Μάχη στα Δερβενοχώρια

Η Μάχη των Δερβενοχωρίων ήταν μια σειρά από πολεμικές συγκρούσεις ανάμεσα στην Αντιστασιακή οργάνωση του ΕΛΑΣ, και του Γερμανικού στρατού κατοχής, στις 16, 17 και 18 Οκτωβρίου. Παρά την αρχική επιτυχία του ΕΛΑΣ και των Δερβενοχωριτών, κατέληξε σε στρατιωτική ήττα, στην προσωρινή αποχώρηση των ανταρτών από την περιοχή και στην πυρπόληση των χωριών, με αποτέλεσμα τον θάνατο πολλών αμάχων ή ανθρώπων που κάηκαν στις οικίες τους και εκτεταμένες υλικές καταστροφές.

 Το χρονικό πριν την μάχη 
μικρογραφία|384x384px|Ο Στέφανος (Στέφας) Μαλιάτσης με την οικογένειά του. Δεξιά, ο 18χρονος γιός του Γιώργος που σκοτώθηκε κατά την διάρκεια της μάχης
Ξημερώματα της 16ης Οκτωβρίου 1943, κατευθύνεται προς την Πύλη Δερβενοχωρίων ένας επίλεκτος λόχος 123 Γερμανών στρατιωτών της Βέρμαχτ από την Ελευσίνα (οδηγούμενοι από κάποιον προδότη) καθώς είχε γίνει γνωστή η αντιστασιακή δράση της περιοχής. Στα Δερβενοχώρια δρούσε το 5ο Τάγμα Παρνασσίδος του 34ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Στο χωριό είχαν συγκεντρωθεί σε μια αυτοσχέδια αποθήκη (οικία Νικ. Παπαμελετίου) περίπου 500 όπλα που αποσπάστηκαν από Ιταλικές δυνάμεις σε επιδρομή στην Εύβοια, λίγες ημέρες πριν. Οι Γερμανοί κατευθύνονταν προς τα Δερβενοχώρια μέσω της Οινόης (Μάζι) και ενός μονοπατιού βόρεια της Μονής του Οσίου Μελετίου. Φτάνοντας στην τοποθεσία "Πόρτες", γίνονται αντιληπτοί από δύο νεαρούς βοσκούς που διανυκτέρευαν στην περιοχή. Οι βοσκοί ήταν ο Περικλής Λίγγος και ο Ευάγγελος Βλάχος που επιτόπου κατευθύνονται πανικόβλητοι προς το χωριό για να ενημερώσουν τους συγχωριανούς τους. Ο Ευάγγελος Βλάχος ενημερώνει τον πολιτικό υπεύθυνο στην Πύλη Γεώργιο Παπαϊωάννου, ότι οι Γερμανικές δυνάμεις πλησιάζουν. Ο Παπαϊωάννου πιστεύοντας πως ο βοσκός έκανε λάθος και πως επρόκειτο για αντάρτες, τον έστειλε να ελέγξει ξανά έτσι ώστε να μην δημιουργηθεί πανικός στους χωρικούς. Γυρνώντας πίσω ο Βλάχος, και ενώ οι Γερμανοί κατευθύνονταν ολοένα και περισσότερο, συνελήφθη. Στο μεταξύ είχαν ήδη συλλάβει άλλα έξι άτομα, εκ των οποίων τα τρία διέφυγαν. Ανάμεσα στους συλληφθέντες ήταν και ο 18χρονος Γεώργιος Μαλιάτσης γιός του Στέφα Μαλιάτση, όπου διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στην μάχη μετέπειτα, αλλά και ο επίσης 18χρονος Σωτήρης Μαλιάτσης. Τα δύο πρώτα ξαδέλφια χρησιμοποίησαν οι Γερμανοί ως ασπίδα πλησιάζοντας το χωριό.

