Ιππικά αγωνίσματα στην αρχαία Ελλάδα

Τα ιππικά αγωνίσματα στην αρχαία Ελλάδα τελούνταν κατά τους ολυμπιακούς αγώνες της αρχαιότητας καθώς και σε άλλες πανελλήνιες διοργανώσεις όπως τα Πύθια ή τα Νέμεα. Αποτελούνταν από τις διαφόρων τύπων αρματοδρομίες οι οποίες τελέστηκαν πρώτη φορά το 680 π.Χ. όταν η διάρκεια των αγώνων επιμηκύνθηκε για να υπάρξει χρόνος για την τέλεση των νέων αγωνισμάτων, ; . και από τις ιπποδρομίες οι οποίες ήταν αγώνας ταχύτητας των ιππέων, αγώνισμα ωστόσο το οποίο καταργήθηκε αρκετά σύντομα. Ως νικητές δεν θεωρούνταν οι ιππείς ή οι οδηγοί των αρμάτων -ηνίοχοι- αλλά οι ιδιοκτήτες τους -ιππότροφοι-, οι οποίοι ήταν και αυτοί που στεφανώνονταν. .

 Ιστορία 

 Παράδοση 
Κατά την ελληνική μυθολογία οι πρώτοι αγώνες αρμάτων διεξήχθησαν στην Ολυμπία μεταξύ του Πέλοπα και του Οινόμαου, ενώ ο μυθικός ήρωας Ηρακλής συμμετείχε σε αρματοδρομία στην Τροιζήνα μαζί με τον Ιόλαο ο οποίος ήταν ο ηνίοχος του. Το άλογο που είχαν κατά τη διάρκεια του αγωνίσματος ονομάζονταν Αρείωνας και ιδιοκτήτης του ήταν ο θεός Ποσειδώνας ο οποίος ήταν και ο προστάτης των αρματοδρομιών. Άλλες πρώιμες αναφορές αρματοδρομιών συναντώνται στην Ιλιάδα, όπου διοργανώθηκαν αρματοδρομίες από τον Αχιλλέα προς τιμή του Πάτροκλου που είχε πρόσφατα σκοτωθεί στη μάχη.

 Πρώτοι αγώνες 
Τα καθαρά ιππικά αγωνίσματα αποτελούνταν από την ιπποδρομία κελήτων, την κάλπη, και την ιπποδρομία πώλων. Το πρώτο ιππικό αγώνισμα διοργανώθηκε για πρώτη φορά το 648 π.Χ. στους 33ους αγώνες. Στους 71ους αγώνες του 469 π.Χ. διοργανώθηκε η κάλπη -όπου γίνονταν η χρήση φοράδων-, ενώ στους 131ους αγώνες του 256 π.Χ. η ιπποδρομία πώλων.

Τα αγώνισματα των αρματοδρομιών προέρχονται από την Αχαϊκή στρατιωτική παράδοση. Το 680 π.Χ. διοργάνωθηκε το τέθριππον το οποίο ήταν άρμα που διέθετε 4 άλογα, το 500 π.Χ. η απήνη το οποίο ήταν αγώνισμα με 2 άλογα, η συνωρίδα το 408 π.Χ. άρμα με επίσης δύο άλογα αλλά διαφορετικούς κανονισμούς, το 384 π.Χ. το τέθριππο πώλων το οποίο ήταν παραλλαγή του τέθριππου το οποίο και αντικατέστησε προσωρινά, και το 268 π.Χ. η συνωρίς πώλων. 

