Υποσυνείδητο

Το υποσυνείδητο είναι ένα από τα πιο γοητευτικά και αινιγματικά πεδία της ψυχολογίας. Ως σφαίρα του νου που λειτουργεί πέρα από την συνειδητή αντίληψη, επηρεάζει συμπεριφορές, αποφάσεις και συναισθήματα χωρίς να γίνεται άμεσα αντιληπτόFreud, 1915.. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ εισήγαγε την έννοια του ασυνειδήτου ως αποθήκη καταπιεσμένων επιθυμιών και τραυμάτων, ενώ σύγχρονοι ερευνητές το εξετάζουν μέσα από νευροεπιστημονικές προσεγγίσεις, αποκαλύπτοντας πώς αυτός ο "κρυφός" μηχανισμός διαμορφώνει την ανθρώπινη εμπειρία.

Ιστορική εξέλιξη 
Η ιδέα ενός υποσυνειδήτου προϋπήρχε του Φρόιντ, με ρίζες στον γερμανικό ρομαντισμό και φιλοσόφους όπως ο Φρήντριχ Σέλινγκ, ο οποίος μιλούσε για "ασυνείδητες δυνάμεις" της φύσηςEllenberger, 1970.. Ωστόσο, ο Φρόιντ το μετέτρεψε σε κεντρικό πυλώνα της ψυχανάλυσης. Στο έργο του Το Ασυνείδητο (1915), διακρίνει τρία επίπεδα του νου: το συνειδητό, το προ-συνειδητό και το ασυνείδητο. Το τελευταίο, σύμφωνα με τον Φρόιντ, περιέχει πρωτογενείς ενστικτώδεις ορμές –την λίμπιντο και τον θάνατο– που καταπιέζονται λόγω κοινωνικών ταμπού και επιστρέφουν μέσω ονείρων, λαθών ομιλίας και νευρωτικών συμπτωμάτων.

Ο Καρλ Γιουνγκ επέκτεινε αυτή την προσέγγιση εισάγοντας το "συλλογικό ασυνείδητο", ένα κοινό ψυχικό αποθεματοποιητή αρχετύπων και συμβόλων που κληρονομούνται γενετικάJung, 1964.. Για τον Γιουνγκ, το προσωπικό ασυνείδητο αλληλεπιδρά με το συλλογικό, δημιουργώντας βαθιά ψυχικά πρότυπα. Αυτή η θεωρία επηρέασε την πολιτισμική ψυχολογία, δείχνοντας πώς μύθοι και θρησκείες αντανακλούν υποσυνείδητες δομές.

Στη συμπεριφορική ψυχολογία, ο Μπ. Φ. Σκίνερ απέρριψε την ύπαρξη εσωτερικών καταστάσεων, εστιάζοντας σε εμφανή ερεθίσματα και αποκρίσειςSkinner, 1953.. Ωστόσο, πειράματα όπως αυτά του Ιβάν Πάβλοφ αποκάλυψαν υποσυνείδητες συνδέσεις μέσω της κλασικής εξαρτήσεως, κατά την οποία ερεθίσματα συνδέονται αυτόματα χωρίς συνειδητή επεξεργασία.

Ψυχαναλυτικές και γνωστικές προσεγγίσεις
Στην ψυχανάλυση, το υποσυνείδητο λειτουργεί ως "αποθήκη" καταπιεσμένων υλικών. Ο Φρόιντ υποστήριζε ότι η νεύρωση προκύπτει από συγκρούσεις μεταξύ των ασυνείδητων ορμών (ego),  της συνειδητής πραγματικότητας) και (superego) των ηθικών νορμών. Μέσω ελεύθερης ένωσης και ανάλυσης ονείρων, ο θεραπευτής φέρνει στο φως αυτά τα κρυμμένα στοιχείαFreud, 1900.).

Σύγχρονοι ψυχαναλυτές όπως ο Ζακ Λακάν βλέπουν το ασυνείδητο ως "δομημένο σαν γλώσσα", με συμβολικές δομές που διαμορφώνονται από την είσοδο στον συμβολικό κόσμοLacan, 1977.. Αυτή η γλωσσική διάσταση εξηγεί φαινόμενα όπως τα λάθη του Φρόιντ (Freudian slips), όπου το υποσυνείδητο διαρρέει μέσω γλωσσικών ολισθήσεων.