 Η μάχη στην Πύλη 
Ο Στέφας Μαλιάτσης συνειδητοποιώντας πως Γερμανικές δυνάμεις ανεβαίνουν απειλητικά προς την Πύλη, συγκέντρωσε όλους τους άνδρες του χωριού και έχοντας υπηρετήσει ως λοχίας στον στρατό αποτέλεσε τον αρχηγό της μαχητικής ομάδας. Οι άνδρες ανέβηκαν οπλισμένοι στον λόφο του Προφήτη Ηλία, ανατολικά του χωριού, ενώ οι άμαχοι κατέφυγαν στα γύρω δάση και στα βουνά. Όσοι έμειναν, συγκεντρώθηκαν επίσης στο ανατολικό κομμάτι του χωριού. Στη θέση Κοκκίνι, νότια του χωριού Στεφάνη (Κρώρα), οι αντάρτες είχαν φράξει τον δρόμο και τα κανόνια των Γερμανών δεν μπορούσαν να φτάσουν στα Δερβενοχώρια, κάτι που βοήθησε στην έκβαση της μάχης. Ο Γερμανικός λόχος φθάνοντας στην Πύλη, είχε να αντιμετωπίσει τους περίπου 100 οπλισμένους άνδρες που γνώριζαν καλά την περιοχή τους και βρίσκονταν σε πλεονεκτική θέση. Οι στρατιώτες ήταν εξοπλισμένοι και άρτια εκπαιδευμένοι, σε σύγκριση με τους Πυλιώτες κτηνοτρόφους και γεωργούς.  Ο Γεώργιος Νέος, ο Γεώργιος Παπαϊωάννου, ο Αλέξανδρος Κώνστας, ο Γεώργιος Σταμάτης και πολλοί άλλοι χωρικοί στάθηκαν στο πλάι του Μαλιάτση, όταν έκπληκτος αναγνώρισε από μακριά τον γιό του Γεώργιο τον οποίο είχαν οι Γερμανοί στρατιώτες ως ασπίδα. Ακολούθησε σκληρή και πολύωρη μάχη η οποία έληξε στις 4 το απόγευμα, όταν οι Γερμανοί ξέμειναν από πυρομαχικά. Χαρακτηριστικά αναφέρεται πως χρησιμοποίησαν μαντήλια, ή ακόμη και τα εσώρουχά τους ως σημαίες ανακωχής. Ο Μαλιάτσης, παρόλο που αντιλήφθηκε νωρίς πως οι Γερμανοί στρατιώτες κρατούσαν ως ασπίδα τον γιό και τον ανιψιό του, παρότρυνε τους συγχωριανούς του να πολεμήσουν ενάντια στην επερχόμενη απειλή. Ψάχνοντας ανάμεσα στα πτώματα αργότερα, δυστυχώς εντόπισε τον γιό του νεκρό. Για τον λόγο αυτό έχει παραμείνει στην λαϊκή παράδοση της περιοχής μέχρι σήμερα ως ήρωας, αφού η απορία για το αν η δική του σφαίρα τραυμάτισε θανάσιμα τον γιό του τον βασάνισε μέχρι το τέλος της ζωής του.
 Η επόμενες μέρες και το ολοκαύτωμα των Δερβενοχωρίων 
μικρογραφία|219x219εσ|Ο Ναζί συνταγματάρχης Franz Hermann, υπεύθυνος μεταξύ άλλων για τα αντίποινα στα Δερβενοχώρια.
Την επόμενη μέρα, 17 Οκτωβρίου 1943, 43 Γερμανοί στρατιώτες βρέθηκαν όμηροι των Ελλήνων, και μεταφέρθηκαν προσωρινά στο χωριό Πράσινο. Το απόγευμα της ίδιας μέρας, έφτασαν στα Δερβενοχώρια Γερμανικές ενισχύσεις. Κατά τη διάρκεια της ημέρας οι Πυλιώτες είχαν προλάβει και είχαν απομακρύνει τις οικογένειες και τα ζώα τους έξω από το χωριό, φοβούμενοι για αντίποινα. Πολλοί κατευθύνθηκαν στα βουνά και στις σπηλιές έξω από το χωριό, και άλλοι προς την θέση Ραπντώσσα (Δαφνούλα). Οι Γερμανοί εισέβαλαν στο σχεδόν έρημο χωριό και το πυρπόλησαν. Άμαχοι, ανάπηροι ή άρρωστοι που δεν μπορούσαν να μετακινηθούν εκτελέστηκαν και κάηκαν μέσα στα σπίτια τους, ενώ προκλήθηκαν εκτεταμένες καταστροφές. Μέσα στην φωτιά, χάθηκαν μεταξύ άλλων και ενθύμια, φορεσιές και κειμήλια του χωριού σημαντικής ιστορικής αξίας. Λίγες ημέρες αργότερα, πυρπολήθηκαν και τα υπόλοιπα χωριά, Σκούρτα, Στεφάνη, Πάνακτος των οποίων οι κάτοικοι είχαν προλάβει να διαφύγουν στα βουνά, με εξίσου αρκετές καταστροφές σε σπίτια και περιουσίες. Αρκετά παιδιά μεταφέρθηκαν με φορτηγά από τη θέση Κοκκίνι στο Κεφαλάρι της Κηφισιάς όπου στεγαζόταν τότε κτήριο του Ερυθρού Σταυρού. Εκεί θα βρίσκονταν και παιδιά από περιοχές της Ελλάδας που είχαν επίσης πυρποληθεί (Δίστομο, Καλάβρυτα κλπ). Μετά την καταστροφή, κάτοικοι κατέβηκαν στην Ελευσίνα, στον Ασπρόπυργο, στη Μάνδρα ή στην Μαγούλα, σε μια προσπάθεια επιβίωσης και έκτοτε δεν επέστρεψαν ξανά στα Δερβενοχώρια. Οι 43 Γερμανοί όμηροι μεταφέρθηκαν στην εκκλησία του χωριού Στεφάνη, όσο οι αντάρτες διαπραγματεύονταν με το Γερμανικό Φρουραρχείο της Ελευσίνας. Τελικά, οι διαπραγματεύσεις δεν ευοδώθηκαν, και αφού υπήρξαν αντίποινα, οι στρατιώτες οδηγήθηκαν στη θέση Βούντημα Πάρνηθας, ανατολικά των Δερβενοχωρίων, όπου εκτελέστηκαν και ενταφιάστηκαν σε ομαδικό τάφο.

