Πικρό ψωμί

Το Πικρό ψωμί είναι ελληνική δραματική ταινία του 1951, σε παραγωγή Παναγιώτη Δαδήρα και σε σκηνοθεσία - σενάριο Γρηγόρη Γρηγορίου.

Η ταινία αφηγείται την  ιστορία μιας οικογένειας λίγο μετά τον πόλεμο που ζει φτωχικά σε μια αυλή. Αποτελεί κοινωνικό δράμα με περιβάλλον τις φτωχογειτονιές της Αθήνας. 

Πλοκή

Την Εβραία γειτόνισσά της Λουίζα, δεν συμπαθεί η κυρία Λυμπέρη. Τη Λουίζα είχε ερωτευτεί ο μεγάλος γιος της Αντώνης, που μαραζώνει, αφού από μια χειροβομβίδα στην Κατοχή έμεινε σακατεμένος έχοντας χάσει και τα δυο του χέρια. Δεν μπορεί να τρώει και να πίνει, αν δεν τον φροντίζουν οι δικοί του, δεν έχει πλέον τη δυνατότητα να αγκαλιάσει, σκέφτεται τη Λουίζα που την πολιορκούσε παλιά, πριν από το ατύχημα, εκείνη όμως τον αδερφό του Γιάγκο σκέφτεται, αν και εκείνος ζηλεύει και την αποφεύγει βλέποντάς τη να βγαίνει με άλλους. Ο πατέρας της δεν μιλά πλέον από νευρικό κλονισμό, αφού υπέφερε στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, μένει μακριά από την κοινωνία, μέσα σε ένα δωμάτιο του μικρού σπιτιού τους, μόνο ζωγραφίζει, αλλά καταπιάνεται και με «εφευρεύσεις», όπως καθ’ υπόδειξη του Γιάγκου μια ποδοκίνητη συσκευή που θα γυρίζει τα φύλλα βιβλίου για τον Αντώνη.

Ο Φωτάκης, μικρότερος γιος της οικογένειας Λυμπέρη, ως άριστος μαθητής έλαβε το πρώτο βραβείο 500.000 δραχμών, που τοποθέτησαν σε τραπεζική κατάθεση και αποτελούσε πλέον τη μόνη περιουσία της οικογένειας. Ο πατέρας με κλονισμένη την υγεία του δουλεύει σε οικοδομή, όπου θα δουλέψει και ο Γιάγκος, που έμεινε με το παράπονο πως δεν σπούδασε, για να στηρίζει οικονομικά την οικογένεια. Στην οικοδομή θα πεθάνει από ανακοπή ο πατέρας και ο μικρός θα πιέζει να εγκαταλείψει το σχολείο, για να δουλεύει μαζί με τον Γιάγκο και να φέρνει χρήματα. Οι καταθέσεις είχαν ήδη εξανεμιστεί σε γιατρούς και φάρμακα, όταν ο μικρός είχε αρρωστήσει από μηνιγγίτιδα.

Τραγική κατάληξη για το δράμα θα είναι όταν ο μεγάλος γιος Αντώνης, που αισθάνεται να είναι βάρος για τους άλλους, αφού χωρίς χέρια δεν μπορεί να συνεισφέρει και να ανακουφίσει κι αυτός την οικογένεια, αυτοκτονεί.

Ο μικρός γιος καταλαβαίνει ότι πρέπει να συνεισφέρει και αυτός και εγκαταλείπει το σχολείο για να πάει να δουλέψει και αυτός στην οικοδομή.

 Διανομή ρόλων 
 Ελένη Ζαφειρίου - κυρία Λυμπέρη
 Ίντα Χριστιανάκη - Λουίζα
 Μιχάλης Νικολόπουλος - Θανάσης Λυμπέρης
 Άλκης Παππάς - Αντώνης Λυμπέρης
 Στρατής Φλώρος - Γιάγκος Λυμπέρης
 Νίκος Παντελίδης - άρχοντας
 Αλέκος Κουρής - Φωτάκης Λυμπέρης
 Δήμος Σταρένιος - εργοδότης
 Γιώργος Νέζος - γιατρός
 Παντελής Ζερβός - επιστάτης
 Στέλιος Παπαδάκης - Γιάγκος Λυμπέρης

Παραγωγή
Ο ηθοποιός Στράτος Φλώρος, που έκανε την πρώτη και τελευταία κινηματογραφική του εμφάνιση, σε κάποιο από τα γυρίσματα παραπονέθηκε για πονοκέφαλο και, λίγο αργότερα, έπεσε σε κώμα. Στο νοσοκομείο όπου διακομίστηκε διαγνώστηκε ότι πάσχει από φυματιώδη μηνιγγίτιδα και δύο ημέρες αργότερα πέθανε. Οι εναπομείνασες σκηνές του Γιάγκου Λυμπέρη γυρίστηκαν με τον ηθοποιό Στέλιο Παπαδάκη γυρισμένο πλάτη στην κάμερα.

Ο ρόλος της μάνας της οικογένειας προοριζόταν για τη θεατρική ηθοποιό Βάσω Μεταξά, η οποία όμως ζήτησε ένα υπερβολικό ποσό ως αμοιβή κι έτσι προτιμήθηκε η Ζαφειρίου με σχεδόν τα μισά χρήματα. Η ίδια έκτοτε έλεγε πως «χάρη στο πικρό ψωμί, έφαγα γλυκό ψωμί στη ζωή μου».

Έχει χαρακτηρισθεί ως η πρώτη νεορεαλιστική ταινία του ελληνικού κινηματογράφου, όμως ο ίδιος ο Γρηγόρης Γρηγορίου δεν υιοθετεί αυτήν την ανάγνωση για την ταινία του. Αντίθετα, όπως ο  ίδιος ισχυρίζεται ότι«η νοοτροπία μου και η αισθητική μου ταίριαζαν περισσότερο με το γαλλικό κινηματογράφο του μεσοπολέμου και ιδιαίτερα με τις ταινίες του Ρενουάρ και του Καρνέ και οι δικές τους εικόνες λειτουργούσαν υποσυνείδητα  σε όλο το γύρισμα της ταινίας».Γρηγόρης Γρηγορίου, εκδ. Αιγόκερως, Αθήνα, 1996, σελ .92Η ταινία αντιμετώπισε προβλήματα με τη λογοκρισία. Η πρωτοβάθμια επιτροπή έκοψε τη φράση «Κι όσο θα γίνονται πόλεμοι, τόσο θα πληθαίνουν οι κουλοί και οι σακάτηδες», ένα φιλειρηνικό μήνυμα του σκηνοθέτη. Η δευτεροβάθμια επιτροπή, όμως, επέτρεψε την προβολή της χωρίς περικοπές. Στη συνέχεια, όταν το φιλμ ζητήθηκε από τη Σοβιετική Ένωση, η λογοκρισία απαίτησε να αλλάξει το σενάριο και ο μικρός γιος να εμφανίζεται να συνεχίζει το σχολείο, προκειμένου "να μην εκετεθεί η Ελλάδα στους κομμουνιστές". Αφού προστέθηκε ένας επίλογος από τον Γρηγορίου, η ταινία ήταν έτοιμη προς εξαγωγή, αλλά τελικά οι Σοβιετικοί δεν την ζήτησαν. Τελικά, οι πρόσθετες σκηνές αφαιρέθηκαν από τον σκηνοθέτη.Γιώργος Ανδρίτσος, Η κατοχή και η αντίσταση στον Ελληνικό κινηματογράφο 1945-1966, εκδ.Αιγόκερως, Αθήνα, 2004, σελ.43
Υποδοχή 
Το 2005, το 46ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης έκανε μια ειδική προβολή της ταινίας του Γρηγορίου Πικρό ψωμί. 

Παραπομπές

Πηγές
Γρηγόρης Γρηγορίου, εκδ. Αιγόκερως, Αθήνα, 1996, σελ.89-92
Γρηγόρης Γρηγορίου, Μνήμες σε άσπρο μαύρο Ι Τα ηρωικά χρόνια,εκδ. Αιγόκερως, Αθήνα, 1988, σελ 97-123.
Γιώργος Ανδρίτσος, Η κατοχή και η αντίσταση στον Ελληνικό κινηματογράφο 1945-1966, εκδ.Αιγόκερως, Αθήνα, 2004
Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Ταινιοθήκη της Ελλάδας 

Κατηγορία:Ελληνικές ταινίες της δεκαετίας 1950
Κατηγορία:Ταινίες του 1951
Κατηγορία:Ελληνόφωνες ταινίες
Κατηγορία:Ελληνικές δραματικές ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες σε σκηνοθεσία Γρηγόρη Γρηγορίου
Κατηγορία:Ταινίες σε σενάριο Γρηγόρη Γρηγορίου
Κατηγορία:Ταινίες με μουσική σύνθεση Αργύρη Κουνάδη
Κατηγορία:Ταινίες γυρισμένες στην Ελλάδα
Κατηγορία:Ταινίες παραγωγής Ολύμπια Φιλμ
Κατηγορία:Ελληνικές ασπρόμαυρες ταινίες