Αμέρικα, Αμέρικα

Αμέρικα, Αμέρικα (αγγλικά: America, America) είναι ο τίτλος μιας αμερικανικής δραματικής ταινίας του 1963 σε σκηνοθεσία και σενάριο του Ελία Καζάν, βασισμένη στο αυτοβιογραφικό έργο του με τίτλο Το Χαμόγελο της Ανατολής. Η πλοκή εστιάζει στην ιστορία ενός νεαρού Έλληνα Μικρασιάτη, του Σταύρου Τοπούζογλου, ο οποίος, στα τέλη του 19ου αιώνα, αναχωρεί από το χωριό του και διασχίζει την Κωνσταντινούπολη με προορισμό την Αμερική, μέσω ενός ταξιδιού που χαρακτηρίζεται από ανατροπές και αντιξοότητες.

Η ταινία προτάθηκε για τέσσερα βραβεία Όσκαρ, μεταξύ των οποίων το βραβείο Καλύτερης Ταινίας, και κέρδισε το Όσκαρ για την Καλλιτεχνική Διεύθυνση. Το 2001, η ταινία αναγνωρίστηκε από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου ως «πολιτιστικά, αισθητικά και ιστορικά σημαντική» και επιλέχθηκε για ένταξη στο Εθνικό Μητρώο Κινηματογράφου των Ηνωμένων Πολιτειών, μια τιμητική διάκριση που απονέμεται σε έργα που θεωρούνται θεμελιώδη για την αμερικανική πολιτιστική κληρονομιά.

 Πλοκή 
Ο Σταύρος Τοπούζογλου είναι ένας νεαρός που ζει σε ένα φτωχικό χωριό της Καππαδοκίας, κάτω από τον Αργαίο, την δεκαετία του 1890, τον καιρό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η ζωή των καταπιεσμένων Ελλήνων και των Αρμενίων της Καισάρειας απεικονίζεται μέσα από την καθημερινότητα τους, περιλαμβανομένων των σπηλαιωδών υπόγειων κατοικιών, όπου ζει και η γιαγιά του Σταύρου.

Ο Σταύρος και ο Αρμένιος φίλος του, Βαρτάν, σχεδιάζουν να ταξιδέψουν στην Αμερική, η οποία φαντάζει για αυτούς η «γη της επαγγελίας»· εκεί όπου θα τους δοθεί η ευκαιρία για μια ελεύθερη ζωή. Ωστόσο, η τραγική μοίρα τους θα τους χωρίσει όταν ο Σταύρος γίνεται μάρτυρας μιας σφαγής των Αρμενίων, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Βαρτάν χάνει τη ζωή του. Ο Σταύρος, προσπαθώντας να ανακτήσει το πτώμα του φίλου του, κινδυνεύει να φυλακιστεί. Αντιλαμβανόμενος ότι οι Έλληνες δεν θα παραμείνουν ασφαλείς από τις βιαιοπραγίες των Τούρκων, η οικογένεια αποφασίζει να στείλει τον Σταύρο στην Κωνσταντινούπολη, με σκοπό να βρει εκεί ένα σπίτι και να φέρει μετέπειτα τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Ο πατέρας του, Ισαάκ, του εμπιστεύεται όλη την οικογενειακή περιουσία - χρήματα, κοσμήματα, χαλιά, και ό,τι άλλο πολύτιμο και μεταφερτό - μαζί με το οικογενειακό γαϊδουράκι. Προκειμένου να το επιτύχει, σκοπεύει να επενδύσει στην επιχείρηση των χαλιών του εξαδέλφου του Οδυσσέα, αγοράζοντας την είσοδό του στην επιχείρηση με τα λίγα χρήματα που έχουν συγκεντρωθεί από την οικογένειά του. Παρά το γεγονός ότι αυτό αποτελεί το όνειρο του πατέρα του, δεν είναι το όνειρο του Σταύρου, ο οποίος παραμένει αφοσιωμένος στην ιδέα της Αμερικής.

