Φιλελεύθερη αρχή

Η κλασική διατύπωση της φιλελεύθερης αρχής είναι πως «ό,τι δεν απαγορεύεται επιτρέπεται»Π. Φουντεδάκη, Συνταγματικό Δίκαιο ΙΙ , Πανεπιστημιακές παραδόσεις, 2011. και παρά τη γενικότητα της διατύπωσης έχει συγκεκριμένη νομική έννοια η οποία αφορά τα ατομικά δικαιώματα. Σημαίνει ότι ισχύει πλήρης κατοχύρωση της ελευθερίας και των δικαιωμάτων εκτός αν υπάρχει ρητός περιορισμός τους από τον νόμο και τη νομολογία. Η αρχή αυτή προέρχεται από το αγγλικό δίκαιο, στο οποίο τα ατομικά δικαιώματα προσδιορίστηκαν και εφαρμόστηκαν από τα δικαστήρια (common law) κατά τη διάρκεια μακράς ιστορικής εξέλιξης.

Η φιλελεύθερη αρχή συνδέεται με την αρχή του κράτους δικαίου κατά τον εξής τρόπο: Κράτος δικαίου μπορούμε να πούμε απλουστευτικά ή σχηματικά ότι σημαίνει σταθερότητα νομικών κανόνων. Δηλαδή να μη μπορεί ούτε ο νομοθέτης, ούτε η κυβέρνηση, ούτε ο δικαστής να εισάγουν "εύκολα" εξαιρέσεις στους υπάρχοντες νόμους και κυριότερα εξαιρέσεις στα συνταγματικά ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες. Η φιλελεύθερη αρχή - in dubio pro libertate - σημαίνει ότι όταν υπάρχει αμφιβολία κατά κανόνα υπερισχύει η ελευθερία, δηλαδή το σύνταγμα. Φυσικά πάντα το σύνταγμα υπερισχύει του απλού νόμου, αλλά συζητάμε εδώ για περιπτώσεις που είναι αμφιλεγόμενες νομικά και π.χ. κρίνεται τυχόν αντί-συνταγματικότητα ή όχι κάποιου νόμου. Τότε, σύμφωνα με τη φιλελεύθερη αρχή, τυχόν νέοι νόμοι που εισάγουν περιορισμούς στις ατομικές ελευθερίες τείνουν να είναι αντισυνταγματικοί. Η αντίρροπη αρχή - in dubio pro legislatore (όταν σε αμφιβολία υπερισχύει ο νομοθέτης) - τείνει να ενδυναμώνει τον κοινό νομοθέτη (ας πούμε την απλή πλειοψηφία) και να απο-δυναμώνει το σύνταγμα. Έχει την έννοια ότι τουλάχιστον σε δημοκρατικά καθεστώτα ο νομοθέτης (η βουλή) εκφράζει τη λαϊκή βούληση και επομένως «γιατί να περιορίζεται η λαϊκή βούληση από το σύνταγμα;». Μια απάντηση είναι ότι η αυξημένη συντακτική πλειοψηφία εκφράζει τη συνολική συναίνεση μεγαλύτερου φάσματος της κοινωνίας από την απλή πλειοψηφία και άρα είναι πιο "δημοκρατικό" να υπερισχύει το σύνταγμα. 

Για την ελληνική συνταγματική θεωρία ο όρος «φιλελεύθερο» χρησιμοποιείται κατά αντίστροφο τρόπο, δηλαδή δεν έχει πρώτα νομική αλλά πολιτική σημασία. Δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη και σαφής διατύπωση της «φιλελεύθερης αρχής».Η φιλελεύθερη αρχή (in dubio pro libertate) όπως επίσης και η αντίθετη της in dubio pro lege θεωρείται ότι καταλήγουν σε αντιφάσεις και δεν χρησιμοποιούνται. Δες Φ. Σπυρόπουλος, In dubio pro libertate, 06/07/2011. Φιλελεύθερη θεωρείται γενικά η «πλουραλιστική» αντίληψη, η οποία στηρίζεται στη νοοτροπία των «ανασχέσεων και εξισορροπήσεων» μεταξύ των πολιτικών, κοινωνικών και ταξικών ανταγωνισμών και αντιθέσεων. Αντιπαραβάλλεται στην «μονολιθική» αντίληψη του κράτους ή της πολιτείας, στην οποία οι κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις δεν διαθέτουν κάποιο τρόπο να εκφραστούν θεσμικά.Αντώνης Μανιτάκης, Η διάκριση των εξουσιών ως οργανωτική βάση του κράτους ή ως πολιτική αρχή , 16/04/2011.

Παραπομπές

Κατηγορία:Συνταγματικό Δίκαιο
Κατηγορία:Πολιτική ορολογία