Πανδούρα

Η πανδούρα (), ή πανδόρα είναι ένα αρχαίο έγχορδο όργανο, που ανήκε στην ευρεία τάξη των λαούτων και της κιθάρας. Οι Ακκάδιοι έπαιζαν παρόμοια όργανα από την 3η χιλιετία π.Χ. 

 Ονομασία 
Στον ελληνορωμαϊκό χώρο συναντώνται δύο διαφορετικά είδη πανδουρίδας, που χαρακτηρίζονται όμως με κοινό όνομα. 

Μέχρι στιγμής είναι κοινώς αποδεχτό το όνομα πανδούρα, πανδουρίδα και τρίχορδο, ενώ το όνομα πάνδουρος ή πανδουριστής δηλώνει την ιδιότητα του ερμηνευτή και πανδουρίζω το ρήμα που δηλώνει την ενέργεια. Το όνομα πανδούριον, κατά τον Ησύχιο, δηλώνει υποκοριστικό της πανδούρας και είναι μάλλον όργανο διαφορετικό, αφού παιζόταν χωρίς πλήκτρο. Το ίδιο αναφέρει και ο Φώτιος στο λεξικό τουΦώτιος (427, 26) επισημαίνοντας τη λυδική καταγωγή του. 

Ο Αθήναιος ο ΝαυκρατίτηςΑθήναιος, IV 183 f. αναφέρει πως ο Ευφόριος, όπως και ο Πρωταγορίδης, μιλούν για τον επονομαζόμενο πάνδουρο. Κατά τον Πυθαγόρα, η πανδούρα κατασκευαζόταν από τους τρωγλοδύτες της Ερυθράς ΘάλασσαςΣύμφωνα με τον γεωγράφο της αρχαιότητας, τον Στράβωνα, Ερυθρά Θάλασσα ονομαζόταν αρχικά ο Περσικός Κόλπος., από λευκή δάφνη που φυτρώνει κοντά στη θάλασσα;  EPN 1023; and Digenis Akritas, Escorial version, vv. 826-827, ed. and transl. Elizabeth Jeffreys..

Ο Ιούλιος Πολυδεύκης στο «Ονομαστικόν» του αναφέρει: 

Ο Νικόμαχος στο «Εγχειρίδιό» του γράφει ότι το μονόχορδο ονομαζόταν και φάνδουρος: «μέσα δ’ αὐτῶνΟ Νικόμαχος λέγοντας «μέσα δ’ αὐτῶν» εννοεί ότι ανάμεσα σε κάποια όργανα υπάρχει και το μονόχορδο, που λέγεται και φάνδουρος, χωρίς όμως να ξεκαθαρίζει ποια είναι τα ενδιάμεσα όργανα. Εδώ εικάζεται, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους R.A. Higgins και R.P. Winnington-Ingram  ότι τα όργανα αυτά είναι το τρίγωνο (είδος άρπας) και ο πλαγίαυλος. καὶ οἷον κοινὰ καὶ ὁμοιοπαθῆ τά τε μονόχορδα φαίνεσθαι, ἃ δὴ καὶ φανδούρους καλοῦσιν οἱ πολλοί, κανόνας δ’ οἱ Πυθαγορικοί»Κεφ. 4, 243, 13 ff. Jan..

 Ιστορία 

 Προέλευση 
Η βιβλιογραφία και η εικονογραφία η σχετική με την πανδούρα είναι πολύ φτωχή και οι πληροφορίες ελάχιστες. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι τα λαουτοειδή στον ελλαδικό χώρο δεν ήταν καθόλου διαδεδομένα και ακόμη περισσότερο θεωρούνταν όργανα εντελώς λαϊκά και περιθωριοποιημένα.  

Μία δευτερευούσης σημασίας πληροφορία σχετικά με την ύπαρξη του οργάνου (αν και κατά πολύ μεταγενέστερη) είναι αυτή του Ισιδώρου από τη Σεβίλλη (6ος αι. μ.Χ.)Orig. 3. 21.8, ο οποίος συγχέει τον όρο pandorus με τη σύριγγα ή φλάουτο του Πάνα. 

Παρότι οι πληροφορίες μας για τα λαουτοειδή στον ελλαδικό χώρο είναι πολύ περιορισμένες, δεν χωράει αμφιβολία για τον εξωτικό χαρακτήρα του οργάνουH.G. Farmer, άρθρο στο “New Oxford History of Music”F.W. Galpin, “The Music of the Sumerians and their Immediate Successors The Assyrians and Babylonians”Curt Sachs, “Storia degli Strumenti Musicali”. Περαιτέρω απόδειξη της σουμεριακής καταγωγής του ονόματος αποτελούν σύγχρονα όργανα όπως το αρμενικό pandur, το γεωργιανό panturi, το τουρκικό ṭūnbūr, η γιουγκοσλαβική tamburica, αλλά και το μαντολίνο, που προέρχεται από την αναγεννησιακή mandora.

Το φαινόμενο του παραγκωνισμού κάποιων οργάνων δεν είναι καινούργιο. Κάθε φορά που νέες τάσεις και τεχνοτροπίες έρχονται στο φως, συναντούν την έντονη κριτική και μη αποδοχή των σκεπτικιστών, που έχουν συνηθίσει να κινούνται μέσα σε ένα συντηρητικό περιβάλλον. Όντως η πανδούρα παρουσίαζε τέτοιους νεωτερισμούς, ώστε να αφοριστεί μονομιάς από τους ακαδημαϊκούς κύκλους. Χάριν του δαχτυλοθέσιού της, λόγω του βραχίονα, προσέφερε μεγάλες δυνατότητες στον εκτελεστή για φωνητικά και οργανικά περάσματα, που συνόδευαν μεμονωμένους φθόγγους ή που συνέδεαν φθόγγους, έτσι ώστε να δημιουργηθούν μελίσματα και λεγκάτα, μία τεχνοτροπία που ήταν τεχνικά αδύνατο να εφαρμοστεί σε χορδόφωνα όπως η λύρα, στην οποία γινόταν χρήση μίας χορδής για κάθε φθόγγο. Ο μελισματικός όμως χαρακτήρας του οργάνου, που συχνά κρατούσαν στα χέρια τους εταίρες σε γιορτές και οινοποσίες, βοηθούσε την ηδονιστική και λάγνα τέρψη που κι αυτή υπέρβαινε τους στερεούς κανόνες της ηθικής. Ένα τέτοιο άτομο, πολύ επιρρεπές σε αυτά τα παραβατικά στάδια, ήταν ο Φίλιππος ο Μακεδόνας, ο πατέρας του Αλέξανδρου. Ο Φίλιππος διασκέδαζε υπό τους ήχους της πανδούρας, μεθούσε και γλεντοκοπούσε, γι' αυτό και θεωρούνταν κατάπτυστος από τους Αθηναίους ρήτορες και πολιτικούς του αντιπάλους.

 Ελληνιστικοί χρόνοι 
Το όργανο θα αυξήσει τη δημοτικότητά του λόγω της στενότερης επαφής των Ελλήνων με τους ανατολίτες ύστερα από τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου, αφού γινόταν ευρεία χρήση στην Εγγύς Ανατολή, όπως γνωρίζουμε από την αντίστοιχη σουμερική, ασσυριακή και αιγυπτιακή βιβλιογραφία. 

 Ρωμαϊκοί χρόνοι 
Η πανδούρα θα απορροφηθεί από την κοινωνία της αρχαίας Ρώμης και θα μετονομασθεί σε pandura κρατώντας όμως τον περιθωριακό και χυδαίο χαρακτήρα της σαν όργανο των πληβείων και της ταβέρνας και φαίνεται πως έγινε το όργανο που προτιμούσαν οι επαγγελματίες λαϊκοί μουσικοί.

Μία σημαντική μαρτυρία για τη χρήση της πανδουρίδας κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, έρχεται από την αρχαία Αφροδισιάδα“Aphrodisias in Late Antiquity”, London 1989. “Performers and Partisans at Aphrodisias”, London 1993, Charlotte Roueché. Σε τοιχογραφία του αρχαίου ναού βρίσκουμε την εγχάρακτη επιγραφή «ὑπὲρ εὐχῆς Ἀστερίου πανδούρου», που χρονολογείται προς το τέλος του 5ου αιώνα.

Η αρχαιολόγος της ύστερης αρχαιότητας Σαρλότ Ρουεσέ δίνει τη δική της ερμηνεία για την εν λόγω επιγραφή: η επιγραφή χρονολογείται κατά τα τέλη του 5ου και αρχές του 6ου αιώνα και δεν πρέπει να είχε κοπεί πριν ο ναός μετατραπεί σε χριστιανική βασιλική. Ο Αστέριος αναφέρει το επάγγελμά του ως πανδουριστής. 

Η σύνδεση του οργάνου με την Αίγυπτο σχετίζεται με τον Μαρτιανό ΚαπέλλαΜαρτιανός Καπέλλα, IX 924 «Σατυρικόν». Ο Ρωμαίος βιογράφος Αίλιος Λαμπρίδιος καταγράφει ότι ο αυτοκράτορας Ηλιογάβαλος συμπεριελάμβανε τη χρήση της πανδούρας στα ταλέντα του. Το γεγονός αυτό δεν αποτελεί απορίας άξιον, αν υποθέσουμε ότι ο Ηλιογάβαλος ήταν συριακής καταγωγής και επομένως εξοικειωμένος με τα ανατολίτικα όργανα.

 Βυζαντινή περίοδος 
Ένα χαρακτηριστικό περιστατικό σχετίζεται με τον βίο του Αγίου Θεοδούλου του Στυλίτη, που έζησε στα χρόνια της βασιλείας του Μεγάλου ΘεοδοσίουΚωνσταντίνα Π. Μέντζου, «Συμβολαί εις την μελέτην του οικονομικού και κοινωνικού βίου της πρωίμου Βυζαντινής περιόδου (Η προσφορά των εκ της Μ. Ασίας και Συρίας επιγραφών και αγιολογικών κειμένων)», Αθήνα, 1975, κεφάλαιο Γ’. Στο περιστατικό αναφέρεται πως, όταν ο Θεός θέλησε να δοκιμάσει τον Θεόδουλο, του είπε πως θα κληρονομήσει το βασίλειο με τον Κορνήλιο τον πάνδουρο από τη Δαμασκό. Ο Άγιος τρομοκρατήθηκε μόνο με την ιδέα ότι ο Κορνήλιος ήταν καλλιτέχνης. Η φρίκη του Αγίου θα κορυφωθεί, όταν στον ιππόδρομο θα συναντήσει τον Κορνήλιο να κρατά με το ένα χέρι την πανδούρα και με το άλλο να αγκαλιάζει μία πόρνη.

Εκτός από την επιγραφή που αναφέρεται στον Αστέριο, υπάρχουν δύο χριστιανικοί επιτάφιοι πανδουριστών: ο πρώτος από τη Σελεύκεια της Κιλικίας και ο δεύτερος από πανδουριστές της αρχαίας πόλης Γεράσα της Ιορδανίας. Από τους επιτάφιους αυτούς συμπεραίνουμε ότι οι πανδουριστές της εποχής αυτής δε θεωρούνται και τόσο κατάπτυστοι όσο οι συνάδελφοί τους της κλασικής Ελλάδας, ούτε τόσο ασυμβίβαστοι με τη χριστιανική κοινωνία της εποχής του Θεοδούλου. Δε θα ήταν παρακινδυνευμένο να υποθέσουμε ότι οι πάνδουροι επαγγελματίες συνέβαλαν στην παροχή μουσικών υπηρεσιών στις εκκλησιαστικές λειτουργίες. 

