Σιδηροδρομικές μεταφορές στην Ελλάδα

Οι σιδηροδρομικές μεταφορές στην Ελλάδα διατίθενται σε τέσσερα σιδηροδρομικά εύρη και τις υπηρεσίες διαχειρίζονται διάφορες εταιρείες, όμιλοι και οργανισμοί. Η ιστορία των σιδηροδρόμων στην Ελλάδα ξεκινά το 1869, όπου εγκαινιάστηκε ο σιδηρόδρομος Αθηνών - Πειραιώς, που αναφέρεται ως μία από τις παλαιότερες γραμμές μητροπολιτικού σιδηροδρόμου στον κόσμο.

Η Ελλάδα είναι μέλος της διεθνούς ένωσης σιδηροδρόμων ενώ ο κώδικας ΔΕΣ για την Ελλάδα είναι 73.
μικρογραφία|284x284εσ|Σιδηροδρομικός χάρτης της Ελλάδας 2025

Ιστορία

 Το ξεκίνημα (1869-1909) 
Η Ελλάδα ως νεοσύστατο κράτος ξεκίνησε τον σχεδιασμό σιδηροδρομικού δικτύου το 1835. Το πρώτο σιδηροδρομικό έργο που ολοκληρώθηκε ήταν η γραμμή Αθηνών - Πειραιώς, μήκους 8,8 χιλιομέτρων, η οποία τέθηκε σε λειτουργία το 1869 και επεκτάθηκε αργότερα στην Ομόνοια. Το 1904 η γραμμή αυτή έγινε ηλεκτροκίνητη, αποτελώντας τον πρόδρομο της σημερινής Γραμμής 1 του Μετρό Αθήνας.

Η ανάπτυξη του εθνικού δικτύου ξεκίνησε με πολιτικές αντιπαραθέσεις σχετικά με το εύρος των γραμμών. Ο τότε πρωθυπουργός, Χαρίλαος Τρικούπης, επέλεξε την κατασκευή δικτύου μετρικού εύρους (1.000 χιλιοστών) για την τόνωση της εσωτερικής ανάπτυξης στην Πελοπόννησο και τη Θεσσαλία. Παράλληλα, η γραμμή που συνέδεε την Αθήνα με τη Λάρισα και προοριζόταν για σύνδεση με το ευρωπαϊκό δίκτυο, κατασκευάστηκε με κανονικό εύρος (1.435 χιλιοστών). Μέχρι το 1909, είχαν τοποθετηθεί 1.606 χιλιόμετρα γραμμής, με την κύρια γραμμή κανονικού εύρους να φτάνει στα ελληνοτουρκικά σύνορα. Η πλήρης σύνδεση της Αθήνας με τη Θεσσαλονίκη (507 χλμ) ολοκληρώθηκε το 1918.

 Η εξέλιξη των σιδηροδρόμων (1920-1970) 
Το 1920, οι Σιδηρόδρομοι Ελληνικού Κράτους (ΣΕΚ) ανέλαβαν τη λειτουργία του κεντρικού ελληνικού σιδηροδρομικού δικτύου. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από τον κατακερματισμό της λειτουργίας μεταξύ πολλών εταιρειών:

 Οι Σ.Π.Α.Π. συνέχισαν να λειτουργούν το μετρικό δίκτυο της Πελοποννήσου.
 Οι ΕΗΣ διαχειρίζονταν τις ηλεκτροκίνητες αστικές γραμμές της Αθήνας (Πειραιάς - Κηφισιά).
 Οι Θεσσαλικοί Σιδηρόδρομοι και οι Σιδηρόδρομοι Αττικής (γραμμή Λαυρίου) σταδιακά εντάχθηκαν στη λειτουργία των ΣΕΚ.

