Κρυπτεία

Η Κρυπτεία ήταν ένα είδος μυστικής υπηρεσίας της Σπάρτης στην αρχαιότητα, επανδρωμένης από νέους.

Οργανωμένη από την άρχουσα τάξη του Σπαρτιατικού κράτους, αποτελούσε θεσμό τού αρχαίου λακωνικού συστήματος, ο οποίος περιελάμβανε τη σκληρή εκπαίδευση και τη μυστική αποστολή των εξυπνότερων και δυνατότερων νέων Σπαρτιατών, με σκοπό την επιτήρηση και τη λήστευση ή και εκτέλεση των ανυπότακτων ή υπόπτων ειλώτων.Matthew Clark, 2012: Exploring Greek Myth. London: John Wiley & Sons, σ. 112-3. ISBN 978-1-4443-6213-8. Συνεκδοχικά η λέξη δήλωσε και το στρατιωτικό σώμα που απαρτιζόταν από τους εν λόγω νέους.

 Χαρακτήρας και λειτουργία τού θεσμού 

Υπάρχουν αντικρουόμενες εκτιμήσεις για τη σύσταση και τον ρόλο της κρυπτείας στην αρχαία Σπάρτη. Πολλοί συμμερίζονται την άποψη ότι επρόκειτο για έθιμο ενηλικίωσης των εκλεκτών Σπαρτιατών νέων ως μέρος τής διετούς ἀγωγῆς, που αποσκοπούσε στη σκληραγώγησή τους, ώστε να είναι διαρκώς σε πολεμική ετοιμότητα. μικρογραφία|320px|Η επιλογή των νέων στην Αρχαία Σπάρτη|αριστερά

Την εκδοχή αυτήν υιοθετούν μελετητές τόσο του παρελθόντοςΟ Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής έδινε τον εξής ορισμό: «Μία τῶν ἀσκήσεων τῶν νέων Σπαρτιατῶν, καθ' ἣν, ἵνα προγυμνάζωνται εἰς τὰ τοῦ πολέμου, ἐξεπέμποντο διὰ τῆς χώρας εἰς μυστικὴν ἐπιτήρησιν τῶν εἱλώτων (...) Φαίνεται ὅμως ὅτι ὑπῆρξαν καὶ περιστάσεις καθ' ἃς ἐκακοποίησαν τοὺς εἵλωτας διὰ τῆς κρυπτείας» (Λεξικόν τής ελληνικής αρχαιολογίας, Αθήνα 1888: εκδ. Α. Κωνσταντινίδου, τόμ. Α΄, σελ. 539).Paul Girard, «Krypteia» στο Charles Daremberg & Edmond Saglio, Dictionnaire des Antiquités grecques et romaines, Paris 1892, σελ. 871-873  Ο Ζιράρ αναφέρει συγκεκριμένα ότι ο θεσμός είχε υποχρεωτικό χαρακτήρα για όλους τους Σπαρτιάτες νέους, αλλά επισημαίνει τις διαφορές μεταξύ Πλουτάρχου και Πλάτωνος ως προς την περιγραφή του. Επιπλέον, σχολιάζοντας σχετικό αρχαίο πάπυρο, επισημαίνει τη συνωνυμία μεταξύ των όρων κρυπτοί και ἀγρονόμοι, που θεωρεί ότι αποδίδει άτυπη θεσμική ιδιότητα στους συγκεκριμένους νέους. όσο και νεότεροι.Maurice Sartre, 2006: Histoires grecques. Paris: Seuil, σελ. 156. Παραστατική καταγραφή της παρέχεται στους εξής δύο ορισμούς: «κρυπτεία· κρυφία ἀποστολή, εἰς ἣν ὑπεβάλλοντο οἱ νέοι τῆς Σπάρτης καὶ ἧτις ἦτο σφόδρα πολύπονος, διότι ἦσαν ἠναγκασμένοι νὰ περιπλανῶνται εἰς τὴν χώραν ἀνυπόδητοι ἐν ὥρᾳ χειμῶνος καὶ νὰ ὑφίστανται πολλὰς στερήσεις χάριν σκληραγωγίας (...), ἐχρησιμοποιοῦντο δὲ ὡσαύτως ὅπως ἐνεδρεύωσι καὶ φονεύωσι τοὺς Εἵλωτας».H. Liddel, R. Scott, St. McKenzie 18977, Μέγα λεξικόν τής ελληνικής γλώσσης (μτφρ. υπό Ξ. Μόσχου & Α. Κωνσταντινίδου), τόμ. 2, σελ. 783. Αθήνα: 1901-4.
«Κατά τα δύο τελευταία χρόνια τής εκπαίδευσης, οι νέοι έπαιρναν μέρος στην κρυπτεία, ένα είδος νυχτερινής επιδρομής με σκοπό την εξόντωση των πιο δυνατών και απείθαρχων ειλώτων. Η κρυπτεία ασκούσε τους νεαρούς Σπαρτιάτες στις ενέδρες και στα πολεμικά τεχνάσματα».Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα, τόμος ΕΛΛΑΣ Α΄, σελ. 412.

Αν ισχύει αυτό, τότε θα αποτελούσε μέρος τής διαδικασίας των τριών σταδίων τής εθιμικής μύησης:M. Sartre, έ.α. Εκτενή ανάλυση παρέχει σχετικά με αυτό ο Ανρί Ζανμέρ (Henri Jeanmaire), 1913: «La cryptie lacédémonienne», Révue des Études Grecques, σελ. 121-150. 
 Αποκλεισμός, δηλαδή απομόνωση από την υπόλοιπη κοινότητα.
 Αντιστροφή, δηλαδή αλλαγή ρόλου και υιοθέτηση μυστικού και, κατά κάποιον τρόπο, παράτυπου τρόπου δράσης. 
 Ενσωμάτωση, δηλαδή αποδοχή τού υποψηφίου.
Η δράση τους εθεωρείτο παράτυπη, επειδή αναγκαίο συστατικό της ήταν η μυστικότητα· αν οποιοσδήποτε από τους νέους αυτούς συλλαμβανόταν, τότε τιμωρείτο αυστηρά.. Ο Κάρτλετζ θεωρεί την κρυπτεία τελετή ενηλικίωσης, την αποκαλεί «μυστική υπηρεσία» και σημειώνει επιπλέον ότι κατά τη διάρκειά της «η συμπεριφορά τους [των νέων] ήταν σχεδόν από κάθε άποψη σε πλήρη αντίθεση προς ό,τι θα αναμενόταν από αυτούς αργότερα ως ώριμους οπλίτες». Επιπλέον, ανώνυμος σχολιαστής τού Πλάτωνος σε μεσαιωνικό σχολιολόγιο αναφέρει: «διὸ καὶ κρυπτεία ὠνόμασται, ἐκολάζοντο γὰρ οἱ ὁπουδήποτε ὀφθέντες» (Scholia Platonica 63). Κατά μία άποψη, ο χαρακτήρας τής κρυπτείας θα μπορούσε να παραλληλιστεί με τη δράση των εφηβικών περιπόλων στην αρχαία Αθήνα.Wilhelm Wachsmouth, 18442: Hellenische Altertumskunde aus dem Gesichtpunkte des Staates. Leipzig: Halle, σελ. 462. Ο Βάκσμουτ αποκαλεί επίσης την κρυπτεία «κυνήγι ειλώτων» και τη θεωρεί μέρος τής πολεμικής προετοιμασίας των νεαρών Σπαρτιατών.

Ως προς τη δράση τής κρυπτείας ως στρατιωτικού σώματος, οι διαφορές από τη ζωή και τη δραστηριότητα των οπλιτών τής Σπάρτης ήταν αξιοσημείωτες, πράγμα που εξηγεί, κατά τους μελετητές, τη μυητική λειτουργία τού θεσμού. Ο Πιερ Βιντάλ-Νακέ επισημαίνει τις εξής σημαντικές διαφορές:Pierre Vidal-Naquet, 19912: Le Chasseur noir. Formes de pensée et formes de société dans le monde grec. Paris: La Découverte, σελ. 162|ISBN=2-7071-4500-9 
 Οι κρυπτοί ήταν ελαφρά ή καθόλου οπλισμένοι, ενώ οι οπλίτες έφεραν πανοπλία. 
 Οι κρυπτοί ενεργούσαν ως μονάδες, ενώ οι οπλίτες ως μέρος τής φάλαγγας. 
 Οι κρυπτοί έτρωγαν ό,τι έβρισκαν ή έκλεβαν, ενώ οι οπλίτες τρέφονταν στα οργανωμένα συσσίτια.
 Οι κρυπτοί κρύβονταν στα βουνά, ενώ οι οπλίτες, όταν δεν εκστράτευαν, παρέμεναν στην πεδινή περιοχή. 
 Οι κρυπτοί δραστηριοποιούνταν κυρίως τη νύχτα, όταν οι οπλίτες δεν πολεμούσαν. 
 Οι κρυπτοί έστηναν ενέδρα ή σκότωναν ύπουλα, ενώ οι οπλίτες πολεμούσαν σε οργανωμένη μάχη. 
Ως εκ τούτου, η κρυπτεία ως έθιμο μύησης αποκτούσε τη λειτουργία άτυπου θεσμού, ο οποίος συμβολικά επικυρωνόταν από την κακομεταχείριση ή τον φόνο των πλέον επικίνδυνων ειλώτων και ορισμένοι θεωρούν ότι αυτό ίσχυε ευθύς εξαρχής.Simon Hornblower, Antony Spawforth, Esther Eidinow, 2012: The Oxford Classical Dictionary. Oxford: Oxford University Press, σελ. 786, ISBN 978-0-19-954556-8

Επειδή βασικός στόχος των μελών τής κρυπτείας ήταν οι είλωτες, διάφοροι μελετητές εικάζουν ότι αυτός ήταν και ο αντικειμενικός σκοπός τής συστάσεώς της. Για τον λόγο αυτόν, ορισμένοι τη χαρακτήρισαν είδος «μυστικής αστυνομίας»Ο χαρακτηρισμός αυτός αποδίδεται στην κρυπτεία από τη Margaret Howatson (The Oxford Companion to Classical Literature, 1989. Oxford: Oxford University Press· μτφρ. υπό Β. Φόρη, 1996: Εγχειρίδιο κλασικών σπουδών. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη, σελ. 432-3: «Το ισοδύναμο μιας μυστικής αστυνομικής δύναμης, στην οποία επίλεκτοι νεαροί Σπαρτιάτες άντρες είχαν εξουσιοδοτηθεί από τους εφόρους να περιπολούν τη λακωνική ύπαιθρη χώρα και να σκοτώνουν οποιουσδήποτε είλωτες υποψιάζονταν για επικίνδυνους»), αλλά και από άλλους μελετητές, κυρίως σε εκλαϊκευτικού χαρακτήρα έργα (βλ. Alfred Bradford 2011: Leonidas and the kings of Sparta: Mightiest warriors, fairest kingdom. California: ABC-CLIO, σελ. 46, όπου αναφέρεται ότι αντικειμενικός σκοπός αυτής της δράσης ήταν «να πεισθούν οι είλωτες ότι βρίσκονται υπό συνεχή επιτήρηση»). η οποία σκοπό είχε να περιπολεί την επαρχία και να σκοτώνει είλωτες, στοχεύοντας στους πλέον επικίνδυνους, ανυπότακτους ή ρωμαλέους. Αυτό θα απέδιδε στην κρυπτεία εν μέρει επίσημη ιδιότητα, διότι αναμενόταν από τα μέλη της να επιτελούν κάτι που δεν ανετίθετο στον επίσημο στρατό.Sacks, David (1995). Oswyn Murray (ed.): A Dictionary of the Ancient Greek World, τόμ. 1, Oxford: Oxford University Press, σελ. 107. ISBN 9780195112061 Ενισχύοντας αυτή την οπτική γωνία, ο Πολ Κάρτλετζ αποκάλεσε την κρυπτεία «σύστημα οργανωμένης δολοφονίας», που οφειλόταν στον δεδομένο φόβο των Σπαρτιατών προς τους είλωτες,Paul Cartledge, 2003: The Spartans: The World of the Warrior-Heroes of Ancient Greece, from Utopia to Crisis and Collapse. New York: Vintage Books, σελ. 70. ενώ διατυπώθηκε η άποψη ότι θεσπίστηκε ως εσωτερικό σύστημα ασφαλείας, προκειμένου οι είλωτες να διατηρούνται σε τάξη. Η εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα συνοψίζει ως εξής το συμπέρασμα αυτό: «Με αυτόν τον τρόπο κατέστελλαν κάθε τάση των ειλώτων για επανάσταση και με τον φόνο των πιο έξυπνων και ρωμαλέων λιγόστευαν οι δυνατότητες για επαναπόκτηση της ελευθερίας τους».Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα, τόμ. 36, σελ. 243.

Ορισμένοι ιστορικοί χαρακτηρίζουν τις δολοφονίες των ειλώτων συμβολική πράξη καταπίεσης των υποδούλων από μικρή μειονότητα νεαρών, η οποία χρησίμευε και ως διαδικασία επιλογής των μελλοντικών ηγετών. Η κρυπτεία αποτελεί κατ' αυτόν τον τρόπο το επιστέγασμα της Σπαρτιάτικης εκπαίδευσης, κατά την οποία η σκληραγωγημένη ζωή, διανθισμένη με κλοπές, με συνδυασμό θάρρους και επινοητικότητας, καταλήγει στις σφαγές ειλώτων· τακτική που επικρίθηκε από τον Αριστοτέλη, καθώς δεν συνάδει με το θάρρος που διδάσκουν συνήθως οι φιλόσοφοι, αλλά με την κτηνωδία των άγριων ζώων.

Αν και ο ακριβής χαρακτήρας τού θεσμού είναι δύσκολο να αποτιμηθεί, ο προσδιορισμός «μυστική αστυνομία» δεν θεωρείται εύστοχος από κάποιους. Οι λόγοι είναι οι εξής:
 Ο όρος «αστυνομία» δηλώνει την τήρηση της τάξεως κατ' εξοχήν σε καιρό ειρήνης, ενώ η κρυπτεία αποτελούσε στρατιωτικό σώμα, εφόσον οι Λακεδαιμόνιοι βρίσκονταν σε συνεχή εμπόλεμη κατάσταση με τους είλωτες.
 Η αστυνομία λειτουργεί οργανωμένα, σύμφωνα με συγκεκριμένους κανονισμούς και περιορίζεται από τη νομοθεσία, ενώ η κρυπτεία ενεργούσε υπό την επιφάνεια, μεμονωμένα και χωρίς κανόνες· οι δε είλωτες δεν ήταν πολίτες με δικαίωμα εναντίωσης προς αυτή τη δράση.
 Ο όρος «αστυνομία», ως προς το ιστορικό του περιεχόμενο, αναφέρεται κυρίως σε δράση εντός τού άστεως, ενώ η κρυπτεία δρούσε στην επαρχία και στα βουνά.
Εξαιτίας αυτών, σύγχρονες μελέτες έχουν χαρακτηρίσει την κρυπτεία «είδος ανταρτοπολέμου», όρος που ταιριάζει περισσότερο σε άτακτα στρατιωτικά σώματα.Brandon Ross, 2012: "Crypteia: A Form of Ancient Guerilla Warfare", Grand Valley Journal of History, σελ. 1-10· Edmond Lévy, 2003: Sparte: Histoire politique et sociale jusqu’à la conquête romaine, Paris: Seuil, σελ. 63-66.

Τέλος, έχει διατυπωθεί επίσης η άποψη ότι η κρυπτεία συνιστούσε απλώς ένα είδος απαγόρευσης της κυκλοφορίας των ειλώτων εκτός τού τόπου διαμονής τους.R.M. Sheldon, Espionage in the Ancient World: An Annotated Bibliography of Books and Articles in Western Languages, McFarland, 2008 σ. 79-81. Συνοψίζονται οι αρχαίες πηγές (Πλάτων, Πλούταρχος κ.ά.) και οι κύριες ιστοριογραφικές απόψεις από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το 1988. Παρόμοια ερμηνεία δίνεται και στο σύγγραμμα των Matthew Dilon & Linda Garland, 20103: Ancient Greece: Social and Historical Documents from Archaic Times to the Death of Alexander the Great. New York: Routledge, §5.50. Εντούτοις, ο Ανρί Βαλόν, στον οποίο έχουν την αφετηρία τους οι σύγχρονες αυτές ερμηνείες, είχε δώσει διαφορετικό προσανατολισμό στο συμπέρασμά του, υποστηρίζοντας ότι, εφόσον οι είλωτες αποτελούσαν ιδιοκτησία τού κράτους (όχι κάποιων πολιτών), η κρυπτεία φρόντιζε να αποτρέψει τη φυγή τους από τη χώρα και, ως εκ τούτου, οι νυχτερινές περιπολίες και οι φόνοι που διαπράττονταν από τα μέλη της αποσκοπούσαν στην παρεμπόδιση όποιων ειλώτων επιχειρούσαν να φύγουν τη νύχτα από τον τόπο διαμονής τους για να δραπετεύσουν.Henri Wallon, 1850: ″Explication d'un passage de Plutarque sur une loi de Lycourgue: La Cryptie″, στο Histoire des institutions politiques de la Grèce. Paris: Dupont, σελ. 15,16.