 Περιγραφή 

 Ιππόδρομος 
Οι αρματοδρομίες και ιπποδρομίες λάμβαναν χώρα στον ιππόδρομο της αρχαίας Ολυμπίας, ο οποίος βρισκόταν στην νοτιο-ανατολική πλευρά της Ολυμπίας, στη μεγάλη επίπεδη περιοχή νοτίως του σταδίου. Η τοποθεσία του ήταν άγνωστη έως τις αρχές του 21ου αιώνα, καθώς οι εγκαταστάσεις παρέμεναν θαμένες από συγκέντρωση ιζημάτων του ποταμού Αλφειού. Ωστόσο το 2008 μια αποστολή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου χρησιμοποίησε ραντάρ για τον εντοπισμό των εγκαταστάσεων και ανέφερε πως εντόπισε ίχνη του ιπποδρόμου, στο σημείο που προδιέγραφαν οι περιγραφές του Παυσανία, ο οποίος είχε επισκεφτεί την περιοχή κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ. και έδωσε αναλυτική περιγραφή του μνημείου και των διαστάσεων του (4 στάδια/780 μέτρα μήκος και 1 στάδιο και 4 πλέθρα/320 μέτρα πλάτος).  

Ο ιππόδρομος χωρίζονταν οριζοντίως σε 2 διαδρόμους μέσω ενός πέτρινου ή ξύλινου διαχωριστικού, του έμβολου. Τα άλογα και τα άρματα που μετείχαν στους αγώνες ακολουθούσαν την κυκλική διαδρομή γύρω από το έμβολο προς τα ανατολικά, ενώ ο αριθμός των κύκλων που εκτελούσαν διέφερε ανάλογα με το αγώνισμα. Ο χώρος του αγωνίσματος περικλειόταν περιμετρικά από φυσικά και τεχνητά υψώματα για τους θεατές, ενώ οι ελλανοδίκες παρακολουθούσαν από τη δυτική πλευρά του βορείου υψώματος.Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησης 6.20.10–6.20.19; .

Η αφετηρία και το τέρμα οριοθετούνταν από την παρουσία στύλων, ενώ ένας μικρότερος στύλος με την ονομασία νύσσα βρίσκονταν στις στροφές. Απέναντι από τη νύσσα υπήρχε ο Ταράξιππος, ένα είδος βωμού οποίος ενδέχεται να σχετίζονταν με τη θέση της δύσης του ηλίου η οποία δυσκόλευε την ορατότητα των αναβατών και των αλόγων κατά την εξέλιξη του αγώνα.

 Αγωνίσματα 
Το αγώνισμα των ιππέων, στο οποίο οι διαγωνιζόμενοι συμμετείχαν απλώς ιππεύοντας το άλογο τους ονομαζόταν κέλης. 

Η τελετή έναρξης του αγωνίσματος ξεκινούσε με πομπή στον ιππόδρομο, ενώ ο κήρυκας των αγώνων ανακοίνωνε τα ονόματα των οδηγών και των ιδιοκτητών των αλόγων. Στο αγώνισμα του τέθριππο γίνονταν 12 γύροι γύρω από τον ιππόδρομο, με τις στροφές να είναι απότομες στο τέλος του διαδρόμου. .

 Μηχανικές κατασκευές 

Άλλη μηχανική κατασκευή ήταν και ο αετός ή το δελφίνι το οποίο χρησιμοποιούνταν για να σημάνει την έναρξη του αγώνα, και χαμήλωνε ανάλογα με τον αριθμό των γύρων που απέμεναν. Αυτά ήταν σκαλιστές παραστάσεις των ζώων αυτών πάνω σε ορειχάλκινες πινακίδες που βρίσκονταν στη γραμμή εκκίνησης.Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησης, 6.20.13.

 Ηνίοχοι και ιππείς 
Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο ιδιοκτήτης του άρματος και των αλόγων και ο οδηγός τους ήταν διαφορετικά άτομα, και είναι αξιοσημείωτο πως νικητές δεν θεωρούνταν οι οδηγοί των αρμάτων -ηνίοχοι- αλλά οι ιδιοκτήτες τους -οι ιππότροφοι-, οι οποίοι ήταν και αυτοί οι οποίοι στεφανώνονταν ως οι νικητές, ενώ οι ηνίοχοι λάμβαναν μια μάλλινη ταινία την οποία τους τοποθετούσαν οι ιππότροφοι στο μέτωπο ως μικρότερη τιμητική διάκριση. Το 416 π.Χ., ο Αθηναίος στρατηγός Αλκιβιάδης είχε 7 άρματα στους αγώνες, τα οποία κατετάγησαν ανάμεσα στις πρώτες, δεύτερες, και τέταρτες θέσεις, και δεν ήταν ο οδηγός σε όλα από αυτά.Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, 6.16.2. . Οι γυναίκες δεν μπορούσαν να πάρουν μέρος ή να παρακολουθήσουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες, . όμως εξαίρεση στον κανόνα αποτελούσαν τα ιππικά αγωνίσματα καθώς ολυμπιονίκες γίνονταν οι ιδιοκτήτες των αλόγων και όχι οι ιππείς, έτσι μια γυναίκα μπορούσε να διαγωνιστεί μέσω ενός άντρα ιππέα. Γνωστά παραδείγματα τέτοιων περιπτώσεων αποτελούν η Σπαρτιάτισα Κυνίσκα η οποία συμμετείχε και κέρδισε στις αρματοδρομίες 2 φορές, καθώς και αργότερα η επίσης από την Σπάρτη Ευρυλεωνίς. .

Οι οδηγοί ήταν συνήθως μέλος της οικογενείας στην οποία ανήκαν το άρμα και τα άλογα, ή σε αρκετές περιπτώσεις, σκλάβος ή επαγγελματίας οδηγός ο οποίος είχε προσληφθεί για το αγώνισμα. . Η οδήγηση του άρματος απαιτούσε δύναμη, επιδεξιότητα, και υπομονή. Έπρεπε να αποφύγει να λοξοδρομήσει κατά την οδήγηση, και να χειρίζεται με ικανότητα το μαστίγιο και τα ηνία. Αντίθετα με τα άλλα Ολυμπιακά αγωνίσματα οι αρματοδρόμοι δεν συμμετείχαν γυμνοί, πιθανώς για λόγους ασφαλείας λόγω του όγκου της σκόνης που ανασηκωνόταν κατά το αγώνισμα καθώς και για την αποφυγή εκδορών κατά τις συγκρούσεις των αρμάτων μεταξύ τους ή με τα τειχίσματα. Οι οδηγοί φορούσαν ύφασμα με μακριά μανίκια το οποίο ονομάζονταν ξυστίς. Έφτανε ως τους αστραγάλους και δένονταν στη μέση με μια ζώνη. Υπήρχαν επίσης 2 ιμάντες οι οποίοι διασταυρώνονταν στην πλάτη έτσι ώστε ο ρουχισμός να μην παρασύρεται και φουσκώνει από τον αέρα κατά τη διάρκεια του αγωνίσματος. .

Παρόμοιες συνθήκες ίσχυαν και για τους ιππείς, με την βασική διαφορά πως αυτοί ίππευαν γυμνοί, χωρίς αναβολείς και σέλα και κρατώντας μόνο το μαστίγιο και τα ηνία.

 Οχήματα 

Το πιο επικίνδυνο σημείο της διαδρομής ήταν οι στροφές στο τέλος του διαδρόμου, όπου τα ατυχήματα ήταν συχνά θανατηφόρα. Εάν το άρμα έχανε την ισορροπία του και αναποδογύριζε κατά τη διάρκεια της στροφής λόγω κεκτημένης ταχύτητας, ο οδηγός κινδύνευε να συντριβεί από το ίδιο το άρμα του, τα άλογα του άρματος, ή τα υπόλοιπα άρματα που ακολουθούσαν από πίσω του, ενώ αν δεν έστριβε σύντομα κινδύνευε να συγκρουσθεί στα τειχίσματα του αγωνιστικού χώρου και ο οδηγός να εκτιναχθεί.

 Ολυμπιονίκες αγωνισμάτων 

 Τέθριππο 

Το τέθριππο ήταν μικρό ξύλινο άρμα με 2 τροχούς, το οποίο είχε ένα αναβάτη και 4 άλογα, και εκτελούσε 12 γύρους. Διοργανώθηκε για πρώτη φορά στην 25η διοργάνωση του 680 π. Χ., και συνέχισε ως και το 241 μ.Χ..

