Επιτάφιος (Γιάννης Ρίτσος)

Ο Επιτάφιος του Γιάννη ΡίτσουYiannisRitsos.gr, Έργα, Ποίηση, Ρίτσος Γιάννης Επιτάφιος, Αθήνα, έκδοση «Ριζοσπάστη», 1936 είναι ποιητική σύνθεση που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στις 8 Ιουνίου 1936, από το εκδοτικό της εφημερίδας Ριζοσπάστης. 

Ήδη από τον προηγούμενο μήνα είχαν εκδοθεί από την ίδια εφημερίδα, τα πρώτα 3 άσματα, από τα 20 συνολικά, υπό τον τίτλο Μοιρολόι στις 12 Μαΐου του 1936. Τα 10.000 χιλιάδες αντίτυπα που κυκλοφόρησαν, από το εκδοτικό της εφημερίδας είχαν σχεδόν εξαντληθεί, αριθμός ρεκόρ, για την εποχή. Όμως, εκείνη την περίοδο, ανακηρύχθηκε δικτάτορας ο Ιωάννης Μεταξάς και κάηκαν τα τελευταία 250 εναπομείναντα αντίτυπα στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, μαζί με άλλα «ανατρεπτικά» βιβλία. 

Η οριστική μορφή του ποιήματος, με μερικές αλλαγές σε στίχους και έξι πρόσθετα άσματα, κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1956 από τον εκδοτικό οίκο «Κέδρος».

Το ποίημα αυτό είναι ένα από τα γνωστότερα ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου, καθώς είναι αυτό που τον έκανε ευρέως γνωστό στο ελληνικό κοινό.

 Σύλληψη και συγγραφή 
220px|thumb|left| Η εικόνα που ενέπνευσε τον ποιητή.
Τα γεγονότα που ενέπνευσαν τον Ρίτσο διαδραματίστηκαν στη Θεσσαλονίκη το 1936. Τον Φεβρουάριο εκείνης της χρονιάς, ξεκίνησαν εργατικές κινητοποιήσεις με την κατάληψη ενός καπνεργοστασίου ύστερα από την απόρριψη των αιτημάτων των εργατών. Οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν και σε άλλα εργοστάσια καπνών ως ένδειξη συμπαράστασης μεταξύ εργαζομένων. Εναντίον τους χρησιμοποιήθηκε τόσο η αστυνομία όσο και ο στρατός. Δεν υπήρχε κεντρική συγκέντρωση, αλλά μικρές συγκεντρώσεις με ομιλητές σε διάφορα μέρη της πόλης.

Οι εργατικές κινητοποιήσεις κορυφώθηκαν στην πόλη τον Μάιο του 1936, με τη μεγάλη απεργία και διαδήλωση των καπνεργατών, που πνίγηκε στο αίμα από την κυβέρνηση Μεταξά, με συνολικά δώδεκα νεκρούς ανάμεσα στους οποίους και ο 25χρονος αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης όταν αιφνιδιαστικά, αστυνομικοί, άρχισαν να πυροβολούν προς τη συγκέντρωση. Κατόπιν, οι απεργοί αντέδρασαν και αυτό που ακολούθησε είναι απερίγραπτο. Την επόμενη μέρα ο Ριζοσπάστης αφιέρωσε το πρωτοσέλιδό του σ' αυτά τα γεγονότα, μαζί με φωτογραφία που απεικονίζει μια μητέρα να θρηνεί πάνω από το νεκρό παιδί της, στη διασταύρωση των οδών Βενιζέλου και Εγνατία.

