Βορέας

Ο Βορέας ή Βορρέας κατά την Ελληνική μυθολογία ήταν σύμφωνα με διάφορες εκδοχές:
 γιος του Αιόλου και πρόγονος των Μακεδόνων
 γιος του Στρυμόνα και της Ευτέρπης
 γιος του Αστραίου και της Ηούς

Ο Βορέας κατοικούσε άλλοτε:
 στο όρος Βόρας της Λυγκηστίδας στη Μακεδονία
 κοντά στο Στρυμόνα ποταμό
 σε σπήλαιο στη Θράκη, στον Αίμο

Ήταν η προσωποποίηση και θεός του Βοριά, του χειμώνα, του πάγου, του χιονιού και των καταιγίδων, ενώ κατά τον Ελλάνικο ήταν η προσωποποίηση του όρους Βόρα της Μακεδονίας. Ως προσωποποίηση του βόρειου ανέμου ήταν αδελφός του Ζέφυρου (δυτικού), του Εύρου (νοτιοανατολικού) και του Νότου (νότιου). Παρουσιαζόταν ως πολύ δυνατός άντρας και με πολύ βίαιο θυμό. Συνεχώς απεικονιζόταν ως φτερωτός νεαρός με πυκνά μαλλιά και γένια, κρατώντας ένα κοχύλι και με φουσκωτό, από τον αέρα, μανδύα. Ο Βορέας σε μια επιδρομή του στην Αθήνα ερωτεύτηκε παράφορα την κόρη του βασιλιά της Αθήνας Ερεχθέα, Ωρείθυια. Στην αρχή προσπάθησε να τη φλερτάρει και να την πείσει να τον παντρευτεί αλλά αυτή αρνήθηκε τις προτάσεις του. Έξαλλος, αποφάσισε να την πάρει με τη βία, αφού η βία του φάνηκε πιο λογική. Ενώ η Ωρείθυια έπαιζε και μάζευε άνθη στον Ιλισό την απήγαγε, την κάλυψε μέσα σε ένα μαύρο νέφος και τη βίασε. Τη μετέφερε στη Θράκη και έκανε 6 παιδιά μαζί της: τον Αίμο, τον Βούτη, τον Λυκούργο, την Κλεοπάτρα, τη Χιόνη και τους δύο Βορεάδες Αργοναύτες, τον Ζήτη και τον Καλάι.
Οι δύο γιοι του Βορέα Καλάις και Ζήτης πήραν μέρος στην Αργοναυτική Εκστρατεία ως Αργοναύτες.

Υπήρχαν ναοί αφιερωμένοι στον Βορέα, στη Μεγαλόπολη, στους Θούριους, ενώ λατρευόταν και στην Αθήνα, όπου θεωρούνταν γαμπρός. Πέρα από το σπήλαιο στον Αίμο, όπου κατοικούσε, υπήρχε άντρο του στη Σκυθία και κοίτη του στον Καύκασο.

Ο Βορεας σώζει την Λητώ
Ο Απόλλωνας, η Λητώ και ο Βορέας ήταν οι προστάτες θεοί των μυθικών Υπερβορείων. Στην ιστορία της γέννησης του Απόλλωνα, ο Βορέας σώζει την έγκυο Λητώ από το τέρας Πύθωνα.

Η Λητώ γεννήθηκε σ'εκεινο το νησί της Ορτυγίας με εντολή του του Δία,"από τον άνεμο Βορέα, στο νησί την ώρα που ο Πύθωνας την κυνηγούσε και εκεί, κολλημένη σε μια ελιά, γέννησε στον Απόλλωνα και την Άρτεμις.Το νησί αυτό ονομάστηκε αργότερα Δήλος».

Όταν ο Πύθωνας ήξερε ότι η Λητώ ήταν έγκυος από τον Δία, την ακολούθησε για να τη σκοτώσει. Αλλά με εντολή του Δία ο άνεμος Βορέας, παρέσυρε τη Λητώ και την έφερε στον Ποσειδώνα που την προστάτευσε, αλλά για να μην βγάλει φωνή το διάταγμα της Ήρας, την πήγε στο νησί Ορτυγία, και σκέπασε το νησί με κύματα.

Περιγραφή
Ο Βορέας, όπως και οι υπόλοιποι θεοί του ανέμου, λέγεται ότι ήταν ο γιος της Ηώς, της θεάς της αυγής, από τον σύζυγό της Αστραίο, έναν ανήλικο θεό των αστέρων. Είναι έτσι αδελφός με τους υπόλοιπους Ανέμους (τους θεούς του ανέμου), τους πέντε αστρικούς θεούς και τη θεά της δικαιοσύνης Αστραία.Ο Βορέας συνδέθηκε στενά με τα άλογα, τις καταιγίδες, τη μοναξιά, τη μοναξιά, την απουσία, την έλλειψη, τη θλίψη, την κατάθλιψη, την ηρεμία, τη γαλήνη και τον χειμώνα. Λέγεται ότι απέκτησε δώδεκα πουλάρια, αφού πήρε τη μορφή επιβήτορα, στις φοράδες του Εριχθόνιου, βασιλιά της Δαρδανίας. Λέγεται ότι αυτά μπορούσαν να διασχίσουν ένα χωράφι με σιτηρά χωρίς να πατήσουν τα φυτά. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος σκέφτηκε ότι οι φοράδες μπορεί να στέκονται με τα οπίσθιά τους στον Βόρειο Άνεμο και να φέρουν πουλάρια χωρίς επιβήτορα. Οι Έλληνες πίστευαν ότι το σπίτι του ήταν στη Θράκη, και ο Ηρόδοτος και ο Πλίνιος περιγράφουν και οι δύο μια βόρεια γη γνωστή ως Υπερβόρεια «Πέρα από τον Βόρειο Άνεμο», όπου οι άνθρωποι ζούσαν με απόλυτη ευτυχία και είχαν εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια ζωής.Λέγεται ότι απέκτησε τρεις γιγάντιους υπερβόρειους ιερείς του Απόλλωνα από την Χιώνη. Ο Παυσανίας έγραψε ότι ο Βορέας είχε φίδια αντί για πόδια, αν και στην τέχνη συνήθως απεικονιζόταν με φτερωτά ανθρώπινα πόδια. Στην αρχαία τέχνη, συνήθως απεικονίζεται ως γενειοφόρος ηλικιωμένος.