ΔιοργάνωσηΈτος ΟλυμπιονίκηςΠεριοδονίκης Πόλη Ολυμπιονίκη25η680 π.Χ.Πάγων (ή Πάγωνος)Θήβα33η648 π.Χ.ΜύρωνΣικυώνα47η592 π.Χ.Αλκμαίων (ή Αλκμέων)Αθήνα52η572 π.Χ.ΚλεισθένηςΣικυώνα55η560 π.Χ.Μιλτιάδης ΚυψέλουΑθήνα58η548 π.Χ.ΕυαγόραςΣπάρτη59η544 π.Χ.ΕυαγόραςΣπάρτη60η540 π.Χ.ΕυαγόραςΣπάρτη61η536 π.Χ.Κίμων ΣτησαγόραΑθήνα62η532 π.Χ.ΠεισίστρατοςΑθήνα63η528 π.Χ.Κίμων ΣτησαγόραΑθήνα65η520 π.Χ.άγνωστοςΘήβα66η516 π.Χ.ΚλεοσθένηςΕπίδαμνος68η508 π.Χ.ΠαντάρηςΓέλα69η504 π.Χ.Δημάρατος (ή Δαμάρατος)Σπάρτη70η500 π.Χ.Καλλίας Β´Αθήνα71η496 π.Χ.Καλλίας Β´Αθήνα72η492 π.Χ.Καλλίας Β´Αθήνα73η488 π.Χ.ΓέλωνΓέλα74η484 π.Χ.ΠολυπείθηςΣπάρτη75η480 π.Χ.Δαιτώνδας και ΑρσίλοχοςΘήβα75η480 π.Χ.Δαιτώνδας και ΑρσίλοχοςΘήβα76η476 π.Χ.ΘήρωνΑκράγαντας77η472 π.Χ.άγνωστοςΆργος78η468 π.Χ.ΙέρωνΣυρακούσες79η464 π.Χ.ΚρατισθένηςΚυρήνη80η460 π.Χ.Αρκεσίλαος Δ´Κυρήνη81η456 π.Χ.Διακτορίδηςάγνωστη82η452 π.Χ.ΨαύμιοςΚαμάρινα83η448 π.Χ.ΑρκεσίλαοςΣπάρτη84η444 π.Χ.ΑρκεσίλαοςΣπάρτη85η440 π.Χ.Πολυκλέας✓Σπάρτη86η436 π.Χ.ΜεγακλήςΑθήνα87η432 π.Χ.ΛυκίνοςΣπάρτη88η428 π.Χ.ΑνάξαδροςΣπάρτη89η424 π.Χ.ΛέωνΣπάρτη90η420 π.Χ.ΛίχαςΣπάρτη91η416 π.Χ.Αλκιβιάδης του ΚλεινίαΑθήνα93η408 π.Χ.Αρχέλαος Α΄ της ΜακεδονίαςΜακεδονία95η400 π.Χ.ΤίμωνΗλεία96η396 π.Χ.ΚυνίσκαΣπάρτη97η392 π.Χ.ΚυνίσκαΣπάρτη98η388 π.Χ.Ξέναρχος✓Σπάρτη99η384 π.Χ.Ευρυβιάδης (ή Συβαριάδης ή Ευρύβατος)Σπάρτη104η364 π.Χ.ΕυβάταςΚυρήνη105η360 π.Χ.Θεόχρηστος Α´Κυρήνη107η352 π.Χ.Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας´Μακεδονία109η344 π.Χ.ΑρύββαςΉπειρος119η304 π.Χ.ΛάμποςΜακεδονία, Φίλιπποι120η300 π.Χ.Θεόχρηστος Β´Κυρήνη121η296 π.Χ.ΑρχίδαμοςΗλεία122η292 π.Χ.Τηλέμαχος ο ΉλειοςΗλεία127η272 π.Χ.ΓλαύκωνΑθήνα128η268 π.Χ.ΚαρτερόςΘεσσαλία137η232 π.Χ.ΆρατοςΣικυώνα174η84 π.Χ.ΠραξαγόραςΗλεία176η76 π.Χ.άγνωστοςΗλεία177η72 π.Χ.Αριστόλοχος ή Ελλάνικος Φλέγων ο Τραλλεύς, ΟλυμπιάδαιΗλεία194η4 π.Χ.Τιβέριος Κλαύδιος ΝέρωνΡώμη199η17 μ.Χ.Γερμανικός Καίσαρ ΤιβέριοςΡώμη227η129 μ.Χ.Λούκιος Μινίκιος ΝάταλιςΡώμη255η241 μ.Χ.Τίτος Δομίτιος Προμηθέας✓Αθήνα