Η γνωστική ψυχολογία, από την άλλη, προσεγγίζει το υποσυνείδητο ως αυτόματη διεργασία επεξεργασίας πληροφοριών. Ο Ντάνιελ Κάνεμαν (Daniel Kahneman), στο Thinking, Fast and Slow (2011), διακρίνει το Σύστημα 1 (γρήγορο, διαισθητικό, υποσυνείδητο) από το Σύστημα 2 (αργό, αναλυτικό, συνειδητό). Το Σύστημα 1 βασίζεται σε εικασίες και προκαταλήψεις, εξηγώντας φαινόμενα όπως η επιβεβαιωτική προκατάληψη, σύμφωνα με την οποία αγνοούμε πληροφορίες που αντικρούουν τις πεποιθήσεις μαςKahneman, 2011..

Πειράματα ψυχολογικής επιρροής μέσω ασυναίσθητης έκθεσης σε ένα ερέθισμα δείχνουν πώς επηρεάζουν συμπεριφορές τα υποσυνείδητα ερεθίσματα. Για παράδειγμα, η έκθεση σε λέξεις σχετικές με γηρατειά επιταχύνουν το αργό περπάτημαBargh et al., 1996). Τέτοιου είδους ευρήματα υποστηρίζουν ότι το υποσυνείδητο λειτουργεί ως φίλτρο, επιλέγοντας σχετικές πληροφορίες χωρίς συνειδητή προσπάθεια.

Νευροεπιστημονικές αποδείξεις
Η νευροεπιστήμη έχει φωτίσει βιολογικές βάσεις του υποσυνειδήτου. Μελέτες λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI- Functional magnetic resonance imaging) δείχνουν ότι αποφάσεις λαμβάνονται στο προμετωπιαίο φλοιό πριν τη συνειδητή επίγνωσηLibet, 1985.. Ο Μπέντζαμιν Λίμπετ (Benjamin Libet) μέτρησε το "δυναμικό ετοιμότητας" (προκινητικό δυναμικό), αποδεικνύοντας ότι εγκεφαλικές διεργασίες προηγούνται της θέλησης κατά 300-500 ms.

Το υποφλοιϊκό σύστημα, συμπεριλαμβανομένης της αμυγδαλής, επεξεργάζεται συναισθήματα υποσυνείδητα. Έρευνες δείχνουν ότι φόβος από υποσυνείδητα ερεθίσματα (subliminal fear) ενεργοποιεί την αμυγδαλή πριν φτάσει η πληροφορία στο συνειδητό (Whalen et al., 1998). Επιπλέον, η πλαστικότητα του εγκεφάλου επιτρέπει υποσυνείδητη μάθηση μέσω επανάληψης, όπως στη διαδικαστική μνήμη.

Σύγχρονες θεωρίες, όπως η θεωρία του παγκόσμιου χώρου εργασίας (global workspace theory) του Μπέρναρντ Μπαρς (Bernard Baars) (1988), προτείνουν ότι το συνειδητό είναι περιορισμένος "χώρος εργασίας", ενώ το υποσυνείδητο διαχειρίζεται το μεγαλύτερο μέρος της νευρωνικής δραστηριότητας. Αυτό εξηγεί γιατί μόνο το 5-10% των νοητικών διεργασιών είναι συνειδητέςBaars, 1988..

Πρακτικές εφαρμογές
Το υποσυνείδητο έχει εφαρμογές στην ψυχοθεραπεία, το μάρκετινγκ και την αυτοβοήθεια. Τεχνικές όπως η ύπνωση φέρνουν στο φως υποσυνείδητα πρότυπαKirsch et al., 1995.. Στο μάρκετινγκ, η υποσυνείδητη διαφήμιση –αν και αμφιλεγόμενη– εκμεταλλεύεται υποσυνείδητα ερεθίσματα για επιρροή αγορώνPackard, 1957..

Η θετική ψυχολογία χρησιμοποιεί δηλώσεις για επαναπρογραμματισμό υποσυνειδήτων πεποιθήσεων. Μελέτες δείχνουν ότι η επανάληψη θετικών μηνυμάτων μειώνει το άγχος, ενεργοποιώντας το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημαCrocker et al., 2018..

