Ρωμανός Αχαΐας

Ο Ρωμανός είναι προάστιο  αναπτύσσεται σε ένα από τα ψηλότερα σημεία της πόλης, η περιοχή προσφέρει πανοραμική θέα προς το κέντρο και τον ευρύτερο πολεοδομικό ιστό, ενώ βρίσκεται στα όρια του σχεδίου πόλης και της υφιστάμενης οικιστικής ανάπτυξης της  Πάτρας. Χαρακτηρίζεται από ήπιο κλίμα, πλούσιο φυσικό περιβάλλον και ισχυρή ιστορική ταυτότητα.  Ο Ρωμανός σήμερα πλέον  αποτελεί μια από τις πιο προνομιούχες και όμορφες οικιστικές περιοχές της Πάτρας. Έχει καταφέρει να διατηρήσει τον ιστορικό του χαρακτήρα , ενώ ταυτόχρονα έχει ενσωματωθεί πλήρως στον αστικό ιστό ως ένα πράσινο προάστιο της πόλης.

Eιναι μια ιστορική περιοχή της  πόλης των Πατρών, και μία από τις 7 συνοικίες όπου έγινε  ίδρυση του Δήμου Πατρέων μαζί με την Πάτρα με Β.Δ. τις 8/4/1835. Ο ιστορικός Στέφανος Θωμόπουλος αναφέρει ότι "βιομηχανικά καταστήματα της Δανιηλίδος υπήρχαν στα όρια του Ρωμανός και το όνομα του μας θυμίζει σίγουρα βυζαντινή περίοδο της πόλης των πάτρων  όπως αναφέρει ο ιστορικού Στέφανος Θωμόπουλος διάφορα αντικείμενα που έχουν βρεθεί στην περιοχή όπως κέρματα, ερείπια βυζαντινών κτιρίων,  κοσμήματα που ανευρέθηκαν, όπως υπήρχαν και τα βυζαντινά βιομηχανικά καταστήματά της Δανιηλίδος όπως αναφέρεται στο βιβλίο "Η Ιστορία της Πόλεως των Πατρών από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι το 1821".

Η πιο σύγχρονη συνοικία της Πάτρας, που έχει ανακοινωθεί από την κυβέρνηση, πρόκειται να αναπτυχθεί σε άμεση γειτνίαση με τον Ρωμανό, με το 3ο περιαστικό δάσος της πόλης να παρεμβάλλεται ως ενδιάμεση ζώνη πρασίνου και τη νέα συνοικία να χωροθετείται στον χώρο του πρώην στρατοπέδου, ενώ με την ολοκλήρωσή της αναμένεται να εγκατασταθούν περίπου 3.500 συμπολίτες μας, γεγονός που θα επιφέρει ουσιαστική αλλαγή στον χαρακτήρα ολόκληρης της περιοχής.

Είναι κτισμένος σε αμφιθεατρική τοποθεσία και προσφέρει πανοραμική θέα προς την πόλη της Πάτρας και την ευρύτερη περιοχή καθώς τον Πατραϊκό κόλπο. Για αυτό το λόγο συχνά η περιοχή αναφέρεται και ως ΠανόραμαΠαναγοπούλου 2020, σελ. 2.. Υπάρχει και η ομώνυμη συνοικία στο Ρωμανό.

Είναι περιοχή πλούσια σε φυσικό περιβάλλον, με εξαιρετικό ξηρό κλίμα, ενώ υπάρχει και ένα άλσος νοτιοδυτικά, με κύρια χαρακτηριστικά των πυκνών συστάδων πεύκων που το καλύπτει, καθώς και ένα πλατανόδασος στο Χείμαρρος Διακονιάρης που διασχίζει την περιοχή, που είναι χώροι πεζοπορίας, τοποθεσίες αναψυχής και ηρεμίας.

Σήμερα  διοικητικά υπάγεται στην Δημοτική Ενότητα Πατρέων του Δήμου Πατρέων στο Δημοτικό Διαμέρισμα της Ελεκίστρας όπου αποτελείται από 5 περιοχές, όπου είναι και η μεγαλύτερη περιοχή της Δημοτικής κοινότητας.

Τοποθεσία
Ο Ρωμανός είναι χτισμένος αμφιθεατρικά στα  ανατολικά της πόλης της Πάτρας σε υψόμετρο 100-270 μέτρων. Συνορεύει με τις ανατολικές συνοικίες της Πάτρας Γηροκομειό Πάτρας Λυκοχορός, Κούτσα Εγλυκάδας και Ριγανόκαμπος, καθώς και με την Ελεκίστρα. Δυτικά, του Ρωμανού διέρχεται η Περιμετρική Οδός Πατρών. Απέχει οδικώς 5 χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης της Πάτρας.

 Ο χείμαρρος Διακονιάρης - Ρωμαϊκή Μεσαιωνική Νερομάνα - Φαράγγι Δέσης- Μπουντρούμι 
Λίγο πιο πάνω από τον Ρωμανό, στους δυτικούς πρόποδες του Παναχαϊκού, πηγάζει ο μεγαλύτερος χείμαρρος της Πάτρας, ο Διακονιάρης, ο οποίος διασχίζει κατά μήκος την περιοχή και στον ρου του σχηματίζεται φαράγγι, το επονομαζόμενο Φαράγγι Δέσης.μικρογραφία|273x273εσ|Ρωμαϊκή Νερομάνα της Πάτρας (Ρωμανού).

Στις πηγές του Διακονιάρη βρίσκεται η «Ρωμαϊκή Νερομάνα» του Ρωμανού - το παλαιό Ρωμαϊκό υδραγωγείο της Πάτρας - Οι Ρωμαίοι κατασκεύασαν μια μεγάλη δεξαμενή νερού στις πηγές του από όπου ξεκινά ο χείμαρρος του Διακονιάρη. Η δεξαμενή έγινε με τη μορφή τεχνητού φράγματος στην αρχή του λαγκαδιού και σ' απόσταση δέκα μέτρων από τις πηγές. Τμήμα του αρχικού τοίχου του φράγματος βρίσκεται σήμερα ενσωματωμένο στη βάση της σύγχρονης δεξαμενής, ενώ σε απόσταση 20 μέτρα, μέσα στην κοίτη του ποταμού βρίσκονται αρκετά μεγάλα κομμάτια ισχυρού τοίχου. Το υδραγωγείο ήταν μήκους 6 χιλιομέτρων, από τις πηγές του στο Ρωμανό έως και την ακρόπολη, όπου σήμερα βρίσκεται το κάστρο της πόλης.

Το υδραγωγείο κατασκευάστηκε τον 2ο αιώνα πιθανότατα από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας στην Πάτρα που έως τότε υδρευόταν από πηγάδια. Ήδη από την εποχή των Ρωμαίων, είχε γίνει υδρομάστευση από όπου υδροδοτήθηκε η αρχαία Πάτρα μέχρι και νεότερα χρόνια. Γι' αυτό το λόγο το καλοκαίρι έχει λίγο νερό, όμως τη χειμερινή περίοδο έχει αρκετή ποσότητα νερού, ενώ παλιότερα πλημμύριζε συχνά και δημιουργούσε πολλές καταστροφές.

Στην πορεία του χειμάρρου περνάει  μέσα από συνοικίες και προάστια της Πάτρας, όπως του  Ρωμανός ο Ριγανόκαμπος, η Εγλυκάδα, του Λάγγουρα, του Πράτσικα. Διέρχεται, λίγο πριν τις εκβολές του, σχετικά κοντά από το κέντρο της πόλης και εκβάλλει στον Πατραϊκό, δίπλα στο νέο (νότιο) λιμάνι της Πάτρας.

Ένα κομμάτι του, και συγκεκριμένα από το δυτικό τμήμα του Ρωμανού από το ύψος της Περιμετρικής οδού της Πάτρας προς το κέντρο της πόλης, έχει σκεπαστεί και εγκλωβιστεί ενώ έχει κατασκευαστεί επάνω του η Λεωφόρος Ελευθερίου Βενιζέλου. Έγιναν έργα για να σκεπαστεί όλο το κομμάτι του χειμάρρου, που περνά μέσα από την πόλη, για να αντιμετωπιστούν οι πλημμύρες του. Η τελευταία μεγάλη του πλημμύρα έγινε στις 16 Δεκεμβρίου του 2001.