Η οδύσσεια του Σταύρου ξεκινά με ένα μακρύ ταξίδι με το γαϊδουράκι και με τα πόδια διαμέσου των φτωχών πόλεων και χωριών της ανατολικής τουρκικής ενδοχώρας. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, ο αφελής νεαρός ονειροπόλος πέφτει θύμα ληστείας, σκοτώνει τον κλέφτη σε πράξη εκδίκησης και φτάνει στο σπίτι του εξαδέλφου του, αποστερημένος πια από κάθε περιουσία. Ο ηλικιωμένος άνδρας, ο οποίος είχε εξαπατήσει τον πατέρα του Σταύρου, απογοητεύεται βαθύτατα, καθώς είχε υπολογίσει στην περιουσία του Ισαάκ για να σώσει την αποτυχημένη επιχείρηση των χαλιών του. Προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία που ακόμα του προσφέρει ο Σταύρος, ο Οδυσσέας προτείνει στον ξάδελφό του να παντρευτεί την Δόμνα, κόρη ενός πλούσιου Έλληνα της Πόλης, του Αλέκου Σιννίκογλου, ο οποίος έχει μια κατά πολύ μεγαλύτερη επιχείρηση με χαλιά. Ο Σταύρος συνειδητοποιεί ότι αυτό θα σήμαινε το τέλος του ονείρου του και αρνείται κατηγορηματικά, εγκαταλείποντας τον εξαδέλφό του.

Αστέγος και περιφερόμενος στους δρόμους, ο Σταύρος επιβιώνει τρώγοντας από τα αποφάγια και δουλεύοντας σε σκληρές χειρωνακτικές δουλειές. Εκεί γνωρίζει έναν μεγαλύτερο άνδρα, τον Γαραμπέτ, ο οποίος, έχοντας μεγάλη εμπειρία από τον δρόμο, τον βοηθά να προχωρήσει προς το όνειρό του. Μετά από εννέα μήνες σφιχτής οικονομίας και αυτοπεριορισμού, ο Σταύρος καταφέρνει να εξοικονομήσει εννέα τουρκικές λίρες για το ταξίδι του, ενώ χρειάζονται 110 λίρες για το εισιτήριο τρίτης θέσης για τη Νέα Υόρκη. Όμως, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του σε έναν οίκο ανοχής, όπου τον παρακίνησε ο Γαραμπέτ να πάει, του κλέβει όλα τα χρήματα μια πόρνη. Με απόγνωση και ακολουθώντας τον Γαραμπέτ, καταλήγει σε μια συγκέντρωση ντόπιων αναρχικών που σχεδιάζουν μια τρομοκρατική επίθεση. Ωστόσο, πριν προλάβουν να διαλυθούν, οι συμμετέχοντες σφαγιάζονται από τα πυρά της αστυνομίας. Αφημένος για νεκρός, ο Σταύρος μεταφέρεται σε νοσοκομείο, μόνο και μόνο για να ριχτεί πάνω σε ένα κάρο γεμάτο με πτώματα, που αργότερα θα ξεφορτωθούν στη θάλασσα. Κάποια στιγμή, γλιστρά και πέφτει από το κάρο, καταφέρνοντας να επιστρέψει σχεδόν έρποντας στο σπίτι του εξαδέλφου του.

Ο Οδυσσέας, συγκινημένος από την κατάστασή του, του επιτρέπει να αναρρώσει στο σπίτι του. Στη φάση αυτή, ο Σταύρος, πλήρως απογοητευμένος, συμφωνεί να παντρευτεί την υποψήφια νύφη του, κάτι που το καταφέρνει, αφού παρουσιάζει την οικογένειά του ως ευκατάστατη και με πολλές επιχειρήσεις. Αφού μένει μόνος με την μελλοντική του σύζυγο στο διαμέρισμά τους, η Δόμνα τον ρωτά για τη σιωπή του και την μελαγχολία του· εκείνος της αποκαλύπτει ότι η πρόθεσή του παραμένει η μετανάστευση στην Αμερική και ότι σκοπεύει να χρησιμοποιήσει την προίκα της για να αγοράσει το εισιτήριο του μόλις βρει την ευκαιρία να ξεφύγει μετά τον γάμο τους.

