγοβίνης Γρηγόριος
 Επίσκοπος Βαλιέβου Αγάπιος
 Επίσκοπος εν Δυτική Αμερική Μάξιμος
 Επίσκοπος εν Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία Σιλουανός
 Επίσκοπος Κρούσεβατς Δαυΐδ
 Επίσκοπος Σλαυονίας Ιωάννης
 Επίσκοπος εν Αυστρία και Ελβετία Ανδρέας
 Επίσκοπος εν Κεντρική Ευρώπη Σέργιος
 Επίσκοπος Τιμοκίου Ιλαρίων

 Πατριαρχείο Ρουμανίας 

 Αρχιεπίσκοπος Βουκουρεστίου, Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας και Πατριάρχης της Ορθοδόξου Αυτοκεφάλου Εκκλησίας της Ρουμανίας Δανιήλ
 Αρχιεπίσκοπος Ιασίου και Μητροπολίτης Μολδαβίας και Μπουκοβίνης Θεοφάνης
 Αρχιεπίσκοπος Σιμπίου και Μητροπολίτης Τρανσυλβανίας Λαυρέντιος
 Αρχιεπίσκοπος Βάντ, Φελεάκ και Κλούζ και Μητροπολίτης Κλούζ, Άλμπας, Κρισάνας και Μαραμοῦρες Ανδρέας
 Αρχιεπίσκοπος Κραϊόβας και Μητροπολίτης Ολτενίας Ειρηναίος
 Αρχιεπίσκοπος Τιμισοάρας και Μητροπολίτης Βανάτου Ιωάννης
 Μητροπολίτης εν Δυτική και Νότια Ευρώπη Ιωσήφ
 Μητροπολίτης εν Γερμανία και Κεντρική Ευρώπη Σεραφείμ
 Μητροπολίτης Τιργοβιστίου Νήφων
 Αρχιεπίσκοπος Άλμπα Ιούλια Ειρηναίος
 Αρχιεπίσκοπος Ριμνικίου Βαρσανούφιος
 Αρχιεπίσκοπος Ρώμαν και Μπακάου Ιωακείμ
 Αρχιεπίσκοπος Κάτω Δουνάβεως Κασσιανός
 Αρχιεπίσκοπος Αράντ Τιμόθεος
 Αρχιεπίσκοπος εν Αμερική Νικόλαος
 Επίσκοπος Οράντεα Σωφρόνιος
 Επίσκοπος Στρεχαΐας και Σεβερίνου Νικόδημος
 Επίσκοπος Τουλσέας Βησσαρίων
 Επίσκοπος Σαλάζης Πετρώνιος
 Επίσκοπος εν Ουγγαρία Σιλουανός
 Επίσκοπος εν Ιταλία Σιλουανός
 Επίσκοπος εν Ισπανία και Πορτογαλία Τιμόθεος
 Επίσκοπος εν Βόρεια Ευρώπη κ. Μακάριος
 Επίσκοπος Πλοεστίου Βαρλαάμ
 Επίσκοπος Λοβιστέου Αιμιλιανός

 Εκκλησία της Ελλάδος 

 Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος
 Μητροπολίτης Φιλίππων, Νεαπόλεως και Θάσου Προκόπιος
 Μητροπολίτης Περιστερίου Χρυσόστομος
 Μητροπολίτης Ηλείας και Ωλένης Γερμανός
 Μητροπολίτης Μαντινείας και Κυνουρίας Αλέξανδρος
 Μητροπολίτης Άρτης Ιγνάτιος
 Μητροπολίτης Λαρίσης και Τυρνάβου Ιγνάτιος
 Μητροπολίτης Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου Δαμασκηνός
 Μητροπολίτης Νικαίας Αλέξιος
 Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιερόθεος
 Μητροπολίτης Σάμου, Ικαρίας και Κορσεών Ευσέβιος
 Μητροπολίτης Καστορίας Σεραφείμ
 Μητροπολίτης Δημητριάδος και Αλμυρού Ιγνάτιος
 Μητροπολίτης Κασσανδρείας Νικόδημος
 Μητροπολίτης Ύδρας, Σπετσών και Αιγίνης Εφραίμ
 Μητροπολίτης Σερρών και Νιγρίτης Θεολόγος
 Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Μακάριος
 Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως Άνθιμος
 Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Βαρνάβας
 Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος
 Μητροπολίτης Ιλίου, Αχαρνών και Πετρουπόλεως Αθηναγόρας
 Μητροπολίτης Λαγκαδά, Λητής και Ρεντίνης Ιωάννης
 Μητροπολίτης Νέας Ιωνίας και Φιλαδελφείας Γαβριήλ
 Μητροπολίτης Νικοπόλεως και Πρεβέζης Χρυσόστομος
 Μητροπολίτης Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου Θεόκλητος