Το 1970, οι ΣΕΚ σταμάτησαν τη λειτουργία των γραμμών, και από το 1971 όλες οι σιδηροδρομικές γραμμές, εκτός των βιομηχανικών και των ΕΗΣ, άρχισαν να λειτουργούν υπό τον νεοσύστατο Οργανισμός Σιδηροδρόμων Ελλάδος (ΟΣΕ), σηματοδοτώντας την ενοποίηση του εθνικού σιδηροδρομικού δικτύου.

Η σύγχρονη εποχή (1971-σήμερα)

Ο Οργανισμός Σιδηροδρόμων Ελλάδος (ΟΣΕ) ιδρύθηκε το 1971, ως μετεξέλιξη των Σιδηροδρόμων Ελληνικού Κράτους (ΣΕΚ), οι οποίοι λειτουργούσαν το μεγαλύτερο μέρος του εθνικού δικτύου από το 1920. Η ίδρυση του ΟΣΕ σήμανε την ενοποίηση των λειτουργιών, καθώς ο οργανισμός ανέλαβε σταδιακά όλες τις σιδηροδρομικές γραμμές πλην των αστικών. Προηγουμένως, το δίκτυο λειτουργούνταν από διάφορες εταιρείες:

 ΣΕΚ (1920–1970)
 ΕΗΣ (γραμμές Αττικής, 1926–1976)
 Σ.Π.Α.Π. (δίκτυο Πελοποννήσου και γραμμή Λαυρίου, μέχρι το 1962)
 Θεσσαλικοί Σιδηρόδρομοι (1884–1955)

Από το 1971, το σιδηροδρομικό δίκτυο της Ελλάδας έχει εκσυγχρονιστεί σημαντικά, κυρίως στον κύριο άξονα Πειραιά - Θεσσαλονίκης και τις γραμμές του Προαστιακού Αθήνας και Θεσσαλονίκης, όπου έχει εγκατασταθεί και ηλεκτροκίνηση. Αντίθετα, στην Πελοπόννησο και τη Δυτική Ελλάδα, το δίκτυο μετρικού εύρους έχει αδρανοποιηθεί ή αντικατασταθεί με νέες γραμμές κανονικού εύρους σε επιλεγμένα τμήματα. Από το 2025 τον ΟΣΕ διαδέχτηκαν οι Σιδηρόδρομοι Ελλάδος.

 Δομή και Θεσμικό Πλαίσιο του Σιδηροδρόμου 
Η ελληνική σιδηροδρομική αγορά λειτουργεί σήμερα στη βάση του διαχωρισμού των ρόλων, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία, μεταξύ του Διαχειριστή Υποδομής (υπεύθυνος για τις γραμμές) και των Σιδηροδρομικών Επιχειρήσεων (οι οποίες εκτελούν τα δρομολόγια).

 Διαχείριση Υποδομής (Σιδηρόδρομοι Ελλάδος - Σ.Ε.) 
Ως «διαχείριση» ορίζεται το έργο που ασκεί ο διαχειριστής της εθνικής σιδηροδρομικής υποδομής (Δ.Υ.), δηλαδή η Σιδηρόδρομοι Ελλάδος ΜΑΕ (πρώην ΟΣΕ ΑΕ). Ο ΔΥ είναι κατά κανόνα ο δημόσιος φορέας που έχει την κυριότητα και την ευθύνη για:

 Τη λειτουργία, συντήρηση και αναβάθμιση ολόκληρου του σιδηροδρομικού δικτύου (γραμμές και εγκαταστάσεις) της Ελλάδας.
 Την κατασκευή νέας σιδηροδρομικής υποδομής.
 Τη διαχείριση των συστημάτων ρύθμισης και ασφάλειας της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας.
 Την κυριότητα του κρατικού τροχαίου υλικού Τ.Υ.

 Φορείς Εκμετάλλευσης (Σιδηροδρομικές Επιχειρήσεις) 
Ως «εκμετάλλευση» ορίζεται το έργο που ασκούν οι Σιδηροδρομικές Επιχειρήσεις (ΣΕ) που δραστηριοποιούνται στο δίκτυο.