 Δημόσια μνήμη και λαϊκή παράδοση 
μικρογραφία|360x360εσ|Δερβενοχωρίτες πηγαίνοντας για την εξορία το 1948. (Από αριστερά: Σταμάτης Νοδάρας, Θανάσης Λίγγος, Βασίλης Νοδάρας, Στέφας Μαλιάτσης, Μάνθος Μπάτης)
Πολλοί από τους συμμετέχοντες στα πολεμικά γεγονότα του Οκτώβρη του 1943 βρέθηκαν αντιμέτωποι με την κατηγορία του κομμουνισμού και εξορίσθηκαν είτε στην Μακρόνησο είτε στην Γυάρο. Αρκετοί έφυγαν από την ζωή τις δεκαετίες του 1970 και 1980 (Ο Στέφας Μαλιάτσης απεβίωσε στις 7 Ιουνίου 1980). Παρά το γεγονός ότι το 1979 χτίστηκε μαρμάρινο μνημείο δυτικά της Πύλης Δερβενοχωρίων ως ελάχιστος φόρος τιμής στους πολεμιστές αλλά και στον άμαχο πληθυσμό που εκτελέστηκε, όσοι επέζησαν από την μάχη και ήταν παρόντες δεν τιμήθηκαν όπως τους άξιζε κατά κοινή ομολογία. Λέγεται πως στην εκδήλωση για τα αποκαλυπτήρια του μνημείου απαγορεύθηκε να αναφερθούν οι λέξεις "ΕΑΜ" "Αντίσταση" κλπ. Παρά ταύτα, σήμερα την κεντρική πλατεία της Πύλης κοσμεί νεότερο μνημείο για τους πεσόντες στην καρδιά του χωριού, ενώ η δεύτερη πλατεία του έχει ονομαστεί "Πλατεία Στέφα Μαλιάτση". Εκεί βρίσκεται και προτομή του "μπάρμπα-Στέφα" όπως τον αποκαλούν οι ντόπιοι. Ο συγγραφέας Σωτήρης Πατατζής στο βιβλίο του "Ματωμένα Χρόνια" αφιέρωσε ένα κεφάλαιο στα γεγονότα του 1943 στα Δερβενοχώρια με τίτλο "Ούλι, ούλι" ("λύκοι λύκοι", στα αρβανίτικα) καθώς αυτή ήταν η φράση που λέγεται πως χρησιμοποίησαν οι νεαροί βοσκοί εκείνο το ξημέρωμα όταν έτρεχαν να διαδώσουν το νέο περί της απειλής των Γερμανών. Ηλικιωμένοι της περιοχής μπορούν μέχρι σήμερα να διηγηθούν τα γεγονότα του Οκτώβρη του 1943 με λεπτομέρειες, αναφέροντας ακόμη και διαλόγους των κύριων προσώπων, στα Αρβανίτικα (διάλεκτος που αποτέλεσε τον κύριο τρόπο επικοινωνίας στα Δερβενοχώρια μέχρι σχεδόν την δεκαετία του 1960) Ιστορική στην προφορική παράδοση της περιοχής έχει μείνει η φράση "Γιέμι εδέ νέβε κ'τού ("Είμαστε και εμείς εδώ") που θεωρείται πως είπε ο Στέφας Μαλιάτσης στιγμές πριν την έναρξη της μάχης. Τέλος, δεν έλειψε και η δημιουργία πρόχειρων στιχουργημάτων από τους ντόπιους, για να εξυμνήσουν την μάχη ή για να θρηνήσουν την καταστροφή του τόπου τους και την απώλεια συγγενικών προσώπων.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Μάχες του ΕΛΑΣ
Κατηγορία:1943