Βενιζελισμός

Ο Βενιζελισμός ήταν ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά κινήματα στην Ελλάδα από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Ενσωμάτωνε κυρίως ιδέες φιλελευθερισμού και κοινωνικού φιλελευθερισμού και μπορεί να χαρακτηριστεί ως κεντροδεξιό κίνημα. Ο Βενιζελισμός βρήκε την πιο σημαντική πολιτική του εκπροσώπηση στο δημοκρατικό Κόμμα Φιλελευθέρων στις αρχές του 20ού αιώνα και μέσω αυτού επηρέασε σημαντικά την ελληνική ιστορία.

Το πολιτικό περιεχόμενο του Βενιζελισμού, η «Ανόρθωση», συνδύαζε τη στόχευση δημιουργίας ενός κράτους δικαίου, κατά τα πρότυπα της Δύσης, με τον αλυτρωτισμό, δηλαδή την επιδίωξη ενσωμάτωσης του εκτός συνόρων ελληνισμού στον εθνικό κορμό.

 Ορισμός 
Το πολιτικό κίνημα πήρε το όνομα του από τον Έλληνα πολιτικό Ελευθέριο Βενιζέλο και μέσω του Κόμματος των Φιλελευθέρων αναδείχθηκε σε διάφορες βουλευτικές εκλογές στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα ως η ισχυρότερη πολιτική δύναμη.

Κύρια χαρακτηριστικά
Ο Βενιζελισμός είχε ως υποστηρικτές ένα ιδιόμορφο συνασπισμό στρωμάτων και τάξεων, με επικεφαλής την αστική επιχειρηματική τάξη και κατόπιν τα μικροαστικά στρώματα, τους ακτήμονες αγρότες, τους νέους μικροϊδιοκτήτες της ελληνικής υπαίθρου, μετά τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις της περιόδου 1910-20, και τέλος τους Μικρασιάτες πρόσφυγες. Η ισχυρότερη υποστήριξη του Βενιζελισμού εντοπιζόταν στην Κρήτη, τη Θράκη, την Ήπειρο, τα νησιά του Βόρειου Αιγαίου και τη Μακεδονία.

Ο Βενιζελισμός είχε γενικά γαλλόφιλη στάση και ήταν επηρεασμένος από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, όπως για παράδειγμα η ιδέα του έθνους-κράτους, ενός κράτους ομοιογενούς εθνικά. Έτσι, υπήρξε ο πιο πειστικός εκφραστής των ελληνικών αστικών επιδιώξεων για εθνική ολοκλήρωση. Ο πατριωτισμός που εξέφραζε δεν αφορούσε μόνο τους Έλληνες εντός Ελλάδος αλλά και τους Έλληνες της Διασποράς, οι οποίοι χρειάζονταν επιτακτικά ένα εθνικό κέντρο, ένα κράτος που να τους προστατεύει στις διεθνείς οικονομικές τους δραστηριότητες και μια ενιαία χώρα που να είναι το έσχατο καταφύγιο σε ώρα ανάγκης. Αν και οι βενιζελικοί περιγράφονται συχνά ως εθνικιστές, σε αυτό το χαρακτηριστικό δεν διέφεραν πολύ από τους συντηρητικούς - αντιβενιζελικούς αντιπάλους τους.

Στα χαρακτηριστικά του Βενιζελισμού, δεν θα πρέπει να παραγνωριστεί το χάρισμα του ηγέτη, ο μαγνητισμός που ασκούσε η προσωπικότητα του Ελευθέριου Βενιζέλου στους οπαδούς του, ο οποίος υπερέβαινε τη λογική και ο οποίος κατέστησε τον Βενιζελισμό κάτι περισσότερο από πολιτική ιδεολογία. Η χαρισματική προσωπικότητα του Βενιζέλου κληροδότησε κάτι από τη λάμψη της και στα μέλη της δυναστεία των Βενιζέλων. Έτσι, ο γιος του Σοφοκλής, ο εγγονός της αδελφής του Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο εγγονός του Νικήτας, έπαιξαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο σημαντικό ρόλο στην κομματική έκφραση του Βενιζελισμού μετά τον θάνατο του ιδρυτή του.

 Πολιτικοί στόχοι 
Ο όρος Βενιζελισμός περιέλαβε ένα ευρύ πολιτικό κίνημα, κύριος στόχος του οποίου ήταν ο εκσυγχρονισμός των θεσμών και η προσαρμογή της Ελλάδας στα ευρωπαϊκά της πρότυπα, σε συνδυασμό με την υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας, δηλαδή την εδαφική επέκταση της Ελλάδας προκειμένου να συμπεριλάβει και όλους του Έλληνες που ακόμη ζούσαν εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

 Κατάργηση της Μοναρχίας και καθιέρωση της Αβασίλευτης Δημοκρατίας
Παρά την μετριοπαθή στάση του Βενιζέλου προς τον θεσμό της Βασιλείας και την κατά καιρούς διαφορετική στάση του, οι οπαδοί του υιοθέτησαν κατά πλειοψηφία την κατάργησή της. Ο στόχος αυτός επιτεύχθηκε το 1924, παρά ταύτα οι περισσότεροι οπαδοί του Βενιζέλου (συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Βενιζέλου) ενήργησαν με μετριοπάθεια και συνεργάστηκαν σχετικά καλά με τον βασιλιά ακόμη και μετά την επαναφορά της μοναρχίας το 1935. Η μόνη περίοδος σημαντικής έντασης μεταξύ της βασιλικής οικογένειας και των Βενιζελικών ήταν τα έτη 1915 έως 1920 κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο βασιλιάς υιοθέτησε φιλογερμανική στάση, ενώ οι Βενιζελικοί ήθελαν σαφώς να πάρουν το μέρος της Αντάντ. Οι Βενιζελικοί επικράτησαν και η Ελλάδα εισήλθε στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.
 Υποστήριξη και εκπλήρωση της Μεγάλης Ιδέας 
Ο Βενιζελισμός ήταν βασικός υποστηρικτής της εκπλήρωσης της Μεγάλης Ιδέας, δηλαδή της εδαφικής επέκτασης της Ελλάδας προκειμένου να συμπεριλάβει όλους τους Έλληνες που ζούσαν ακόμα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο στόχος της εδαφικής επέκτασης της Ελλάδας επιτεύχθηκε σε μεγάλο βαθμό μέχρι το 1920 (Συνθήκη των Σεβρών), αλλά υπέστη σημαντική οπισθοδρόμηση μετά την εκλογική ήττα του Φιλελεύθερου Κόμματος στις βουλευτικές εκλογές του 1920 και την επακόλουθη ήττα της Ελλάδας στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο και την Μικρασιατική Καταστροφή. Από το 1923 και μετά, και ιδιαίτερα με τη σύναψη Ελληνοτουρκικής Συνθήκης Φιλίας στις 30 Οκτωβρίου 1930, από τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ο Βενιζελισμός έστρεψε την προσοχή του στη δημιουργία σταθερών και φιλικών σχέσεων με όλες τις γειτονικές χώρες.
 Συμμαχίες με την Δυτική Ευρώπη
Στα πλαίσια της δυτικόφιλης πολιτικής του, κατά τη διάρκεια του Πρώτου και Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Βενιζελισμός υποστήριξε την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό των Δυτικών Συμμάχων και συγκεκριμένα με το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γαλλία κατά της Γερμανίας. Ομοίως, στο πλευρό και των Ηνωμένων Πολιτειών εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
 Συνεργασία Βαλκανικών Χωρών 
Παρόλο που οι περισσότεροι υποστηρικτές του δεν το υποστηρίζουν, ο Βενιζέλος ήθελε συνεργασία μεταξύ των Βαλκανικών Χώρων (κυρίως μεταξύ Ελλάδας, Βουλγαρίας,Γιουγκοσλαβίας και μάλλον Αλβανίας).
 Οικονομικός εκσυγχρονικός 
Προσπάθεια διαμόρφωσης και εκσυγχρονισμού της ελληνικής οικονομίας στο πλαίσιο του καπιταλιστικού συστήματος, με βάση τα πρότυπα που εξέφραζε η Δυτική Ευρώπη και οι ΗΠΑ εκείνη την περίοδο. Οι κυβερνήσεις του Ελευθερίου Βενιζέλου εφάρμοσαν μικτού τύπου οικονομικές πολιτικές για την ανασυγκρότηση και ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. 
Θεσμική ανασυγκρότηση 
Προσπάθεια αναβάθμισης του θεσμικού και κοινωνικού πλαισίου της χώρας, μέσω νομοθετημάτων. Αυτή η προσπάθεια συνίστατο στη στόχευση δημιουργίας ενός κράτους δικαίου, με σύγχρονες κοινωνικές, διοικητικές λειτουργίες, ικανού να ενσωματωθεί οικονομικά και πολιτιστικά στη Δύση.


 Σημαντικότερα κόμματα 
 Κόμμα Φιλελευθέρων. Ιδρύθηκε από τον ίδιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο και κυβέρνησε την Ελλάδα για αρκετά χρόνια στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα.
 Κόμμα Βενιζελικών Φιλελευθέρων (Κ.Β.Φ.), βραχύβιο ελληνικό πολιτικό κόμμα του κέντρου, που ιδρύθηκε το 1946. Ιδρυτής και πρόεδρος του κόμματος ήταν ο Σοφοκλής Βενιζέλος.
 Ένωσις Κέντρου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου ίδρυσε το κόμμα της Ένωσης Κέντρου το 1961, ως συνασπισμό κομμάτων του κεντρώου χώρου με συμμετοχή πολιτικών δυνάμεων από την Δεξιά ως την Αριστερά. Το 1963 το κόμμα εξελέγη και έμεινε στην εξουσία μέχρι το Ιούλιο του 1965, οπότε έλαβαν χώρα τα γεγονότα της Αποστασίας.
 Ένωσις Κέντρου - Νέες Δυνάμεις, η ιστορική συνέχεια της Ενώσεως Κέντρου κατά την μεταπολίτευση. Μετονομάστηκε σε Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου (ΕΔΗΚ) το 1976.
 Ένωση Κεντρώων, ιδρύθηκε το 1992 από τον Βασίλη Λεβέντη και υποστηρίζει ότι συνεχίζει την πολιτική παράδοση του Κέντρου και του Γεωργίου Παπανδρέου.

 Κληρονομιά 
Αν και η εικόνα του Ελευθερίου Βενιζέλου εξακολουθεί να είναι πολύ δημοφιλής σήμερα στην Ελλάδα, ο βενιζελισμός δεν είναι πλέον σημαντική πολιτική δύναμη. Το κύρος του Βενιζέλου και οι απόψεις του περί Δημοκρατίας και εκσυγχρονισμού της χώρας βρίσκει πολλές πολιτικές δυνάμεις σήμερα να υποστηρίζουν την πολιτική κληρονομιά του.

Υπάρχουν μόνο μερικά μικρά κινήματα σήμερα στην Ελλάδα που μπορούν να χαρακτηριστούν «βενιζελικά». Μια απόπειρα αναβίωσης του παλαιού Κόμματος Φιλελευθέρων, με το ίδιο όνομα (Κόμμα Φιλελευθέρων), έγινε την δεκαετία του 1980 από τον εγγονό του Βενιζέλου, Νικήτα.

 Δείτε επίσης 
Μεταξισμός
Βενιζελοκομμουνισμός

 Παραπομπές 

Πηγές



 Προτεινόμενη βιβλιογραφία 
 Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, Χρήστος Χ. Χατζηιωσήφ, Βενιζελισμός και αστικός εκσυγχρονισμός, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2η έκδ.(Ηράκλειο Κρήτης 1992)
 Βερέμης Θάνος, Ελευθέριος Βενιζέλος : κοινωνία, οικονομία, πολιτική στην εποχή του, Γνώση, 1989, Αθήνα, ISBN 960-235-000-8
 Συλλογικό έργο, Ελευθέριος Βενιζέλος. Η διαμόρφωση της πολιτικής σκέψης του: ιδεολογικές αφετηρίες και επιρροές, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2014, Αθήνα, ISBN 9789606757914

Κατηγορία:Πολιτικά κινήματα στην Ελλάδα
Κατηγορία:Φιλελευθερισμός
Κατηγορία:Πολιτική ιστορία της Ελλάδας