Δαγών

Ο Δαγών (άκλιτο) η Ντάγκον ήταν αρχικά θεός της γονιμότητας. 

Αν και αυτές οι πεποιθήσεις είναι προσαρμοσμένες από τους Εβραίους, εξελίχθηκαν σε μια σημαντική σημιτική θεότητα, στα βορειοδυτικά, συμβολίζοντας κατά άλλους τα ψάρια και την αλιεία. 

Λατρεύτηκε νωρίς από τους Αμορραίους και από τους κατοίκους των πόλεων της Έμπλα (σύγχρονο Μαρδίχ, Συρία) και Ουγκαρίτ (σύγχρονη Ρας Σαμρά, Συρία, αρχαία πόλη κοντά στη Μεσόγειο, και έχει βρεθεί μια μεγάλη ποικιλία από αρχαίες γραφές και παγανιστικά ιερά. Ήταν επίσης πολύ σημαντικός, ίσως και η κεφαλή, από το πάνθεο των βιβλικών Φιλισταίων.

Το όνομά του εμφανίζεται στα εβραϊκά ως דגון (σε σύγχρονη μεταφορά Dagon, στα εβραϊκά της Τιβεριάδας Dagon), στα ουγκαριτικά ως DGN (πιθανώς προφέρεται ως Dagnu) και στα ακκαδικά ως Dagana, Daguna, τα οποία συνήθως αποδόθηκαν με λατινικούς χαρακτήρες ως Dagan.

 Ετυμολογία 

Στα ουγκαριτικά η λεκτική ρίζα DGN σημαίνει επίσης και κόκκος (πιθανόν σιταριού ή άλλου δημητριακού) καθώς και στα εβραϊκά το dāgān, στα σαμαριτικά dīgan, έχουν κοινή ερμηνεία και σημαίνουν κόκκος σιταριού ή σιτάρι.

Ο φοινικικής καταγωγής συγγραφέας Σαγχουνιάθωνας λέει και αυτός επίσης ότι η λέξη Dagon προσδίδεται με την ίδια σημασία που οι Αρχαίοι Έλληνες εννοούν τον «Σίτον». Ο ίδιος επίσης εξηγεί πώς: 

Είναι ίσως σχετιζόμενη με την μέση εβραϊκή και ιουδαϊκή αραμαϊκή λέξη dgn «κομμένη» ή την αραβική dagn (دجن, σύννεφο). Η θεωρία συσχετισμού μεταξύ του εβραϊκού dāg/dâg «Ψάρι», είναι βασισμένο αποκλειστικά σε ένα κείμενο από το Α' ΣαμουήλΑ' Σαμουήλ, 5:2–7.

Ετυμολογία: ΜΕ < LL (Ec) < LGR (Ec) < Εβρ. <Dagan, σιτηρό (εξ ου και ο θεός της γεωργίας) καλαμποκιού.

 Μη βιβλικές πηγές 

Ο θεός εμφανίζεται για πρώτη φορά με βάση κάποια διασωζόμενα αρχεία περί το 2500 π.Χ. τα κείμενα της συριακής πόλης Μάρι και σε κάποιες ονομασίες Αμορριτών, στα οποία οι θεοί ILU (EL), Δαγάν και Αδάδ είναι ιδιαίτερα διαδεδομένοι.

Στην πόλη Έμπλα (Μαρδίχ), από τουλάχιστον το 2300 π.Χ., ο Δάγαν ήταν ο επικεφαλής του πανθέου της πόλης που αποτελείται από περίπου 200 θεότητες και έφερε τον τίτλο BE-DINGIR-DINGIR, δηλαδή «Ο Άρχοντας των θεών» και Μπεκαλάμ, «Ο άρχοντας της γης». Σύζυγός του ήταν αναγνωρισμένη μόνο ως η Μπελάτου, η «Κυρία». Και οι δύο λατρεύονταν σε ένα μεγάλο συγκρότημα του ναού που ονομαζόταν E-Mul, «Σπίτι του Αστεριού». Ένα ολόκληρο τμήμα της πόλης και μία από τις πύλες της είχαν πάρει το όνομά του. Το όνομα σημαίνει επίσης και ti-lu ma-tim, δηλαδή «δροσιά της γης» και Be-ka-na-na, ενδεχομένως, «Άρχοντας της Χαναάν». Ως θεότητα κατείχε σημαντική θέση και σε άλλες πόλεις: Τουτούλ, Ιρίμ, Μα-Νε, Ζαράδ, Ογουάς, Σιγουάντ και Σιπίσου.