 Χρονική τοποθέτηση και αποτίμηση των αρχαίων μαρτυριών 

Η χρονική τοποθέτηση του θεσμού δεν μπορεί να τεκμηριωθεί με βεβαιότητα. Η παράθεση του Πλουτάρχου φαίνεται να υποδεικνύει το 464 π.Χ., όταν υπήρχαν αυξημένοι φόβοι για εξέγερση των ειλώτων μετά τον μεγάλο σεισμό εκείνου του έτους, όμως αυτή η πληροφορία δεν μπορεί να τεκμηριωθεί και από άλλες πηγές.

Ο Αριστοτέλης, στον οποίο παραπέμπει ο Πλούταρχος, αναφέρει ότι οι έφοροι κάθε φθινόπωρο κήρυτταν πόλεμο κατά των ειλώτων, ώστε ο φόνος είλωτα από Σπαρτιάτη να είναι απολύτως νόμιμος, χωρίς φόβο τιμωρίας και να μη θεωρείται ανθρωποκτονία. Με αυτόν τον τρόπο επιδιωκόταν η κάμψη τού ηθικού των ειλώτων και της βούλησής τους για εξέγερση. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, την εποχή της μάχης των Πλαταιών (479 π.Χ.) ο υπόδουλος πληθυσμός των ειλώτων ήταν επτά φορές μεγαλύτερος από των Σπαρτιατών και ο φόβος εξεγέρσεων δεν έφευγε ποτέ από τον νου και τους σχεδιασμούς της σπαρτιατικής ηγεσίας. Αφ' ης στιγμής κηρυσσόταν ο πόλεμος, η κρυπτεία δεν αποτελούσε πλέον μυστική υπηρεσία, αλλά ήταν παρούσα και στο πεδίο της μάχης ως μονάδα του σπαρτιατικού στρατού, όπου όμως ο ρόλος της είναι άγνωστος. Ο Πλούταρχος στους Βίους Παραλλήλους αναφέρει ότι στη μάχη της Σελλασίας διοικητής της κρυπτείας (Ό ἐπὶ τῆς κρυπτείας τεταγμένος) ήταν ο Δαμοτέλης.

Ορισμένοι μελετητές αποδίδουν ιδιαίτερο ρόλο στην κρυπτεία ως στρατιωτικό σώμα βασιζόμενοι σε συγκεκριμένο απόσπασμα του Θουκυδίδη (Ἱστορίαι 4.80). Εκεί ο ιστορικός αναφέρει ότι οι Σπαρτιάτες ζήτησαν από τους είλωτες να ξεχωρίσουν από ανάμεσά τους 2000 άνδρες, τους πλέον ανδρείους και έμπειρους στη μάχη, προκειμένου να τους χαρίσουν την ελευθερία τους ως ανταμοιβή για τη συμβολή τους στον πόλεμο. Ωστόσο, ευθύς μετά την τελετή τής απονομής τής ελευθερίας, οι Λακεδαιμόνιοι φρόντισαν να τους εξαλείψουν ώς τον τελευταίο και κανείς δεν έμαθε ποτέ πώς σκοτώθηκαν. Για την ερμηνεία αυτού του αποσπάσματος μερικοί σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι τα μέλη τής κρυπτείας θα πρέπει να είχαν αναλάβει την εξόντωση των συγκεκριμένων ειλώτων, επειδή είχαν την καλύτερη εκπαίδευση και προϋπηρεσία και, επιπλέον, για να μη μιανθεί το σώμα των οπλιτών με την καταπάτηση των όρκων.Paul Cartledge, 2001: "Rebels and Sambos in Classical Greece", Spartan Reflections. Berkeley: University of California Press, σελ. 128-130. Εντούτοις, η εν λόγω ερμηνεία παραμένει ανεπιβεβαίωτη.Ήδη από το 1850 ο Henri A. Wallon είχε προτείνει την πιθανότητα να χρησιμοποιήθηκε η κρυπτεία για τη δολοφονία των συγκεκριμένων ειλώτων, αναφέροντας ότι δεν επρόκειτο για τυχαίους φόνους, οι οποίοι διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια της νύχτας, από σύμπτωση ή έπειτα από απροσδόκητη τροπή των γεγονότων, αλλά για επιλογή των πλέον ανδρείων και επικίνδυνων από αυτούς· ακριβώς αυτό στο οποίο είχαν εκπαιδευτεί τα μέλη τής κρυπτείας ("Explication d'un passage de Plutarque sur une loi de Lycourge nommée: La Cryptie", στο Histoire des institutions politiques de la Grèce. Paris: Paul Dupont, σελ. 3-24).