 Εκκλησία της Κύπρου 

 Αρχιεπίσκοπος Νέας Ιουστινιανής και πάσης Κύπρου Χρυσόστομος
 Μητροπολίτης Πάφου Γεώργιος
 Μητροπολίτης Κιτίου Χρυσόστομος
 Μητροπολίτης Κυρηνείας Χρυσόστομος
 Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος
 Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος
 Μητροπολίτης Κωνσταντίας και Αμμοχώστου Βασίλειος
 Μητροπολίτης Κύκκου και Τηλλυρίας Νικηφόρος
 Μητροπολίτης Ταμασού και Ορεινής Ησαΐας
 Μητροπολίτης Τριμυθούντος και Λευκάρων Βαρνάβας
 Επίσκοπος Καρπασίας Χριστοφόρος
 Επίσκοπος Αρσινόης Νεκτάριος
 Επίσκοπος Αμαθούντος Νικόλαος
 Επίσκοπος Λήδρας Επιφάνιος
 Επίσκοπος Χύτρων Λεόντιος
 Επίσκοπος Νεαπόλεως Πορφύριος
 Επίσκοπος Μεσαορίας Γρηγόριος

 Εκκλησία της Πολωνίας 

 Μητροπολίτης Βαρσοβίας και πάσης Πολωνίας Σάββας
 Αρχιεπίσκοπος Λότζ και Πόζναν Σίμων
 Αρχιεπίσκοπος Βρότσλαβ και Στέτσιν Ιερεμίας
 Αρχιεπίσκοπος Λιούμπλιν και Χέλμ Άβελ
 Αρχιεπίσκοπος Μπιελοστόκ και Γκντάνσκ Ιάκωβος
 Επίσκοπος Σιεμιατίτσε Γεώργιος
 Επίσκοπος Γκορλίτσε Παΐσιος

 Εκκλησία της Αλβανίας 

 Αρχιεπίσκοπος Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας Αναστάσιος
 Μητροπολίτης Βερατίου, Αυλώνος και Κανίνης Ιγνάτιος
 Μητροπολίτης Κορυτσάς Ιωάννης
 Μητροπολίτης Αργυροκάστρου Δημήτριος
 Μητροπολίτης Απολλωνίας και Φίερι Νικόλαος
 Μητροπολίτης Ελμπασάν Αντώνιος
 Μητροπολίτης Αμαντίας Ναθαναήλ
 Επίσκοπος Βύλιδος Άστιος

 Εκκλησία Τσεχίας και Σλοβακίας 

 Αρχιεπίσκοπος Πρέσοβ και Μητροπολίτης Τσεχίας και Σλοβακίας Ραστισλάβος 

 Αρχιεπίσκοπος Πράγας Μιχαήλ
 Επίσκοπος Σουμπέρκ Ησαΐας

Δείτε επίσης
 Επίσημα έγγραφα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας στη Βικιθήκη

Υποσημειώσεις και παραπομπές
Υποσημειώσεις

Παραπομπές

Βιβλιογραφία - Πηγές
 Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ιεροθέου, Η "Αγία και Μεγάλη Σύνοδος" στην Κρήτη. Θεολογικές και εκκλησιολογικές θέσεις, εκδόσεις Ι.Μ. Γενεθλίου της Θεοτόκου, Λιβαδειά 2018, ISBN 978-618-5269-10-4 
 Αναστάσιος Κάλλης: Auf dem Weg zu einem heiligen und großen Konzil. Ein Quellen- und Arbeitsbuch zur orthodoxen Ekklesiologie. Theophano-Verlag, Münster 2013, ISBN 978-3-9815495-0-8.


 Θεολογία (τόμος 87, τεύχος 1ο, Ἰανουάριος-Μάρτιος 2016),  B´ μέρος του ἀφιερώματος «Πρὸς τὴν Ἁγία καὶ Μεγάλη Σύνοδο τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας»
 Θεολογία (τόμος 86, τεύχος 4, Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2015) Α' μέρος του αφιερώματος «Προς την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθόδοξης Εκκλησίας»
 Δαμασκηνός Παπανδρέου: Artikel Pan-Orthodox Conferences, στο: The Encyclopedia of Christianity, Grand Rapids und Leiden 2005, σελ. 25–26.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Ο Μάριος Μπέγζος στη Νέα Τηλεόραση Κρήτης για την Πανορθόδοξη Σύνοδο
 Μάριος Μπέγζος: Η ομοψυχία της πλειοψηφίας

Κατηγορία:Ορθοδοξία
Κατηγορία:Σύνοδοι