Παναθηναϊκός (ξιφασκία)

Παναθηναϊκός Α.Ο.  Τμήμα Ξιφασκίας 140px 50px ΠληροφορίεςΈτος ίδρυσης  1912, επανίδρυση 1960Έδρα  Αρματωλών και Κλεφτών 22, ΑμπελόκηποιΠρόεδρος Δημήτρης ΒρανόπουλοςΈφορος Δημήτρης ΣύριοςΠροπονητής Πάνος ΑντωνίουΔημήτρης ΚάζαγληςΧρήστος Σαΐνης

 Ιστορία 
 Ίδρυση 
Το τμήμα ξιφασκίας του Παναθηναϊκού ιδρύθηκε ως οπλομαχίας το 1912 από τον Τζον Σίριλ Κάμπελ, Άγγλο παίκτη-προπονητή ποδοσφαίρου του σωματείου (ακόμα τότε επονομαζόμενου Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός Όμιλος). Συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πρωτοπόρα του αθλήματος για τη χώρα,Το άθλημα • Ιστορία του αθλήματος, ιστότοπος Ελληνικής Ομοσπονδίας Ξιφασκίας (ΕΟΞ)  μαζί δε με της πυγμαχίας που επίσης δημιούργησε ο Κάμπελ, αποτέλεσαν χρονικά τα αμέσως επόμενα του ποδοσφαιρικού τμήματος και μήτρας του συλλόγου.Τα ιστορικά στοιχεία των τμημάτων του Παναθηναϊκού, Γιώργος Λιβέρης, ιστότοπος Συλλόγου Παλαιμάχων Αθλητών Παναθηναϊκού ΑΟ

Το 1960 επανασυστάθηκε υπό τον Ξενοφώντα Χατζησαράντο και πριν πετύχει σημαντικές ατομικές και ομαδικές διακρίσεις με την καθοδήγησή του, υπήρξε ένα των 7 ιδρυτικών μελών της Ελληνικής Ομοσπονδίας Ξιφασκίας (ΕΟΞ),Πληροφορίες • Ιδρυτικά μέλη, ιστότοπος ΕΟΞ όταν το 1963 η οπλομαχία ανεξαρτητοποιήθηκε από το Σύνδεσμο Ελληνικών Γυμναστικών Αθλητικών Σωματείων (ΣΕΓΑΣ).

 1960 - 1986: κυρίαρχος του αθλήματος 
Από το 1964 έως το 1974 ο Παναθηναϊκός καταλάμβανε επί 11 συνεχή έτη την κορυφή στην άτυπη γενική κατάταξη της ΕΟΞ, την επιμέρους βαθμολογία ανδρών και συχνότατα την αντίστοιχη εφήβων, ενώ μέχρι και το 1980 πρωταγωνιστούσε έστω μόνο σε ατομικό επίπεδο στις δύο ηλικιακές αυτές κατηγορίες. Τα 1964, 1965, 1966 οι Γιάννης Μερκατάτης και Γιάννης Ιωαννίδης κατέκτησαν το χρυσό μετάλλιο ατομικού στη σπάθη (σαμπρ) για το Πανελλήνιο πρωτάθλημα. Ο Γιάννης Χατζησαράντος ανακηρυσσόταν νικητής του ξίφους μονομαχίας (επέ) για 7 διαδοχικές χρονιές με τελευταία το 1972, αρχική δε το 1966 όπου πρώτευσε στα ξίφη ασκήσεως (φλερέ), μονομαχίας και τη σπάθη, σημειώνοντας το τρεμπλ επί όλων των ατομικών αγωνισμάτωνσυλλογικό έργο, Τριφύλλι 100 χρόνια, επετειακή έκδοση εφημερίδας Goal news, Αθήνα 2008, σελ. 193 (πιθανότατα, μετείχε και στην ομάδα για το χρυσό του επέ). Στη συνέχεια ο Ανδρέας Βγενόπουλος κατακτούσε το πρωτάθλημα από το 1973 έως το 1981 εκτός του 1979.

Με τα εθνικά χρώματα στους Μεσογειακούς αγώνες του 1971 στη Σμύρνη, ο Βγενόπουλος κατέλαβε την ε' θέση και ο Γ. Χατζησαράντος την δ' στο φλερέ. Το 1972 και το 1973 αμφότεροι απέσπασαν αργυρά μετάλλια στους Βαλκανικούς Αγώνες. Οι αθλητές του Παναθηναϊκού συγκέντρωσαν 46 μετάλλια στους Βαλκανικούς αγώνες από το 1969 έως το 1986, με τους Βγενόπουλο και Γ. Χατζησαράντο να έχουν κατακτήσει από 10. Ενδεικτικό είναι ότι σε καταγραφή του 1970 με τους 6 κορυφαίους της εποχής σε εγχώριο επίπεδο, οι 5 –τουλάχιστον– αγωνίζονταν για το σύλλογο.

