Σπήλι Ρεθύμνης

Το Σπήλι (επίσημο: Σπήλιον) είναι ορεινό παραδοσιακό χωριό και έδρα ομώνυμης κοινότητας, καθώς και έδρα του Δήμου Αγίου Βασιλείου και της τέως ομώνυμης επαρχίας στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης. 

Αποτελεί επίσης την έδρα της Ιεράς Μητροπόλεως Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων καθώς και του συλλόγου Επιστημόνων Δήμου Λάμπης (ΣΕΔΗΛ, ιδρύθηκε το 2004).http://www.interkriti.org/lampi/grtext.htm 

Βρίσκεται επί της οδού Ρεθύμνης - Αγίας Γαλήνης και απέχει 25 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο.
μικρογραφία|Οι 25 κεφαλές λέοντος απ' όπου ρέει νερό από τις πηγές (κεντρική πλατεία Σπηλίου)|262x262εσ

 Γεωγραφικά στοιχεία 
Το Σπήλι είναι κτισμένο αμφιθεατρικά στο κέντρο σχεδόν του νομού σε δυτική πλαγιά του βουνού Κέδρου (νοτιοδυτική προέκταση του Ψηλορείτη), σε υψόμετρο 430 μέτρων, που τροφοδοτεί με τις πηγές του το χωριό με τρεχούμενα νερά. Στην πλατεία του χωριού βρίσκονται ψηλά αιωνόβια πλατάνια καθώς και μία κρήνη με 25 λεοντοκέφαλες βρύσες, από τα στόματα των οποίων ρέει νερό.

 Ονομασία 

Για το όνομα της κοινότητας ο Ρεθεμνιώτης δάσκαλος Εμμ. Λαμπρινάκης αναφέρει στη Γεωγραφία του ότι το Σπήλι είναι «κώμη κατάρρυτος επί λεκανοπεδίου καταφύτου εξ ελαιώνων, υπό τους πρόποδες του βουνού Βορίζει (sic), διακλαδώσεως του Κεδρίου όρους, ου ένεκα η κωμόπολις παρουσιάζει θέαν σπηλαιώδη, όθεν και το όνομα». Και η άποψη αυτή παραμένει και σήμερα κυριαρχούσα, ότι, δηλαδή, η ονομασία του χωριού οφείλεται στην εικόνα του, μάλλον, από μακριά, που μοιάζει σαν να κλείνεται προστατευτικά μέσα στην αγκαλιά του κάθετα υπερκείμενου όρους Βορίζη, που δίνεται έτσι μια μεγαλοπρεπής σπηλαιώδης εικόνα, αλλά οφείλεται, πιθανόν, και στα σπήλαια στη γύρω του Σπηλίου περιοχή που αφθονούν χαρακτηριστικά (Σχίσμα, Κοντολιού το Σπηλιάρι, Ανεμόσπηλιος, Πλαγιάδας Σπήλιος, Κόκκινο Σπηλιάρι κ.ά.).

Η ονοματολογία της κώμης απαντά με εξαιρετικά σημαντικές αποκλίσεις σε όλες τις γνωστές απογραφές από το 1577 μέχρι σήμερα: Spili Epodhes (=Πόδε Σπήλι) και Spili Pera (=Πέρα Σπήλι) (Barozzi 1577), Spilli (Κ172) και Peraspilli (Κ176) και Spilli di Muazzo (Κ174) (Καστροφύλακας 1583), Spili Sanguinosi και Spili di Mudazzo (Βασιλικάτα 1630), Ispili (τούρκικη 1659), Speli (Αιγυπτιακή 1834), Σπήλι (1881), Σπήλιον (1940)Κωστής Ηλ. Παπαδάκης, Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου (και από 1/1/2011 Δήμου Αγίου Βασιλείου Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου), τ. Ε΄, στη σειρά των "Πρακτικών" του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου για την Επαρχία Αγίου Βασιλείου, Ρέθυμνο 2011, σελ.597.

 Ιστορικά στοιχεία 
Το όνομα του προέρχεται από τις πολλές σπηλαιώδεις κοιλότητες και μικρά σπήλαια που βρίσκονται στο βουνό Βορίζη στο οποίο υπάρχουν ίχνη αρχαίων μονοπατιών. Η εκκλησία του χωριού που αποτελεί και τον καθεδρικό μητροπολιτικό ναό είναι αφιερωμένη στον Απόστολο Παύλο.

Σύμφωνα με κάποιες θεωρίες, το Σπήλι φαίνεται να υπήρχε ως οικισμός ήδη από την β' βυζαντινή περιόδο.Ειρήνη Μπριλλάκη - Καβακοπούλου, Τοπωνύμια περιοχής Σπηλίου Ρεθύμνου Κρήτης στο συλλογικό Τα Κρητικά τοπωνύμια - Διήμερο Επιστημονικό Συνέδριο, Ρέθυμνο 6-7 Νοεμβρίου 1998, Πρακτικά, τόμος Α', Ιστορική - Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνης, Ρέθυμνο 2000, σελ. 463. Το 1577, σε έρευνα του βενετού Barozzi ο οικισμός αναφέρεται ως χωρισμένος σε δύο περιοχές, το Σπήλι επώδες και το Σπήλι πέρα.Μαρίνος Σαρηγιάννης, Ο ναχιγές Αγίου Βασιλείου μετά την οθωμανική κατάκτηση στο συλλογικό Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Η επαρχία Αγίου Βασιλείου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα: Περιβάλλον - Αρχαιολογία - Ιστορία - Κοινωνία (Σπήλι - Πλακιάς 19-23 Οκτωβρίου 2008), Ρέθυμνο 2014, τ. Γ1: Τουρκοκρατία - Νεότεροι Χρόνοι, σελ 15.Μπριλλάκη - Καβακοπούλου, 2000, σελ. 460. Σύμφωνα με τα στοιχεία οθωμανικού κτηματολόγιου που συντάχτηκε λίγο μετά το 1670, εκείνη την περίοδο το Σπήλι διέθετε 62 ιδιοκτήτες.Ευαγγελία Μπαλτά, Μουσταφά Ογκούζ (επιμ.), Το Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου. Tapu-Tahrir 822, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών (ΕΙΕ) - 98, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου, Ρέθυμνο 2007, σελ. 41.

Το 1879 υπήχθη στον δήμο Κοξαρέ της επαρχίας του Αγίου ΒασιλείουΟι πρώτοι δήμοι της Κρήτης το 1879, ένθετο εφημερίδας «Πατρίς» Ηρακλείου, 27 Σεπτεμβρίου 2010, σελ 17. και αργότερα απετέλεσε πρωτεύουσα του δήμου Λάμπης καθώς και της επαρχίας του Αγίου ΒασιλείουΙωάννης Ν. Λανδράκις, Γεωγραφία της ελληνικής μεγαλονήσου Κρήτης φυσική και πολιτική, Χανιά 1900, σελ 34. ενώ κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1889, οι εξεγερμένοι πυρπόλησαν το ειρηνοδικείο και το συμβολαιογραφείο του χωριού.Γιάννης Γρυντάκης, Ο Άγιος Βασίλειος στην επανάσταση του 1889, στο συλλογικό Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Η επαρχία Αγίου Βασιλείου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα: Περιβάλλον - Αρχαιολογία - Ιστορία - Κοινωνία (Σπήλι - Πλακιάς 19-23 Οκτωβρίου 2008), Ρέθυμνο 2014, τ. Γ1: Τουρκοκρατία - Νεότεροι Χρόνοι, σελ. 78 - 79. Το 1899 λειτούργησε για πρώτη φορά διτάξιο δημοτικό σχολείο. Πρώτος πρόεδρος της τοπικής κοινότητας ορίστηκε το 1926, ο Νικόλαος Λουλουδάκης.

Δείτε: Κοινότητα Σπηλίου

Τον Μάιο του 1941, τέσσερις κάτοικοι του Σπηλίου σκοτώθηκαν κατά τη μάχη της Κρήτης.Παλμογράφος: "Η λαϊκή συμμετοχή στη Μάχη της Κρήτης" - Ομιλία της Ξένης Δ. Μπαλωτή. Στην Κατοχή, κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση μέσα από τις τάξεις του ΕΑΜΠατρίς: «Πόθος λευτεριάς» και της ΕΟΡΕφημερίδα Κρητική Επιθεώρησις, 6 Ιανουαρίου 1945, σελ 2. (παρακλάδι της ΕΟΚ στο νομό Ρεθύμνης).Στην μάχη με τους αλεξιπτωτιστές στο Ρέθυμνο σκοτώθηκε επίσης ο χωροφύλακας Στρατιδάκης Νικόλαος 31 ετών.

Στο Σπήλι γεννήθηκαν ο σημαντικός λυράρης και δάσκαλος της κρητικής μουσικής Θανάσης Σκορδαλός,Εγκυκλοπαίδεια Κρήτη. Το Αφιέρωμα, εκδόσεις Αρσινόη, χ.χ. , τόμος 8ος, σελ. 324. ο επίσης λυράρης Γιώργης ΚαλογρίδηςΛευτέρη Κ. Κρυοβρυσανάκη, Κρητικός Πανδέκτης, εκδόσεις Χαλκιαδάκη, Ρέθυμνο 1989, σελ. 139., ο μουσικός Μπάμπης ΠραματευτάκηςΜπριλλάκη - Καβακοπούλου, 2000, σελ. 464., ο αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού και αντιστασιακός Γεώργιος Αρετάκης.Νίκου Μαν, Περακάκη, Οι δροσουλίτες, Αθήνα 1976, σελ 122.και ο Διογένης Στρατιδάκης ενωμοτάρχης  της Ε.Β.Χ όπου  σύμφωνα με στοιχεία της ιστορίας στο Σύνταγμα χωροφυλακής Μακρυγιάννη πρωτοστάτησε για την απελευθέρωση των Αθηνών και τραυματίστηκε. Από το Σπήλι κατάγεται και ο ιδρυτής του ροκ συγκροτήματος Magic De Spell Θοδωρής Βλαχάκης.Χανιώτικα Νέα 4-9-2025

 Αξιοθέατα 
Στο χωριό υπάρχουν αρκετά αρχοντικά καθώς και παλιές εκκλησίες οι οποίες είναι διακοσμημένες με τοιχογραφίες. Σημαντικότερες εξ αυτών που αποτελούν αξιοθέατα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος είναι οι εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου, της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος και των Αγίων Θεοδώρων.

 Απογραφές πληθυσμού 
Απογραφή1881190019131928194019511961197119811991200120112021Πληθυσμός602Ανάμεσά τους συγκαταλέγονταν και 54 Τουρκοκρητικοί ( βλ. Κρήτης Ανθρωπογεωγραφία, τόμος Β', σελ 131, Ένθετο εφημερίδας Πατρίς, Φεβρουάριος 2008, σελ 113 ).753Ανάμεσά τους συγκαταλέγονταν και 2 Τουρκοκρητικοί ( βλ. Κρήτης Ανθρωπογεωγραφία, τόμος Β', σελ 131, Ένθετο εφημερίδας Πατρίς, Φεβρουάριος 2008, σελ 166 ).757 Βασίλειον της Ελλάδος, Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Στατιστικής, Απαρίθμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913, σελ 87.823Στον πληθυσμό περιλαμβάνονται και οι κάτοικοι του γειτονικού οικισμού των Δαριβιανών ( βλ. Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, τόμος 22, σελ 699 ).826Βασίλειον της Ελλάδος, Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 16 Οκτωβρίου 1940, Αθήναι 1946, σελ 45765723789657;642564Αλματώδης η αύξηση του πληθυσμού στα προάστια του Ρεθύμνου578«ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού», σελ. 22035 (σελ. 453 του pdf)

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος - Larousse - Britannica, τόμος 55, σελ. 94.
 Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, τόμος 22, σελ. 699.
 Συλλογικό έργο, Κρήτης Ανθρωπογεωγραφία, τόμος Β', Ένθετο εφημερίδας Πατρίς, Φεβρουάριος 2008.
 Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου (και από 1/1/2011 Δήμου Αγίου Βασιλείου Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου),Ε΄ τόμος στη σειρά των Πρακτικών τού Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου για την επαρχία Αγίου Βασιλείου (Πλακιάς 2008), Ρέθυμνο 2011.
 Χωριά της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου και από 1/1/2011 Δήμου Αγίου Βασιλείου Περιφέρειας Κρήτης (συλλογική εργασία), στη σειρά των «Πρακτικών» τού Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου: «Η  επαρχία Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου από την αρχαιότητα έως σήμερα» (Πλακιάς- Φθινόπωρο 2008), τ. Δ΄, Ρέθυμνο 2011.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 E- city.gr 
 Interkriti.org
 Holiday.gr

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Ρεθύμνης
Κατηγορία:Δήμος Αγίου Βασιλείου