 Φυσιογνωμία και χαρακτήρας του Βορέα στην αρχαία σκέψη 

Στην αρχαία ελληνική κοσμοαντίληψη, ο Βορέας δεν αντιμετωπιζόταν απλώς ως φυσικό φαινόμενο, αλλά ως θεϊκή οντότητα με συγκεκριμένο χαρακτήρα και ψυχολογία. Σε αντίθεση με τον Ζέφυρο, που συνδεόταν με την άνοιξη και την αναγέννηση, ο Βορέας προσωποποιούσε τη σκληρότητα, τη βιαιότητα και την ακαμψία του χειμώνα, στοιχεία που αντικατοπτρίζονται τόσο στις λογοτεχνικές όσο και στις φιλοσοφικές πηγές της αρχαιότητας.Burkert, Walter. Greek Religion. Harvard University Press, 1985, σσ. 173–175.

Οι αρχαίοι συγγραφείς συχνά περιγράφουν τον Βορέα ως απότομο, οξύθυμο και ανελέητο, χαρακτηριστικά που θεωρούνταν φυσική αντανάκλαση της επίδρασης του ψυχρού βόρειου ανέμου στη γεωργία, στη ναυσιπλοΐα και στην καθημερινή ζωή.West, M. L. Indo-European Poetry and Myth. Oxford University Press, 2007, σ. 214.

Ιδιαίτερα στην αττική παράδοση, ο Βορέας εμφανίζεται ως δύναμη που μπορεί να λειτουργήσει τόσο καταστροφικά όσο και σωτήρια, ανάλογα με το πλαίσιο. Η διττή αυτή φύση εξηγεί γιατί οι Έλληνες δεν τον αντιλαμβάνονταν αποκλειστικά ως απειλή, αλλά και ως πιθανό σύμμαχο όταν η οργή του στρεφόταν κατά εχθρικών δυνάμεων.Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Ζ΄ 188–191.

Η σύνδεση του Βορέα με τη Θράκη και τα βόρεια εδάφη της ελληνικής γεωγραφικής αντίληψης ενίσχυε περαιτέρω την εικόνα του ως «ξένου» και άγριου θεού, σε αντίθεση με τις πιο ήπιες και οικείες θεότητες του νότου. Η Θράκη παρουσιαζόταν συχνά στις πηγές ως τόπος άγριων φύλων και ακραίων φυσικών φαινομένων, στοιχεία που ταίριαζαν απόλυτα στη φυσιογνωμία του βορείου ανέμου.Πίνδαρος, Πυθιόνικοι, Δ΄ 183–186.

Ετυμολογία
Το όνομα «Βορέας» (αρχ. ελλ. Βορέας) συνδέεται ετυμολογικά με την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *gʷor- / *gʷer- που σχετίζεται με έννοιες ορμητικής κίνησης και βουής, αν και η ακριβής γλωσσολογική του προέλευση παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Ορισμένοι μελετητές έχουν προτείνει πιθανή προελληνική ή μη ινδοευρωπαϊκή καταγωγή του ονόματος, λόγω φωνολογικών ιδιαιτεροτήτων και της γεωγραφικής σύνδεσης με θρακικές περιοχές.
Η λέξη «βορέας» στην κλασική ελληνική γλώσσα χρησιμοποιήθηκε επίσης ως κοινό ουσιαστικό για τον βόρειο άνεμο γενικά, γεγονός που δείχνει τη σταδιακή μετατόπιση από την καθαρά θεϊκή προσωποποίηση σε μετεωρολογικό όρο.
Η γεωγραφική έκφραση «Υπερβόρειοι» (πέρα από τον Βορέα) επιβεβαιώνει τη λειτουργία του ονόματος ως ορίου του κατοικημένου κόσμου.

Μυθολογία
Λέγεται ότι ο Βορέας απήγαγε την Ωρείθυια, μια Αθηναία πριγκίπισσα, από τον Ιλισό. Στον Βορέα άρεσε η Ωρείθυια και αρχικά την είχε παρακαλέσει για την εύνοια της, ελπίζοντας να την πείσει. Όταν αυτό απέτυχε, επανήλθε στη συνηθισμένη του διάθεση και την απήγαγε καθώς χόρευε στις όχθες του Ιλισού. Ο Βορέας τύλιξε την Ωρείθυια σε ένα σύννεφο, τη βίασε και μαζί της, ο Βορέας απέκτησε δύο γιους—τους Βορεάδες, Ζήτη και Καλάι, που ήταν μέρος του πληρώματος της Αργούς ως Αργοναύτες, και δύο κόρες τη Χιόνη και την Κλεοπάτρα.