 Hellenic Train (πρώην ΤΡΑΙΝΟΣΕ): Αποτελεί τη μεγαλύτερη σιδηροδρομική επιχείρηση στη χώρα και, επί του παρόντος, την μοναδική σε ό,τι αφορά τις επιβατικές μεταφορές (υπεραστικές και προαστιακές), εξαιρουμένων των αστικών σιδηροδρομικών μεταφορών (Μετρό & Τραμ Αθήνας/Θεσσαλονίκης). Δραστηριοποιείται επίσης και στις εμπορευματικές μεταφορές.
 Λοιπές ΣΕ: Στο ελληνικό δίκτυο δραστηριοποιούνται και άλλες Σιδηροδρομικές Επιχειρήσεις, κυρίως στον τομέα των εμπορευματικών μεταφορών.

 Ρυθμιστικό Πλαίσιο (Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων - Ρ.Α.Σ.) 
Η Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων (ΡΑΣ) συστάθηκε το 2010 ως Ανεξάρτητη Διοικητική Αρχή (ν. 3891/2010) με κύριο σκοπό τη στήριξη του ανοίγματος της αγοράς στον ανταγωνισμό. Η ΡΑΣ απολαμβάνει λειτουργικής ανεξαρτησίας και έχει, μεταξύ άλλων, τις ακόλουθες βασικές αρμοδιότητες:

 Ρυθμιστικός Φορέας: Είναι ο αρμόδιος ρυθμιστικός φορέας για την ελληνική σιδηροδρομική αγορά.
 Αδειοδότηση & Επιβολή: Είναι ο Φορέας Αδειοδότησης των Σιδηροδρομικών Επιχειρήσεων και ο εθνικός Φορέας Επιβολής του Κανονισμού (ΕΚ) 1371/2007 (για τα δικαιώματα επιβατών).
 Ασφάλεια: Λειτουργεί ως η Εθνική Αρχή Ασφάλειας για τις σιδηροδρομικές μεταφορές.

Αστικά δίκτυα

 Προαστιακά δίκτυα 

 Ειδικά και Ιστορικά Δίκτυα 

 Γραμμές στενού εύρους 
Στην Ελλάδα, υπάρχουν δύο γραμμές στενού εύρους. Η πρώτη είναι η γραμμή του τρένου του Πηλίου που άνοιξε το 1886 ως επέκταση των Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων από το Βόλο ως τις Μηλιές Πηλίου, με απόσταση 28 χιλιομέτρων. Το 1906, το τμήμα από το Βόλο ως τα Άνω Λεχώνια σταμάτησε να λειτουργεί και από τότε, πραγματοποιούνται δρομολόγια μόνο στο τμήμα Άνω Λεχώνια - Μηλιές. Ο σιδηρόδρομος του Πηλίου παίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη της περιοχής. Το εύρος της γραμμής είναι 600 χιλιοστά, ιδιοκτήτης της οι ΣΕ και τη λειτουργεί η Hellenic Train.

Η δεύτερη γραμμή είναι ο οδοντωτός σιδηρόδρομος Διακοπτού - Καλαβρύτων. Εγκαινιάστηκε το 1896 ως τμήμα των ΣΠΑΠ, καθώς στο Διακοπτό υπήρχε σύνδεση στη γραμμή προς τον Πειραιά και την Πάτρα ενώ το εύρος της γραμμής είναι 750 χιλιοστά. Στο μήκος της, 22 χιλιόμετρα, υπάρχουν πολυάριθμες σήραγγες και γέφυρες πάνω από τον Βουραϊκό. Ιδιοκτήτης της γραμμής είναι οι ΣΕ και τη λειτουργεί η Hellenic Train. Η γραμμή ανεβαίνει από το επίπεδο της θάλασσας σε υψόμετρο 720 μέτρων με μέγιστη κλίση 17,5%. Μέγιστη ταχύτητα στην κανονική γραμμή είναι 40 χλμ/ώρα ενώ σε γραμμή με οδόντωση 12 χλμ/ώρα.