Η ονομασία του ποταμού σύμφωνα με τον Γάλλο φιλέλληνα Φρανσουά Πουκεβίλ οφείλεται στο ότι δεν έχει πηγές αλλά συλλέγει τα νερά του από τη βροχή, δηλαδή διακονεύει. Αν και πριν την υδρομάστευση της πηγών του  Διακονιάρη από τους Ρωμαίους για να υδροδοτηθεί η Πάτρα με δίκτυο, είχε μόνιμα πολύ νερό, άρα στην ουσία ήταν ποταμός.

Ονομασία
Η επικρατέστερη εκδοχή για την ονομασία της περιοχής συσχετίζει το όνομά του με τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ρωμανό Α΄ Λεκαπηνό (γιος στρατηγού του Βυζαντίου και συναυτοκράτορας του Κωνσταντίνου Ζ΄ του Πορφυρογέννητου). Στη θέση δυτικά του Ρωμανού και στα όρια του περιοχής κάτωθι  υπήρχαν ρωμαϊκοί αργαλειοί, βιομηχανικά καταστήματα της Δανιηλίδος. Αυτά κληροδοτήθηκαν στον αυτοκράτορα Λέοντα το Σοφό και στους απογόνους του, τον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο και τον Ρωμανό Α΄ Λεκαπηνό και πιστεύεται ότι από αυτόν τον τελευταίο δόθηκε η ονομασία στην περιοχήΣτέφανος Θωμόπουλος, Ιστορία της πόλεως Πατρών από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1821.. Αυτή η άποψη ενισχύεται από την αποδεδειγμένη ιστοριογραφικά σχέση του προγόνου του, αυτοκράτορα Βασιλείου, με τη Δανηιλίδα. Η Δανηιλίδα ήταν αρχόντισσα της Πάτρας. Όταν η Δανηιλίδα πέθανε, η περιουσία της περιήλθε στα χέρια στα χέρια του Λέοντα του Σοφού.

Ο ιστορικός Στέφανος Θωμόπουλος αναφέρει ότι "βιομηχανικά καταστήματα της Δανιηλίδος υπήρχαν στα όρια του Ρωμανός"Παναγοπούλου 2020, σελ. 67.  και βρέθηκαν βυζαντινά κτήρια και βυζαντινά νομίσματα. Σύμφωνα με ιστορικό λεξικό Πατρών του Κώστα Τριανταφύλλου ο Ρωμανός ήταν εκεί ,και το σίγουρο είναι ότι Ρωμανός είναι βυζαντινό όνομα.

Μία άλλη εκδοχή αναφέρει, ότι επειδή από την περιοχή έγινε για πρώτη φορά η υδροδότηση της Πάτρας από τις πηγές εκεί από τους Ρωμαίους με δίκτυο ύδρευσης , και ότι εκεί συνήθιζαν να μένουν Ρωμαίοι η να φιλοξενούνται όσοι έρχονταν από την Ρώμη στην Αχαΐα και για αυτό το λόγο ονομάστηκε Ρωμανός.

Ιστορικά στοιχεία
Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους και με νομοθετικά διατάγματα της Κυβερνήσεως εισήχθη νέα διοικητική διαίρεση της χώρας, Η Πόλη των Πατρών συγκροτήθηκε σε δήμο με το Βασιλικό. Διάταγμα της 8/20 Απριλίου 1835 (δεν δημοσιεύθηκε στην Ε.τ.Κ.), ως δήμος της επαρχίας των Πατρών και κατετάγη στη Β' τάξη με πληθυσμό 5.469 κατοίκους. Ο Ρωμανός, Άνω Συχαινά, Κάτω Συχαινά, Κυνηγού (Λυκοχωρός), Εγλυκάδα, Μποζαΐτικα, Μονή Γηροκομείου και Πάτραι έγινε η σύσταση του  Δήμου Πατρέων και αναγνωρίστηκαν ως συνοικίες του.

Πρώτος δήμαρχος ήταν ο Ιωάννης Ζαΐμης που διορίστηκε από την αντιβασιλεία, κι ανέλαβε καθήκοντα στις 26 Ιουνίου 1836.

Την Ρωμαϊκή περίοδο, επί αυτοκράτορος Ανδριανού, έγινε το μεγαλύτερο έργο υδροδότησης της αρχαίας πόλης των Πατρών, ο αρχαίος υδραγωγός ή «Καμάρες». Ο αγωγός αυτός ετροφοδοτείτο από την πηγή «Ρωμαϊκή Νερομάνα», που βρίσκεται πάνω από την περιοχή στο λόφο του Ρωμανού και σε απόσταση 6 χιλιομέτρων από την πόλη. Οι Ρωμαίοι κατασκεύασαν μια μεγάλη δεξαμενή νερού στις πηγές του Διακονιάρη. Η δεξαμενή έγινε με τη μορφή τεχνητού φράγματος στην αρχή του λαγκαδιού και σ' απόσταση δέκα μέτρων από τις πηγές του. Τμήμα του αρχικού τοίχου του φράγματος βρίσκεται σήμερα ενσωματωμένο στη βάση της σύγχρονης δεξαμενής, ενώ σε απόσταση 20 μ., μέσα στην κοίτη του ποταμού, βρίσκονται αρκετά μεγάλα κομμάτια ισχυρού τοίχου.

Στις πηγές του, όπως αποδεικνύεται από επιγραφή που βρέθηκε τον 18 αιώνα, λατρεύονταν οι Νύμφες, θεότητες των υδάτων.Η θεότητα  Κυμοθόη λατρευόταν στην πηγή όπως βρέθηκε η επιγραφή κατά τις εκσκαφή της νέας δεξαμενής το 18 αιώνα η οποία αναφέρει: <<Νυμφαίς ναϊάσιν καλαις κουραις αναθηκεν δια τρισσα θεαις εινεκεν ευχαριής>> Για αυτήν την επιγραφή ο καθηγητής αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Στέφανος Κουμανούδης δημοσίευσε στο αθηναϊκό περιοδικό <<Αθηναίον>> της 31 Οκτωβρίου του 1878. Η επιγραφή αυτή δωρήθηκε από τον βουλευτή Γεωργίο Ρούφο στην αρχαιολογική υπηρεσία 

Βορειοανατολικά,  στο λόφο του Ρωμανός και στα όρια της περιοχής βρίσκεται ο πύργος που είναι γνωστός ως Πύργος των Ρούφων. Η οικογένεια Ρουφ συμμετείχε ενεργά στον απελευθερωτικό αγώνα του 1821, ενώ ανέδειξε και μεγάλες μορφές της πολιτικής αλλά και της πνευματικής ζωής του τόπου. Πολλά μέλη της Πατρινής οικογενείας διετέλεσαν πρόκριτοι, δήμαρχοι Πατρέων, νομάρχες, γερουσιαστές, βουλευτές και πρωθυπουργοί ,ο πύργος ανήκει σήμερα στην οικογένεια του ιατρού Ρηγόπουλου.

Οι Ρούφοι ίσως δεν ήταν οι πρώτοι ιδιοκτήτες του πύργου. Ο πύργος πιθανότατα κτίστηκε επί Τουρκοκρατίας, τον 17ο ή τον 18ο αιώνα, και στις ιστορικές αφηγήσεις του αγώνα του 1821 αναφέρεται ως «Ληνός του Χουσεΐν Αγά».εναλλ.=Πύργος των Ρούφων|μικρογραφία|271x271px|Πύργος των Ρούφων ή όπως αναφέρεται το 1821 Ληνός Χουσεΐν Αγά. Βρίσκεται στο λόφο του Ρωμανού.Το 1821 υπήρξε ενεργή η συμμετοχή του Ρωμανού στην Επανάσταση. Σύμφωνα πηγέςΚώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών, λήμμα "Επανάστασις 1821". τον Αύγουστο του 1821 είχαν στρατοπεδεύσει στο ύψωμα του Ρωμανού στρατιώτες υπό την αρχηγία του Παναγιώτη Καρατζά ενώ άλλοι στρατιώτες υπό τον Ακαρνάνα στρατιωτικό Θόδωρου Γρίβα κατείχαν το Ληνό Χουσεΐν Αγά και ο Ανδρέας Λόντος τη θέση «Αποστομές». Σε όλους αυτούς επιτέθηκε στις 2/8/1821 ο Γιουσούφ Πασάς από την Μονή Γηροκομείου. Με την μάχη του Ρωμανού στις 6-8/8/1821 ο Γιουσούφ Πασάς αναγκάστηκε να αποσυρθεί και να οχυρωθεί στο φρούριο της Πάτρας. Περιγραφές της μάχης στον πύργο Χουσεΐν Αγά στις 6-7 Αυγούστου 1821 έχουν γίνει και από τον Νικόλαο Σπηλιάδη.Παναγοπούλου 2020, σελ. 167.

Στις 9 Μαρτίου 1822 οι Τούρκοι χτύπησαν πάνοπλοι και αιφνιδιαστικά τους Έλληνες στις θέσεις ανατολικά της Πάτρας. Έτσι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναγκάστηκε να πηγαινοέρχεται μεταξύ των μετώπων για να εμψυχώσει τους στρατιώτες. Χαρακτηριστικά αναφέρεται πως ο Κολοκοτρώνης είπε σκόπιμα ψέματα για λόγους ανύψωσης του ηθικού στους στρατιώτες του, ότι δηλαδή "έρχονται ενισχύσεις" ενώ σε μια άλλη στιγμή, που η μάχη χωρίστηκε σε δύο μέτωπα, σκέφτηκε να ανέβει σε ένα ύψωμα προς και τα δύο μέτωπα, δεξιά αριστερά στα υψώματα στο Ρωμανό στον Πύργο του Χουσεΐν Αγά και κοντά στην Ρωμαϊκή Νερομάνα της Πάτρας, και καθώς άρχισε να σκοτεινιάζει από εκεί φώναξε «Ετσάκισαν οι Τούρκοι, ετσάκισαν πάρτε τους Έλληνες πάρτε τους»  χωρίς αυτό να ισχύει μέχρι τη δεδομένη στιγμή, αλλά οι μαχόμενοι στα δύο μέτωπα χωρίς να έχουν οπτική επαφή μεταξύ τους εκατέρωθεν νόμιζαν ότι αυτό γίνεται στο αντίστοιχο άλλο, ώσπου έπειτα τα λόγια αυτά "επαληθεύτηκαν" σε όλος το εύρος της μάχηςΚώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών. . Οι Έλληνες εμψυχώθηκαν και οι Τούρκοι πανικοβλήθηκαν και άρχισαν να φεύγουν άτακτα έναντι ενός ανύπαρκτου κινδύνου ενώ ήταν ουσιαστικά νικητές. Η νίκη των Ελλήνων οφείλεται αποκλειστικά στον Κολοκοτρώνη.

Στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ο Ρωμανός βομβαρδίστηκε από την Γερμανική Πολεμική Αεροπορία ,σαν αντίποινα γιατί υπήρχαν πληροφορίες ότι βοηθούσαν τους αντάρτες οι κάτοικοι του με συνέπεια πάνω από τα μισά σπίτια της περιοχής να ισοπεδωθούν όπως αναφέρεται από διάφορους ιστορικούς .

Ναοί

Βασικοί ναοί του οικισμού είναι ο Ι. Ν. Αποστόλων Πέτρου και Παύλου και ο Ι. Ν Αγίου Δημητρίου.

Η περιοχή διαθέτει επίσης μερικά γραφικά ξωκλήσια που βρίσκονται στο ευρύτερο φυσικό τοπίο και έχουν θέα προς την πόλη των Πατρών, λίγο πιο ψηλά στα όρια της περιοχής πάνω από λόφο Ρωμανού προς το Παναχαϊκό, όπως: η Ιερός Ναός Παναγίας Βλαχερνών ή Παναχαϊκιώτισσας, η Αγία Παρασκευή στην Ζάστοβα, και χαμηλότερα: όπως η Κοίμηση της Θεοτόκου και η Ζωοδόχος Πηγή που έχουν τη δική τους αρχιτεκτονική το καθένα και διαφορετική ιστορία.

Κατά τους βυζαντινούς και μεσαιωνικούς χρόνους, ο λόφος του Ρωμανού φαίνεται ότι διατήρησε τη σημασία του, φιλοξενώντας μοναστικά ή ασκητικά κέντρα. Ενδείξεις υπάρχουν για την ύπαρξη του Μοναστηριού της Παναγίας Βλαχέρνας, το οποίο σύμφωνα με τοπικές παραδόσεις και τοπωνυμικές μαρτυρίες βρισκόταν κοντά στις πηγές. Η θέση, με εύκρατο κλίμα, πλούσια νερά και απομόνωση, ήταν κατάλληλη για ασκητικό βίο.

Εκεί που ήταν ο Ρωμανός κατά την βυζαντινή περίοδο και σήμερα στα όρια Ρωμανού - Ριγανόκαμπου υπήρχε ο σταυροπηγιακός ναός αφιερωμένος στην Αγία Ειρήνη, που είχε χτιστεί για να φιλοξενήσει το λείψανο της Αγίας.

Όπου κοντά σε διπλανή τοποθεσία κτίστηκε ο Ναός της Αγιά Ειρήνης και επέστρεψαν το λείψανα την Αγίας το 2002. Ο ναός ανήκει στην συνοικία του Ριγανόκαμπου.

 Σημαντικά Πρόσωπα 

 Γεωργιος Ρούφος - Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, ο Γεώργιος Ρούφος ήταν πρώτος ιδιοκτήτης την έπαυλη γνωστή ως «Πύργος των Ρούφων» στην περιοχή που φέρει το όνομα της οικογένειας. Ο πύργος αυτός σώζεται μέχρι σήμερα, αν και σε ερειπωμένη κατάσταση. Η οικογένεια Ρούφου υπήρξε μία από τις πιο επιφανείς οικογένειες της Πάτρας και της Ελλάδας, με βαθιές ρίζες στην πολιτική και κοινωνική ζωή της πόλης .
 Ο Βασίλειος (Λαλάκης) Ρούφος (1880-1960) - Μέλος της γνωστής οικογένειας Ρούφου-Κανακάρη, με καταγωγή που φημολογείται ότι ανάγεται στη Σικελία, ο Βασίλειος Ρούφος διετέλεσε Δήμαρχος Πατρέων. Ήταν ο τελευταίος ιδιοκτήτης του ιστορικού Πύργου των Ρούφων. Πέθανε το 1960 και κληροδότησε τα κτήματα του, συμπεριλαμβανομένου του πύργου, στους κατοίκους του Ρωμανού, δείχνοντας έτσι τη δέσμευση του στην περιοχή Η οικογένειά του είχε μακρά παράδοση στην πολιτική, με μέλη που υπηρέτησαν ως δήμαρχοι και πρωθυπουργοί.
Η Δανιηλίς (9ος αιώνας) - Η Δανιηλίς ήταν μία εξέχουσα αρχόντισσα των Πατρών κατά τη βυζαντινή περίοδο. Ήταν γνωστή για την οικονομική της δύναμη και την επιρροή της, ιδιαίτερα μέσω της βιομηχανικής παραγωγής υφασμάτων. Στην περιοχή του Ρωμανού διατηρούσε βυζαντινούς βιομηχανικούς αργαλειούς, οι οποίοι αποτελούσαν μέρος της οικονομικής της δραστηριότητας. Ο Στέφανος Θωμόπουλος την αναφέρει ως μία από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της εποχής της στην περιοχή.

Αθλητισμός
Το 1978 ιδρύθηκε στην περιοχή ο Αθλητικός Όμιλος «Ρωμανός» Πατρών (εν συντομία: Α.Ο. Ρωμανός). Η ομάδα διαθέτει μόνο ποδοσφαιρικό τμήμα και σήμερα αγωνίζεται στην Γ΄ τοπική κατηγορία της Ε.Π.Σ. Αχαΐας.

 Φωτογραφίες 

 Παραπομπές

Βιβλιογραφία

 Αλκυόνη Παναγοπούλου, Ρωμανός:  - 1170 χρόνια Ιστορίας, 2η έκδοση, Πάτρα 2020.
 Η Ιστορία της Πόλεως Πατρών (με υπότιτλο «από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1821» Στέφανος Θωμοπούλος 
 Ιστορικόν λεξικόν των Πατρών : [Ιστορία της πόλεως και επαρχίας Πατρών από αρχαιότητος εώς σήμερον ... Κώστας Τριαντάφυλλου

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Ρωμανού Αχαΐας. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 30/11/2017.
 Μετεωρολογικός σταθμός Ρωμανού . metar.gr. Ανακτήθηκε: 05/01/2014.

Κατηγορία:Γεωγραφία της Πάτρας
Κατηγορία:Δήμος Πατρέων