Από τότε οι Αθηναίοι έβλεπαν τον Βορέα ως συγγενή από γάμο. Όταν η Αθήνα απειλήθηκε από τον Ξέρξη, οι άνθρωποι προσευχήθηκαν στον Βορέα, ο οποίος λέγεται ότι τότε προκάλεσε ανέμους να βυθίσουν 400 περσικά πλοία. Μια λατρεία ιδρύθηκε στην Αθήνα το 480 π.Χ. σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον Βορέα για την καταστροφή του περσικού στόλου που πλησίαζε. Ένα παρόμοιο γεγονός είχε συμβεί δώδεκα χρόνια νωρίτερα, και ο Ηρόδοτος γράφει:

Τώρα δεν μπορώ να πω εάν αυτός ήταν ο λόγος που οι Πέρσες πιάστηκαν στην άγκυρα από τον άνεμο, αλλά οι Αθηναίοι είναι πολύ θετικοί ότι, όπως τους βοήθησε ο Βορέας πριν, έτσι και ο Βορέας ήταν υπεύθυνος για ό,τι συνέβη σε αυτήν την περίπτωση. Και όταν πήγαν σπίτι έχτισαν στον θεό ένα ιερό δίπλα στον ποταμό Ιλισό.
Έχουν περιγραφεί άλλες δύο περιπτώσεις τιμής του Βορέα από ελληνικά κράτη για ανάλογη βοήθεια, στη Μεγαλόπολη (εναντίον Λακωνίας) και στους Θούριους (κατά των Συρακουσών).

Η αρπαγή της Ωρείθυιας ήταν δημοφιλής στην Αθήνα πριν και μετά τον Περσικό πόλεμο και συχνά απεικονιζόταν σε αγγειογραφία. Σε αυτούς τους πίνακες, ο Βορέας απεικονιζόταν ως ένας γενειοφόρος άνδρας με χιτώνα, με δασύτριχα μαλλιά που μερικές φορές είναι παγωμένα και αιχμηρά. Η απαγωγή δραματοποιήθηκε και στο χαμένο έργο του Αισχύλου, Ωρείθυια.
Σε ορισμένες εκδοχές της ιστορίας του Υάκινθου, ο Βορέας αντικαθιστά τον αδελφό του Ζέφυρο ως θεός του ανέμου που έτρεφε μονόπλευρη αγάπη για τον όμορφο Σπαρτιάτη πρίγκιπα, ο οποίος προτιμούσε τον Απόλλωνα από αυτόν.
Σε άλλες ιστορίες, ο Βορέας ήταν ο πατέρας του Βούτη (από άλλη γυναίκα) και εραστής της νύμφης Πίτυς. Σε μια ιστορία, τόσο ο Παν όσο και ο Βορέας αγωνίστηκαν για την αγάπη της Πίτυς και προσπάθησαν να την κάνουν να επιλέξει μεταξύ τους. Για να την εντυπωσιάσει, ο Βορέας ξερίζωσε όλα τα δέντρα με τη δύναμή του. Ο Παν μόνο γέλασε και η Πίτυς τον διάλεξε αντί για τον Βορέα. Θυμωμένος, ο Βορέας  κυνήγησε την Πίτυ και την πέταξε από έναν γκρεμό, σκοτώνοντάς την. Η Γαία, λυπούμενη το κορίτσι, μετέτρεψε το νεκρό της σώμα σε πεύκο.

Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της Αργούς, οι Αργοναύτες Ζήτης και Καλάις, γιοι του Βορέα, περιγράφουν τον Απόλλωνα ως «αγαπημένο του πατέρα μας», υπονοώντας ίσως μια ρομαντική σύνδεση μεταξύ των δύο θεών.

Ο βασιλιάς Εριχθόνιος της Τροίας είχε στην κατοχή του τρεις χιλιάδες φοράδες. Ο Βορέας τα ερωτεύτηκε καθώς βοσκούσαν στα λιβάδια και πήρε τη μορφή ενός επιβήτορα με σκούρα χαίτη για να ζευγαρώσει μαζί τους. Έτσι απέκτησε δώδεκα πουλάρια με αυτές τις φοράδες. Σύμφωνα με τα λόγια του Γουίλιαμ Σμιθ, αυτό «εξηγήθηκε συνήθως ως ένας απλός μεταφορικός τρόπος έκφρασης της εξαιρετικής ταχύτητας αυτών των αλόγων».

Λατρεία του Βορέα στην αρχαία Ελλάδα
Η λατρεία του Βορέα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα θεοποίησης ενός φυσικού φαινομένου που επηρέαζε άμεσα την πολιτική, στρατιωτική και οικονομική ζωή των αρχαίων Ελλήνων. Αν και οι άνεμοι γενικά λατρεύονταν σε διάφορα σημεία του ελληνικού κόσμου, ο Βορέας απέκτησε ιδιαίτερη σημασία κυρίως στην Αθήνα, όπου συνδέθηκε με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα και πολιτικές αφηγήσεις.Parker, Robert. Polytheism and Society at Athens. Oxford University Press, 2005, σσ. 387–389.Η μορφή του Βορέα παρουσιάζει αξιοσημείωτη εξέλιξη από την αρχαϊκή έως την ελληνιστική περίοδο. Στην πρώιμη ποίηση του Ησιόδου εμφανίζεται ως κοσμογονικό στοιχείο, ενταγμένος στη γενεαλογία των κοσμικών δυνάμεων ως υιός του Αστραίου και της Ηούς. Η ένταξη αυτή υποδηλώνει ότι οι άνεμοι θεωρούνταν ουσιώδη συστατικά της κοσμικής τάξης και όχι απλές μετεωρολογικές παρατηρήσεις.
Κατά την κλασική περίοδο, ο Βορέας αποκτά πιο ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά. Η αγγειογραφία του 5ου αιώνα π.Χ. τον απεικονίζει ως φτερωτό, γενειοφόρο άνδρα με έντονη κίνηση, συχνά σε σκηνές αρπαγής της Ωρείθυιας. Η σκηνή αυτή δεν αποτελεί απλώς ερωτικό επεισόδιο αλλά εικονογραφική απόδοση της βίαιης εισβολής του ψυχρού ανέμου στην αττική φύση.
Κατά την ελληνιστική εποχή, η μορφή του εντάσσεται σε ευρύτερα ανεμικά σύνολα, όπως ο Πύργος των Ανέμων στην Αθήνα, όπου η ανάγλυφη παράσταση του Βορέα τον δείχνει με βαριά ενδυμασία και δυναμική κίνηση προς τα εμπρός.