 Στρατιωτικοί σιδηρόδρομοι 
Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, μετά την κατάρρευση της Σερβίας, η Ανατολική Μακεδονία κατελήφθη από Γερμανικές και Βουλγαρικές δυνάμεις και η Κεντρική και Δυτική Μακεδονία από Γαλλικά και Βρετανικά στρατεύματα, τα οποία εγκαθίδρυσαν το Μακεδονικό μέτωπο. Τα Γαλλικά και Βρετανικά στρατεύματα και οι Έλληνες σύμμαχοι τους είχαν εκτεταμένες στρατιωτικές εγκαταστάσεις εντός και πέριξ της Θεσσαλονίκης. Τα εφόδια έπρεπε να μεταφέρονται στις μονάδες πρώτης γραμμής. Μιας και ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν σχετικά στατικός, υπήρχε η δυνατότητα κατασκευής σιδηροδρομικών γραμμών για το σκοπό αυτό. Σχεδόν όλες από αυτές τις γραμμές έχουν κατασκευαστεί σύμφωνα με το σύστημα Ντεκωβίλ με εύρος 600 χιλιοστών. Ορισμένες από αυτές τις γραμμές ήταν εντελώς απομονωμένες από τις υπάρχουσες γραμμές, ενώ άλλες ξεκινούσαν από σιδηροδρομικούς σταθμούς της κύριας γραμμής.

Οι κυριότερες από αυτές τις σιδηροδρομικές γραμμές ήταν οι ακόλουθες:
 Η γραμμή από το Τασλί στον Σταυρό, στον Κόλπο του Ορφανού.
 Η γραμμή από το Σαρακλί (Περιβολάκι) στον Σταυρό. Η γραμμή αυτή μήκους 66 χιλιομέτρων, κατασκευάστηκε από τον Βρετανικό Στρατό, χρησιμοποιήθηκε από τους Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους (ΣΕΚ) το 1921. Η εταιρεία αυτή χρησιμοποίησε τη γραμμή μέχρι το 1947. Συντηρούνταν μετά από απαίτηση του Ελληνικού Στρατού μέχρι το 1952, όταν και αποσυντέθηκε. Ο κυριότερος χρήστης της γραμμής ήταν ατμομηχανές τύπου Baldwin 4-6-0T.
 Η γραμμή Σκύδρας (Βέρτεκοπ) - Αριδαίας. Η γραμμή αυτή μήκους 42 χιλιομέτρων δόθηκε με το τέλος του πολέμου στην εταιρεία Chemins de fer Vicinaux de Macedoine το 1923, η οποία απέτυχε να σημειώσει κέρδη, και έτσι η γραμμή δόθηκε στους Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους το 1932. Η ΣΕΚ έκλεισε τη γραμμή το 1936.
 Η γραμμή Αρμενοχωρίου - Σκότσιδιρ.
 Η γραμμή Γουμένισσας.
 Η γραμμή Χειμάρρου – Δημητριτσίου.
 Η γραμμή Κατερίνης - Δράμιστας, μια γραμμή για τη μεταφορά λιγνίτη.
Αρκετές απο τις στρατιωτικές σιδηροδρομικές γραμμές στην Μακεδονία συνέχισαν να λειτουργούν και μετά τον πόλεμο υπό την διαχείρηση της εταιρίας "Τοπικοί Σιδηρόδρομοι Μακεδονίας".

