Τσάιναταουν (ταινία, 1974)

Η Τσάιναταουν (αγγλ.:Chinatown) είναι
Αμερικανική νεο-νουάρ ταινία παραγωγής 1974, σε σκηνοθεσία Ρόμαν Πολάνσκι. Πρωταγωνιστούν οι Τζακ Νίκολσον, Φέι Ντάναγουεϊ και Τζον Χιούστον. Η ταινία εμπεριέχει στοιχεία φιλμ νουάρ και ψυχολογικού δράματος. Η υπόθεσή της διαδραματίζεται στο Λος Άντζελες της δεκαετίας του 1930, την περίοδο του πόλεμου για το νερό στην Νότια Καλιφόρνια. Η ταινία αποτελεί το τελευταίο σκηνοθετικό εγχείρημα του Πολάνσκι στις Η.Π.Α. εφόσον επέστρεψε στην Ευρώπη το 1977 για να αποφύγει τις κυρώσεις για τις κατηγορίες που τον βάραιναν για κακοποίηση ανήλικης.

Η ταινία θεωρείται από πολλούς κριτικούς του κινηματογράφου ως μια από τις καλύτερες όλων των εποχών 100 Greatest Films και το Αμερικανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου την έχει κατατάξει 2η στη λίστα με τις καλύτερες ταινίες μυστηρίου όλων των εποχών. Η ταινία έλαβε 11 υποψηφιότητες για Όσκαρ, μεταξύ των οποίων και για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας κερδίζοντας τελικά μόνο Όσκαρ Πρωτότυπου Σεναρίου. Έλαβε επίσης τέσσερις Χρυσές Σφαίρες για Καλύτερη δραματική ταινία, Καλύτερη σκηνοθεσία, Καλύτερη ανδρική ερμηνεία σε δραματική ταινία για τον Τζακ Νίκολσον και Καλύτερο σενάριο. Το 1991 η ταινία επελέγη από τη Βιβλιοθήκη του Αμερικάνικου Κογκρέσου ως τμήμα του Εθνικού Μητρώου Κινηματογράφου ως πολιτιστικά, ιστορικά και αισθητικά σημαντική.

16 χρόνια αργότερα ο Νίκολσον σκηνοθέτησε τη συνέχεια της ταινίας, με τίτλο Οι δύο Τζέικ (1990), με πρωταγωνιστές τον εαυτό του και τη Φέι Ντάναγουεϊ και σεναριογράφο τον Ρόμπερτ Τάουνι. Η ταινία όμως δεν κατάφερε να αποσπάσει την εύνοια των κριτικών.

 Πλοκή 

Ο Τζέικ Τζέι Τζέι Γκίτις (Τζακ Νίκολσον), ιδιωτικός ντετέκτιβ με ειδίκευση στις υποθέσεις μοιχείας, προσλαμβάνεται από μια γυναίκα που του συστήνεται ως Έβελυν Μόλρεϊ (Νταϊάν Λαντ) να παρακολουθήσει το σύζυγο της, Χόλις (Ντάρελ Ζβέρλινγκ), υπεύθυνο για την κατασκευή του συστήματος ύδρευσης της πόλης, για τον οποίο έχει υποψίες ότι διατηρεί εξωσυζυγικές σχέσεις. Ο Γκίτις τον ακολουθεί και διαπιστώνει ότι όντως την απατά με μια νεαρή κοπέλα. Η υπόθεση όμως περιπλέκεται όταν ανακαλύπτει ότι έχει προσληφθεί από άλλη γυναίκα, καθώς όταν επιστρέφει στο γραφείο του μετά την έρευνά του συναντά την πραγματική Έβελυν Μόλρεϊ που τον διαβεβαιώνει ότι δεν είχε καμιά πρόθεση να μάθει για τις εξωσυζυγικές σχέσεις του άνδρα της. Όταν αργότερα ο κύριος Μόλρεϊ βρίσκεται νεκρός, ο Τζέικ διαπιστώνει ότι έχει εμπλακεί σε μια υπόθεση συνωμοσίας που σχετίζεται με το σύστημα παροχής νερού στην πόλη του Λος Άντζελες. Συνεχίζοντας την έρευνα ο Τζακ ανακαλύπτει στοιχεία που τον οδηγούν στον πατέρα της Έβελυν, Νόα Κρος (Τζον Χιούστον) και πρώην επαγγελματικό συνέταιρο του Χόλις.

 Παραγωγή 
Το 1971 ο παραγωγός Ρόμπερτ Έβανς παραχώρησε 175.000 δολάρια για να γράψει το σενάριο της ταινίας του 1974 Ο μεγάλος Γκάτσμπυ (The Great Gatsby). Ο Τάουνι όμως αρνήθηκε καθώς αισθανόταν ότι κανείς δε μπορούσε να ξεπεράσει το μυθιστόρημα του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ. Αντιθέτως ζήτησε από τον Έβανς 25.000 δολάρια για να γράψει ένα δικό του σενάριο με τίτλο Τσάιναταουν κι ο Έβανς συμφώνησε.* Thomson, David (2005). The Whole Equation: A History of Hollywood. ISBN 0-375-40016-8. Ο Τάουνι σκόπευε να ξεκινήσει τη δική του τριλογία με κεντρικό ήρωα τον Τζέι Τζέι Γκίτις, της οποίας το πρώτο μέρος αφορούσε την εκμετάλλευση του νερού της πόλης του Λος Άντζελες από μεγαλοεπιχειρηματίες. Το δεύτερο μέρος με τίτλο Οι δυο Τζακ είχε να κάνει με τα αποθέματα πετρελαίου κατά τη δεκαετία του 1940 και το τρίτο μέρος σχετιζόταν με τα αποθέματα γης στο Λος Άντζελες της δεκαετίας του 1960 και με τίτλο Γκίτις εναντίον Γκίτις,. Η εμπορική αποτυχία της συνέχειας της ταινίας που γυρίστηκε το 1990 με πρωταγωνιστές τους Νίκολσον και Ντάναγουεϊ χάλασε τα σχέδια του Τάουνι για τη συγγραφή του τρίτου μέρους της τριλογίας.

 Ανάπτυξη 
Ο Ρόμπερτ Τάουνι δήλωσε ότι εμπνεύστηκε τον τίτλο της ταινίας από την ερώτηση: Τι έκανες στην Τσάιναταουν; που έκανε σε έναν Ούγγρο αστυνομικό, ο οποίος του απάντησε: Το λιγότερο δυνατό. Κι αυτό λόγω της χαοτικής κατάστασης που επικρατούσε στην Τσάιναταουν του Λος Άντζελες κατά τη δεκαετία του 1930 που καθιστούσε αδύνατο για την αστυνομία να επέμβει δραστικά, εφόσον δεν ήταν σίγουρο αν η ανάμειξή της μπορούσε να βοηθήσει. Έτσι η αστυνομία της πόλης αποφάσισε να ασχοληθεί όσο το λιγότερο δυνατό με την επικίνδυνη εκείνη ζώνη της πόλης. 

Ο Τάουνι έγραψε το χαρακτήρα του Γκίτις έχοντας στο μυαλό του τον Τζακ Νίκολσον.. Κι ο Νίκολσον πληροφόρησε τον Πολάνσκι για την ύπαρξη του σεναρίου του Τάουνι. Ο παραγωγός Ρόμπερτ Έβανς ήθελε να αναθέσει τη σκηνοθεσία της ταινίας στον Πολάνσκι, καθώς πίστευε ότι ο σκηνοθέτης θα οραματιζόταν τις Η.Π.Α. από την ευρωπαϊκή οπτική γωνία που είναι πιο σκοτεινή και κυνική. Ο Πολάνσκι που είχε εγκαταλείψει το Λος Άντζελες μετά τη δολοφονία της συζύγου του, Σάρον Τέιτ, από τη σπείρα του Τσαρλς Μάνσον το 1969 και δίσταζε να επιστρέψει. Αποφάσισε όμως να αναλάβει το εγχείρημα όταν διάβασε το σενάριο του Τάουνι και διαπίστωσε την τελειότητά του.

Ο Πολάνσκι διαφώνησε με τον Έβανς όσον αφορά το τέλος της ταινίας. Ο Έβανς ήθελε να της δώσει αίσιο τέλος με τον Κρος να πεθαίνει και την Έβελυν να παραμένει ζωντανή. Ο Πολάνσκι ήταν όμως κάθετος. Υποστήριξε ότι το σενάριο της ταινίας είναι ξεχωριστό κι ότι δεν ήθελε να γυρίσει άλλο ένα θρίλερ, στο οποίο οι καλοί να επιβιώνουν στο τέλος κι οι κακοί να τιμωρούνται. Για το σκηνοθέτη η Έβελυν έπρεπε να πεθάνει. "Chinatown". Turner Classic Movies. Retrieved 22 August 2012. Οι δυο άνδρες έμειναν σταθεροί στις απόψεις τους κι ο Πολάνσκι έγραψε ξανά το τέλος λίγες μέρες πριν γυριστεί η τελευταία σκηνή.