Η αθηναϊκή λατρεία και ο ρόλος στους Περσικούς Πολέμους
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του Ξέρξη εναντίον της Ελλάδας (480 π.Χ.), ισχυρός βόρειος άνεμος προκάλεσε σοβαρές ζημιές στον περσικό στόλο στην περιοχή της Μαγνησίας και του Αρτεμισίου. Οι Αθηναίοι ερμήνευσαν το φαινόμενο ως άμεση επέμβαση του Βορέα, τον οποίο θεωρούσαν πλέον γαμπρό τους μέσω του γάμου του με την Αθηναία πριγκίπισσα Ωρείθυια.Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Ζ΄ 189–191.
Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, οι Αθηναίοι ίδρυσαν ιερό προς τιμήν του Βορέα στις όχθες του Ιλισού ποταμού, κοντά στο σημείο όπου, σύμφωνα με την παράδοση, είχε αρπάξει την Ωρείθυια. Εκεί τελούνταν θυσίες και επικλήσεις με σκοπό την εξασφάλιση της εύνοιας του θεού σε μελλοντικές απειλές από τη θάλασσα.Τραυλός, Ιωάννης. Πολεοδομική εξέλιξις των Αθηνών. Υπουργείο Πολιτισμού, 1971, σ. 112.
Η συγκεκριμένη λατρευτική πρακτική αποκαλύπτει πώς οι Αθηναίοι ενσωμάτωσαν τον Βορέα στο πολιτικό και ιδεολογικό τους αφήγημα, παρουσιάζοντάς τον ως προστάτη της πόλης και σύμμαχο απέναντι στους «βαρβάρους».Η λατρεία του Βορέα φαίνεται να ήταν τοπικά περιορισμένη αλλά συμβολικά σημαντική. Ο Παυσανίας αναφέρει ιερό του Βορέα πλησίον του Ιλισού, όπου οι Αθηναίοι τελούσαν θυσίες προς τιμήν του.
Η ίδρυση του ιερού σχετίζεται με την καταιγίδα που κατέστρεψε περσικά πλοία κατά τους Περσικούς Πολέμους, γεγονός που αναφέρει και ο Ηρόδοτος.
Η σύνδεση φυσικού φαινομένου και στρατιωτικής σωτηρίας μετατρέπει τον Βορέα από φυσικό θεό σε πολιτικό προστάτη, εντάσσοντάς τον στην αθηναϊκή ιδεολογική αυτοεικόνα.

Τελετουργίες και μορφές λατρείας
Οι τελετουργίες προς τιμήν του Βορέα φαίνεται πως ήταν απλές αλλά έντονα συμβολικές. Οι προσφορές περιλάμβαναν ζωικές θυσίες, σπονδές και προσευχές που τελούνταν κυρίως σε περιόδους χειμώνα ή πριν από ναυτικές εκστρατείες. Σε αντίθεση με τους Ολύμπιους θεούς, η λατρεία του Βορέα δεν χαρακτηριζόταν από μεγαλοπρεπείς ναούς, αλλά από υπαίθρια ιερά και βωμούς, στοιχείο που αντανακλά τη φύση του ως θεότητας του αέρα και του ανοικτού χώρου.
Ο Βορέας επικαλούνταν συχνά από ναυτικούς και ψαράδες, οι οποίοι αναγνώριζαν τη δύναμή του να καταστρέφει ή να προστατεύει στόλους. Η επίκληση του θεού πριν από θαλάσσια ταξίδια εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της αρχαίας μετεωρολογικής θρησκευτικότητας, όπου οι άνεμοι αντιμετωπίζονταν ως συνειδητές και απρόβλεπτες δυνάμεις.Taub, Liba. Ancient Meteorology. Routledge, 2003, σσ. 58–60.

Περιφερειακές μορφές λατρείας
Εκτός της Αθήνας, ενδείξεις λατρείας του Βορέα απαντούν και σε άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου, ιδίως στη Θράκη, τη Μακεδονία και τα βόρεια νησιά του Αιγαίου. Εκεί, ο θεός συνδεόταν λιγότερο με πολιτικά γεγονότα και περισσότερο με τη γονιμότητα της γης μέσω των χειμερινών βροχών και τη ρύθμιση των εποχικών κύκλων.Nilsson, Martin P. Geschichte der griechischen Religion. C.H. Beck, 1967, Τόμ. I, σ. 260.