Εθνολογικές μελέτες έχουν παραλληλίσει τον εθιμικό, μυητικό χαρακτήρα τής κρυπτείας με παρόμοιες τελετές στη σύγχρονη κοινωνία.

 Δείτε επίσης 
 Κρυπτεία σκυτάλη
 Ξενηλασία
 Νεοδαμώδεις
 Σπαρτιατική αγωγή

 Παραπομπές 

 Πηγές 
 Πρωτογενείς πηγές 
 Πλούταρχος: Βίοι Παράλληλοι, Λυκούργος

 Δευτερογενείς πηγές 
 Ξενόγλωσσες 
 Bradford Alfred, 2011: Leonidas and the kings of Sparta: Mightiest warriors, fairest kingdom. California: ABC-CLIO
 The Encyclopædia Britannica Publisher: Encyclopædia Britannica, inc.Date Published: December 19, 2017URL: https://www.britannica.com/topic/helot Access Date: April 13, 2018
 Cartledge Paul, 2001: "Rebels and Sambos in Classical Greece", Spartan Reflections. Berkeley: University of California Press
 Cartledge Paul, 2003: The Spartans: The World of the Warrior-Heroes of Ancient Greece, from Utopia to Crisis and Collapse. New York: Vintage Books
 Dilon Matthew & Linda Garland, 20103: Ancient Greece: Social and Historical Documents from Archaic Times to the Death of Alexander the Great. New York: Routledge
 Hodkinson, Stephen. (2015). «Transforming Sparta: new approaches to the study of Spartan Society». Ancient history: Resources for Teachers. 41-44. 1-42
 Hornblower S., A. Spawforth, E.r Eidinow, 2012: The Oxford Classical Dictionary. Oxford: Oxford University Press
 Clark Matthew, 2012: Exploring Greek Myth. London: John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-6213-8
 Girard Paul, 1892: «Krypteia», στο Charles Daremberg & Edmond Saglio, Dictionnaire des Antiquités grecques et romaines. Paris
 Jeanmaire Henri, 1913: «La cryptie lacédémonienne», Révue des Études Grecques, σελ. 121-150
 Lévy Edmond, 2003: Sparte: Histoire politique et sociale jusqu’à la conquête romaine, Paris: Seuil
 Ross Brandon, 2012: "Crypteia: A Form of Ancient Guerilla Warfare", Grand Valley Journal of History, σελ. 1-10
 Sacks David, 1995: «Crypteia», στο Oswyn Murray (ed.): A Dictionary of the Ancient Greek World, τόμ. 1, Oxford: Oxford University Press
 Sartre Maurice, 2006: Histoires grecques. Paris: Seuil


 Vidal-Naquet Pierre, 19912: Le Chasseur noir. Formes de pensée et formes de société dans le monde grec. Paris: La Découverte, ISBN=2-7071-4500-9
 Wachsmouth Wilhelm, 18442: Hellenische Altertumskunde aus dem Gesichtpunkte des Staates. Leipzig: Halle
 Wallon Henri, 1850: ″Explication d'un passage de Plutarque sur une loi de Lycourgue: La Cryptie″, στο Histoire des institutions politiques de la Grèce. Paris: Dupont

 Στα Ελληνικά 
 Cartledge Paul, 1998: The Cambridge Illustrated History of Ancient Greece. Cambridge: Cambridge University Press (μτφρ. υπό Β. Κυριαζή, επιστημονική επιμ. Θ. Μωυσιάδης, 2004: Η εικονογραφημένη ιστορία τής Αρχαίας Ελλάδας. Αθήνα: Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος)
 Howatson Margaret, 1989: The Oxford Companion to Classical Literature. Oxford: Oxford University Press (μτφρ. υπό Β. Φόρη, 1996: Εγχειρίδιο κλασικών σπουδών. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη)

 Liddel Η., R. Scott, St. McKenzie 18977, Μέγα λεξικόν τής ελληνικής γλώσσης (μτφρ. υπό Ξ. Μόσχου & Α. Κωνσταντινίδου). Αθήνα 1901-4: εκδ. Σιδέρη

 Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα, 1996, τόμος 36. Αθήνα: Πάπυρος
 Ρίζος-Ραγκαβής Αλέξανδρος, 1888: Λεξικόν τής ελληνικής αρχαιολογίας, Αθήνα: εκδ. Α. Κωνσταντινίδου, τόμ. Α΄

Κατηγορία:Αρχαία Σπάρτη