Στο σημείο αυτό, ο Σταύρος συναντά ξανά τον Χοχάνες, έναν νεαρό Αρμένιο τον οποίο είχε βοηθήσει με φαγητό και ρούχα πριν από το αρχικό του ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη. Ο Χοχάνες του αναφέρει ότι έχει βρει χορηγία για την Αμερική από έναν εργοδότη που αναζητά εργατικά χέρια με αντάλλαγμα τη μετακίνηση και δύο χρόνια δουλειάς. Εν μέσω της τύχης, ο Σταύρος συνάπτει σχέση με τη Σοφία, την σύζυγο του πλούσιου Αρμενιοαμερικανού εμπόρου Αρατούν Κεμπαμπιάν, πελάτη του μελλοντικού πεθερού του. Χρησιμοποιώντας χρήματα από τη Σοφία, ο Σταύρος καταφέρνει να αγοράσει το εισιτήριο για τη Νέα Υόρκη και φεύγει χωρίς να πει καμία λέξη στην αποκαρδιωμένη Δόμνα. Βρίσκεται να ταξιδεύει με το ίδιο πλοίο με τους Κεμπαμπιάν, αυτός στην τρίτη θέση και αυτοί στην πρώτη.

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, το πλοίο παραμένει αρόδο κοντά στη Νέα Υόρκη, περιμένοντας να ολοκληρωθεί η καραντίνα. Η Σοφία στέλνει την υπηρέτριά της να φέρει τον Σταύρο, και οι δύο απολαμβάνουν το ραντεβού τους, ενώ ο Αρατούν κοιμάται. Όταν ξυπνά και ανακαλύπτει την απιστία της γυναίκας του, περιγελά τον Σταύρο, ο οποίος αντιδρά βίαια και επιτίθεται στον Κεμπαμπιάν. Ο Σταύρος συλλαμβάνεται και ο καπετάνιος του πλοίου τον καταδικάζει να επιστρέψει στην Τουρκία. 

Ο Χοχάνες, ο οποίος έχει μόλις καταφέρει να περάσει την ιατρική εξέταση του μετανάστη κρύβοντας την προχωρημένη φυματίωσή του, συνειδητοποιεί ότι ο Σταύρος θα πεθάνει από την θλίψη αν επιστραφεί πίσω και ότι και εκείνος θα πεθάνει ούτως ή άλλως. Ανταποδίδοντας τη γενναιοδωρία του φίλου του, ο Χοχάνες πηδά από το πλοίο για να πεθάνει. Ελλείψει του Χοχάνες, ο Αμερικανός εργοδότης επιτρέπει στον Σταύρο να πάρει την ταυτότητα του φίλου του και να περάσει τους μετανάστες υπαλλήλους στο νησί Έλις. Του προσφέρει ένα καπέλο από άχυρο, σύμβολο των Αμερικανών, και ένα νέο «Αμερικανικό» όνομα από τον επικεφαλής επιθεωρητή, «Τζο Άρνες».

Σε αντάλλαγμα, αν και πλήρωσε το εισιτήριό του, ο «Τζο» θα πρέπει να δουλέψει για να εξοφλήσει το χρέος του Χοχάνες, γυαλίζοντας παπούτσια και κερδίζοντας μόνο τα φιλοδωρήματα του, κάτι που κάνει με μεγάλη χαρά, αφού τώρα βλέπει την μελλοντική του ζωή με αισιοδοξία. Στην τελευταία σκηνή, μια φωνή αφηγείται ότι ο Τζο κατάφερε να πετύχει στη Νέα Υόρκη και, ένας προς έναν, έφερε το κάθε μέλος της οικογένειάς του εκεί, εκτός από τον πατέρα του, ο οποίος, όντας τελευταίος στη σειρά, απεβίωσε πριν του δοθεί η ευκαιρία.

 Διανομή 

 Στάθης Γιαλελής ως Σταύρος Τοπούζογλου
 Φρανκ Γουλφ ως Βαρτάν Νταμαντιάν
 Χάρι Ντέιβις ως Ισαάκ Τοπούζογλου
 Έλενα Κάραμ ως Βάσω Τοπούζογλου
 Εστέλ Χέμσλεϊ ως γιαγιά Τοπούζογλου
 Γρηγόρης Ροζάκης ως Χοχάνες Γκαρντασιάν
 Λου Αντόνιο ως Αμπντούλ
 Σέιλεμ Λούντβιχ ως Οδυσσέας Τοπούζογλου
 Τζον Μάρλεϊ ως Γαραμπέτ
 Τζοάνα Φρανκ ως Βαρτουχί
 Πολ Μαν ως Αλέκος Σιννίκογλου
 Λίντα Μαρς ως Δόμνα Σιννίκογλου
 Ρόμπερτ Χ. Χάρις ως Αρατούν Κεμπαμπιάν
 Κάθριν Μπάλφουρ ως Σοφία Κεμπαμπιάν