Ο Βορέας στην αρχαία μετεωρολογία και φυσική φιλοσοφία
Ο Βορέας κατέχει κεντρική θέση στην αρχαία ελληνική μετεωρολογική σκέψη, καθώς οι άνεμοι αποτέλεσαν από νωρίς αντικείμενο συστηματικής παρατήρησης και θεωρητικής ερμηνείας. Οι Έλληνες φιλόσοφοι δεν αντιμετώπιζαν τους ανέμους αποκλειστικά ως θεϊκές οντότητες, αλλά και ως φυσικά φαινόμενα με αιτίες και προβλέψιμα αποτελέσματα.

Αριστοτέλης και η φυσική ερμηνεία του Βορέα
Στο έργο του Μετεωρολογικά, ο Αριστοτέλης αναλύει διεξοδικά τη φύση των ανέμων, περιλαμβάνοντας τον Βορέα ως έναν από τους κύριους κατευθυντήριους ανέμους του ελληνικού κόσμου. Ο φιλόσοφος περιγράφει τον Βορέα ως ψυχρό και ξηρό άνεμο, ο οποίος προκαλεί καθαρό ουρανό, πτώση της θερμοκρασίας και συχνά παγετό, ιδίως κατά τους χειμερινούς μήνες.Αριστοτέλης, Μετεωρολογικά, Β΄ 4, 362b–363a.
Η αριστοτελική προσέγγιση διαχωρίζει σαφώς τον μυθολογικό χαρακτήρα του θεού από το φυσικό φαινόμενο, χωρίς ωστόσο να αναιρεί τη θρησκευτική του διάσταση. Αντιθέτως, η θεϊκή προσωποποίηση λειτουργεί ως συμβολικό πλαίσιο για την κατανόηση ενός επαναλαμβανόμενου και παρατηρήσιμου φυσικού μηχανισμού.Lloyd, G. E. R. Early Greek Science. Chatto & Windus, 1970, σσ. 92–94.

Θεόφραστος και συστηματική παρατήρηση
Ο Θεόφραστος, μαθητής του Αριστοτέλη, συνέχισε και διεύρυνε τη μελέτη των ανέμων στο έργο του Περί Σημείων. Εκεί καταγράφει εμπειρικά σημάδια που προαναγγέλλουν την εμφάνιση του Βορέα, όπως η καθαρότητα της ατμόσφαιρας, η μεταβολή στη συμπεριφορά των ζώων και οι αλλαγές στη θάλασσα.Θεόφραστος, Περὶ Σημείων, 4–7.
Η προσέγγιση αυτή δείχνει ότι ο Βορέας λειτουργούσε ως αναγνωρίσιμη κατηγορία φυσικού φαινομένου, απαραίτητη για την αγροτική και ναυτική πρόγνωση. Η γνώση του πότε και πώς πνέει ο βόρειος άνεμος θεωρούνταν κρίσιμη για τη σπορά, τη συγκομιδή και την ασφάλεια των θαλάσσιων μετακινήσεων.

Ο Βορέας στο πλαίσιο της ιατρικής θεωρίας
Η επίδραση του Βορέα δεν περιοριζόταν στη γεωργία και τη ναυσιπλοΐα, αλλά επεκτεινόταν και στην ιατρική σκέψη. Στο ιπποκρατικό έργο Περί Αέρων, Υδάτων, Τόπων, ο βόρειος άνεμος περιγράφεται ως παράγοντας που επηρεάζει τη σωματική διάπλαση και την υγεία των πληθυσμών. Οι περιοχές που εκτίθενται στον Βορέα θεωρούνται ψυχρότερες και ξηρότερες, με κατοίκους σκληραγωγημένους αλλά επιρρεπείς σε συγκεκριμένες παθήσεις.Ιπποκράτης, Περὶ Ἀέρων, Ὑδάτων, Τόπων, 12–14.
Αυτή η ιατρική διάσταση ενισχύει την ιδέα ότι ο Βορέας ήταν αντιληπτός ως δύναμη που διαμορφώνει όχι μόνο το περιβάλλον, αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο, σωματικά και ψυχικά.Nutton, Vivian. Ancient Medicine. Routledge, 2004, σ. 72.

Από τον μύθο στη φυσική αιτιότητα
Η σταδιακή μετάβαση από τη μυθολογική ερμηνεία του Βορέα στη φυσική αιτιότητα δεν σήμαινε την εξαφάνιση της θρησκευτικής του σημασίας. Αντιθέτως, στους περισσότερους αρχαίους συγγραφείς παρατηρείται συνύπαρξη μύθου και επιστήμης: ο Βορέας παραμένει θεός στη λατρεία και ταυτόχρονα αναλύεται ως φυσικό φαινόμενο στη φιλοσοφία.
Η διπλή αυτή προσέγγιση αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της αρχαίας ελληνικής σκέψης και αναδεικνύει τον Βορέα ως κρίκο ανάμεσα στον μυθικό κόσμο και τη γέννηση της επιστημονικής παρατήρησης.

Εικονογραφία και αρχαιολογικά τεκμήρια του Βορέα
File:Relief of Boreas, Metropolitan Museum of Art, Nr. 10.230.2.JPG
Η εικονογραφική παρουσία του Βορέα στην αρχαία ελληνική τέχνη προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν και οπτικοποιούσαν τις δυνάμεις της φύσης. Σε αντίθεση με άλλες θεότητες, ο Βορέας δεν απεικονίζεται συχνά σε αυτόνομες λατρευτικές μορφές, αλλά εμφανίζεται κυρίως σε αφηγηματικά συμφραζόμενα, ιδίως σε σκηνές αρπαγής, ταξιδιών και κοσμικών φαινομένων.Boardman, John. Greek Sculpture: The Classical Period. Thames & Hudson, 1985, σ. 142.