Μια ενδιαφέρουσα πρόωρη αναφορά στον Δαγών εμφανίζεται σε μια επιστολή προς τον βασιλιά Ζίμρι-Λιμ του Μάρι τον 18ο αιώνα π.Χ., γραμμένη από τον Ιτούρ-Ασδούου, δικαστικό υπάλληλο από το δικαστήριο του Μάρι και κυβερνήτη της βιβλικής πόλης ΝαχώρANET, σ. 623. Αφορά ένα όνειρο ενός «Ανθρώπου από την Σάκα», στο οποίο ο Δαγών εμφανίζεται κατηγορώντας την αποτυχία του Ζίμρι-Λιμ να υποτάξει τον βασιλιά των Γιαμινιτών και πάνω σε αυτή του την αποτυχία των κατορθωμάτων, του αναφέροντας τα στην Τέρκα. Ο Δαγών υπόσχεται ότι: «Θα έχω τους βασιλιάδες των Γιαμινιτών ψημένους στη σούβλα του ψαρά και θα το κάνω πριν από σένα».

Στην Ουγκαρίτ γύρω στο 1300 π.Χ., είχε ένα μεγάλο ναό και εισήχθη στην τρίτη θέση του πανθέου μετά από τον πατέρα-θεό και τον Ελ, και από την προηγούμενη καταβολή του Μπάαλ, Σαπάν (που είναι ο θεός Χάντου ή Αδάδ). Ο Γιόζεφ Φόντενροουζ πρώτος απέδειξε ότι, ανεξάρτητα από της βαθιές ρίζες τους, στην Ουγκαρίτ ο Δαγών ταυτίστηκε με το ΕλJoseph Fontenrose, "Dagon and El" Oriens 10.2 (December 1957), pp. 277-279. εξηγώντας τους λόγους που ο Δαγών, ο οποίος είχε ένα σημαντικό ναό Ουγκαρίτ, είχε τόσο παραμεληθεί στα μυθολογικά κείμενα του Ρας Σαμρά, όπου ο Δαγών αναφέρεται αποκλειστικά αλλά και φευγαλέα ως ο πατέρας του θεού Χαντάντ, αλλά η Ανάτ είναι η κόρη του Ελ, επομένως είναι αδελφή του Βάαλ, και γιατί κανένας ναός του Ελ δεν έχει υπάρχει στην Ουγκαρίτ.

Υπάρχουν διαφορές μεταξύ του ουγκαριτικού πανθέου και της Φοινίκης και αιώνες αργότερα: σύμφωνα με ελληνικές και χριστιανικές αναφορές, που βασίζονται στον φοινικικής καταγωγής συγγραφέα και μυθογράφο Σαγχουνιάθωνα, αναφέρουν ότι θα μπορούσε ο Δαγών να είναι αδελφός του ΕΛ /Κρόνου και σαν κι αυτόν ο γιος του Ουρανού και της Γης, αλλά δεν είναι πραγματικά ο πατέρας του Χαντάντ. Ο ΧαντάντCalled Demarus in the report. γεννήθηκε από το «Ουρανό» πριν ο Ουρανός ευνουχιστεί από τον γιο του τον Ελ, κατόπιν αυτού η έγκυος σύντροφος του Ουρανού δόθηκε στον Δαγών. Κατά συνέπεια, ο Δαγών σε αυτή την εκδοχή είναι είναι μισός αδελφός του Χαντάντ και πατριός του παράλληλα. Το Βυζαντινό Μέγα Ετυμολογικόν λέει ότι ο Δαγών ήταν ο Κρόνος στη ΦοινίκηFontenrose 1957:277.. Σε αντίθετη περίπτωση, με την εξαφάνιση όμως των φοινικικών λογοτεχνικών κειμένων έπαψε και να υφίσταται μυθολογικά.