Ο Ρίτσος, αφού βλέπει αυτή τη σκληρή εικόνα εμπνέεται.iEfimerida.gr,  Η σκληρή φωτογραφία που είδε ο Ρίτσος και συγκλονισμένος έγραψε τον Επιτάφιο - Ανακτήθηκε 24.10.2014 Κλείνεται στη σοφίτα του, στην οδό Μεθώνης 30 και συγγράφει.Ελευθεροτυπία, Λέσχη Αθανάτων, Γιάννης Ρίτσος. (σελ, 18) Όπως ο ίδιος λέει, «είχε κλειστεί στη σοφίτα του δύο μερόνυχτα και έγραφε, χωρίς να φάει και να κοιμηθεί, την τρίτη μέρα, δεν άντεξε, άρχισε να σβήνει...»Αρχείο Δημόσιας Τηλεόρασης, Ταινιοθήκη Τηλεόρασης,  ΕΠΟΧΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ   ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ, [00.16.00 - 00.16.52].   Η σειρά ντοκιμαντέρ «ΕΠΟΧΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ» παρουσιάζει τη ζωή και το έργο ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, του ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ. Το έργο του ποιητή είναι συνυφασμένο με την ιστορία της εποχής του. Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ, ενεργό μέλος της Αριστεράς και αληθινός αγωνιστής εμπνεόταν από τα γεγονότα που συνέβαιναν γύρω του για να δημιουργήσει τα ποιήματά του, όπως για παράδειγμα τον «ΕΠΙΤΑΦΙΟ». Κατόπιν, παραδίδει τα πρώτα τρία ποιήματα, από τα 20 συνολικά, στον Ευθύφρονα Ηλιάδη, και δημοσιεύονται στον Ριζοσπάστη.Ριζοσπάστης, 12 Μάη 1936 (σελ, 2)

 Πρόλογος 
Ο ίδιος ο ποιητής νιώθει την ανάγκη να προλογίσει το ποίημά του. Ο ίδιος ενημερώνει το αναγνωστικό κοινό από πού εμπνεύστηκε το ποίημα, αλλά και τι θα ακολουθήσει:Ο πρόλογος του ποιήματος, από τον ίδιο τον ποιητή, Γιάννης Ρίτσος - Ἐπιτάφιος (ἀποσπάσματα) - Ανακτήθηκε 27.10.2014

Η δομή του έργου
Μέρος Ι: Ο Θάνατος:  Το πρώτο μέρος ξεκινάει με τη μάνα, που διαπιστώνει πως ο γιος της είναι νεκρός: 

Μέρος ΙΙΙ: Το Νεκρό Σώμα: Στο τρίτο μέρος, ξεκινά η ακριβής και λεπτομερής περιγραφή του κορμιού του γιου της, που πλέον βρίσκεται στα χέρια της νεκρό: 

Μέρος IV: Η Μοίρα: Στο τέταρτο μέρος η μάνα, πλέον, σκέφτεται τη μοίρα και αναρωτιέται: 

Μέρος V: Η Απουσία: Στο πέμπτο μέρος, η μάνα, συνειδητοποιεί πως τώρα έμεινε μόνη της και ότι το κενό από τον θάνατο του γιου της είναι μεγάλο:

[...]

Μέρη VI, VII, VIII: Ο Θρήνος: Στο έκτο, έβδομο και όγδοο μέρος αρχίζει ο θρήνος της μάνας και είναι ένα από τα κυριότερα σημεία του έργου: 

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Μέρος IX: Η Ύβρις: Στο ένατο μέρος η μάνα —δεύτερο κύριο σημείο του έργου—  απευθύνεται στον Θεό: 

Μέρη X, XI, XII, XIII: Το Μοιρολόι: Στα τέσσερα αυτά μέρη, αρχίζει πια το μοιρολόι: 

[...]

[...]

Μέρη XIV, XV, XVI, XVII: Ο Μετασχηματισμός: Στα επόμενα τέσσερα μέρη, η μητέρα, μετά το μοιρολόι, αρχίζει και μπαίνει σε ένα μεταβατικό στάδιο, και περνά λίγο πριν την Ανάσταση:

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Μέρη XVIII, XIX, XX: Η Ανάσταση: Στα τελευταία μέρη του έργου έρχεται η Ανάσταση και η μητέρα παίρνει τη θέση του γιου της, δίπλα στους συντρόφους του:

[...]

[...]

[...]

Ύφος - Τεχνική
Το ποίημα του Επιταφίου είναι γραμμένο σε ομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο, με επιρροές από μανιάτικο μοιρολόι, ενώ αφομοιώνει και στοιχεία Κρητικής Αναγέννησης.