Αγγειογραφία
File:Boreas and Oreithyia, Greek vase, red-figure, Campanian, Museo Campano 7565, obverse left.jpg
File:Boreas and Oreithyia, Greek vase, red-figure, Campanian, Museo Campano 7565, obverse right.jpg
Στην αττική αγγειογραφία του 5ου αιώνα π.Χ., ο Βορέας απεικονίζεται συχνότερα στη σκηνή της αρπαγής της Ωρείθυιας. Οι παραστάσεις αυτές παρουσιάζουν τον θεό ως γενειοφόρο άνδρα με ισχυρή σωματική διάπλαση, συχνά με φτερά στην πλάτη ή στους ώμους, στοιχεία που υποδηλώνουν την ταχύτητα και την εναέρια φύση του.Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC), λήμμα «Boreas», Artemis Verlag, 1986.
Η κίνηση του ιματίου και των μαλλιών αποδίδεται με έντονη δυναμική, δημιουργώντας την αίσθηση ισχυρού ανέμου που διαπερνά τη σκηνή. Η Ωρείθυια συχνά απεικονίζεται σε στάση αντίστασης, ενισχύοντας το δραματικό στοιχείο της αφήγησης και τη βίαιη φύση του θεού.Shapiro, H. A. Art and Cult under the Tyrants in Athens. Mainz, 1991, σ. 98.
File:Christie Painter ARV 1048 36extra Boreas and Oreithyia (01).jpg

Γλυπτική και δημόσια μνημεία
File:Schaerbeek Parc Josaphat 903.jpg
File:WindGod2.JPG
Στη γλυπτική, ο Βορέας εμφανίζεται σπανιότερα, αλλά η πιο γνωστή παράσταση αποδίδεται σε ανάγλυφα και αρχιτεκτονικά διακοσμητικά στοιχεία, κυρίως σε ιερά και δημόσια κτίρια. Η απόδοση του θεού σε ανάγλυφη μορφή επιτρέπει την έμφαση στη ροή και την κατεύθυνση της κίνησης, στοιχεία κρίσιμα για την εικαστική αναπαράσταση του ανέμου.Stewart, Andrew. Greek Sculpture: An Exploration. Yale University Press, 1990, σ. 211.
Ορισμένοι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι μορφές ανέμων σε αρχιτεκτονικά σύνολα, όπως στον Πύργο των Ανέμων στην Αθήνα, αν και δεν ταυτίζονται αποκλειστικά με τον Βορέα, αντανακλούν ένα κοινό εικονογραφικό λεξιλόγιο για την απεικόνιση των κατευθυντήριων ανέμων, συμπεριλαμβανομένου του βόρειου.Kienast, Hermann. Der Turm der Winde in Athen. Zabern, 2014, σσ. 67–69.

Επιγραφικά και αρχαιολογικά δεδομένα
Επιγραφικές μαρτυρίες για τη λατρεία του Βορέα είναι περιορισμένες, αλλά ιδιαίτερα σημαντικές. Αναθηματικές επιγραφές που αναφέρονται σε θυσίες προς τους ανέμους υποδηλώνουν ότι ο Βορέας λατρευόταν συλλογικά μαζί με άλλες ανεμοθεότητες, παρά ως μεμονωμένη θεότητα με εκτεταμένο ιερατείο.
Αρχαιολογικά κατάλοιπα κοντά στον Ιλισό ποταμό, αν και δεν μπορούν να αποδοθούν με απόλυτη βεβαιότητα σε συγκεκριμένο ναό του Βορέα, συνδέονται από τους μελετητές με υπαίθριες λατρευτικές πρακτικές που σχετίζονται με τη μυθολογική αρπαγή της Ωρείθυιας.

Ρωμαϊκή και μεταγενέστερη εικονογραφία
Στη ρωμαϊκή τέχνη, ο Ακίλο απεικονίζεται συνήθως με λιγότερο ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά και περισσότερο ως προσωποποίηση καιρικών φαινομένων, συχνά συνοδευόμενος από σύμβολα χειμώνα και παγετού. Η διαφοροποίηση αυτή αντανακλά τη ρωμαϊκή τάση προς την αλληγορία και τη φυσιοκρατική απόδοση των θεϊκών δυνάμεων.Zanker, Paul. The Power of Images in the Age of Augustus. University of Michigan Press, 1988, σ. 203.

Ο Βορέας στη λογοτεχνία και την ποίηση της αρχαιότητας
Ο Βορέας κατέχει εξέχουσα θέση στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία, όπου εμφανίζεται τόσο ως μυθολογικό πρόσωπο όσο και ως ποιητική εικόνα που αποδίδει τη βιαιότητα, την ταχύτητα και τη δύναμη της φύσης. Οι λογοτεχνικές αναφορές στον βόρειο άνεμο δεν περιορίζονται σε απλή περιγραφή καιρικών φαινομένων, αλλά εντάσσονται σε ευρύτερα αφηγηματικά και συμβολικά πλαίσια.Buxton, Richard. The Complete World of Greek Mythology. Thames & Hudson, 2004, σσ. 118–120.Η λατρεία του Βορέα στην Αθήνα δεν περιοριζόταν σε φυσιολατρικό χαρακτήρα αλλά απέκτησε σαφή πολιτική διάσταση. Μετά την καταστροφή περσικών πλοίων από σφοδρή καταιγίδα κοντά στο Άθως, οι Αθηναίοι απέδωσαν το γεγονός σε θεϊκή παρέμβαση του Βορέα.
Το επεισόδιο ενίσχυσε τον μύθο της συγγένειας του θεού με την πόλη μέσω του γάμου του με την Ωρείθυια, κόρη του βασιλιά Ερεχθέα. Ο Βορέας θεωρήθηκε πλέον «γαμβρός» της Αθήνας και προστάτης της δημοκρατίας.