Ο Δαγών αναφέρεται περιστασιακά σε κάποια αρχαία κείμενα των Σουμερίων, αλλά γίνεται ιδιαίτερα γνωστός μόνο σε μεταγενέστερες ακκαδικές επιγραφές ως ένας ισχυρός και πολεμοχαρής προστάτης και μερικές φορές ταυτίζεται με τον Ενλίλ. Σύζυγος του με βάση ορισμένες πηγές ήταν η θεά Σάλα (που εμφανίζεται επίσης και ως σύζυγος του Αδάδ και μερικές φορές ταυτίζεται με την Νινλίλ). Σε άλλα κείμενα, η σύζυγός του είναι η Ισαρά. Στον πρόλογο του διάσημου νομικού κώδικα του, ο βασιλιάς Χαμουραμπί αυτοαποκαλείται ως «ο νικητής των οικισμών κατά μήκος του Ευφράτη, με τη βοήθεια του Δαγών, του δημιουργού του». Μια επιγραφή για μια αποστολή του Ναράμ-Σιμ εξιστορείANET, σ. 268:

Η στήλη τού Ασσουρνασιρπάλ Β΄ANET, σελ. 558 αναφέρεται στον Ασσουρνασιρπάλ ως τον αγαπημένο του Άνου και του Δαγών. Σε ένα ασσυριακό ποίημα, ο Δαγών εμφανίζεται δίπλα στον Νεργκάλ και Μισαρού ως δικαστής των νεκρών. Ένα μεταγενέστερο βαβυλωνιακό κείμενο τον καθιστά ως δεσμοφύλακα του κάτω κόσμου των επτά παιδιών του θεού Εμεσαρά.

Η φοινικική επιγραφή της σαρκοφάγου του βασιλιά Εσμουναζάρ της Σιδώνας (5ος αιώνας π.Χ.) αναφέρειANET, σ. 662: 

Το «Δαγών» μερικές φορές χρησιμοποιούταν σε βασιλικά ονόματα. Δύο βασιλείς της δυναστείας των Ισίν ονομάζονταν Ιδίν-Δαγών (περ. 1974-1954 π.Χ.) και Ισμέ-Δαγών (περ. 1953-1935 π.Χ.). Το τελευταίο όνομα χρησιμοποιήθηκε αργότερα και από δύο Ασσυρίους βασιλείς: Ισμέ-Νταγκάν Α΄ (περ. 1782-1742 π.Χ.) και Ισμέ Νταγκάν Β΄ (περ. 1610-1594 π.Χ.).

 Βιβλικά κείμενα και ερμηνείες 

Στην Τανάχ (Εβραϊκή Βίβλος) ο Δαγών είναι ένα αναπόσπαστο μέρος από τη θρησκεία των Φιλισταίων με τους ναούς της Βαίθ-Δαγών της φυλής ΑσήρΙησούς του Ναυή 19.27, στη ΓάζαΚριτές, 16.23. Αναφέρεται και ένας άλλος ναός στην ΑσδώδΑ' Σαμουήλ, 5.2 έως 7Α' Μακκαβαίων, 10.83-11.4. Επίσης αναφέρεται πως το κεφάλι του βασιλιά Σαούλ εκτέθηκε για παραδειγματισμό σε ένα ναό του ΔαγώνΑ' Χρονικών, 10:8-10. Υπήρχε επίσης ένα δεύτερο μέρος που είναι γνωστό ως Βαιθ-Δαγών στην ΙουδαίαΙησούς του Ναυή 15.41. Ο ΙώσηποςΙώσηπος, «Ιουδαϊκή Αρχαιολογία» 12.8.1Ιώσηπος, «Ιστορία των Ιουδαϊκών Πολέμων» 1.2.3 αναφέρεται σε μια τοποθεσία Δαγών παραπάνω από την Ιεριχώ. Ο άγιος Ιερώνυμος αναφέρει επίσης το Καφερδαγών μεταξύ της Διόσπολης και της Ιαμνίας. Όπως υπάρχει επίσης και ένα μοντέρνο τοπωνύμιο με το όνομα Μπέιτ Ντέγιαν νοτιοανατολικά της Ναμπλούς. Ορισμένα βέβαια από αυτά τα τοπωνύμια μπορεί να έχουν να κάνουν με σιτάρι και όχι με θεότητες.