 Ανενεργό δίκτυο 
ΚατάστασηΕύροςΓραμμήΣταθμοίΕκτός ΛειτουργίαςΚανονικόΑιγίνιο - ΚορινόςΑιγίνιο, Μεθώνη, Μακρύγιαλος, Πύδνα, Κίτρος, ΚορινόςΛεπτοκαρυά - Νέοι ΠόροιΛεπτοκαρυά, Σκαλά Σκοτίνας, Πλαταμώνας, Νέοι ΠόροιΡαψάνη - ΕυαγγελισμόςΡαψάνη, Τέμπη, ΕυαγγελισμόςΜετρικόΆγιοι Ανάργυροι - ΠάτραΑγ. Ανάργυροι, Άνω Λιόσια, Διυλιστήρια, Ασπρόπυργος, Ελευσίνα, Ναυπηγεία, Λουτρόπυργος, Ν. Πέραμος, Μέγαρα, Κινέττα, Αγ. Θεόδωροι, Καλαμάκι, Ισθμός, Κόρινθος, Περιγιάλι, Βραχάτι, Κιάτο, Μελίσσι, Ξυλόκαστρο, Καμάρι, Κάτω Πίτσα, Λυκοποριά, Στόμιο, Δερβένι, Αιγείρα, Ακράτα, Πλάτανος, Τράπεζα, Διακοπτό, Ελαιώνας, Ελίκη, Τεμένη, Αίγιο, Ροδοδάφνη, Σελιανίτικα, Νέος Ερινεός, Ψαθόπυργος, Ρίο, Μποζαΐτικα, ΠάτραΚαβάσιλα - Κυλλήνη (Σεπτέμβριος 1996)Καβάσιλα, Βαρθολομιό, Νεοχώρι, ΚυλλήνηΒαρθολομιό - Λουτρά ΚυλλήνηςΒαρθολομιό, Βρανάς, Λυγιά, Αρκούδι, Λουτρά ΚυλλήνηςΒελεστίνο - ΠαλαιοφάρσαλοςΒελεστίνο, Αέρινο, Κοκκίνα, Ρήγαιο, Δασόλοφος, Σιτόχωρο, Φάρσαλα, Ευύδριο, Ενωτική, ΠαλαιοφάρσαλοςΚρυονέρι - Αγρίνιο «ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ»Υπήρξε σχεδιασμός για επέκταση από Αγρίνιο προς Αμφιλοχία, αλλά θα μπορούσε και προς Βόνιτσα, Άκτιο/Πρέβεζα και ΛευκάδαΛιμήν Κρυονερίου, Κρυονέρι, Γαλατάς, Ευηνοχώρι, Μεσολόγγι, Αλυκές, Αιτωλικό, Σταμνά, Αγγελόκαστρο, Καλύβια, Πλάτανος, Δοκίμι, ΑγρίνιοΚαταργημένοΚανονικόΝέα Ζίχνη - Λιμένας ΑμφίποληςΝέα Ζίχνη, Μύρκινος, Αμφίπολη, Λιμένας ΑμφίποληςΠολύκαστρο - ΚαλλίνδοιαΤμήμα ένωνε τη γραμμή Θεσσ.-Ειδομένης με Θεσσ.-ΔοϊράνηςΠοταμός - ΦέρρεςΤμήμα που εξυπηρετούσε στην παράκαμψη της πόλης της ΑλεξανδρούποληςΜετρικόΠειραιάς-Άγιοι ΑνάργυροιΠειραιάς, Ρουφ, Αθήνα, Άγιοι ΑνάργυροιΛαύριο - Άγιοι ΑνάργυροιΛαύριο - ΣτροφύλιΗράκλειο - ΚαλογρέζαΗράκλειο, ΚαλογρέζαΑιτωλικό - Κατοχή (Αιτωλοακαρνανία)Αιτωλικό, Είσοδος Αιτωλικού, Πλατεία Αιτωλικού, Αιτωλικό Πόλη, Άγιος Αθανάσιος, Οδός Γουριάς, Χ.Σ. 7,100, Είσοδος Νεοχωρίου, Νεοχώρι, Μύλος Νεοχωρίου, Οδός Μαγούλας, ΚατοχήΛιμήν Ηρακλείου - Λατομείον Εσταυρωμένου (6 χλμ - Κρήτη): Contains a map of Hellenic Railways in 1940–1941.Κούλες, ΞηροπόταμοςΣτενόΣκύδρα - Αριδαία (42 χλμ - Πέλλα)Σκύδρα, Άψαλος, Ξιφιανή, ΑριδαίαΣαρακλή - Σταυρός (66 χλμ - Λαγκαδάς (1/4/1918-16/8/1947)Σύντομη αναδρομή στο γραφικό τρενάκι της γραμμής Σαρακλή - ΣταυρούΠαπαδημητρίου Δημήτριος: Οι σιδηρόδρομοι στον Βορειοελλαδικό χώρο (1871-1965) σελ.87Σαρακλή(Ηράκλειο Λαγκαδά), Τούμπα, Άγιος Βασίλειος, Βασιλούδι, Γερακαρού, Λαγκαδίκια, Στίβος, Περιστερώνας, Βόλβη, Νέα Απολλωνία, Νέα Μάδυτος, Ρεντίνα, Δυτικός Σταυρός, ΣταυρόςΜελέτη: Το Τρένο του Σταυρού (χάρτες& φωτογραφίες)Λιώνας - Kόρωνος - Μουτσούνα (9 χλμ - εναέριος σιδηρόδρομος Νάξου)Ο ΕΝΑΕΡΙΟΣ ΣΤΑ ΣΜΥΡΙΔΩΡΥΧΕΙΑ ΝΑΞΟΥ: ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗNόμος 2871 περί προσθήκης διατάξεων εις τους νόμους περί σμύριδος(1930-1978)Ορυχεία στο Αιγαίο Εκδοτικός Οίκος Μέλισσα σελ. 184 ΝάξοςΛιώνας, Κόρωνος (Πηγή Κορώνου), Πεζούλες, Στραβολαγκάδα, Κακορύακο, Ασπαλαθρωπός Απειράνθου, ΜουτσούναΣελεπίτσαρι - Κωνσταντινουπόλεως - Πλατεία Λαού - Ανάσταση - 25ης Μαρτίου - Κορίνθου - Τσιμεντάδικο Ηρακλής (εναέριος Κερατσινίου)Σελεπίτσαρι, Τσιμεντάδικο ΔραπετσώναςΜαλακάσα (-1954) -Μπάφι (-1930)-Σκάλα Ωρωπού Λιμήν (1904) (Καρβουνόσκαλα)INDUSTRIAL RAILWAYS & LOCOMOTIVES OF GREECE συγγραφεύς CHRIS DOWNΜαλακάσα, Μπάφι, Σκάλα Ωρωπού