Το αυθεντικό σενάριο αποτελούταν από 180 σελίδες, από τις οποίες αφαιρέθηκε από το σκηνοθέτη η διήγηση από τον Γκίτις. Ο Πολάνσκι ήθελε το ανυποψίαστο κοινό να ανακαλύπτει τα στοιχεία μαζί με τον ντετέκτιβ.
Υπεύθυνος για το τέλος της ταινίας ήταν παρ'όλα αυτά ο Ρόμαν Πολάνσκι, που έγραψε το κλείσιμο της ταινίας λίγες μέρες πριν ολοκληρωθούν τα γυρίσματα ακυρώνοντας με αυτό τον τρόπο το αίσιο τέλος του Τάουνι.

 Επιλογή ηθοποιών 
Πέρα από τον Τζακ Νίκολσον που ήταν η αρχική επιλογή για το ρόλο του Γκίτις, υπήρξε δυσκολία στο να βρεθούν οι κατάλληλοι ηθοποιοί για να ερμηνεύσουν τους άλλους δυο κεντρικούς ρόλους. Ο χαρακτήρας της Έβελυν παραπέμπει στην κλασσική φαμ φατάλ, μια μαύρη χήρα, η οποία στο τέλος αποδεικνύεται ότι είναι ο μοναδικός ανιδιοτελής χαρακτήρας της ταινίας. Οι παραγωγοί θεώρησαν ότι η Τζέιν Φόντα θα ήταν κατάλληλη για τον ρόλο, αλλά ο Πολάνσκι επέμεινε ο ρόλος να δοθεί στη Φέι Ντάναγουεϊ.  Ο ρόλος του Νόα Κρος ανατέθηκε στο σκηνοθέτη Τζον Χιούστον κι ο Τάουνι υποστήριζε ότι ήταν η δεύτερη καταλληλότερη ανάθεση ρόλου στην ταινία μετά τον Νίκολσον. Ο Χιούστον έδινε στον Κρος διαβολική υπόσταση με την γοητευτική του ερμηνεία. 

 Γυρίσματα 
Τα γυρίσματα έγιναν στο Λος Άντζελες και στη νήσο Καταλίνα της Καλιφόρνιας. Ο Πολάνσκι έκανε σύντομο πέρασμα στην ταινία στο ρόλο του γκάνγκστερ που τρυπάει τη μύτη του Τζακ Νίκολσον με στιλέτο.

 Ιστορικό υπόβαθρο 
Στο δοκίμιο και ντοκιμαντέρ του 2004 με τίτλο «Los Angeles Plays Itself» , ο ακαδημαϊκός κινηματογράφου Θον Άντερσεν παρουσιάζει την περίπλοκη σχέση μεταξύ του σεναρίου της ταινίας και του ιστορικού της υπόβαθρου. 

 Υποδοχή 
 Εισπράξεις 
Με προϋπολογισμό 6.000.000 δολαρίων, η ταινία είχε εμπορική επιτυχία κάνοντας εισπράξεις της τάξης των 29.200.000 δολαρίων. Προσαρμοσμένο για τον πληθωρισμό, τα εγχώρια ακαθάριστα έσοδα της ταινίας εκτιμώνται σε περίπου 146 εκατομμύρια δολάρια σε δολάρια του 2022.

 Κριτικές 
Η ταινία έλαβε εκτεταμένες κριτικές για το σενάριο, τη σκηνοθεσία και τις ερμηνείες της και συχνά θεωρείται μία από τις σπουδαιότερες ταινίες του 20ού αιώνα.

Ο Ρότζερ Ίμπερτ συμπεριέλαβε την Τσάιναταουν στη λίστα του με τις «Σπουδαίες Ταινίες», σημειώνοντας ότι η ερμηνεία του Νίκολσον έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αναβάθμιση της ταινίας πέρα ​​από ένα τυπικό αστυνομικό θρίλερ και καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι «φαίνεται να ταιριάζει εύκολα με τα αρχικά νουάρ».Ο Τζέιμς Μπεραρντινέλι του ReelViews επαίνεσε την ταινία ως «αναμφισβήτητα μία από τις καλύτερες ταινίες που αναδύθηκαν από τη δεκαετία του 1970», τονίζοντας τους πολύπλοκους χαρακτήρες και την αφήγησή της.

