Παρακράτος

Το παρακράτος ή βαθύ κράτος ή και κράτος εν κράτει είναι σύνολο παράνομων κρυφών μηχανισμών που στέκουν δίπλα στην πολιτική εξουσία, ή μέρος αυτής, και πράττουν ακολουθώντας εντολές της, ή και ανεξάρτητα, ώστε να χειραγωγείται η πολιτική ζωή μιας χώρας. Γενικότερα, παρακράτος είναι σύνολα ανθρώπων ή μηχανισμών που ασκούν παράνομα εξουσία. Τέτοιες ομάδες συνήθως αναπτύσσονται και δρουν στην αστυνομία, τον στρατό και τις μυστικές υπηρεσίες.

Συνήθως πρόκειται για ομάδες που αναλαμβάνουν να φέρουν σε πέρας ενέργειες που ένα κράτος δε θέλει να αναλάβει επίσημα (δολοφονίες, βασανιστήρια, καταστολή αντιφρονούντων, τρομοκρατία κ.λπ.).

Το παρακράτος αποτελείται από μη θεσμοθετημένες, σκιώδεις δομές εξουσίας ή ομάδες που δρουν είτε με την ανοχή είτε με τη συνεργασία του κράτους, αλλά εκτός των επίσημων μηχανισμών. Μπορεί να περιλαμβάνει μυστικές υπηρεσίες, ομάδες οργανωμένου εγκλήματος, φασιστικές / παραστρατιωτικές ομάδες κ.ά.

 Προέλευση του όρου 
Ο όρος απαντάται για πρώτη φορά στη νεοσύστατη Τουρκική Δημοκρατία το 1923 ως «derin devlet», δηλαδή βαθύ κράτος. Ο ηγέτης της χώρας, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, προκειμένου να στεριώσει το νέο κράτος με βάση τις πεποιθήσεις του, πιστεύεται πως διαμόρφωσε ένα δίκτυο μυστικών υπηρεσιών, στρατιωτικών αξιωματούχων, αστυνόμων και διαφόρων άλλων ομάδων, το οποίο λειτουργούσε στα παρασκήνια του κράτους με σκοπό την καταστολή διαφόρων αντιφρονούντων ή ιδεολογιών που θεωρούνταν επικίνδυνα για τη χώρα, όπως ήταν το Ισλάμ, ο κουρδικός εθνικισμός και ο κομμουνισμός.Ερατώ Νίκη Κορομία. Παρακράτος / Deep state: Οι σκιώδεις οντότητες των κρατών και οι δράσεις τους. odeth.eu. 06/01/2022. Ανακτήθηκε στις 24/10/2025.

 Σχέση κράτους - παρακράτους 
Η σχέση μεταξύ του βαθέος κράτους και του κράτους αντικατοπτρίζει τη δυναμική των παρακρατικών.

Οι περιπτώσεις στις οποίες το κράτος ανταγωνίζεται το παρακράτος είναι αυτές όπου τα κράτη διέπονται από το κράτος δικαίου. Εκεί δηλαδή όπου το παρακράτος μπορεί να θεωρηθεί ως απειλή για την νομιμότητα του πολιτεύματος, λειτουργώντας κρυφά για να επηρεάσει την πολιτική εκτός των επίσημων δομών. Αυτό οδηγεί σε κρατικές προσπάθειες να εξουδετερώσουν τον αντίκτυπο του παρακράτους.Unrecognized states: the struggle for sovereignty in the modern international system, Stacy Closson , Pål Kolstø , Lee J.M. Seymour & Nina Caspersen, 25 Απριλίου 2013

Σε άλλες περιπτώσεις (θολά ως προς το κράτος δικαίου, μη αναγνωρισμένα κράτη κ.τ.λ), οι σχέσεις μεταξύ κράτους - παρακράτους είναι πιο αόριστες. Εκεί, συχνά, το παρακράτος (συχνά στρατιωτικές, μυστικές ή γραφειοκρατικές ελίτ) δημιουργούν μία σχέση αλληλεξάρτησης με τους κρατικούς θεσμούς, συνδυάζοντας επίσημες και άτυπες δομές εξουσίας.

Σε πιο αυταρχικά καθεστώτα, το βαθύ κράτος μπορεί να λειτουργήσει ως συνεργάτης του κράτους, χρησιμεύοντας ως εργαλείο για τη διατήρηση της τάξης ή την καταστολή της διαφωνίας, αξιοποιώντας αμοιβαία οφέλη με το κράτος για τη διατήρηση της επιρροής χωρίς να υπονομεύεται η επίσημη διακυβέρνηση.

 Παρακράτος στην Ελλάδα 

Κατά τον Παναγιώτη Τραϊανού, «Από την πρώτη στιγμή της ίδρυσης της Ελλάδας υπάρχει ένα οργανωμένο παρακράτος, που την ακολουθεί σα σκιά. Ένα παρακράτος, που ελέγχει τα πάντα μέσα σ' αυτήν. Ένα παρακράτος, που ξεκινάει από τους άμβωνες και τα στασίδια της εκκλησίας και μέσα από τις πιο απίθανες και ανίερες συμμαχίες καταλήγει στις πρεσβείες των λεγόμενων μεγάλων δυνάμεων. Ένα παρακράτος, που μέσα από υπόγειες διαδρομές συνδέει τα απίθανα και τα παράδοξα. Ένα παρακράτος, όπου τις άκρες του μπορείς να τις βρεις οπουδήποτε. Από ακροδεξιές παραεκκλησιαστικές οργανώσεις και ακροαριστερές τρομοκρατικές οργανώσεις μέχρι και τις κερκίδες γνωστών ποδοσφαιρικών ομάδων.»

Στην Ελλάδα το παρακράτος λειτούργησε μετεμφυλιακά με βάση στελέχη του στρατού και της αστυνομίας, καθώς και ακροδεξιών ομάδων πολιτών που στήριζαν τις δεξιές κυβερνήσεις και έκαναν ποικίλες επεμβάσεις.

Μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις δράσης παρακράτους στην Ελλάδα ήταν η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ, Γρηγόρη Λαμπράκη, το 1963. Η δολοφονία του έδειξε την ισχύ του παρακράτους στις μετεμφυλιακές κυβερνήσεις Παπάγου και Καραμανλή. Κατευθυνόταν εν πολλοίς από τον Αντιστράτηγο Αλέξανδρο Νάτσινα, ιδρυτή και αρχηγό για δέκα χρόνια (1953-1963) της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΚΥΠ), αλλά και του ΙΔΕΑ, της οργάνωσης που έλεγχε τις Ένοπλες Δυνάμεις. Και το αυτοκινητικό δυστύχημα με το οποίο έχασε τη ζωή του ο Αλέξανδρος Παναγούλης το 1976, και ενώ ετοιμαζόταν να προβεί σε αποκαλύψεις για τις σχέσεις κορυφαίων πολιτικών με τη Χούντα, οι ηγέτες της αντιπολίτευσης το απέδωσαν σε άλλη μία δολοφονία του παρακράτους.

Επίσης, υπήρχε και η μυστηριώδης Κόκκινη Προβιά, το ελληνικό παρακλάδι του νατοϊκού Gladio, που διαλύθηκε από τον Ανδρέα Παπανδρέου τη δεκαετία του '80.

Η στρατιωτική δικτατορία του 1967 είχε ως πρωτεργάτες στελέχη του στρατού που δραστηριοποιούνταν σε παρακρατικές οργανώσεις. Το στρατιωτικό παρακράτος έγινε τόσο ισχυρό που υποκατέστησε το κράτος.

 Παραδείγματα σε άλλες χώρες 
Στη Λατινική Αμερική, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου (στρατιωτικές δικτατορίες), παρακρατικές ομάδες βασάνιζαν και εκτελούσαν «αντιφρονούντες» με τη στήριξη ή την ανοχή των κρατών.

Στην Τουρκία χρησιμοποιείται ο όρος «βαθύ κράτος» (τουρκικά: derin devlet) για τη διαπλοκή των Δυνάμεων Ασφαλείας, της Πολιτικής, της Δικαιοσύνης και της Δημόσιας Διοίκησης, με το οργανωμένο έγκλημα ή με πολιτικές αποκλίνουσες από τις επίσημες.

 Δείτε επίσης 
 Δημοκρατία
 Πολιτικό κόμμα

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 

 Το «βαθύ κράτος» στη σημερινή Ελλάδα και η Ακροδεξιά. Αστυνομία, Δικαιοσύνη, Στρατός, Εκκλησία. Συλλογικό έργο. Επιμέλεια Δημήτρης Χριστόπουλος. Εκδόσεις νήσος. Αθήνα. 2014. ISBN 978-960-9535-91-5.
 Ahmet Özcan, Derin Devlet ve Muhalefet Geleneği, Bakış Yayınları, Şubat 2000, ISBN 9789095621475
 Alişan Satılmış, Derin Devletin Solcuları, Platin Yayınları, Ağustos 2004, ISBN 9789758163465
 Cüneyt Arcayürek, Derin Devlet 1950-2007: Darbeler ve Gizli Servisler, Detay Yayıncılık, Ocak 2007, ISBN 9789944314022

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Αθανάσιος Γκανούλης. Ακροδεξιές οργανώσεις και παρακράτος στη μεταπολεμική Ελλάδα, 1949-1967. dspace.lib.uom.gr. 2016. Ανακτήθηκε στις 24/10/2025.
 Ερατώ Νίκη Κορομία. Παρακράτος / Deep state: Οι σκιώδεις οντότητες των κρατών και οι δράσεις τους. odeth.eu. 06/01/2022. Ανακτήθηκε στις 24/10/2025.
 Το “βαθύ κράτος” στη σημερινή Ελλάδα και η Ακροδεξιά. Μια συζήτηση. rosalux.gr. Ανακτήθηκε στις 24/10/2025.

Κατηγορία:Εγκλήματα
Κατηγορία:Πολιτική γεωγραφία
Κατηγορία:Πολιτική επιστήμη
Κατηγορία:Δικτατορία