Η πολιτική αυτή ενσωμάτωση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι ελληνικές πόλεις-κράτη αξιοποιούσαν μυθολογικές μορφές για να θεμελιώσουν ιδεολογικά την ταυτότητά τους.

Όμηρος και επική παράδοση
Στα ομηρικά έπη, ο Βορέας εμφανίζεται συχνά ως προσωποποιημένη δύναμη που επηρεάζει άμεσα την εξέλιξη των γεγονότων. Στην Ιλιάδα, ο ποιητής αναφέρεται στους ανέμους ως δυνάμεις ικανές να υποδαυλίσουν ή να καταστείλουν τη φωτιά και να μεταβάλουν τη ροή της μάχης, με τον Βορέα να ξεχωρίζει για την ορμητικότητα και την ψυχρότητά του.Όμηρος, Ιλιάδα, Λ΄ 305–308.
Στην Οδύσσεια, ο Βορέας συνδέεται έμμεσα με την επικινδυνότητα της ναυσιπλοΐας και την απρόβλεπτη φύση της θάλασσας. Οι αναφορές αυτές αντανακλούν τη βαθιά εξοικείωση των αρχαίων Ελλήνων με τους ανέμους και τον ρόλο τους στην καθημερινή ζωή και την επιβίωση.Όμηρος, Οδύσσεια, Ε΄ 295–298.Η Υπερβορεία περιγράφεται ως ευλογημένη χώρα πέρα από την κατοικία του Βορέα, όπου επικρατούσε αιώνια άνοιξη και οι άνθρωποι ζούσαν σε κατάσταση ευδαιμονίας.
Ο Ηρόδοτος αναφέρει τελετουργικές αποστολές δώρων από τους Υπερβόρειους στη Δήλο, γεγονός που υποδηλώνει μυθική σύνδεση του βόρειου άνεμου με απολλώνιες λατρείες.
Η έννοια της Υπερβορείας λειτουργούσε ως κοσμολογικό σύνορο, με τον Βορέα να αποτελεί το φυσικό και συμβολικό όριο μεταξύ του γνωστού κόσμου και της ιδεατής τελειότητας.

Λυρική ποίηση και Πίνδαρος
Στη λυρική ποίηση, ο Βορέας αποκτά συχνά μεταφορική διάσταση. Ο Πίνδαρος χρησιμοποιεί τον βόρειο άνεμο ως σύμβολο σφοδρότητας και απότομης αλλαγής, ιδίως όταν περιγράφει ανθρώπινα πάθη ή την επέμβαση των θεών στις υποθέσεις των θνητών. Σε ορισμένες ωδές, ο Βορέας παρουσιάζεται ως δύναμη που καθαρίζει τον ουρανό αλλά και ως απειλή για την ισορροπία.Πίνδαρος, Ολυμπιόνικοι, Ι΄ 53–55.
Η ποιητική αυτή χρήση αποκαλύπτει τη λειτουργία του Βορέα όχι μόνο ως φυσικού φαινομένου αλλά και ως εκφραστικού εργαλείου, μέσω του οποίου αποδίδονται συναισθήματα έντασης, φόβου και μεγαλείου.Race, William H. Pindar. Harvard University Press, 1997, σ. 89.

Τραγικοί ποιητές
Στα έργα των τραγικών ποιητών, ιδιαίτερα στον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, ο Βορέας εμφανίζεται σε μεταφορικές ή έμμεσες αναφορές που τονίζουν τη βιαιότητα της φύσης ως αντανάκλαση της ανθρώπινης μοίρας. Οι άνεμοι, και ειδικά ο βόρειος, συχνά συνοδεύουν σκηνές καταστροφής, εξορίας ή θεϊκής τιμωρίας, λειτουργώντας ως δραματικά σύμβολα της αστάθειας του κόσμου.Ευριπίδης, Ιφιγένεια εν Ταύροις, 139–142.
Η τραγική παράδοση αξιοποιεί τον Βορέα ως στοιχείο ατμόσφαιρας και έντασης, ενισχύοντας τη συναισθηματική φόρτιση των σκηνών χωρίς να απαιτείται άμεση εμφάνιση του θεού επί σκηνής.Segal, Charles. Euripides and the Poetics of Sorrow. Duke University Press, 1997, σ. 64.

Ελληνιστική και μεταγενέστερη γραμματεία
Κατά την ελληνιστική περίοδο, οι αναφορές στον Βορέα αποκτούν περισσότερο λόγιο και αισθητικό χαρακτήρα. Ποιητές και συγγραφείς χρησιμοποιούν τον βόρειο άνεμο ως διακοσμητικό αλλά και συμβολικό στοιχείο, συχνά στο πλαίσιο περιγραφών τοπίων ή ερωτικών αφηγήσεων, όπου η ψυχρότητα του Βορέα αντιπαραβάλλεται με τη θερμότητα του πάθους.Hunter, Richard. Theocritus and the Archaeology of Greek Poetry. Cambridge University Press, 2003, σ. 131.
Η λογοτεχνική αυτή εξέλιξη δείχνει πώς ο Βορέας διατήρησε τη σημασία του στην πολιτισμική μνήμη, ακόμη και όταν η άμεση θρησκευτική του λατρεία άρχισε να φθίνει.