Ο Πίτερ Μπράντσο της βρετανικής εφημερίδας The Guardian περιέγραψε την ταινία ως «εξαιρετικό νεο-νουάρ», δηλώνοντας ότι η Τσάιναταουν «μοιάζει πλέον με κλασικό έργο σε μια άμεση διαδοχή προηγούμενων ταινιών» και έχει «αντέξει στα χρόνια με μια πραγματική πινελιά κομψότητας». Ο Ρομπ Φρέιζερ του Empire συμφώνησε με την άποψη αυτή, αποκαλώντας την ταινία «την καλύτερη ταινία ιδιωτικού ντετέκτιβ που έγινε ποτέ» και «ένα αριστούργημα νουάρ».

Ο Ράιαν Μπράουν, γράφοντας για το Pantheon of Film, το χαρακτήρισε ως «ένα αριστούργημα βουτηγμένο σε θολό νερό δεξαμενής», επαινώντας τον ζοφερό τόνο και το θεματικό του βάθος. Σημείωσε ότι η ταινία «ανατρέπει ένα ολόκληρο είδος με αριστοτεχνικό τρόπο». Η Cineluxe τόνισε την εντυπωσιακή οπτική και αφηγηματική συνοχή της ταινίας, περιγράφοντάς την ως «μια ταινία κοφτερή, με σφιχτό ρυθμό που παραμένει εξίσου ανησυχητική και συναρπαστική μέχρι σήμερα».

Η Common Sense Media σημείωσε τα ώριμα θέματα και το ανησυχητικό περιεχόμενο της ταινίας, συμβουλεύοντας ότι είναι «ιδανική για μεγαλύτερους εφήβους και ενήλικες», αλλά την επαίνεσε επίσης ως «ορόσημο του αμερικανικού κινηματογράφου» με «δυναμική αφήγηση». Το Old Picture Show την αποκάλεσε «μια συγκλονιστική, ανησυχητική, λαμπρή ταινία» με «πολυεπίπεδες ερμηνείες και ένα σενάριο που δεν απλώς θυμίζει την παράδοση του νουάρ - την ξαναγράφει».

Ενώ η ταινία επαινέθηκε από τους περισσότερους σημαντικούς κριτικούς, ο Βίνσεντ Κάνμπι των New York Times εξέφρασε μια πιο συγκρατημένη άποψη, υπονοώντας ότι οι δημιουργοί της ταινίας «δεν έχουν επιχειρήσει τίποτα τόσο έξυπνο και διασκεδαστικό» και εκφράζοντας μια προτίμηση για προηγούμενα κλασικά νουάρ. Ωστόσο, αναγνώρισε την ερμηνεία του Νίκολσον ως τη «σημαντική συμβολή της ταινίας στο είδος».

Στο Rotten Tomatoes, η ταινία συγκεντρώνει ποσοστό αποδοχής 98% με βάση 147 κριτικές, με μέσο όρο βαθμολογίας 9,40/10. Η κριτική συναίνεση του ιστότοπου αναφέρει: «Τόσο μελανιασμένη και κυνική όσο και η δεκαετία που την παρήγαγε, αυτό το κλασικό νουάρ επωφελείται από το εξαιρετικό σενάριο του Ρόμπερτ Τάουν , το σταθερό χέρι του σκηνοθέτη Ρομάν Πολάνσκι και τις υπέροχες ερμηνείες των Τζακ Νίκολσον και Φέι Νταναγουεϊ».Στο Metacritic, η ταινία έχει σταθμισμένο μέσο όρο βαθμολογίας 92 στα 100, υποδεικνύοντας «καθολική αναγνώριση».
 Βραβεία 
Η ταινία έλαβε έντεκα υποψηφιότητες για βραβεία όσκαρ, μεταξύ των οποίων και για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας έχασε όμως το βραβείο από την ταινία του Φράνσις Φορντ Κόπολα Ο νονός ΙΙ (The Godfather: Part II, 1974). Ο Πολάνσκι έχασε το Όσκαρ Σκηνοθεσίας από τον Φράνσις Φορντ Κόπολα κι ο Τζακ Νίκολσον έχασε το Όσκαρ Α' Ανδρικού Ρόλου από τον Αρτ Κάρνεϊ, πρωταγωνιστή της ταινίας Χάρι και Τόντο (Harry & Tondo). Η Φέι Ντάναγουεϊ έχασε επίσης το Όσκαρ Α' Γυναικείου Ρόλου από την Έλεν Μπέρστιν που κέρδισε το αγαλματίδιο για την ταινία του Μάρτιν Σκορσέζε Η Αλίκη δεν μένει πια εδώ (Alice Doesn't Live Here Anymore, 1974). Το μοναδικό βραβείο που κέρδισε η ταινία ήταν το Όσκαρ πρωτότυπου σενάριου.