Υπήρχαν σημαντικές πολεμικές, κατά τη διάρκεια της πρώιμης βυζαντινής περιόδου, σχετικά με τη χρήση ή μη οργάνων στην εκκλησιαστική λειτουργία. Αυτό δεν θα απέκλειε το γεγονός ότι ο Αστέριος και οι άλλοι πανδουριστές, στις επιγραφές τους, αυτοχαρακτηρίζονταν όσον αφορά τα εκκλησιαστικά μουσικά τους καθήκοντα και όχι την άσωτη ζωή της ταβέρνας και του θεάματος. Η άποψη αυτή πάντως παραμένει ακόμα υποθετική.

 Δείτε επίσης 
Μπουζούκι
Ταμπουράς

 Πηγές 

 Μάτρων ο Πιτανεύς, “Δείπνον Αττικόν”.
 Θεόπομπος ο Κολωφόνιος, “Ἁρμάτιον”.
 Lute-Players in Greek Art, The Journal of Hellenic Studies, Vol. 85 S Mollard-Besques(1965).
 M. Waelkens, N. Herz, L. Moens, “Ancient Stones: Quarrying, Trade and Provenance”, Leuven University Press, Belgium, (1992).
 The American Journal of Archaeology and of the History of the Fine Arts, Vol. VII, March-June Nos. 1-2, Boston, 1891 και “The Mantineian Reliefs”, Charles Waldstein, The American Journal of Archaeology and of the History of the Fine Arts, Vol. 7,No. 1/2 (Mar. - Jun., 1891), .
 “Zeitschrift für musikwissenschaft”, σελ. 89-107, New York, Johnson Reprint, 1971. Issued by Deutsche Gesellschaft für Musikwissenschaft (called 1918-1933, Deutsche Musikgesellschaft).
 E. Breccia, “Terrecotte figurate del Museo di Alessandria (1930)”, σελ. 101 tav F.
 S Mollard-Besques “Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-Cuite Grecs et Romains II Myrina”, Editions des Musees Nationaux (1963).
 Perdrizet, P. 1921, “Les terracuites grecs d'Egypte de la Collection Fonquet”, p1. 37, 2 no. 4.
 Visconti, 1872-3 (Bull. Comm. i) σελ. 175, pl.ii, iii. Marrou, 1938, no. 150. Stuart Jones, 19k2, 191f2, σελ. 99, P1. 36a.
 Behn, 1918, p. 95. Fleischhauer, 196k, Abb. 77, σελ. 132.
 Marrou, 1938, No. 221. Cumont, l9k2, P. 30k, p1. 1. Fleiechhauer, 196k, Abb. 75, ''p. 130.
 Kekulé von Stradonitz, Winter, “Die antiken Terrakotten”, 1903.
 Esperandieu, 1907, I, no.181. Behn, 1954, Taf 57, Abb.128. Perrot, 1971, p.100, piXIV.
 Jonathan Edmondson,Trinidad Nogales Basarrate,Walter Trillmich “Imagen y Memoria, Monumentos Funerarios con Retratos en la Colonia Augusta Emerita”, Real Academia de la Historia, Madrid, 2001.
 Robert, C., 1890 - Die Antiken Sarkophagreliefs, III, pt.2. Panum, 1940, p. 213, fig. 186.
 Zeitschrift für musikwissenschaft, New York, Johnson Reprint, 1971.
 "An Early Greek Pandore", Henry George Farmer, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. 2 (Oct., 1949),σελ. 177-179.
 "Musical Instruments in the Roman World Vol.1 & 2", Mary Angela Wardle.
 "Αρχαία ελληνική μουσική", M.L.West, εκδ. Δ.Ν. Παπαδήμα, Au;hna 2010.
 "Εγκυκλοπαίδεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής", Σόλωνας Μηχαηλίδης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2003.

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Αρχαία μουσικά όργανα
Κατηγορία:Μουσικά όργανα της Αναγέννησης