Οι Τλασίμαχος (296 π.Χ.), Άτταλος του Φιλέταιρου (276 π.Χ.), Βιλιστίχη (268 π.Χ.), Θεοδότα (84 π.Χ.), Ελλάνικος (72 π.Χ.), και η Κασία Μνασιθέα (153 μ.Χ.) υπήρξαν νικητές στο τέθριππο πώλων (τέθριππο με χρήση νεαρών αλόγων).

 Κέλης 
Ο κέλης ήταν αγώνισμα με αναβάτη σε άλογο που έκανε έξι φορές το γύρο του ιπποδρόμου. Οι γνωστοί ολυμπιονίκες είναι οι παρακάτω:
ΔιοργάνωσηΈτος ΟλυμπιονίκηςΠεριοδονίκης Πόλη Ολυμπιονίκη33η648 π.Χ.Κραυξίδας (ή Κραξίλας)Θεσσαλία, Κραννών54η564 π.Χ.Καλλίας ΦαινίππουΑθήνα67η512 π.Χ.ΦειδώλαςΚόρινθος68η508 π.Χ.Υιοί ΦειδώλαΚόρινθος71η496 π.Χ.ΕμπεδοκλήςΑκράγαντας72η492 π.Χ.ΚρόκωνΕρέτρια75η480 π.Χ.άγνωστοςΆργος75η480 π.Χ.άγνωστοςΆργος76η476 π.Χ.ΙέρωνΣυρακούσες77η472 π.Χ.ΙέρωνΣυρακούσες78η468 π.Χ.Λεώφρωνάγνωστη79η464 π.Χ.ΕχεκρατίδαςΘεσσαλία81η456 π.Χ.ΑιγίαςΝα[...]82η452 π.Χ.ΠύθωνΙ[...]90η420 π.Χ.ΞενόμβροτοςΚως95η400 π.Χ.Αίσηπος ή Αίσυπος ή Αίσιπος ή Αίγυπτοςάγνωστη98η388 π.Χ.ΚλεογένηςΗλεία106η356 π.Χ.Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας´Μακεδονία118η308 π.Χ.ΝικαγόραςΡόδος, Λίνδος121η296 π.Χ.ΠανδίωνΘεσσαλία128η268 π.Χ.Μ[...]Θεσσαλία, Κραννών138η228 π.Χ.ΠάνταρκοςΗλεία174η84 π.Χ.ΣτρωγιανόςΗλεία174η84 π.Χ.Τηλέμαχος ο ΉλειοςΗλεία176η76 π.Χ.ΛασθένηςΗλεία177η72 π.Χ.ΗγήμωνΗλεία186η36 π.Χ.ΛυκομήδηςΗλεία208η53 μ.Χ.Τιβέριος Κλαύδιος ΑφροδίσιοςΗλεία243η193 μ.Χ.ΘεόπροποςΡόδος

Ο Ιπποκράτης ο Θεσσαλός (3ος αιώνας π.Χ.) υπήρξε ολυμπιονίκης στον πωλικό κέλη (κέλης με χρήση νεαρών αλόγων).

 Απήνη 
Η απήνη εισήχθη στους αγώνες το 500 π.Χ. κατά την 70η διοργάνωση,  με το άρμα να διαθέτει 2 μουλάρια. Καταργήθηκε το 444 π.Χ. στην 84η Ολυμπιάδα. Οι γνωστοί ολυμπιονίκες είναι οι παρακάτω:
ΔιοργάνωσηΈτος ΟλυμπιονίκηςΠεριοδονίκης Πόλη Ολυμπιονίκη70η500 π.Χ.ΘέρσιοςΘεσσαλία75η480 π.Χ.Αναξίλαος (ή Αναξίλας)Ρήγιο Καλαβρίας75η480 π.Χ.Αναξίλαος (ή Αναξίλας)Ρήγιο Καλαβρίας78η468 π.Χ.ΑγησίαςΣυρακούσες81η456 π.Χ.ΨαύμιοςΚαμάρινα

 Συνωρίς 
Στη συνωρίδα το άρμα έσερναν 2 άλογα. Διοργανώθηκε το 408 π.Χ. στους 93ους αγώνες.
ΔιοργάνωσηΈτος ΟλυμπιονίκηςΠεριοδονίκης Πόλη Ολυμπιονίκη93η408 π.Χ.ΕυαγόραςΗλεία102η372 π.Χ.ΤρωίλοςΗλεία103η368 π.Χ.ΕυρυλεονίςΣπάρτη107η352 π.Χ.ΤιμοκράτηςΑθήνα108η348 π.Χ.Φίλιππος Β΄ της ΜακεδονίαςΜακεδονία118η308 π.Χ.ΝικαγόραςΡόδος, Λίνδος121η296 π.Χ.ΤλασίμαχοςΑμβρακία128η268 π.Χ.άγνωστοςΘεσσαλία174η84 π.Χ.ΤιμαρέταΗλεία174η84 π.Χ.ΦίλιστοςΗλεία177η72 π.Χ.ΕλλάνικοςΗλεία180η60 π.Χ.ΜενέδημοςΗλεία

Οι Ηλείοι Αντιγένης (96 π.Χ.), Κλητίας (72 π.Χ.), Δαμαιθίδας (1 μ.Χ.), και Κάλιππος (53 μ.Χ.) υπήρξαν ολυμπιονίκες στην συνωρίδα πώλων (συνωρίδα με νεαρά άλογα).

 Ιπποδρομία πώλων 
Παραλλαγή του κέλη όπου χρησιμοποιούνταν πώλοι (πουλάρια, νεαρά άλογα).

ΔιοργάνωσηΈτος ΟλυμπιονίκηςΠεριοδονίκης Πόλη Ολυμπιονίκη141η216 π.Χ.ΘρασωνίδηςΗλεία181η56 π.Χ.ΧάρωψΗλεία182η52 π.Χ.ΑγίλοχοςΗλεία195η1 μ.Χ.ΑρχιάδαςΗλεία208η53 μ.Χ.ΚάλλιπποςΗλεία

 Άλλα 
 Ο Πάταικος ο Δυμαίος (6ος αιώνας π.Χ.) αποτελεί τον μοναδικό γνωστό νικητή της κάλπης.
 Οι Καλλιάδης (4ος αιώνας π.Χ.) και Δημάδης (4ος αιώνας π.Χ.) υπήρξαν ολυμπιονίκες σε άγνωστο ιππικό αγώνισμα.
 Το 67 π.Χ. στην 211η οργάνωσηΟι αγώνες προορίζονταν να γίνουν το 65 αντί για το 67, αλλά ο αυτοκράτορας Νέρωνας άλλαξε την ημερομηνία διεξαγωγής ώστε να συμπέσει με την επίσκεψη του στην Ελλάδα 2 χρόνια αργότερα. ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρωνας οργάνωσε το δεκάπωλο

 Παραπομπές 

 Πηγές 







Κατηγορία:Αρχαία ελληνικά ιππικά αγωνίσματα
Κατηγορία:Αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες