Τοτέμ και ταμπού

Το Τοτέμ και ταμπού () είναι τίτλος συγγράματος του θεμελιωτή της ψυχανάλυσης Σίγκμουντ Φρόιντ, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1913, αρχικά υπό μορφή τεσσάρων εκτενών άρθρων στο περιοδικό Imago. Ο Φρόιντ, εδώ, ασχολείται με ζητήματα κοινωνικής ανθρωπολογίας, αρχαιολογίας και θρησκειολογίας, προσεγγίζοντάς τα από ψυχαναλυτική σκοπιά. Η βασική θέση του συγγραφέα είναι η ψυχολογική ομοιότητα μεταξύ πρωτόγονων λαών, παιδιών και νευρωτικών.

 Περιεχόμενο 
Ο συγγραφέας αρχίζει τη μελέτη του παρουσιάζοντας παραδείγματα γηγενών λαών της Ωκεανίας, προκειμένου να υποστηρίξει το επιχείρημα ότι η καταδίκη και αποφυγή της αιμομειξίας είναι θεμελιώδης ρυθμιστικός παράγοντας των ηθών τους. Έτσι, οι εν λόγω φυλές διαμερίζονται σε εξωγαμικές ομάδες, η καθεμία από τις οποίες συσχετίζεται με ένα ιερό ζωικό τοτέμ. Τα μέλη μίας τοτεμικής ομάδας αποδέχονται περιορισμούς σχετικούς με το τοτέμ τους (π.χ., δεν τους επιτρέπεται η βρώση του αντίστοιχου ζώου). Η ιδιότητα της συμμετοχής σε μία τέτοια ομάδα κληρονομείται από γενιά σε γενιά και η σεξουαλική συνεύρεση μεταξύ μελών της ίδιας τοτεμικής ομάδας απαγορεύεται αυστηρά (κάποτε, επί ποινή θανάτου), ακόμα και αν δεν υφίσταται συγγένεια μεταξύ τους. Ορισμένες φορές, ακόμα πιο περίπλοκοι, συμπληρωματικοί τρόποι διαμέρισης της φυλής σε υπο-ομάδες περιορίζουν ακόμα περισσότερο το εύρος των επιτρεπτών σεξουαλικών συντρόφων για κάθε μέλος της. Συνολικά, κατά τον Φρόιντ, πρόκειται για μηχανισμούς οι οποίοι διασφάλιζαν την αποφυγή της αιμομειξίας σε παμπάλαιες εποχές ομαδικών γάμων, και διατηρήθηκαν παρά τη μετάβαση σε ένα καθεστώς ατομικών γάμων και στενότερων οικογενειακών κύκλων.

Η μελέτη συνεχίζει αναφέροντας παραδείγματα ισχυρότερων απαγορεύσεων: όχι απλώς σεξουαλικής συνεύρεσης, αλλά και κάθε τύπου κοινωνικής προσέγγισης. Αυτές δεν αφορούν πλέον άτομα με κοινή τοτεμική ομάδα στο εσωτερικό μίας φυλής, αλλά στενούς εξ αίματος ή εξ αγχιστείας συγγενείς: π.χ., περιπτώσεις όπου τιμωρείται αυστηρά η συναναστροφή μεταξύ μητέρας και γιου, γιου και αδελφής, ή γαμπρού και πεθεράς. Κατά τον συγγραφέα, αιτία τέτοιων απαγορεύσεων είναι ξανά ο πραγματικός ή φανταστικός κίνδυνος αιμομειξίας. Πρόκειται, σύμφωνα με τον Φρόιντ, για υπομνήσεις απωθημένων στο ασυνείδητο αιμομεικτικών σεξουαλικών ορμών της παιδικής ηλικίας, οφειλόμενων στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα (όταν π.χ., ένας γαμπρός ελκύεται ερωτικά από τη μητέρα της συζύγου του), ή για περιπτώσεις ταύτισης, δηλαδή ψυχολογικής οικειοποίησης ενός ξένου εγώ από το εγώ του ατόμου (όταν, π.χ., η μητέρα της νύφης ταυτίζεται με την κόρη της και ερωτεύεται τον γαμπρό της).

Το δεύτερο άρθρο του συγγράμματος συνεχίζει παρουσιάζοντας παραδείγματα ταμπού σε γηγενείς λαούς, επίσης κατά κύριο λόγο της Ωκεανίας. Το ταμπού είναι μία ιερή απαγόρευση επαφής με συγκεκριμένα αντικείμενα, ανθρώπους ή τόπους, η οποία δεν επιδέχεται εξήγηση, είναι άγνωστης προέλευσης και αυτοεπιβάλλεται σε κάθε μέλος της φυλής, καθώς θεωρείται αυτονόητη και ενδογενής. Οι παραβάτες της απαγόρευσης μετατρέπονται και οι ίδιοι σε ταμπού, με αποτέλεσμα τον εξοβελισμό τους από την κοινότητα ή τη θανάτωσή τους. Παραδείγματα ταμπού είναι τα τοτεμικά ζώα για τα μέλη της αντίστοιχης τοτεμικής ομάδας, οι βασιλείς και οι αρχιερείς σε λαούς με πιο περίπλοκη κρατική οργάνωση, ορισμένες τοποθεσίες που σχετίζονται με κάποιον κίνδυνο ή μυστήριο, καθώς και (παροδικά) κοινοί θνητοί σε ιδιαίτερες φάσεις της ζωής τους (π.χ. οι γυναίκες στην εμμηνόρροια, οι έφηβοι, οι νεκροί κλπ.). Κύρια πηγή των ταμπού είναι η αντίληψη πως τα απαγορευμένα πρόσωπα ή αντικείμενα φέρουν ισχυρές, επικίνδυνες μαγικές δυνάμεις δαιμονικού χαρακτήρα («μάνα»), οι οποίες μεταδίδονται μολυσματικά μέσω της επαφής, εκτός κι αν αντισταθμιστούν από τυχόν αντίρροπες μαγικές δυνάμεις του «παραβάτη»· π.χ., οι υπουργοί ενός βασιλιά διαθέτουν επαρκή ποσότητα μάνα ώστε να τον συναναστρέφονται άνετα. Κατά τον συγγραφέα, όμως, η απλή πίστη στην ύπαρξη δαιμόνων αδυνατεί να ερμηνεύσει την ισχύ και τη γεωγραφική εξάπλωση του φαινομένου.

Στη συνέχεια ο Φρόιντ παραλληλίζει τα ταμπού των πρωτόγονων γηγενών φυλών με τη σύγχρονη ιδεοληπτική νεύρωση, υπό το πρίσμα της ψυχανάλυσης. Κατά τον συγγραφέα, οι ιδεοψυχαναγκασμοί οφείλονται στην ατομική / ενδοπροσωπική διένεξη μεταξύ απωθημένων στο ασυνείδητο παιδικών επιθυμιών λιβιδινικής φύσης (π.χ., το ηδονικό άγγιγμα των γεννητικών οργάνων) και της εξωτερικά επιβεβλημένης από τους γονείς απαγόρευσής τους. Στην ενήλικη ζωή, η προκύπτουσα νεύρωση ωθεί στην εκτέλεση μίας ψυχαναγκαστικής πράξης (π.χ., πλύσιμο με νερό), η οποία φαινομενικά (συνειδητά) απαγορεύει την καταπιεσμένη επιθυμία, αλλά ουσιαστικά (ασυνείδητα) την επαναλαμβάνει. Παρομοίως, τα ταμπού οφείλονται σε κοινωνικές απαγορεύσεις εξωτερικά επιβεβλημένες, αρχικά από την εξουσία, στραμμένες εναντίον συμπεριφορών προς τις οποίες ενυπάρχει ισχυρή ενδογενής ροπή, ώστε να μην τίθεται σε κίνδυνο η κοινωνική δομή. Και στις δύο περιπτώσεις δεν υφίσταται συνειδητή επίγνωση της καταπιεσμένης επιθυμίας, εξαιτίας της απώθησής της στο ασυνείδητο, κάνοντας την απαγόρευση να μοιάζει αυτοεπιβαλλόμενη και αυτοφυής. Παράλληλα, η συνειρμική μετάθεση της απωθημένης επιθυμίας και της σχετικής απαγόρευσης, μες στον νου του ιδεοληπτικού, προς δευτερεύοντα αντικείμενα, πρόσωπα ή τόπους, παρομοιάζεται με τη μεταδοτικότητα του ταμπού διά της επαφής. Η αντίληψη της μολυσματικής μετάδοσης του ταμπού στον παραβάτη οφείλεται, κατά τον συγγραφέα, στο γεγονός ότι η παράβαση του ταμπού αποτελεί αρνητικό πρότυπο μίμησης και διεγείρει την καταπιεσμένη επιθυμία στα άλλα μέλη της κοινότητας. Επομένως, η μαγική δύναμη του μάνα συμβολίζει την ιδιότητα παρακίνησης των ανθρώπων σε πειρασμό για ό,τι απαγορεύεται. Όπως ο νευρωτικός προβαίνει σε ψυχαναγκαστικές πράξεις ως ατομική άμυνα απέναντι στην ιδεοληπτική απαγόρευση, έτσι και η παραβίαση ενός ταμπού ορισμένες φορές αντιμετωπίζεται με κοινοτικές επανορθωτικές τελετουργίες, η ουσία των οποίων κρύβεται στην παραίτηση από την ικανοποίηση μίας επιθυμίας. Συνήθως, όμως, τα μέλη της κοινότητα τιμωρούν τον παραβάτη, ο οποίος τόλμησε να ικανοποιήσει τον απαγορευμένο ασυνείδητο πόθο του (π.χ., φόνο), και για να το πετύχουν μπορεί να ικανοποιήσουν κι εκείνοι τον αντίστοιχο δικό τους (π.χ., εκτέλεση του παραβάτη).

Η ιδεοληψία των νευρωτικών, σύμφωνα με την ψυχανάλυση, συνίσταται σε μία αμφιθυμία τους απέναντι στον απαγορευμένο πόθο: ασυνείδητα επιδιώκουν ό,τι συνειδητά αποστρέφονται. Ο Φρόιντ επιχειρεί να ανιχνεύσει αποδείξεις τέτοιας αμφιθυμίας σε παραδείγματα ταμπού γηγενών λαών τα οποία αντλεί από τον Χρυσό κλώνο, έργο του κοινωνικού ανθρωπολόγου Τζέιμς Φρέιζερ. Τα ταμπού, οι τελετές και τα έθιμα τα σχετικά με τον φόνο εχθρών κατά τον πόλεμο, όπως, π.χ., η παροδική απομόνωση των πολεμιστών μετά τη νίκη τους και την επιστροφή τους, οφείλονται κατά τον συγγραφέα στην κοινωνική απαγόρευση της ανθρωποκτονίας, η οποία όμως στη μάχη είναι θεμιτή. Τα ταμπού σχετικά με τους βασιλείς και τους αρχιερείς, όπως η απαγόρευση επαφής των κοινών θνητών μαζί τους ή με ό,τι έχουν αγγίξει, οφείλονται στην αμφιθυμία που απορρέει από τη βαθύτερη απέχθεια και φθόνο των υπηκόων απέναντι στα προνόμιά τους, κατ' αντιδιαστολή με την πραγματικότητα της εξουσίας τους. Κατά τον Φρόιντ, παράλληλοι εθιμοτυπικοί περιορισμοί επιβαλλόμενοι στους ίδιους τους βασιλείς/ιερείς συνιστούν ένα είδος ασυνείδητης τιμωρίας τους για την ισχύ που τους παραχωρείται, παραπέμποντας στον ρόλο της σχέσης παιδιού-πατέρα για τη νεύρωση της μανίας καταδίωξης. Τέλος, τα ταμπού σχετικά με τους νεκρούς, το πένθος και την ταφή τους, αποτελούν κατ' ορισμένους ανθρωπολόγους εκφράσεις του φόβου απέναντι στους δαίμονες: το πνεύμα των νεκρών υποτίθεται πως μετατρέπεται σε εχθρικό δαίμονα μετά τον θάνατο, απέναντι στον οποίον πρέπει να ληφθούν προστατευτικά μέτρα. Από τον Φρόιντ παραλληλίζονται με την αυτοκατηγορία των ιδεοληπτικών νευρωτικών κατά την περίοδο πένθους για τον θάνατο αγαπημένων προσώπων. Έτσι, αποδίδει τα ταμπού περί νεκρών σε μία κατάσταση αμφιθυμίας που απορρέει από την αντίθεση μεταξύ συνειδητών συναισθημάτων τρυφερότητας για τον νεκρό και απωθημένων στο ασυνείδητο εχθρικών ορμών απέναντί του. Η εν λόγω διένεξη επιλύεται με την ψυχολογική προβολή των ορμών αυτών στον ίδιο τον νεκρό και τη δαιμονοποίησή του, ως δικαιολόγηση για τα ταμπού. Όσες δε από τις απαγορεύσεις αφορούν την επαφή με το ίδιο το πτώμα, στην πραγματικότητα εμποδίζουν την υλική ικανοποίηση των εχθρικών τάσεων προς το νεκρό πρόσωπο που είναι πλέον παντελώς αβοήθητο.

Ο συγγραφέας καταλήγει υποστηρίζοντας ότι τέτοιες αμφιθυμικες συγκρούσεις των πρωτόγονων ανθρώπων, μεταξύ ασυνείδητων πόθων και συνειδητών απαγορεύσεων, αδρανοποιήθηκαν σταδιακά κατά την εξέλιξη του πολιτισμού μέσω της ανάπτυξης αφηρημένων εννοιών, όπως το πένθος και ο σεβασμός για τους νεκρούς. Επομένως, τώρα έχουν παραμείνει ενεργές μόνο στους γηγενείς λαούς (συλλογικά) και στους νευρωτικούς (ατομικά). Έτσι, οι νευρώσεις «προσπαθούν με ατομικά μέσα να επιτύχουν ό,τι επιτυγχάνεται στην κοινωνία με συλλογική εργασία», εξαιτίας της υπερίσχυσης στις νευρωτικές προσωπικότητες «των σεξουαλικών ενστίκτων επάνω στα κοινωνικά», τα οποία κινητοποιούν τους πολιτισμικούς σχηματισμούς. Αιτία της εν λόγω υπερίσχυσης, κατά τον Φρόιντ, είναι η ανάγκης ατομικής «φυγής από μια πραγματικότητα χωρίς ικανοποίηση σε έναν φανταστικό κόσμο γεμάτο ευτυχία».

Παραπομπές

 Πηγές 
 Τοτέμ και ταμπού, Σίγκμουντ Φρόιντ, εκδ. Επίκουρος, 2013

Εξωτερικοί σύνδεσμοι


Κατηγορία:Ψυχανάλυση
Κατηγορία:Κοινωνική ανθρωπολογία