Στο Α' Σαμουήλ 5,2 - 7 γίνεται λόγος για το πώς η Κιβωτός της Διαθήκης του αρπάχτηκε από τους Φιλισταίους και μεταφέρθηκε στο ναό του Δαγών στην Ασδώδ. Το επόμενο πρωί βρήκαν το είδωλό του πεσμένο κάτω. Τοποθετούν το είδωλο πάλι όρθιο, αλλά και πάλι το πρωί της επόμενης ημέρας το ξαναβρήκαν στην ίδια θέση, αλλά αυτή τη φορά με το κεφάλι και τα χέρια κομμένα, απλωμένα στο miptān που μεταφράζεται ως «κατώφλι» ή «εξέδρα». Και το κείμενο συνεχίζει με την αινιγματική φράση RaQ Dagon Niš ʾ ar ʿ ālāyw, που κυριολεκτικά σημαίνει «μόνο ο Δαγών αφέθηκε σε αυτόν». Οι Εβδομήκοντα, η Πεσίτα και Ταργκούμ αποδίδουν το «Δαγών» εδώ ως «κορμό του Δαγών» ή «σώμα του Δαγών», προφανώς αναφερόμενοι στο κάτω μέρος της εικόνας του. Στη συνέχεια, μας λένε ότι κανένας από τους ιερείς ή οποιοσδήποτε άλλος ξαναπάτησε ποτέ στο miptān του Δαγών στην Ασδώδ «από αυτή την ημέρα». Αυτή η ιστορία απεικονίζεται στις τοιχογραφίες της συναγωγής της πόλης Δούρα Ευρωπός ως μια αντίθεση σε μια παράσταση του αρχιερέα Ααρών και του Ναού του Σολομώντος.

 Μάρνας 

Ο Άγιος Πορφύριος της Γάζας κάνει μνεία για τον μεγάλο θεό της Γάζας, που είναι γνωστός ως Μάρνας (Αραμαϊκά: Marnā, ο «Κύριος»), ο οποίος θεωρήθηκε ως ο θεός της βροχής και των σιτηρών και επικαλείται σε περιόδους λοιμού και πείνας. Εμφανίζεται σε πολλά νομίσματα της εποχής του ΑδριανούR.A. Stewart Macalister, The Philistines (London) 1914, p. 112 (illus.). και είχε ταυτιστεί με τον Δία της Κρήτης. Είναι πιθανό ότι ο Μάρνας ήταν η ελληνιστική έκφραση του Δαγών. Ο ναός του, το Μαρνείον, το τελευταίο μεγάλο θρησκευτικό κέντρο της ειδωλολατρίας, κάηκε από εντολή του Ρωμαίου αυτοκράτορα το 402. Η είσοδος στο ιερό είχε απαγορευτεί, Χριστιανοί όμως αργότερα χρησιμοποίησαν τις πέτρες και τα ιερά απομεινάρια για να φτιάξουν μια δημόσια αγορά.

 Παράδοση του Θεού-Ψάρι 

Κατά τον 11ο αιώνα, ο σχολιαστής της Εβραϊκής Βίβλου Ρασί γράφει πάνω σε μια βιβλική παράδοση, ότι το όνομα Δαγών είναι συγγενές με την εβραϊκή λέξη dag, «ψάρια», και συνεπώς θεωρούνταν ότι είχε σχήμα ψαριού, συγκρινόμενος με τον Βαβυλωνιακό θεό-ψάρι Οάννη. Τον 13ο αιώνα, ο Δαβίδ Κιμχή ερμήνευσε την περίεργη φράση στο Α' Σαμουήλ 5,2 - 7 ως «μόνο με τη μορφή ενός ψαριού έμεινε», προσθέτοντας: 

Το κείμενο των Εβδομήκοντα λέει ότι τόσο τα χέρια όσο και το κεφάλι του ειδώλου του Δαγών κόπηκανFontenrose 1957:278. 