Συνδέσεις με άλλες χώρες
Βόρεια Μακεδονία: μέσω Ειδομένης (παλαιότερα και μέσω Νέου Καυκάσου), (μόνο εμπορικά δρομολόγια).
Βουλγαρία: μέσω Προμαχώνα και μέσω Ορμενίου, (μόνο εμπορικά δρομολόγια).
Τουρκία: μέσω Πυθίου (μόνο εμπορικά δρομολόγια), (σε ανάστολή λειτουργίας).

Δείτε επίσης
Μεταφορές στην Ελλάδα
Οργανισμός Σιδηροδρόμων Ελλάδος
Σιδηρόδρομοι Ελλάδος
Hellenic Train
Προαστιακές Σιδηροδρομικές Υπηρεσίες Ελλάδος
Προαστιακός σιδηρόδρομος Αθήνας
Προαστιακός σιδηρόδρομος Θεσσαλονίκης
Προαστιακός σιδηρόδρομος Πάτρας
Προαστιακός σιδηρόδρομος Θράκης
Σιδηροδρομική σηματοδότηση στην Ελλάδα
Ευρωπαϊκό Σύστημα Διαχείρισης Σιδηροδρομικής Κυκλοφορίας (ERTMS)
Σιδηροδρομική γραμμή Πειραιά – Θεσσαλονίκης
Σιδηροδρομική γραμμή Αεροδρομίου Αθηνών – Πάτρας

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 ΟΣΕ
 Hellenic Train
 ΣΤΑΣΥ