Βεβαίως, το ποίημα απηχεί και στον ορθόδοξο Επιτάφιο Θρήνο. Το μοτίβο που χρησιμοποιεί ο ποιητής Θάνατος-Ανάσταση  είναι εμπνευσμένο από την ιστορία του (σταυρωθέντος και αναστηθέντος) Ιησού, όπως επίσης και από αρχαιότερους (θνήσκοντες και εγειρομένους) θεούς της Αρχαίας Ελλάδας και της Αρχαίας Αιγύπτου (Ζευς, Διόνυσος, Άδωνις, Όσιρις). Ακολουθώντας, ο ποιητής, τη χριστιανική παράδοση, καταφέρνει με έναν εκπληκτικό τρόπο γραφής, να αποδώσει τις ψυχολογικές διακυμάνσεις μιας λαϊκής γυναίκας, που οδύρεται και θρηνεί, πάνω από το νεκρό σώμα του αδικοσκοτωμένου γιου της.Palmografos.com,  Γιάννη Ρίτσου «Επιτάφιος» - Της Γιόλας Αργυροπούλου-Παπαδοπούλου* Αναμφισβήτητα ο Γιάννης Ρίτσος, ως προς το μοτίβο «θάνατος – ανάσταση», εμπνεύστηκε από την ιστορία του «σταυρωθέντος και αναστηθέντος» Ιησού, αλλά και από τις παραδόσεις για τους πριν από τον Χριστό «θνήσκοντες και εγειρομένους θεούς» των Αρχαίων Ελλήνων και των Αιγυπτίων (Ζευς, Διόνυσος, Άδωνις, Όσιρις). Ο Μέγιστος Ποιητής μας, ακολουθώντας πιστά τη χριστιανική παράδοση τόσο στον θρήνο όσο και στην προσδοκία της Ανάστασης, κατάφερε, μ’ έναν εκπληκτικό τρόπο γραφής, να εκφράσει σε βάθος τις ψυχολογικές διακυμάνσεις μιας λαϊκής γυναίκας, που θρηνεί τον νεαρό, αδικοσκοτωμένο γιό της… Το γενικότερο ύφος του ποιήματος είναι γνήσιο λαϊκό. Το δημοτικό τραγούδι εισβάλλει, σε αυτό το ποίημα για πρώτη φορά στα έργα του ποιητή.Greek-Language.gr,  Πρόσωπα και θέματα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Γιάννης Ρίτσος Η αναδρομική παρακολούθηση της παρουσίας του δημοτικού τραγουδιού στο έργο του Ρίτσου δεν μπορεί —σύμφωνα με τα σημερινά εργογραφικά του δεδομένα— να προωθηθεί πέρ’ απ’ τα 1936: Το πρώτο έργο του, στο οποίο το δημοτικό τραγούδι εισβάλλει —και μάλιστα απότομα κι’ ολοκληρωτικά—, είναι ο Επιτάφιος, που αποτελεί απ’ την άποψη της εξέλιξης του ποιητή του ταυτόχρονα το πρώτο οροθέσιο του έργου του και την πρώτη βαθμίδα της ωριμότητάς του. (Γιώργος Βελουδής, «Το δημοτικό τραγούδι στην ποίηση του Ρίτσου». Προσεγγίσεις στο έργο του Γιάννη Ρίτσου, Κέδρος, Αθήνα 1984, 87-88 & 98-99) Αν και ο Ρίτσος χρησιμοποίησε παραδοσιακό τρόπο γραφής, το ποίημα είναι σύγχρονο και καινοτόμο.

Το ποίημα συγγενεύει και με τη Μάνα του Χριστού, του Κώστα Βάρναλη.