Ωστόσο, το υποσυνείδητο μπορεί να ενισχύει προκαταλήψεις. Τεστ συσχέτισης αποκαλύπτουν ρατσιστικές ή σεξιστικές τάσεις που λειτουργούν αυτόματαGreenwald & Banaji, 1995.. Η κατανόηση αυτών των τάσεων βοηθά στην απομάκρυνσή τους μέσω συνειδητής εξάσκησης.

Ο υποσυνείδητος νους, από την φροϋδική αποθήκη ορμών έως το νευρωνικό δίκτυο σύγχρονων ερευνών, παραμένει κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης ψυχής. Παρά τις διαφορές μεταξύ των διαφόρων θεωριών, όλες συμφωνούν ότι επηρεάζει δραστικά τη ζωή μας. Μελλοντικές έρευνες, ιδίως με τεχνητή νοημοσύνη και νευροαπεικόνιση, υπόσχονται βαθύτερη κατανόηση.

Διαφορά υποσυνείδητου και ασυνείδητου
Η χρήση των όρων «υποσυνείδητο» και «ασυνείδητο» στην ψυχολογία έχει συχνά προκαλέσει σύγχυση, όχι μόνο στο ευρύ κοινό αλλά και σε ορισμένες επιστημονικές συζητήσεις. Πολλοί συγχέουν τους δύο όρους ή τους χρησιμοποιούν ως συνώνυμους, αλλά από θεωρητική άποψη υπάρχουν διακριτά στοιχεία και προσεγγίσεις.

Καταρχάς, ο όρος ασυνείδητο (unconscious) έχει ιστορική και θεωρητική ρίζα στην ψυχανάλυση του Φρόιντ. Το ασυνείδητο περιλαμβάνει τις νοητικές διεργασίες, τις επιθυμίες, τις αναμνήσεις και τις παρορμήσεις που απομακρύνονται από τη συνείδηση μέσω μηχανισμών άμυνας, όπως η απώθηση, και που δεν είναι άμεσα προσπελάσιμες μέσω της ενσυνείδητης σκέψηςBargh, 2008.. Ο Φρόιντ αντιτάχθηκε στη χρήση του όρου «υποσυνείδητο», καθώς θεωρούσε ότι προκαλούσε παρανοήσεις. Το «υπο-» υπονοεί παθητική ύπαρξη «κάτω από» τη συνείδηση ή μια δεύτερη μορφή συνείδησης —κάτι που για τον Φρόιντ θα υπονόμευε την έννοια της δυναμικής φύσης του ασυνείδητουFreud, 1915/1957..

Αντιθέτως, ο όρος υποσυνείδητο (subconscious) χρησιμοποιείται περισσότερο στην καθημερινή γλώσσα ή σε λιγότερο ακριβείς ψυχολογικές ερμηνείες. Το APA Dictionary of Psychology το ορίζει ως «λαϊκό όρο» (lay term) που χρησιμοποιείται ευρέως για να δηλώσει είτε το ασυνείδητο είτε το προσυνείδητοAmerican Psychological Association, 2020.. Ο όρος λοιπόν δεν έχει ισχυρή τεχνική βάση στην επίσημη ψυχαναλυτική θεωρία.

Μια κοινή διάκριση είναι ότι το υποσυνείδητο αναφέρεται στο περιεχόμενο που δεν βρίσκεται σε εστιακή συνείδηση τη δεδομένη στιγμή, αλλά μπορεί να ανακαλεστεί ή να γίνει συνειδητό — δηλαδή ένα είδος «αθέατης συνείδησης»Eagleman, 2011. Από την άλλη πλευρά, το ασυνείδητο υποτίθεται ότι εμπεριέχει περιεχόμενο που δεν είναι άμεσα προσπελάσιμο, είτε επειδή έχει απωθηθεί είτε επειδή λειτουργεί πέρα από τη συνείδησή μας και υπό άλλους νόμους, και εκδηλώνεται με παρασυνείδητες εκφράσεις όπως τα όνειρα ή τα ολισθήματα της γλώσσαςFreud, 1900/1997.

