Σωτήρης Σπαθάρης

Ο Σωτήρης Σπαθάρης (Αθήνα, 1887 - Κηφισιά, 14 Απριλίου 1974) ήταν Έλληνας καραγκιοζοπαίκτης και καλλιτέχνης του ελληνικού λαϊκού θεάτρου σκιών. Ήταν ο πατέρας του διάσημου Ευγένιου Σπαθάρη, καθώς και ένας από τους ιδρυτές του Πανελλήνιου Σωματείου Θεάτρου Σκιών. Ήταν ένας από τους λίγους καραγκιοζοπαίκτες που εξέδωσαν την αυτοβιογραφία τους, χάρη στην οποία ξέρουμε πολλά για την τότε κατάσταση, μορφή και εποχή του επαγγέλματος.

 Βιογραφία 

 Πρώτα χρόνια 
Γεννήθηκε με το όνομα Δημήτριος τον Μάρτιο του 1887, από άγνωστους γονείς, οι οποίοι τον άφησαν στο Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών. Ένα χρόνο αργότερα, υιοθετήθηκε από τους Σαντορινιούς Ευγένιο και Μαριέττα Σπαθάρη, και πήρε το όνομα Σωτήρης. Μεγάλωσε φτωχικά στο Μεταξουργείο. Ως παιδί γνώρισε και παρακολούθησε παραστάσεις του Γιάννη Μπράχαλη, του Μίμαρου και του Θοδωρέλλου, καταλήγοντας, το 1900, άμισθος βοηθός του τελευταίου. Το ίδιο έτος ξεκινά να παίζει τις πρώτες του παραστάσεις, σε συνεργασία με τον Πέτρο Κυριακό. Το 1903 ξεκινά την πρώτη του περιοδεία, στη Σύρο, κάτι το οποίο προκαλεί την οργή και δυσαρέσκεια του πατέρα του, που τον αναγκάζει να εργαστεί παράλληλα ως οικοδόμος.  

 Η οικογένεια και η καριέρα ως καραγκιοζοπαίκτης 
Το 1911, σε ηλικία 25 ετών, ο Σωτήρης παντρεύεται από έρωτα την υπηρέτρια Τριανταφυλλιά Μαλακού από τα Κύθηρα, αλλά λόγω του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, επιστρατεύεται στο Μακεδονικό Μέτωπο, όπου διασκεδάζει το στρατόπεδο με την τέχνη του. Μετά τη λήξη του Πολέμου, μετακομίζει με την γυναίκα του στα Αλώνια της Κηφισιάς, όπου το 1924 γεννιέται το παιδί τους, ο Ευγένιος Σπαθάρης. Το ίδιο χρόνο αρχίζει δύο μεγάλες περιοδείες στη Μακεδονία και τη Θράκη, και γυρίζοντας, ιδρύει μαζί με τον Αντώνη Μόλλα το Πανελλήνιο Σωματείο Θεάτρου Σκιών, με πάνω από 150 μέλη καραγκιοζοπαίκτες.  

Την δεκαετία του 1930, ο Σωτήρης Σπαθάρης βιώνει μεγάλη επιτυχία, αφού γράφει και ανεβάζει στο θέατρο σκιών τη δολοφονία του Αθανασόπουλου, που συγκλόνισε το πανελλήνιο, προκαλώντας τον ενθουσιασμό και τη δημοφιλία του κοινού. Τότε γνωρίζει και συνεργάζεται με τον Γιάννη Τσαρούχη, αναπτύσσοντας μια σχέση βαθιάς αγάπης και αλληλοεκτίμησης. Ο Τσαρούχης συστήνει τον Σπαθάρη σε διάφορες μεγάλες προσωπικότητες της εποχής, όπως τη Βιργινία Ζάννα, σύζυγο του Αλέξανδρου Ζάννα, την Έλλη Παπαδημητρίου, τον Αλέξανδρο Σβώλο και τον Θεόδωρο Συναδινό. Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, ο Σπαθάρης έδινε διάφορες παραστάσεις στα Νοσοκομεία της Αθήνας, για τους τραυματίες του Αλβανικού Μετώπου.  

Το 1944 άρχισε να συγγράφει τα απομνημονεύματά του, αποσπάσματα των οποίων εκδόθηκαν, ένα χρόνο μετά, στα Ελεύθερα Γράμματα. Τον πρόλογο των κειμένων εκπόνησε ο Άγγελος Σικελιανός, γράφοντας συγκεκριμένα: Στη ζωή σου, στο ήθος σου, στην Τέχνη σου, σε κάθε έκφραση, η σκέψη η λέξη σου επαληθεύουν όλα όσα αγαπώ στον Άνθρωπο και προπάντων στο ανθρώπινο αυτό άνθος, πουν' ο αληθινός, ο γνήσιος Καλλιτέχνης. 
Το 1947 ο Σπαθάρης γνωρίζει τον Γιώργο Σεφέρη, ο οποίος δηλώνει συγκεκριμένα στο περιοδικό Μέρες πως «η γνωριμία του με τον Σπαθάρη τον έκανε να ντραπεί για το πόσα λίγα κάνει μπροστά στον φτωχό μα ακούραστο καραγκιοζοπαίχτη». Το ίδιο έτος ο Σπαθάρης ανεβάζει το έργο ο Μέγας Αλέξανδρος και το Καταραμένο Φίδι στα πλαίσια του Βρετανικού Ινστιτούτου, γνωρίζοντας διθυραμβικές κριτικές από τους Ευάγγελο Παπανούτσο και Κωνσταντίνο Δημαρά. 

 Τελευταία χρόνια 
Ο Σπαθάρης βγαίνει νωρίς στη σύνταξη (το 1947) λόγω της φυματίωσης, από την οποία υπέφερε χρόνια.Φύλλο εφημερίδας "Έθνος" της 10 Δεκεμβρίου 1966, σελ. 8: "Ο Σικελιανός έσωσε τον ελληνικό Καραγκιόζη" Συνέχισε όμως να ασχολείται με τον Καραγκιόζη, παίζοντας μόνο σε εξαιρετικέ περιπτώσεις, στο Εξωτερικό, και στο πλευρό του γιου του. Με κλονισμένη υγεία εισήχθη σε κλινική και απεβίωσε το Πάσχα του 1974. Κηδεύτηκε, υπό τη συνοδεία μεγάλου πλήθους, στο Νεκροταφείο της Κηφισιάς."Ο καραγκιοζοπαίχτης Σπαθάρης πέθανε σε ηλικία 83 χρονών", Μακεδονία, φ. 17-4-1974, σελ. 6. Άφησε πίσω του μια σημαντική κληρονομιά αποτελούμενη, μεταξύ άλλων, από δικά του έργα, όπως το «Κόλασις κ' Παράδεισος», «Ο Αθώος Κυνηγός», «Ο Μάγος Σερίφ», «Περσεύς & Ανδρομέδα», «Φώτης Γιαγκούλας», «Κολοκοτρώνης εις θάνατον», «Χίτλερ και Μουσολίνι στην κόλαση».

 Τα Απομνημονεύματα και η Τέχνη του Καραγκιόζη 
μικρογραφία|290x290εσ|Ρεκλάμα του Σωτήρη Σπαθάρη το 1943 για το έργο του «ο Χασεκής Πασσάς, Τύραννος των Αθηνών»

 Περιεχόμενο 
Όπως αναφέρεται παραπάνω, ο Σωτήρης Σπαθάρης κατέγραψε και εξέδωσε την αυτοβιογραφία του και το σύνολο του έργου του στο βιβλίο Απομνημονεύματα και η τέχνη του Καραγκιόζη. Το βιβλίο είναι μια πολύτιμη μαρτυρία τόσο για την προσωπική πορεία του Σπαθάρη στο δύσκολο επάγγελμα του καραγκιοζοπαίχτη όσο και για την ιστορία του Καραγκιόζη, την πορεία του στην Ελλάδα, τους καραγκιοζοπαίχτες που έπαιζαν σε Ελλάδα και Κύπρο, το κοινό και τους φίλους του Καραγκιόζη. Επίσης γίνεται αναφορά σε τεχνικές κατασκευής και παιξίματος, στα σκηνικά και τη σκηνή, σε βασικούς τίτλους παραστάσεων που μείνανε παράδοση στον Καραγκιόζη με ιδιαίτερη αναφορά στους καραγκιοζοπαίχτες που τις παρουσίασαν. Σχετικά με τις φιγούρες, το βιβλίο παρουσιάζει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, τα τραγούδια τους και τα σκηνικά αστεία τους με τον Καραγκιόζη όταν παρουσιάζονται στον μπερντέ, την καταγωγή τους, τους καραγκιοζοπαίχτες που τις εισήγαγαν και τους συμβολισμούς τους. Το παράρτημα του βιβλίου περιέχει πολύτιμο φωτογραφικό υλικό από το προσωπικό αρχείο του Σωτήρη Σπαθάρη από παραστάσεις και καραγκιοζοπαίχτες, αφίσες παραστάσεων και φιγούρες.

 Η ιστορία περί καταγωγής του Καραγκιόζη 
Ο Σωτήρης Σπαθάρης διηγείται με γραφικό τρόπο την ιστορία γύρω από την καταγωγή του Καραγκιόζη όπως του τη μετέφερε ο δάσκαλός του, καραγκιοζοπαίκτης Θοδωρέλλος: κάποτε, στην Προύσα της Μικράς Ασίας ο πασάς θέλησε να χτίσει ένα σαράι. Το ανέθεσε στον Χατζηαβάτη που ήταν εργολάβος και εκείνος με τη σειρά του προσέλαβε για αρχιμάστορα τον Καραγκιόζη, έναν έξυπνο και έμπειρο μαραγκό. Η κατασκευή όμως καθυστερούσε γιατί ο Καραγκιόζης έκανε πολλά αστεία με τους μαστόρους και γελούσαν. Ο πασάς θύμωσε για την καθυστέρηση, κάλεσε τον Χατζηαβάτη και τον απείλησε ότι θα του πάρει το κεφάλι. Ο Χατζηαβάτης του είπε την αλήθεια για τον Καραγκιόζη και του είπε πως είναι απαραίτητος και δεν μπορεί να τον διώξει. Παρακάλεσε τον πασά να τον φοβερίσει ο ίδιος για να συνετιστεί. Οι φοβέρες του πασά όμως δεν είχαν αποτέλεσμα. Έτσι ο Καραγκιόζης συνέχισε τα αστεία του, ο πασάς το έμαθε και τον σκότωσε.

Ο λαός της Προύσας αγανάκτησε με τον θάνατο του Καραγκιόζη και ο πασάς για να τους εξευμενίσει έφτιαξε ένα μνημείο, τον τάφο του Καραγκιόζη και εκεί τον έθαψε με τιμές. Και πάλι όμως δεν τον άφηναν οι τύψεις να ησυχάσει. Έπεσε άρρωστος στο κρεβάτι και κανένας γιατρός δεν τον έκανε καλά. Τότε οι αγάδες φέρανε στο σαράι τον Χατζηαβάτη να λέει στον πασά τα αστεία του Καραγκιόζη. Έτσι ο Χατζηαβάτης «έκοψε ένα χάρτινο Καραγκιόζη, τέντωσε ένα πανί που το φώτιζε ένα φως κι έδωσε παράσταση του Καραγκιόζη». Ο πασάς έμεινε τόσο ευχαριστημένος που του έδωσε άδεια να συνεχίσει να δίνει παραστάσεις. Μια τέτοια παράσταση είδε και ο Γιάννης Μπράχαλης και έφερε τον Καραγκιόζη στην Ελλάδα. 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Έλληνες καλλιτέχνες
Κατηγορία:Καραγκιοζοπαίκτες