Βραβεία Ακαδημίας Κινηματογράφου (Όσκαρ)

Βράβευση:
Πρωτότυπου Σεναρίου – Ρόμπερτ Τάουνι

Υποψηφιότητα:
Καλύτερης Ταινίας - Ρόμπερτ Έβανς
Σκηνοθεσίας – Ρόμαν Πολάνσκι
Α’ Ανδρικού Ρόλου – Τζακ Νίκολσον
Α' Γυναικείου Ρόλου - Φέι Ντάναγουεϊ
Μοντάζ - Σαμ Ο'Στιν
Φωτογραφίας - Τζον Α. Αλόνζο
Κοστουμιών - Άνθια Σίλμπερτ
Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης - Ρίτσαρντ Σίλμπερτ, Γ. Στιούαρτ Κάμπελ & Ρούμπι Λέβιτ
Ήχου - Μπαντ Γκρέντζμπαχ & Λάρι Τζόουστ
Μουσικής Επένδυσης - Τζέρι Γκόλντσμιθ

Άλλα Βραβεία:
Χρυσές Σφαίρες
Βράβευση:
Καλύτερη Ταινία (Δράμα)
Σκηνοθεσίας - Ρόμαν Πόλάνσκι
Ανδρικής Ερμηνείας σε Δράμα - Τζακ Νίκολσον
Πρωτότυπου Σεναρίου - Ρόμπερτ Τάουνι

Βραβεία BAFTA
Βράβευση:
Σκηνοθεσίας - Ρόμαν Πολάνσκι
Ξένου Ηθοποιού - Τζακ Νίκολσον
Πρωτότυπου Σεναρίου - Ρόμπερτ Τάουνι

 Διαχρονικότητα 
Ο Έβανς υποστήριξε ότι ο ρόλος του Τζακ Γκίτις ήταν εκείνος που εκτίναξε την καριέρα του Τζακ Νίκολσον. Ο ηθοποιός ήταν ανερχόμενο αστέρι κι είχε ήδη λάβει τρεις υποψηφιότητες για Όσκαρ, ήταν όμως η ταινία Τσάιναταουν που τον καθιέρωσε ως ένα από τους πιο περιζήτητους ηθοποιούς του Χόλιγουντ. Το σενάριο του Ρόμπερτ Τάουνι για την ταινία έχει λάβει θρυλική υπόσταση από σύγχρονους κριτικούς και σκηνοθέτες και θεωρείται πλέον ως ένα από τα καλύτερα που έχουν γραφτεί ποτέ..  

Το 1998 το Αμερικανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου κατέταξε την ταινία στην 19η θέση στη λίστα με τις 100 καλύτερες ταινίες όλων των εποχών. Το 2007 επανελήφθη η ψηφοφορία η ταινία μετατοπίστηκε στην 21η θέση με τις καλύτερες όλων των εποχών.

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Αμερικανικές ταινίες της δεκαετίας 1970
Κατηγορία:Ταινίες του 1974
Κατηγορία:Ταινίες παραγωγής Paramount Pictures
Κατηγορία:Ταινίες σχετικά με δυσλειτουργικές οικογένειες
Κατηγορία:Αγγλόφωνες ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες Εθνικού Μητρώου Κινηματογράφου Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής
Κατηγορία:Νεο-νουάρ ταινίες
Κατηγορία:Αμερικανικές αστυνομικές θρίλερ ταινίες
Κατηγορία:Αμερικανικές θρίλερ ταινίες μυστηρίου
Κατηγορία:Ταινίες σε σκηνοθεσία Ρομάν Πολάνσκι
Κατηγορία:Ταινίες τοποθετημένες στο Λος Άντζελες
Κατηγορία:Ταινίες με ηθοποιό που κέρδισε BAFTA Α' Ανδρικού Ρόλου
Κατηγορία:Ταινίες των οποίων ο σεναριογράφος κέρδισε Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου
Κατηγορία:Ταινίες με μουσική σύνθεση Τζέρι Γκόλντσμιθ
Κατηγορία:Ταινίες σχετικά με σχέσεις μητέρας–κόρης
Κατηγορία:Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Ταινίας (Δράμα)
Κατηγορία:Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Σκηνοθεσίας