 Πληροφορίες 
Η ταινία ήταν η αγαπημένη του Καζάν, από όλες όσες σκηνοθέτησε, καθώς την θεωρούσε την πιο προσωπική.
Ο Καζάν αναλαμβάνει τον ρόλο του αφηγητή στην αρχή και στο τέλος της ταινίας.
Τα γυρίσματα ξεκίνησαν στην Κωνσταντινούπολη, αλλά ο σκηνοθέτης φοβόταν ότι οι Τούρκοι αξιωματούχοι θα έφερναν αντιρρήσεις σε κάποια από τα περιστατικά που περιέγραφε η ταινία και γι' αυτό μετατόπισε την παραγωγή της ταινίας στην Ελλάδα.

 Μουσική επένδυση 
Η μουσική επένδυση της ταινίας έγινε από τον Μάνο Χατζιδάκι και κυκλοφόρησε στον ομώνυμο δίσκο το 1963.

 Βραβεία 
Η ταινία έλαβε συνολικά 4 υποψηφιότητες για Όσκαρ, μεταξύ των οποίων και για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας, το οποίο έχασε από την ταινία Τομ Τζόουνς (Tom Jones, 1963). Ο Ηλίας Καζάν έχασε το Όσκαρ Σκηνοθεσίας από τον Τόνι Ρίτσαρντσον που κρίθηκε νικητής για την ταινία Τομ Τζόουνς. Το μοναδικό Όσκαρ που κέρδισε η ταινία ήταν εκείνο της Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης. Ο Καζάν βραβεύτηκε με Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Σκηνοθεσίας, ενώ ο Στάθης Γιαλελής βραβεύτηκε με αυτήν του Καλύτερου Πρωτοεμφανιζόμενου Ηθοποιού (Golden Globe Award for New Star of the Year), όντας επίσης υποψήφιος και για τη Χρυσή Σφαίρα Καλύτερου Ηθοποιού, την οποία τελικώς κατέκτησε ο Σίντνεϊ Πουατιέ.

Βραβεία Ακαδημίας Κινηματογράφου (Όσκαρ) 
Βράβευση
Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης – Τζιν Κάλαχαν

Υποψηφιότητα:
Καλύτερης Ταινίας – Ηλίας Καζάν
Σκηνοθεσίας – Ηλίας Καζάν
Πρωτότυπου Σεναρίου – Ηλίας Καζάν

Άλλα Βραβεία:
Χρυσές Σφαίρες
Βράβευση:
Καλύτερη Σκηνοθεσία – Ηλίας Καζάν
Καλύτερος Πρωτοεμφανιζόμενος Ηθοποιός – Στάθης Γιαλελής

Υποψηφιότητα:
Καλύτερη Ταινία (Δράμα)
Καλύτερος Ηθοποιός – Στάθης Γιαλελής

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Αμερικανικές ταινίες της δεκαετίας 1960
Κατηγορία:Ταινίες του 1963
Κατηγορία:Ταινίες παραγωγής Warner Bros.
Κατηγορία:Ταινίες γυρισμένες στην Ελλάδα
Κατηγορία:Ταινίες με θέμα τη μετανάστευση
Κατηγορία:Ταινίες των οποίων ο καλλιτεχνικός διευθυντής κέρδισε Όσκαρ Καλύτερης Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης
Κατηγορία:Αμερικανικές δραματικές ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες γυρισμένες στην Τουρκία
Κατηγορία:Ταινίες Εθνικού Μητρώου Κινηματογράφου Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής
Κατηγορία:Ταινίες σε σκηνοθεσία Ελία Καζάν
Κατηγορία:Αγγλόφωνες ταινίες
Κατηγορία:Ταινίες τοποθετημένες στη Νέα Υόρκη
Κατηγορία:Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Σκηνοθεσίας