Ο Σμόκελ υποστήριξε το 1928H. Schmökel, Der Gott Dagan (Borna-Leipzig) 1928. ότι ποτέ δεν ήταν αρχικά ένας ψάρι-θεός, αλλά κάποια στιγμή πήρε αυτή την υπόσταση από τους Χαναανίτες και τους Φοίνικες λόγω της θαλάσσιας ενασχόλησης που είχαν ως λαοί και αυτή η παραδοσιακή ετυμολογική σύνδεση με το dag (ψάρι) θα είχε επηρεάσει αναπόφευκτα και την εικονογραφία του.

Η μορφή του ψαριού μπορεί να θεωρηθεί βέβαια και ως ένα φαλλικό σύμβολο, όπως φαίνεται στην ιστορία του αιγυπτιακού θεού των σιτηρών Όσιρι, του οποίου το πέος ήταν φαγωμένο έτσι, που έμοιαζε με την μορφή ψαριού του Νείλου μετά από την επίθεση που δέχτηκε από το τυφωνικό θηρίο Σετ. Ομοίως, και ο μύθος που περιγράφει την προέλευση του αστερισμού του Αιγόκερου, του αρχαιοελληνικού θεού της φύσης Πάνα, έγινε ψάρι από τη μέση και κάτω, όταν πήδηξε στο ποτάμι, μετά από την επίθεση του Τιτάνα Τυφώνα.

Διάφοροι μελετητές του 19ου αιώνα, όπως ο Βελχάουζεν και ο Γουίλιαμ Ρόμπερτσον Σμιθ, πίστευαν ότι η παράδοση έχει τεκμηριωθεί από κάποιες περιστασιακές εμφανίσεις ενός μοτίβου που απεικόνιζε ένα Τρίτωνα, που βρέθηκαν σε ασσυριακά και φοινικικά τεχνουργήματα, συμπεριλαμβανομένων και των νομισμάτων από την Ασδώδ και το Αρβάδ.

Ο Τζον Μίλτον χρησιμοποιεί την παράδοση στο πρώτο βιβλίο του Χαμένου Παράδεισου:

... Next came one
Who mourned in earnest, when the captive ark
Maimed his brute image, head and hands lopt off,
In his own temple, on the grunsel-edge, 
Where he fell flat and shamed his worshippers:
Dagon his name, sea-monster, upward man
And downward fish; yet had his temple high
Reared in Azotus, dreaded through the coast
Of Palestine, in Gath and Ascalon,
And Accaron and Gaza's frontier bounds.

 Σημειώσεις 

 Αναφορές-Βιβλιογραφία 

 ANET = Ancient Near Eastern Texts, 3rd ed. with Supplement (1969). Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-03503-2.
 "Dagon" in  Etana: Encyclopædia Biblica Volume I A–D: Dabarah–David (PDF).
 Feliu, Lluis (2003). The God Dagan in Bronze Age Syria, trans. Wilfred G. E. Watson. Leiden: Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-13158-2.
 Fleming, D. (1993). "Baal and Dagan in Ancient Syria", Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie 83, pp. 88–98.
 Matthiae, Paolo (1977). Ebla: An Empire Rediscovered. London: Hodder & Stoughton. ISBN 0-340-22974-8.
 Pettinato, Giovanni (1981). The Archives of Ebla. New York: Doubleday. ISBN 0-385-13152-6.
 Singer, I. (1992). "Towards an Image of Dagan, the God of the Philistines." Syria 69: 431-450.

Κατηγορία:Μυθολογίες της Μέσης Ανατολής
Κατηγορία:Θεότητες της Μεσοποταμίας