Ο Βορέας στη ρωμαϊκή παράδοση
Στη ρωμαϊκή θρησκεία και μυθολογία, ο ελληνικός Βορέας ταυτίστηκε με τον θεό **Ακίλο**, την προσωποποίηση του βόρειου και βορειοανατολικού ανέμου. Η ταύτιση αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτισμικής αφομοίωσης της ελληνικής μυθολογίας από τους Ρωμαίους, όπου οι περισσότερες ελληνικές θεότητες ενσωματώθηκαν στο ρωμαϊκό πάνθεον με νέες λειτουργίες και συμβολισμούς.Beard, Mary · North, John · Price, Simon. Religions of Rome. Cambridge University Press, 1998, Τόμ. I, σ. 63.
Σε αντίθεση με τον Ζέφυρο (Φαβόνιο), που στη ρωμαϊκή σκέψη συνδέθηκε με την άνοιξη και τη γονιμότητα, ο Ακίλο θεωρούνταν άνεμος ψυχρός, βίαιος και συχνά καταστροφικός, ιδίως για τη γεωργία και τη ναυσιπλοΐα. Η παρουσία του στη ρωμαϊκή γραμματεία αντανακλά την ανησυχία των Ρωμαίων για τις καιρικές συνθήκες και τον έλεγχο της φύσης μέσω της θρησκείας.Scullard, H. H. Festivals and Ceremonies of the Roman Republic. Thames & Hudson, 1981, σ. 54.

Ακίλο στη ρωμαϊκή λογοτεχνία
Ο Ακίλο αναφέρεται συχνά στη λατινική ποίηση ως σύμβολο χειμώνα, σκληρότητας και εχθρικών φυσικών δυνάμεων. Ο Βιργίλιος, στα Γεωργικά, περιγράφει τον Ακίλο ως άνεμο που καταστρέφει τις καλλιέργειες και δοκιμάζει την αντοχή των αγροτών, υπογραμμίζοντας τη στενή σχέση του με την αγροτική οικονομία της Ρώμης.Vergilius, Georgica, I. 356–359.
Ο Οβίδιος, στις Μεταμορφώσεις, αναφέρεται στον Ακίλο ως δύναμη που προκαλεί παγετό και μεταμορφώνει το τοπίο, ενισχύοντας την ποιητική εικόνα του ανέμου ως καταλύτη αλλαγής και καταστροφής. Σε αντίθεση με τον ελληνικό Βορέα, ο Ακίλο εμφανίζεται λιγότερο ανθρωπομορφικός και περισσότερο ως απρόσωπη φυσική ισχύς.Ovidius, Metamorphoses, I. 65–66.

Θρησκευτικός και τελετουργικός ρόλος
Η λατρεία του Ακίλο στη Ρώμη δεν φαίνεται να είχε την ένταση ή τη θεσμική οργάνωση που παρατηρείται σε ελληνικές πόλεις όπως η Αθήνα για τον Βορέα. Παρ’ όλα αυτά, ο Ακίλο εντασσόταν στο σύστημα των Venti, των ανέμων που θεωρούνταν θεϊκές δυνάμεις και επικαλούνταν κυρίως σε αγροτικά και ναυτικά συμφραζόμενα.Varro, De Lingua Latina, V. 66.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι Ρωμαίοι απέφευγαν συνειδητά να επικαλούνται τον Ακίλο, θεωρώντας ότι η προσοχή του μπορούσε να επιφέρει καταστροφικές καιρικές συνθήκες. Αυτή η αποτρεπτική στάση απέναντι στη λατρεία του υπογραμμίζει τη διαφορά μεταξύ της ρωμαϊκής και της ελληνικής προσέγγισης στη θεοποίηση των φυσικών φαινομένων.Στο αρχαιοελληνικό κοσμολογικό σύστημα, οι τέσσερις κύριοι άνεμοι τοποθετούνταν σε σταθερές κατευθύνσεις και λειτουργούσαν ως ρυθμιστές του κλίματος και των εποχών.
Ο Βορέας αντιπροσώπευε την ψυχρή και ξηρή ποιότητα, σύμφωνα με τη φυσική θεωρία των τεσσάρων στοιχείων. Η δράση του θεωρούνταν απαραίτητη για την ισορροπία της φύσης, καθώς η υπερβολική θερμότητα χωρίς την παρέμβασή του οδηγούσε σε ακραία καιρικά φαινόμενα.

Συγκριτική αξιολόγηση με τον ελληνικό Βορέα
Η σύγκριση του Ακίλο με τον ελληνικό Βορέα αποκαλύπτει σημαντικές διαφοροποιήσεις. Ενώ ο Βορέας εντάχθηκε στην αθηναϊκή πολιτική μυθολογία ως προστάτης και σύμμαχος, ο Ακίλο παρέμεινε κυρίως σύμβολο φυσικής απειλής. Η διαφορά αυτή αντανακλά τις διαφορετικές κοινωνικές και πολιτισμικές ανάγκες των δύο κόσμων, καθώς και τη ρωμαϊκή τάση να απομυθοποιεί σε μεγαλύτερο βαθμό τις φυσικές δυνάμεις.North, John. Roman Religion. Oxford University Press, 2012, σ. 41.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Θεότητες της ελληνικής μυθολογίας
Κατηγορία:Αρχαία Μακεδονία
Κατηγορία:Αρχαία Θράκη
Κατηγορία:Αρχαία Λυγκηστίδα
Κατηγορία:Ιστορία της Φλώρινας