 Καινοτομίες (και λοιπές πληροφορίες) 
Το ποίημα αυτό σηματοδοτεί το νέο ύφος γραφής του ποιητή, το οποίο ακολούθησε κι έκτοτε. Το ποιητικό έργο αυτό, είναι το πρώτο, που οριοθετεί τη γενιά του τριάντα σε δύο διακριτές φάσεις, τη φάση του καρυωτακισμού και στη φάση της νέας "κοινής" ποιητικής. Επίσης, είναι το πρώτο ποίημα, που φέρνει στην ποίηση μεγάλο τμήμα ανθρώπων, καθώς πραγματοποίησε μεγάλες πωλήσεις την εποχή εκείνη.Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ του Γιάννη Ρίτσου (1936), ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ του Μίκη Θεοδωράκη (1961) και εμείς (2000)  Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ είναι ένα έργο πρωτοποριακό που έχει στο ενεργητικό του αρκετές πρωτιές και καινοτομίες. Ας τις πούμε περιληπτικά: [...] (Του Ηλία Γιαννίρη) - Ανακτήθηκε 27.10.2014

Επίσης η μεταφορά του στη μουσική «γέννησε» κι εκεί διάφορες καινοτομίες, όπως για παράδειγμα, ήταν το πρώτο έργο του Μίκη Θεοδωράκη κατά την επιστροφή του από το Παρίσι. Σηματοδότησε επιπλέον την πρώτη συνεργασία Χατζιδάκι - Θεοδωράκη, όπου ο Χατζιδάκις ενορχήστρωσε και έπαιξε ο ίδιος πιάνο στο έργο του Θεοδωράκη. Επιπλέον είναι το πρώτο ποίημα που εγγράφεται στην ελληνική δισκογραφία σε δίσκο LP (Long Play) δηλαδή 33 στροφών, το 1961. Τέλος, ήταν το πρώτο ποίημα, μεγάλου ποιητή, που μελοποιήθηκε, ανοίγοντας τον δρόμο για τη μελοποίηση άλλων επίσης μεγάλων ποιητών, και δημιουργώντας επαφή αυτών των ποιημάτων με τον λαό.

 Πρόσληψη - Μελοποίηση  
Το 1959, από το Παρίσι, εμφανίζεται ο Μίκης Θεοδωράκης, που έχει μελοποιήσει το ποίημα. Το έγραφε στο αυτοκίνητο του, περιμένοντας τη γυναίκα του που είχε πάει για ψώνια, σημειώνοντας τις νότες στο βιβλίο που του είχε στείλει ο ίδιος ο Ρίτσος. Κατόπιν το στέλνει πίσω στον Ρίτσο, στον Βύρωνα Σάμιο και στον Μάνο Χατζιδάκι.TVXS.gr,  Μέρα Μαγιού μου μίσεψες. Γιάννης Ρίτσος Ο συνθέτης μελοποιεί τμήμα του έργου ... Ο Χατζιδάκης ηχογραφεί την πρώτη λυρική έκδοση... -Ανακτήθηκε 27.10.2014 Η εταιρεία τον παρέπεμψε, στον ήδη γοητευμένο από μελοποιημένη ποίηση, Χατζιδάκι. Ο συνθέτης, δέχεται να το ενορχηστρώσει, στη πρώτη του λυρική εκτέλεση. Επιλέγοντας δική του φωνή (Νανά Μούσχουρη). Το αποτέλεσμα δεν ήταν το ζητούμενο, και δεν άρεσε ούτε στον Θεοδωράκη, ούτε στον Ρίτσο. Κι έτσι, ο Μίκης Θεοδωράκης κάνει τη δική του ενορχήστρωση σε ερμηνεία Γρηγόρη Μπιθικώτση και εκτέλεση Μανόλη Χιώτη.Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ του Γιάννη Ρίτσου (1936), ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ του Μίκη Θεοδωράκη (1961) και εμείς (2000)  Το 1945 ο Μ Χατζιδάκις γοητεύεται από το Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου και γράφει έναν κύκλο τραγουδιών ανοίγοντας την πρώτη καλλιτεχνική του περίοδο. Ήδη στη 10ετία του '50 είναι πολύ γνωστός.  Το 1959 εμφανίζεται ο Μ. Θεοδωράκης από το Παρίσι αποφασισμένος να ασχοληθεί με τη λαϊκή μουσική και την πολιτική και κοινωνική της σημασία. Έχει ήδη μελοποιήσει τον Επιτάφιο όταν τον παραπέμπουν από την εταιρεία στον Μάνο Χατζηδάκι. Ο Μάνος Χατζηδάκις συμφώνησε με τον όρο να ενορχηστρώσει και διευθύνει ο ίδιος και μάλιστα να επιλέξει ο ίδιος τη φωνή, πράγμα που δέχτηκε ο Μίκης Θεοδωράκης Ο Χατζηδάκης ανερχόμενος και αγαπητός στους ισχυρούς καλλιτεχνικούς κύκλους παρουσιάζει τον Επιτάφιο του Θεοδωράκη παίζοντας ο ίδιος στο πιάνο, και έχοντας επιλέξει ως φωνή τη Νάνα Μούσχουρη. Μάλιστα, τότε εκτελέστηκαν και άλλα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη. Ούτε στον κόσμο αλλά ούτε και στο Μίκη άρεσε το αποτέλεσμα αφού απουσίαζε η "λαϊκότητα" η "αμεσότητα", δηλαδή το στοιχείο που το ίδιο το ποίημα το περιείχε. Έτσι αποφάσισε να κάνει δική του ενορχήστρωση και να δισκογραφήσει τον Επιτάφιο με Μπιθικώτση-Χιώτη - (Του Ηλία Γιαννίρη) Αυτή η εκτέλεση θα μπει σε όλα τα στόματα και θα αποχαιρετήσει νεκρούς (Γρηγόρης Λαμπράκης) και μαζί με το έτερο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου, Ρωμιοσύνη, θα εμπνεύσει για καινούργιους αγώνες.

Μάλιστα, ήταν η πρώτη φορά που ένα "σοβαρό" μουσικό έργο:
 έντυνε με μουσική ένα ποιητικό αριστούργημα
 στηριζόταν σε έναν εργάτη- λαϊκό τραγουδιστή, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση 
 στηριζόταν σε έναν δεξιοτέχνη του μπουζουκιού, τον Μανώλη Χιώτη. Μέχρι τότε, το μπουζούκι ήταν το μουσικό όργανο για τα ρεμπέτικα και οι διανοούμενοι καλλιτέχνες το θεωρούσαν "κατώτερη" μουσική. Μάλιστα, οι μουσικοί της ορχήστρας της κρατικής ραδιοφωνίας αρνήθηκαν να εκτελέσουν το έργο, επειδή θεωρούσαν υποτιμητικό να παίξουν με σολίστ έναν μπουζουκιστή!
 παρουσιάστηκε μέσα από μια μεγάλη λαϊκή συναυλία όπου "οι δημιουργοί (ο ποιητής και ο συνθέτης), μαζί με τον λαϊκό τραγουδιστή, τους ηθοποιούς που απήγγειλαν και τους μουσικούς που ερμήνευαν, βγαίνουν από τα τείχη των Αθηνών, πηγαίνουν στη συνοικία, στην επαρχία, κοιτάζουν πρόσωπο με πρόσωπο τον παραγκωνισμένο, τον εγκαταλελειμμένο ακροατή της συνοικίας και της επαρχίας".Η επικοινωνία με το κοινό άλλαξε!

Εντούτοις, οι επιλογές του Θεοδωράκη αμφισβητήθηκαν καταρχήν, τόσο από τους διανοούμενους της εποχής, ελέω Μπιθικώτση (ρεμπέτης), αλλά όσο και από τον ίδιο τον ποιητή. Τελικά, ο Ρίτσος, ακούγοντας το αποτέλεσμα, θα πει:TVXS.gr,  Μέρα Μαγιού μου μίσεψες. Γιάννης Ρίτσος Το εκπληκτικό αποτέλεσμα και η απολαβή του κόσμου κάνουν τον Γιάννη Ρίτσο να δηλώσει: "Ήμουν λάθος! Ακριβώς εκεί ο Επιτάφιος συνάντησε τους απλούς ανθρώπους. Κι εκείνοι του δόθηκαν με τη σειρά τους. Κατάλαβαν το ποίημα. Το έκαναν δικό τους!". -  Ανακτήθηκε 27.10.2014

Ο γοητευμένος Ρίτσος, από τη δουλειά που είχε γίνει στον μελοποιημένο Επιτάφιο, θα πει κάποτε στον Θεοδωράκη:TVXS.gr,   Μέρα Μαγιού μου μίσεψες. Γιάννης Ρίτσος Ο Γιάννης Ρίτσος δηλώνει στον ίδιο τον Μίκη Θεοδωράκη - Ανακτήθηκε 27.10.2014

Εκδόσεις
180px|thumb| Ο Επιτάφιος κυκλοφόρησε σε οριστική μορφή το 1956 από τις εκδόσεις Κέδρος.
Ελληνικές
Η πρώτη δημοσίευση του έργου έγινε στις 12 Μάη του 1936, όταν κυκλοφόρησαν τρία ποίημα από τον Ριζοσπάστη με τον τίτλο Μοιρολόι. Κατόπιν στις 8 Ιουνίου 1936 από τις εκδόσεις Ριζοσπάστη, κυκλοφορούν άλλα 14 ποιήματα, υπό τον τίτλο Επιτάφιος - «(Τραγούδια για το μακελειό της Θεσσαλονίκης)», το οποίο θα κυκλοφορήσει σε 10.000 αντίτυπα. Της έκδοσης αυτής το εξώφυλλο, φιλοτεχνήθηκε από τον χαράκτη Γιώργο Λυδάκη.Ριζοσπάστης, Μέρα Μαγιού ... γεννήθηκε Στις 12 Μάη ο «Ρ» δημοσιεύει τα τρία ποιήματα, με γενικό τίτλο «Μοιρολόι».  Τα τρία δημοσιευμένα ποιήματα και η συνέχιση της αιματοχυσίας των εργατών στη Θεσσαλονίκη συνταράσσουν τους αναγνώστες του «Ρ». Στο μεταξύ, ο Ρίτσος στέλνει στο «Ρ» και τα άλλα έντεκα ποιήματά του. Λίγες μέρες αργότερα, ο «Ρ» ανακοινώνει ότι στις 29 Μάη στο περιοδικό της ΟΚΝΕ, «Νεολαία», θα δημοσιευτεί ένα ακόμη ποίημα από το «Μοιρολόι», ενώ στις 23 και 25 Μάη αναγγέλλει ότι «σε λίγες μέρες» από τις εκδόσεις του «Ρ» θα κυκλοφορήσει βιβλίο με τα δεκατέσσερα ποιήματα του Ρίτσου, με τίτλο «Επιτάφιος».  Στις 8/6/1936, μαζί με άλλες εκδόσεις του «Ρ», κυκλοφορεί σε 10.000 αντίτυπα και ο «Επιτάφιος» -«(Τραγούδια για το μακελειό της Θεσσαλονίκης)». Το εξώφυλλο του βιβλίου εικονογραφήθηκε με ξυλογραφία του χαράκτη Λυδάκη.
Η δεύτερη έκδοση έγινε το 1956, από τον εκδοτικό οίκο Κέδρος. Σε αυτή την έκδοση συμπεριλήφθηκαν άλλα 6 ποιήματα, υπό τον τίτλο Επιτάφιος.