Μια επιπλέον διάκριση που ενισχύει τη διαφορά είναι η ύπαρξη του προσυνείδητου (preconscious) στο τοπογραφικό μοντέλο του Φρόιντ. Το προσυνείδητο περιλαμβάνει σκέψεις που δεν είναι παρούσες στη συνείδηση αλλά μπορούν εύκολα να γίνουν συνειδητές. Συνεπώς, σε πολλές σύγχρονες ερμηνείες, το υποσυνείδητο αντιστοιχεί περισσότερο στο προσυνείδητο, ενώ το ασυνείδητο αντιπροσωπεύει τη βαθύτερη, απρόσιτη ψυχική δραστηριότηταSolms, 2021..

Στη σύγχρονη ψυχολογία, πολλές θεωρίες γνωστικής επεξεργασίας χρησιμοποιούν όρους όπως «μη συνειδητές διεργασίες» (nonconscious processing) ή «μη ενσυνείδητη επεξεργασία» αντί για τον όρο «υποσυνείδητο». Για παράδειγμα, στη θεωρία του Global Workspace, εισερχόμενα γνωστικά ερεθίσματα που δεν φτάνουν σε συνειδητή εστίαση επεξεργάζονται «υποσυνείδητα» σε τοπικές δομές του εγκεφάλου, χωρίς να γίνουν ανταγωνιστικά στον παγκόσμιο χώρο της συνείδησηςBaars, 1997..

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Baars, B. J. (1988). A cognitive theory of consciousness. Cambridge University Press. ISBN 978-0521301336.
Baars, B. J. (1997). In the Theater of Consciousness: The Workspace of the Mind. Oxford University Press. ISBN 9780195106589
Bargh, J. A. (2008). The unconscious mind. American Psychologist, 59(9), 685–694. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.9.685
Bargh, J. A., Chen, M., & Burrows, L. (1996). Automaticity of social behavior: Direct effects of trait construct and stereotype activation on action. Journal of Personality and Social Psychology, 71(2), 230-244. https://doi.org/10.1037/0022-3514.71.2.230
Crocker, J., Luhtanen, R., & Sommers, R. (2018). Self-esteem and social anxiety: The role of stereotypes and evaluation concerns. Journal of Personality and Social Psychology. 
Eagleman, D. (2011). Incognito: The Secret Lives of the Brain. Pantheon Books. ISBN 9780307377333
Ellenberger, H. F. (1970). The discovery of the unconscious: The history and evolution of dynamic psychiatry. Basic Books. ISBN 978-0465016721.
Freud, S. (1900). The interpretation of dreams. Franz Deuticke. ISBN: N/A (πρωτότυπο).
Freud, S. (1915). The unconscious. In Standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14). Hogarth Press.
Greenwald, A. G., & Banaji, M. R. (1995). Implicit social cognition: Attitudes, self-esteem, and stereotypes. Psychological Review, 102(1), 4-27. https://doi.org/10.1037/0033-295X.102.1.4
Jung, C. G. (1964). Man and his symbols. Dell. ISBN 978-0440351831.
Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0374275631.
Kirsch, I., Montgomery, G., & Sapirstein, G. (1995). Hypnosis as an adjunct to cognitive-behavioral psychotherapy: A meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 63(2), 214-220. https://doi.org/10.1037/0022-006X.63.2.214
Lacan, J. (1977). Écrits: A selection. Tavistock. ISBN 978-0393310501.
Libet, B. (1985). Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action. Behavioral and Brain Sciences, 8(4), 529-566. https://doi.org/10.1017/S0140525X00044903
Packard, V. (1957). The hidden persuaders. D. McKay. ISBN 978-1586486612.
Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior. Macmillan. ISBN 978-0029290408.
Solms, M. (2021). The Hidden Spring: A Journey to the Source of Consciousness. W. W. Norton & Company. https://doi.org/10.1017/9781108971011
Whalen, P. J., Rauch, S. L., Etcoff, N. L., McInerney, S. C., Lee, M. B., & Jenike, M. A. (1998). Masked presentations of emotional facial expressions modulate amygdala activity without explicit knowledge. The Journal of Neuroscience, 18(1), 411-418. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.18-01-00411.19981.3sFast
 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 A Reader's Guide To Pierre Janet: A Neglected Intellectual Heritage



Κατηγορία:Ψυχολογία
Κατηγορία:Ψυχανάλυση
Κατηγορία:Συνείδηση