Νεο-Οθωμανισμός

Ο Νεοοθωμανισμός (τουρκικά: Yeni Osmanlıcılık) χαρακτηρίζεται από μια πολιτική ιδεολογία που επικρατεί στην Τουρκική Δημοκρατία, με κύριους άξονες την πολιτισμική επικράτηση της Οθωμανικής παράδοσης στην ζωή του τόπου καθώς και της δοξολογία των οθωμανικών δυναστειών, την προώθηση στενότερων σχέσεων με περιοχές της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή και την δορυφοροποίηση κάποιων από αυτές και γενικότερη αύξηση της σφαίρας επιρροής στην ανατολική μεσόγειο, καθώς και την συγκέντρωση εξουσίας στον Πρόεδρο της Τουρκικής Δημοκρατίας (σήμερα εννοείται ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν) ο οποίος μάλιστα αποκαλείται από αντιπάλους και ως «σουλτάνος». Η πολιτική αυτή περιγράφεται ως αντιδραστική, αναθεωρητιστική, συντηρητική και ισλαμιστική. Έρχεται σε αντίθεση με το κοσμικό κράτος.Türkiye'de Komplo Zihniyeti: Söylemler, Aktörler ve Eğilimler Üzerine Bir Araştırma, Nuh Akçakaya. Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü Κατηγορείται επίσης και ως ιμπεριαλιστική πολιτική.

Ο αγγλικός όρος () χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1985 από τον Ντέιβιντ Μπάρτσαρντ, αρθρογράφο των Financial Times.Sharif Al Mujahid, Review: Turkey and the West by David Barchard, Pakistan Horizon, Vol. 39, No. 4, (1986), pp. 106-108 (107)A surreal Western view on Erdoğan and neo-Ottomanism, Daily Sabah, FEB 16, 2021 Στα ελληνικά χρησιμοποιήθηκε αρχικά μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974.Kemal H. Karpat, Studies on Ottoman Social and Political History: Selected Articles and Essays, BRILL, 2002, ISBN 978-90-04-12101-0, p. 524. Κατά άλλη πηγή, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Τούρκο συγγραφέα Τσενγκίζ Τσαντάρ.Murinson Alexander, The Strategic Depth Doctrine of Turkish Foreign Policy, Middle Eastern Studies, vol.42, No. 6, Nov. 2006, σ. 946 Σήμερα (αρχές 21ου αι.) χρησιμοποιείται για να περιγράψει την τουρκική εξωτερική πολιτική υπό το  Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) που ανέλαβε την εξουσία το 2002 με πρωθυπουργό τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο Νεο-Οθωμανισμός συνιστά μια δραματική μετατόπιση από την παραδοσιακή τουρκική εξωτερική πολιτική του Κεμαλισμού. Η πρώτη σχετική μετακίνηση της τουρκικής πολιτικής μπορεί να εντοπισθεί στην κυβέρνηση Τουργκούτ Οζάλ στις αρχές της δεκαετίας του '90.
μικρογραφία|Χάρτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο αποκορύφωμά της, 1590
αριστερά|μικρογραφία|248x248εσ|Ο Πρόεδρος της Τουρκικής Δημοκρατίας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν
Η κεμαλική εξωτερική πολιτική συνήθως έκλινε προς τη Δύση με τέτοια αποφασιστικότητα που κατέληξε να αποξενώσει την Τουρκία από τους γείτονές της.  Το Ισραήλ ήταν η μόνη εξαίρεση, και η φιλία του με την Τουρκία υπογράμμιζε τις δυσκολίες της Τουρκίας στην περιοχή.  Αντίθετα, ο νεο-οθωμανισμός επιδιώκει να συνδέσει την Τουρκία σταθερά με τους  γείτονές της, χωρίς να χάσει την κύρια κατεύθυνση της πολιτικής της.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήταν μια μεγάλη δύναμη η οποία, στο αποκορύφωμά της, ήλεγχε τα Βαλκάνια, το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Μέσης Ανατολής, μεγάλο μέρος της Βορείου Αφρικής και τον Καύκασο. Η νεο-οθωμανική εξωτερική πολιτική 
ενθαρρύνει την αυξημένη εμπλοκή και επιρροή της Τουρκίας σ' αυτές τις περιοχές.

Η Τουρκία χρησιμοποιεί ήπιες πολιτικές για να επιτύχει αυτούς τους στόχους. Αυτή η εξωτερική πολιτική συνέβαλε στη βελτίωση των σχέσεων της Τουρκίας με τους γείτονές της, ιδίως με το Ιράκ, το Ιράν και τη Συρία πριν από την έναρξη της αντικαθεστωτικής εξέγερσης. Ωστόσο, οι σχέσεις της Τουρκίας με το Ισραήλ, παραδοσιακό σύμμαχο της, επιδεινώθηκαν, ειδικά μετά τον πόλεμο στη Γάζα την περίοδο 2008-09. και την επιδρομή του Ισραήλ στην αποστολή «Πλοίο για τη Γάζα».


Ο Αχμέτ Νταβούτογλου, Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας από το 2009 και "αρχιτέκτονας" της νέας εξωτερικής πολιτικής, 
απέρριψε  τον όρο «νεο-οθωμανισμός» για να περιγράψει τη πολιτική της χώρας του. «Η Τουρκική Δημοκρατία», είπε, «είναι ένα σύγχρονο έθνος-κράτος και είναι ισότιμη με τις χώρες της περιοχής. Μπορούμε να οικοδομήσουμε τις διπλωματικές μας σχέσεις στη βάση της ισότητας  με κάθε μεγάλη ή μικρή χώρα που  στο παρελθόν ήταν στην οθωμανική επικράτεια. Αυτό  επιβάλλει η σύγχρονη διπλωματία."  Ο Νταβούτογλου, με άλλα λόγια προσπάθησε  να τονίσει ότι η Τουρκία δεν έχει καμία πρόθεση να κυριαρχήσει στους γείτονές της, και ότι οι σχέσεις που επιδιώκει είναι σχέσεις μεταξύ ισότιμων εταίρων. Αλλά παραμένει το γεγονός ότι η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας υπό τον Νταβούτογλου επικεντρώνεται στους γείτονές της, και να είναι πιο δυναμική και γεμάτη αυτοπεποίθηση. Η έντονη αντίδραση του Ερντογάν στο Νταβός μετά από μια διαφωνία τον ισραηλινό πρόεδρο Σιμόν Πέρες είναι ένα σύμβολο της τουρκικής  αυτοπεποίθησης.

Η νέα εξωτερική πολιτική της Τουρκίας ξεκίνησε μια αντιπαράθεση, κυρίως στα δυτικά μέσα ενημέρωσης, ως προς το κατά πόσον η Τουρκία διανύει μια "μετατόπιση του άξονα". Με άλλα λόγια αν παρασύρεται μακριά από τη «Δύση» και κατευθύνεται προς τη Μέση Ανατολή και την Ασία.  Τέτοιοι φόβοι εμφανίζονται  συχνότερα σε δυτικά μέσα ενημέρωσης, όταν αυξάνονται οι τουρκικές εντάσεις με το Ισραήλ.  Ο πρόεδρος Αμπντουλάχ Γκιουλ επίσης απέρριψε τους ισχυρισμούς ότι η πολιτική της χώρας του έχει αλλάξει άξονα.

Τα "μηδενικά προβλήματα" με τους γείτονες και η "ήρεμη δύναμη" είναι  όροι που συχνά χρησιμοποιεί η Τουρκία για να χαρακτηρίσει την εξωτερική πολιτική της.  Αντίθετα, σύμφωνα με Έλληνες συγγραφείς, η Τουρκία προωθεί τον νεο-οθωμανισμό με ένα συνδυασμό οικονομικής, στρατιωτικής και γεωπολιτικής ισχύος, χρησιμοποιώντας το Ισλάμ και τη στρατηγική συμμαχία με τη Δύση, ως τους δύο πυλώνες της. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η Δύση χρησιμοποιεί την Τουρκία για να αντιμετωπίσει την επανεμφανιζόμενη Ρωσία. Ειδικότερα για τις σχέσεις με την Ελλάδα, χρησιμοποιούνται ως μοχλός πίεσης και οι μειονότητες.Αποστολόπουλος Φοίβος κ.ά. Νεο-οθωμανισμός στη σύγχρονη Ελλάδα, από ομάδα συγγραφέων. "Εναλλακτικές Εκδόσεις", 2009.

Σε ό,τι αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Νταβούτογλου επανέλαβε ότι η πλήρης ένταξη εξακολουθεί να είναι στρατηγικός στόχος της Τουρκίας. Αυτό φαίνεται όμως όλο και πιο απίθανο, δεδομένης της αντίθεσης από έναν αριθμό κρατών μελών της ΕΕ. Όπως ήταν αναμενόμενο, η Τουρκία τόνισε τους νέους δεσμούς της με τον αραβικό κόσμο, το Ιράν και άλλες γειτονικές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, και πρόβαλε την ικανότητά της να καταστεί περιφερειακή δύναμη από μόνη της.  Στα Βαλκάνια, η Τουρκία επιθυμεί να έχει μια σταθεροποιητική επιρροή, προστατεύοντας ιδιαίτερα τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Αλβανίας και Βοσνίας.. Ως άλλοι παράγοντες πολιτισμικής διείσδυσης έχουν αναφερθεί η ίδρυση τουρκικών πανεπιστημίων εκτός των συνόρων της χώρας, καθώς και η πώληση τουρκικών σήριαλ για τηλεοπτική εκπομπή τα οποία έχουν χαμηλό κόστοςHürriyet Daily News, Works continue to give TV series to foreigners for free, 12 Οκτωβρίου 2012. αλλά δεν δίνονται δωρεάν όπως λανθασμέναΤούρκος υπουργός: Δίνουμε δωρεάν τα σήριαλ για να μπούμε σε κάθε σπίτι ανακτήθηκε 15/2/2014 αναπαράγεταιΠόσο τελικά κοστίζουν τα τούρκικα σήριαλ; Δια χειρός Τίνας Μεσσαροπούλου ανακτήθηκε 15/2/2014.

Ο Νεο-Οθωμανισμός σήμερα
 Ο Νεο-Οθωμανισμός στην κυβέρνηση Ερντογάν 

Στην ιδεολογία του "Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης" (ΑΚΡ) έχει σημαντική επίδραση ο Οθωμανικός πολιτισμός, γεγονός που έχει δημιουργήσει κάποια προβλήματα στην κοσμική και ρεπουμπλικανική όψη της σύγχρονης Τουρκίας. Το ΑΚΡ έχει χρησιμοποιήσει συνθήματα όπως  (απόγονοι των Οθωμανών) που αναφέρονται στους υποστηρικτές και στον αρχηγό του κόμματος Ερντογάν, στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2014. Μεταξύ άλλων, αυτή η ιδεολογία χρησιμεύει ως βάση στην προσπάθεια του Ερντογάν να μεταμορφώσει το υπάρχον κοινοβουλευτικό σύστημα σε ένα προεδρικό σύστημα με ισχυρές εξουσίες συγκεντρωμένες σε ένα πρόσωπο, παρόμοιο με το σύστημα της Οθωμανικής περιόδου. Για το λόγο αυτό, συχνά ο Ερντογάν κατακρίνεται ότι ενεργεί ως "σουλτάνος".Hasnain Kazim, "Erdogans Traum vom Osmanischen Reich", SPIECEL Online, 26.10.2016. Ελληνική μετάφραση στο "Τα νεο-οθωμανικά όνειρα του Ερντογάν", 27/10/2016, ιστοχώρος www.antinews.gr.  Ως μέσο της νεο-οθωμανικής πολιτικής χρησιμοποιούνται και χονδροειδείς και ανακριβείς χάρτες που επεκτείνουν τα σύνορα της Τουρκίας εις βάρος γειτονικών κρατών."Turkey’s New Maps Are Reclaiming the Ottoman Empire", Foreignpolicy.com, 23 Οκτ. 2016

Κριτική
Κριτική από Έλληνες συγγραφείς
Κατά ορισμένους Έλληνες συγγραφείς, ο νεο-οθωμανισμός αποτελεί ολοκλήρωση και επέκταση του ισλαμο-κεμαλισμού, στο πεδίο των εξωτερικών σχέσεων. Προωθείται από αγγλοαμερικανικά συμφέροντα με σκοπό η Τουρκία να αποτελέσει αντίβαρο της ανερχόμενης Ρωσίας. Στη στρατηγική της περιλαμβάνεται η κονιορτοποίηση των βαλκανικών, ειδικά των ορθόδοξων πληθυσμών, και η «ενοποίησή» τους κάτω από μια νεο-οθωμανική Τουρκία, υπό την υψηλή εποπτεία των Η.Π.Α. Κατά τους ίδιους, ο νεο-οθωμανισμός συνιστά μια εσωτερική παράμετρο της πολιτικής και κοινωνικής ζωής της Ελλάδας, καθώς έχουν δημιουργηθεί ομάδες συμφερόντων που τον προωθούν. Αυτές οι ομάδες συμφερόντων θεωρείται ότι έχουν ως πυρήνα τους την διεθνοποιημένη και παρασιτική αστική τάξη της Ελλάδας, αλλά επεκτείνονται και σε πολλούς άλλους κύκλους, ιδιαίτερα τους διανοουμένους, τους πολιτικούς, την εκπαίδευση και τα ΜΜΕ. Παρουσίαση του βιβλίου "Νεο-οθωμανισμός στη σύγχρονη Ελλάδα" (2009), Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, ιστοσελίδα "βιβλιοnet".  Ο νεο-οθωμανισμός του Ερντογάν πιστεύεται ότι έχει δύο κίνητρα: Την αποδόμηση και απαξίωση του κεμαλισμού και τους κινδύνους που έχει η πιθανή αλλαγή των συνόρων στη Μέση Ανατολή.Μπίτσιος Κωνσταντίνος, Ο νεοοθωμανισμός Ερντογάν και ο ρόλος «Μεγάλου Αδελφού», Καθημερινή, 12.11.2016 Εκτιμάται ότι το όραμα του Ερντογάν για τη δημιουργία μιας "μεταμοντέρνας Οθωμανίας" με σουνιτικές αδελφότητες επικεφαλής των γειτονικών κρατών, φέρνει στο εσωτερικό της Τουρκίας τη βία της Μέσης Ανατολής.Συρίγος Μ. Άγγελος, "Στο τέλμα της μεταμοντέρνας Οθωμανίας", Καθημερινή, 24-25 Δεκ. 2016, σ. 16.

Παραπομπές

 Προτείνονται οι πηγές 
 Kubilay Yado Arin: The AKP's Foreign Policy, Turkey's Reorientation from the West to the East? Wissenschaftlicher Verlag Berlin, Berlin 2013. ISBN 9 783865 737199.
 Graham E. Fuller, The New Turkish Republic: Turkey as a Pivotal State in the Muslim World, United States Institute of Peace Press, 2007.
  Sahin, Mustafa, Islam, Ottoman Legacy and Politics in Turkey: An Axis Shift?  
 Anita Sengupta, Myth and Rhetoric of the Turkish Model: Exploring Developmental Alternatives, Springer Science & Business, 2 Μαΐ 2014
 Nicholas Danforth, IDEOLOGY AND PRAGMATISM IN TURKISH FOREIGN POLICY: FROM ATATÜRK TO THE AKP

Κατηγορία:Πολιτικές θεωρίες
Κατηγορία:Διεθνείς σχέσεις της Τουρκίας
Κατηγορία:Πολιτικά κινήματα στην Τουρκία
Κατηγορία:Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν