Ίταμος (φυτό)

{{ταξινομοπλαίσιο
| εικόνα = Taxus baccata MHNT.jpg
| πλάτος_εικόνας = 300px
| λεζάντα_εικόνας = Ίταμος με ώριμους και ανώριμους κώνους (επίσπερμα)
| βασίλειο = Φυτά (Plantae)
| συνομοταξία = Κωνοφόρα (Pinophyta)
| ομοταξία = Πευκόψιδα (Pinopsida)
| τάξη = Πευκώδη (Pinales)
| οικογένεια= Ταξοειδή (Taxaceae)
| γένος = Τάξος (Taxus)| είδος = T. η ραγοφόρος, Τ. ο ραγώδης (T. baccata)
| genus_authority = L.
| διώνυμο=Taxus baccata
| binomial_authority = L.}}
thumb

Ο Ίταμος (επιστημονική ονομασία: Taxus baccata ελλ.  Τάξος η ραγοφόρος http://www.botany.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=8:taxus-bacatta&catid=3:taxus&Itemid=27, Τάξος ο ραγώδηςhttp://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/67146/vernaculaire) είναι ένα κωνοφόρο που φύεται στη δυτική, κεντρική και νότια Ευρώπη, τη βορειοδυτική Αφρική μέχρι και τον Καύκασο.Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.) 
Συναντάται αυτοφυές στη χώρα μας, σε μεγάλο υψόμετρο, συνήθως σε δάσος ελάτης ή οξυάς. 

Περιγραφή - Μορφολογία
Πρόκειται για αειθαλές δέντρο μικρού έως μεσαίου μεγέθους, με ύψος που συνήθως φθάνει τα 10-20m (σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορεί να φθάσει τα 28m) και διάμετρο κορμού που φθάνει έως τα 2m (σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορεί να φθάσει τα 4m).
Ο κορμός είναι χρώματος καφέ, λεπτός, φολιδωτός. Τα φύλλα του είναι λογχοειδή, μακρόστενα, επίπεδα, σκούρου πράσινου χρώματος με μήκος που φθάνει τα 4 εκατοστά, εξαιρετικά τοξικάMitchell, A. F. (1972). Conifers in the British Isles. Forestry Commission Booklet 33., και φύονται σπειροειδώς του βλαστού. Ωστόσο, οι βάσεις των φύλλων περιστρέφονται με τέτοιο τρόπο ώστε τα φύλλα να σχηματίζουν δύο σειρές εκατέρωθεν του βλαστού και να σχηματίζουν κολεό με αυτόν.
Το ξύλο του είναι καστανοκόκκινο, σκληρό και ανθεκτικό.
Κάθε κώνος περιέχει ένα μόνο επίσπερμο (αγγλ. aril), μήκος 4-7 χιλιοστών που περιβάλλεται μερικώς από κυπελλοειδές, σαρκώδες περίβλημα με ζωηρό κόκκινο χρώμα σχηματίζοντας ένα είδος ψευδοκαρπού που μοιάζει με ράγα. Το επίσπερμο είναι εξαιρετικά τοξικό και μπορεί να προκαλέσει το θάνατο στον άνθρωπο και σε κάποια ζώα, αλλά και να χρησιμοποιηθεί σαν συστατικό φαρμάκων. Το περικάρπιο δεν είναι τοξικό, έχει ζελατινώδη υφή και πολύ γλυκιά γεύση. Το επίσπερμο, παρότι πικρό και τοξικό, είναι εδώδιμο από ορισμένα πτηνά, φυσικά, μαζί με το περικάρπιο. Ωστόσο, το επίσπερμο δεν μεταβολίζεται και αποβάλλεται από το πεπτικό σύστημα των πτηνών, ανέπαφο, συμβάλλοντας έτσι στον πολλαπλασιασμό του φυτού.
Οι αρσενικού κώνοι είναι σφαιροειδείς, διαμέτρου 3-6 χιλιοστών. Ωριμάζουν και αποβάλλουν τη γύρη τους τους πρώτους μήνες της άνοιξης. Ο ίταμος είναι συνήθως δίοικο φυτό, αλλά κατά περιπτώσεις μπορεί να διαφέρει και να είναι μόνοικο ή να αλλάζει φύλο με τα χρόνια.Dallimore, W., & Jackson, A. B. (1966). A Handbook of Coniferae and Ginkgoaceae 4th ed. Arnold.

Ανάπτυξη - Ηλικία
Είναι δέντρο που μεγαλώνει αργά και ζει πάρα πολλά χρόνια. Πιο συγκεκριμένα, η μέγιστη παρατηρηθείσα διάμετρος του κορμού (4m), εκτιμάται πως απαιτεί 2000 έτη ανάπτυξης.
Ενδεχομένως πρόκειται για το πλέον μακρόβιο δένδρο της Ευρώπης. Το γηραιότερο δένδρο ιτάμου στην Ελλάδα, που προσδιορίστηκε η ηλικία του με επιστημονικά τεκμηριωμένη μέθοδο βρίσκεται στο Εθνικό Πάρκο Κερκίνης, σε υψόμετρο 1125 μέτρων, έχει ύψος 23μ, περίμετρο κορμού 6,12μ, και στηθιαία διάμετρο 170 εκατοστά.Κερκίνη: Δέντρο 1074 ετών στέκει αγέρωχο στο Μπέλλες από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία

Η μακροβιότητά του εξασφαλίζεται μερικώς από τη μοναδική ιδιότητα του Ίταμου να ραγίζει λόγω του υπερβολικού βάρους της ανάπτυξης του κορμού του, δίχως όμως να προσβάλλεται από ασθένειες στις ρωγμές όπως όλα σχεδόν τα υπόλοιπα δένδρα (ενδεχομένως λόγω τοξικότητας του κορμού του).

Τοξικότητα
Σχεδόν όλα τα μέρη του φυτού είναι τοξικά, εκτός από το περικάρπιο. Η κύρια τοξίνη είναι το αλκαλοειδές ταξάνη. Τα άλογα παρουσιάζουν τη μικρότερη ανεκτικότητα στην τοξίνη, ενώ τα βοοειδή και οι χοίροι είναι ελαφρώς πιο ανεκτικά στην τοξική ουσία.Tiwary, A. K., Puschner, B., Kinde, H., & Tor, E. R. (2005). Diagnosis of Taxus (Yew) poisoning in a horse. J. Vet. Diagn. Invest. 17: 252–255. Τα συμπτώματα της προσβολής είναι κρυάδες, δύσπνοια, μυικοί σπασμοί, παροξυσμοί, καταρρεύσεις και τελικά καρδιακή ανεπάρκεια. Ωστόσο, ο θάνατος μπορεί να επέρθει τόσο σύντομα που τα συμπτώματα δεν είναι συχνά ορατά.
Η θανατηφόρα δηλητηρίαση στον άνθρωπο είναι σπάνια και συμβαίνει μόνο σε περιπτώσεις κατάποσης μεγάλης ποσότητας τοξικών μερών του φυτού.

Παραδόσεις και χρήσεις του ίταμου
 Μυθολογία 
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία ο ίταμος ήταν αφιερωμένος στις Ερινύες, οι οποίες τιμωρούσαν τους ανθρώπους με τη χρήση του δηλητηρίου του. Η θεά Άρτεμις χρησιμοποιούσε βέλη ποτισμένα σε δηλητήριο ίταμου. Με εντολή της μητέρας της Λητούς σκότωσε με αυτά τα βέλη τα παιδιά της Νιόβης, η οποία καυχιόταν για την πολυτεκνία της.

Θρησκεία
Ο ίταμος απαντάται συχνά στους αυλόγυρους εκκλησιών της Μεγ. Βρετανίας και της Γαλλίας (ειδικά στην περιοχή της Νορμανδίας). Στην Ισπανία, και ειδικότερα στην περιοχή Αστούρια έχει έντονο θρησκευτικό συμβολισμό και απαντάται συχνά σε νεκροταφεία, εκκλησίες και τις κεντρικές πλατείες των χωριών.

Φαρμακολογία
Η πρώτη χρήση του φυτού εντοπίζεται το 1021 ως καρδιακό φάρμακο.Yalcin Tekol (2007), "The medieval physician Avicenna used an herbal calcium channel blocker, Taxus baccata L.", Phytotherapy Research 21 (7): 701-2.
Στη σύγχρονη εποχή, εκχύλισμα των φύλλων του φυτού χρησιμοποιείται στα αντικαρκινικά φάρμακα.National Non-Food Crops Centre, "Yew" . Retrieved on 2009-04-23.
Στα κεντρικά Ιμαλάια, το φυτό χρησιμοποιείται για τη θεραπεία των καρκίνων του μαστού και των ωοθηκών.Asia Medicinal Plants Database

Τόξα
Η χρήση του ξύλου του ίταμου στη Μεγ. Βρετανία ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στην κατασκευή των χαρακτηριστικών μεγάλων μεσαιωνικών τόξων των στρατευμάτων της περιοχής, αλλά και της υπόλοιπης μεσαιωνικής ευρώπης.Yew: A History. Hageneder F. Sutton Publishing, 2007. ISBN 978-0-7509-4597-4.

Αρχιτεκτονική τοπίου
Πολλά είδη του γένους Taxus χρησιμοποιούνται ευρέως στην αρχιτεκτονική τοπίου λόγω του αειθαλούς και όμορφου φυλλωματός τους. Η αργή ανάπτυξη των δένδρων τα καθιστά ιδανικά καλλωπιστικά είδη, καθώς χρειάζονται λίγες μορφολογικές παρεμβάσεις και κλάδεμα το πολύ μία φορά ετησίως.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
 Chetan, A.  and Brueton, D. (1994) The Sacred Yew, London: Arkana, ISBN 0-14-019476-2
 Conifer Specialist Group (1998) Taxus baccata, In: IUCN 2006/UCN Red List of Threatened Species, WWW page  (Accessed 3 February 2007)
 Hartzell, H. (1991) The yew tree: a thousand whispers: biography of a species, Eugene: Hulogosi, ISBN 0-938493-14-0
 Simón, F. M. (2005) Religion and Religious Practices of the Ancient Celts of the Iberian Peninsula,  e-Keltoi,   v. 6, p. 287-345,  ISSN 1540-4889 online

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

English Yew Hedging
 Notes on the Yew Druid Network
 www.collect-if.net In France Switzerland and Belgium are yew leaves collected for pharmaceutical use.
 Images and location details of ancient yews

Κατηγορία:Ταξοειδή
Κατηγορία:Καλλωπιστικά δέντρα
Κατηγορία:Φαρμακευτικά φυτά
Κατηγορία:Δηλητηριώδη φυτά
Κατηγορία:Ευρωπαϊκή χλωρίδα
Κατηγορία:Χλωρίδα της Δυτικής Ασίας
Κατηγορία:Χλωρίδα της Βόρειας Αφρικής
Κατηγορία:Ελληνική χλωρίδα