Ξένες
(Ακολουθούν ονομαστικά εκδόσεις του Επιταφίου σε ξενόγλωσσες εκδόσεις):Eκατό χρόνια από τη γέννησή του. Γιαννης Ρίτσος Μεταφρασμένα έργα 
Ritsos Yannis, Laat me met je meegaan, [Επιτάφιος - Η σονάτα του σεληνόφωτος], μτφρ. Blijstra-van der Meulen Μ. και Van Gemert F. A. (ολλανδικά), Weesp, Bric-a-brac, 1969
Ritsos Ghiannis, Epitaffio e Makronissos, [Επιτάφιος. Μακρονησιώτικα], μτφρ. Crocetti Nicola και Makris Dimitri και Gatos Giorgio (ιταλικά), Πάρμα, Guanda, 1970 [Δίγλωσση έκδοση: ιταλικά- ελληνικά]
Ritsos Jannis, Epitaphios, [Επιτάφιος], μτφρ. Rosenthal-Kamarinea Isidora (γερμανικά), Eutin, Buchdruckerei Gustav Ivens, 1973 [δίγλωσση έκδοση: ελληνικά-γερμανικά]
Ritsos Jannis, Epitafio, [Επιτάφιος], μτφρ. Sangiglio Crescezio και Buttitta Ignazio (ιταλικά), Θεσσαλονίκη, Giorgio Katos, 1977 [Δίγλωσση έκδοση: ιταλικά- ελληνικά]
Ritsos Yannis, Rekviem, [Επιτάφιος], μτφρ. Kazarosjan Α. (αρμενικά), Erevan, Sovetakan groh, 1983
Ritsos Jannis, Das letzte Jahrhundert vor dem Menschen, [Επιτάφιος. Η τελευταία προ ανθρώπου εκατονταετία. Καπνισμένο τσουκάλι], μτφρ. Eideneier Niki και Eideneier Hans (γερμανικά), Μόναχο, Piper Verlag, 1988
Ritsos Yannis, Epitafio, [Επιτάφιος], μτφρ. Tejero Juan José (ισπανικά), Χουέλβα, Diputación Provincial de Huelva, 2009

Παραπομπές

Πηγές
Καθημερινή, Έλληνες Ποιητές,  Γιάννης Ρίτσος. τόμος Α ISBN 978-960-475-980-4
Ελευθεροτυπία, Λέσχη Αθανάτων, Γιάννης Ρίτσος.
Κέδρος, Ρωμιοσύνη, Γιάννης Ρίτσος (για την παράθεση στίχων) ISBN 978-960-04-0291-9
Ηλίας Γιαννίρης, Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ του Γιάννη Ρίτσου (1936), ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ του Μίκη Θεοδωράκη (1961) και εμείς (2000) 
Γιόλα Αργυροπούλου – Παπαδοπούλου, Γιάννη Ρίτσου «Επιτάφιος»
Ριζοσπάστης, Η ιστορία της πρώτης έκδοσης του «Επιταφίου» του Γιάννη Ρίτσου (2012)
Κόκκινο Αερόστατο, "Αφιέρωμα Μίκης Θεοδωράκης"

Βιβλιογραφία
 Δάλλας Γιάννης, Πλάγιος λόγος, Δοκίμια Κριτικής Εφαρμογής, Καστανιώτης, Αθήνα 1989
 Μαρωνίτης Δ.Ν., Πίσω Μπρος, Προτάσεις και υποθέσεις για τη νεοελληνική ποίηση και πεζογραφία, Στιγμή, Αθήνα 1986.
 Μερακλής Μιχάλης, Σύγχρονη Ελληνική Λογοτεχνία 1945-1980, Μέρος Πρώτο ΠΟΙΗΣΗ, Πατάκης, Αθήνα 1987.
 Νοταράς Γιώργος, Δημοσιογράφος, "Μουσική-Απόλυτη Ρήξη", Η Ελλάδα στον 20ό αιώνα 1960-65, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-Επτά Ημέρες, 5-12-1999.
 Vitti Mario, Η Γενιά του 30 - Ιδεολογία και Μορφή. εκδ. «Ερμής», Αθήνα 1982.
 Vitti Mario, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, μετ. Μυρσίνη Ζορμπά, εκδ. «Οδυσσέας», Αθήνα 1978.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Αναφορές στο έργο του ποιητή, Γιάννη Ρίτσου, στο Lifo.gr 
Η φωτογραφία που είδε ο Ρίτσος και έγραψε τον Επιτάφιο, στο Gazzetta.gr 
Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ, Ο ΜΑΪΟΣ ΚΑΙ Ο «ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ» του Φίλιππου Φιλίππου στο diastixo.gr
Θρήνος και ύμνοι στους «επιταφίους» του Ελληνισμού στο Ethnos.gr

Κατηγορία:Ελληνικά ποιήματα
Κατηγορία:Γιάννης Ρίτσος