 1986 - 2009: περίοδος παρακμής 
Από το 1983 άρχισαν να σημειώνονται σημαντικές αποχωρήσεις στο τμήμα με συνέπεια να αποδυναμωθεί και να εκλείψουν οι επιτυχίες. Τη δεκαετία του '90 δεν καρποφόρησαν οι προσπάθειες για δημιουργία φυτωρίου με σκοπό την ανάδειξη νέων ταλέντων και το τμήμα λειτουργούσε μόνο τυπικά.

 2010 - σήμερα 
Ορισμένες σημαντικές προσθήκες στο τμήμα κατά το 2010, σηματοδότησαν την επανεμφάνιση και των πρώτων ατομικών διακρίσεων. Την περίοδο 2010-11 για το κύπελλο Ελλάδας η Γεωργία Αγορή στο ξίφος μονομαχίας, κατέκτησε το αργυρό μετάλλιο και πρώτο από ξιφομάχο του Παναθηναϊκού μετά από δεκαετίες."Μπαμ" στο Κύπελλο Ελλάδας, ιστότοπος ΕΟΞ Επιπλέον στο κύπελλο Χειμώνα, η Βάσω Κουμπάνη κατέλαβε την α' θέση του ίδιου αγωνίσματος, επίσης για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία του τμήματος.Ψηλά η Δήμκου με το σπαθί της, ιστότοπος ΕΟΞ Στα πλαίσια του Πανελλήνιου πρωταθλήματος 2011, οι Κουμπάνη, Αγορή, Σπυριδούλα Λιάλια και Ελευθερία Μιμηγιάννη απέσπασαν την γ' θέση ομαδικού του ξίφους ασκήσεως,Στο βάθρο Σιδηροπούλου, Διαφωνίδης, ιστότοπος ΕΟΞ.

Την περίοδο 2011-12, η Άννα Μπουρδάκου κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο του αγωνίσματος στο κύπελλο του 2011,"Πρωτάρηδες" νικητές στο Κύπελλο Ελλάδος, ιστότοπος ΕΟΞ Κύπελλο η Μπουρδάκου , leoforos.gr όπως και η Κουμπάνη του ξίφους μονομαχίας μία εβδομάδα αργότερα.Η "πείρα" μίλησε στο Κύπελλο Ελλάδας, ιστότοπος ΕΟΞ. Στο πρωτάθλημα του 2012 ο Παναθηναϊκός κατέλαβε από μία ατομική και ομαδική β' θέση πρωταθλήματος στο ξίφος ασκήσεως, με την Μπουρδάκου και τις Νεφέλη Λυσιμάχου, Νεφέλη Μπαρλαούρα, Μπουρδάκου.Χωρίς εκπλήξεις το "Μεγάλο Πρωτάθλημα", ιστότοπος ΕΟΞ

Την περίοδο 2012-13, για το κύπελλο Ελλάδας 2012 κατακτήθηκαν 3 μετάλλια, το χρυσό του ξίφους ασκήσεως από την Μπουρδάκου και τα χάλκινα στα αντίστοιχα μονομαχίας οι Σάββας Καββαδίας και Κουμπάνη."Κύπελλο Ελλάδας των ... Φαβορί", ιστότοπος ΕΟΞ. Στο πρωτάθλημα του 2013, η Άννα Μπουρδάκου κατέκτησε το χρυσό στο ξίφος ασκήσεως, ενώ στο ομαδικό του ίδιου όπλου ο ΠΑΟ κατέλαβε τη 2η θέση και το αργυρό μετάλλιο"Μεγάλες μάχες, λιγοστές εκπλήξεις στο Πρωτάθλημα", ιστότοπος ΕΟΞ.

Στο πρωτάθλημα του 2014 η Μπουρδάκου κατέκτησε ξανά το χρυσό στο ξίφος ασκήσεως και η Ελευθερία Μιμηγιάννη το χάλκινο στο ξίφος μονομαχίας[http://www.fencing.org.gr/index.php/gr/2013-02-12-10-20-43/2013-02-12-10-21-38/393-to-panellinio-protathlima-andron-gynaikon-ksifos-monomaxias-stin-kriti-05-05-2014 "Το Πανελλήνιο Πρωτάθλημα Ανδρών/ Γυναικών (Ξίφος Μονομαχίας) στην Κρήτη (05.05.2014)", ιστότοπος ΕΟΞ[http://www.fencing.org.gr/index.php/gr/2013-02-12-10-20-43/2013-02-12-10-21-38/398-avlaia-gia-to-panellinio-protathlima-andron-gynaikon-12-05-2014 "Αυλαία για το Πανελλήνιο Πρωτάθλημα Ανδρών-Γυναικών (12.05.2014)", ιστότοπος ΕΟΞ. Η πραγματοποίηση των προπονήσεων του τμήματος μεταφέρθηκε το 2014 από τη θύρα 2 του γηπέδου Απόστολος Νικολαΐδης σε παραπλήσιο χώρο.

Το 2015 στο Κύπελλο Χειμώνα ο Σάββας Καββαδίας κατέκτησε το αργυρό στο ξ. μονομαχίας και η Δέσποινα Γεωργιάδου το χάλκινο στη σπάθη. Ο Καββαδίας κατέκτησε το αργυρό και στο πρωτάθλημα"Κοντογιάννης & Πέρδικα Πρωταθλητές Ελλάδος (27.04.2015)", ιστότοπος ΕΟΞ

Στο πρωτάθλημα του 2016, η Δέσποινα Γεωργιάδου κατέκτησε το χρυσο στη σπάθη, και η Ελευθερία Μιμηγιάννη το χάλκινο στο ξ. μονομαχίας"Ολοκληρώθηκε η 1η ενότητα του Πανελληνίου Πρωταθλήματος Ανδρών-Γυναικών (25.04.2016)", ιστότοπος ΕΟΞ"Σιδηροπούλου και Αμπάλοβ στο βάθρο (16.05.2016)", ιστότοπος ΕΟΞ.

Για το κύπελλο Ελλάδος 2016, η Γεωργιάδου κατέκτησε το αργυρό μετάλλιο στη σπάθη"Τα αποτελέσματα από το Κύπελλο Ελλάδος στη σπάθη και το Κύπελλο Νέων Ανδρών – Νέων Γυναικών στο Ξίφος Ασκήσεως (17.10.2016)", ιστότοπος ΕΟΞ.

Το 2017 ο Παναθηναϊκός αναδεικνύεται Πρωταθλητής Ελλάδας στο Ξίφος Μονομαχίας ανδρών, κατακτώντας ομαδικό τίτλο στο άθλημα μετά από 37 χρόνια και το πρωτάθλημα στο Ξίφος Μονομαχίας του 1980 με τους αθλητές Βγενόπουλο, Μακρόπουλο και Τσάμη.

 Τρέχουσα σύνθεση ομάδας 

Άνδρες: Κώστας Αγγελής, Κώστας Βασιλόπουλος, Παύλος Δακουτρός, Γιάννης Θωμόπουλος, Σάββας Καββαδίας, Γιάννης Καρακασιλιώτης, Ορέστης Κορακίτης, Γιώργος Μαρινάκης, Βασίλης Μπίλας, Νίκος Παυλόπουλος, Αναστάσιος Ραγκούσης, Γιάννης Σύριος, Βασίλης Φλώρος.

Γυναίκες: Γεωργία Αγορή, Ευτέρπη Αντωνίου, Δέσποινα Γεωργιάδου, Ελεάννα Γούση, Βάσω Κουμπάνη, Ελευθερία Μιμηγιάννη, Ευγενία Μπαβαβέα, Άννα Μπουρδάκου, Κωνσταντίνα Σαϊτάνη, Καλλιρόη Τριανταφύλλου.

Προπονητές: Πάνος Αντωνίου, Δημήτρης Κάζαγλης, Χρήστος Σαΐνης.

Η Κουμπάνη έχει ανακηρυχθεί πανελληνιονίκης ατομικού στο ξίφος μονομαχίας τα 2009 και 2010 ως αθλήτρια της Ακαδημίας Οπλομαχίας, η δε Μπουρδάκου τα ίδια έτη στο ασκήσεως με την Αθηναϊκή Λέσχη και τα 2013, 2014 εκπροσωπώντας τον Παναθηναϊκό.

 Ομαδικοί τίτλοι 
 Πανελλήνιοι ανδρών 
Πηγή: Γενική Γραμματεία Αθλητισμού,συλλογικό έργο, Ελληνικός αθλητισμός • Ιστορική αναδρομή 1896-1996 / Στατιστικά όλων των αθλημάτων, έκδοση ΓΓΑ, Υφυπουργείο Αθλητισμού, Αθήνα 1997, τμ. Β', σελ. 205-207 Ξιφασκία • Αρχείο, ιστότοπος ΓΓΑ εκτός εάν αναφέρεται διαφορετικά.
 10 Πανελλήνια πρωταθλήματα ξίφους ασκήσεως (φλερέ ή φόιλ):
 1965,Πάνος Φιαμέγκος (αγωνιστικά/στατιστικά στοιχεία Νίκος Πετρόπουλος), Παναθηναϊκός 1908-1998 • 90 χρόνια ιστορικής πορείας, Εκδόσεις Γ. Γεωργαλάς, Αθήνα 1998, σελ. 400-401 Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Κωστόπουλος-Παπαδόπουλος
 1967,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 16.06.1967, σελ. 4 Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Καπερώνης-Δ. Χατζησαράντος-Βγενόπουλος
 1968,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 16.03.1968, σελ. 6  Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Δ. Χατζησαράντος-Βγενόπουλος
 1969,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 27.05.1969, σελ. 6  Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Δ. Χατζησαράντος-Βγενόπουλος
 1970,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 20.10.1970, σελ. 4 Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Βγενόπουλος-Δ. Χατζησαράντος-Γ. Ντουράκος
 1971, Βγενόπουλος-Γ. Ντουράκος-Μακρόπουλος-Δ. Χατζησαράντος-Γ. Χατζησαράντος
 1973, Δ. Χατζησαράντος-Μ. Χατζησαράντος-Βγενόπουλος-Τσάμης
 1975, Δ. Χατζησαράντος-Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Ντέσκας
 1977, Δ. Χατζησαράντος-Τσάμης-Ιωαννίδης-Ντέσκας
 1978, Δ. Χατζησαράντος-Τσάμης-Ντέσκας.

 14 Πανελλήνια πρωταθλήματα ξίφους μονομαχίας (επέ):
 1964, Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Σκαρμούτσος-Παπαδόπουλος
 1965, Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Κωστόπουλος-Παπαδόπουλος-Παπασταθόπουλος
 1966,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 19.04.1966, σελ. 4 Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Κωστόπουλος-Παπαδόπουλος
 1967, Γ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Π. Ντουράκος-Μ. Χατζησαράντος-Δ. Χατζησαράντος
 1969,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 03.06.1969, σελ. 6  Γ. Χατζησαράντος-Δ. Χατζησαράντος-Μ. Χατζησαράντος-Π. Ντουράκος-Ιωαννίδης
 1970,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 15.10.1970, σελ. 1 Γ. Χατζησαράντος-Π. Ντουράκος-Βγενόπουλος-Δ. Χατζησαράντος-Παπαδόπουλος
 1971, Γ. Χατζησαράντος-Δ. Χατζησαράντος-Ιωαννίδης-Π. Ντουράκος
 1973, Βγενόπουλος-Π. Ντουράκος-Μακρόπουλος-Δ. Χατζησαράντος-Γ. Χατζησαράντος
 1974, Βγενόπουλος-Τσάμης-Δ. Χατζησαράντος-Γ. Χατζησαράντος
 1975, Βγενόπουλος-Τσάμης-Μακρόπουλος
 1976, Τσάμης-Γεραμπίνης-Λιάσκος
 1977, Π. Ντουράκος-Μακρόπουλος-Γεραμπίνης-Γλύτσος
 1980,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 08.10.1980, σελ. 2 Βγενόπουλος-Τσάμης-Μακρόπουλος-Τσολάκης-Τζήμας
 2017,panathinaikos1908.gr - Στη μνήμη του Ανδρέα Βγενόπουλου! Αγγελής-Φλώρος-Καββαδίας-Δακουτρός

 5 Πανελλήνια πρωταθλήματα σπάθης (σαμπρ ή σέιμπερ):
 1964,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 28.04.1964, σελ. 1 Γ. Χατζησαράντος-Μερκατάτης-Παπαδόπουλος-Παππάς
 1970,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 06.10.1970, σελ. 6 Γ. Χατζησαράντος-Μ. Χατζησαράντος-Π. Ντουράκος-Σκαρμούτσος-Παπαδόπουλος
 1971, Μ. Χατζησαράντος-Π. Ντουράκος-Ιωαννίδης
 1973,Ο «Παναθηναϊκός» πρωταθλητής οπλομαχίας, εφημ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 07.11.1973, σελ. 4 Γ. Χατζησαράντος-Μ. Χατζησαράντος-Π. Ντουράκος-Λάιος
 1974,εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ 15.10.1974, σελ. 3 Μ. Χατζησαράντος-Π. Ντουράκος-Ιωαννίδης-Τσάμης.

 Πανελλήνιοι εφήβων 
  9 Πανελλήνια πρωταθλήματα Βαθμολογία:
 1963, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1973
  3 Πανελλήνια πρωταθλήματα ξίφους ασκήσεων ομαδικό:
 1963,  1965,Φωτογραφία της ημέρας: Τα «πράσινα» ξίφη, 1965, ιστότοπος Συλλόγου Παλαιμάχων Αθλητών ΠΑΟ  1967
  2 Πανελλήνια πρωταθλήματα ξίφους μονομαχίας ομαδικό:
 1965,  1967
  4 Πανελλήνια πρωταθλήματα σπάθης ομαδικό:
 1963, 1964, 1965,  1967

 Άλλες διακρίσεις 
 10 τίτλοι άτυπου πρωταθλητή Ελλάδας ατομικού μέσω ομαδικής βαθμολογίας:
 1963, 1965, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974
 15 Πρωταθλήματα Βαθμολογίας Ανδρών : 
 1963, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1978, 1980
 1 Πρωτάθλημα Ελλάδας Γενική Βαθμολογία 1964 - 1965 :
 1965
 1 Εαρινό Πρωτάθλημα Ελλάδας Γενικής Βαθμολογίας :
 1976
 1 Θερινό Πρωτάθλημα Ελλάδας Γενικής Βαθμολογίας :
 1976
 2 Χειμερινά Πρωταθλήματα Ελλάδας Γενικής Βαθμολογίας :
 1977, 1978
 1 Κύπελλο Ομοσπονδίας Ανδρών Ξίφος Μονομαχίας Ομαδικό :
 1981
 11 Πρωταθλήματα Ελλάδας Γενική Βαθμολογία Ομαδικών Αγωνισμάτων :
 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1973, 1974, 1975, 1977.

 Αξιόλογοι ξιφομάχοι 
Σύμφωνα με βιβλία καταγραφής της ιστορίας του συλλόγου (με χρώμα οι πανελληνιονίκες ατομικού και αλφαβητικά):   Φιαμέγκος, ό.π, σελ. 400 

 20px Δέσποινα Γεωργιάδου
 20px Βάσω Κουμπάνη
 20px Άννα Μπουρδάκου
 20px Ρ. Τσάλα

 20px Λ. Αλεπουδέας
 20px Γιάννης Αντωνόπουλος
 20px Ανδρέας Βγενόπουλος
 20px Δ. Γιαννακόπουλος
 20px Ο. Δαβίας
 20px Κ. Δημητριάδης
 20px Β. Ζαννής
 20px Γιάννης Ιωαννίδης
 20px Γ. Καπερώνης
 20px Στυλιανός Καπίρης
 20px Ε. Κλεώπας
 20px Σ. Κομίνης

 20px Λ. Κουμάντος
 20px Ν. Κουνινιώτης
 20px Ι. Λάιος
 20px Π. Λέων
 20px Κ. Μαρκόπουλος
 20px Γιάννης Μερκατάτης
 20px Δ. Ντέσκας
 20px Παναγιώτης Ντουράκος
 20px Χ. Ξυνός
 20px Ν. Όθωνας
 20px Γ. Παπαδόπουλος
 20px Α. Παππάς

 20px Α. Σιμόπουλος
 20px Γ. Σκαρμούτσος
 20px Σ. Σπηλιόπουλος
 20px Κ. Τσάμης
 20px Α. Φίλιος
 20px Ε. Χάρης
 20px Γιάννης Χατζησαράντος
 20px Δημήτρης Χατζησαράντος
 20px Μάρκος Χατζησαράντος
 20px Ι. Χοϊδάς

επίσης οι Λάσκος, Τσολάκης, Λαμπρούλιας κ.ά.

 Αξιόλογοι προπονητές 
Χρονολογικά:

 20px Τζον Σίριλ Κάμπελ

 20px Ξενοφών Χατζησαράντος

 20px Δημήτρης Κάζαγλης

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Πηγές 
 ιστότοπος, Ελληνική Ομοσπονδία Ξιφασκίας (ΕΟΞ)
 συλλογικό έργο (επιμ. Γιώργος Μπέρτσος), Οδηγός των σπορ, Εκδόσεις Πάπυρος Πρεςς, Αθήνα 1970
 ιστότοπος, Σύλλογος Παλαιμάχων Αθλητών Παναθηναϊκού ΑΟ
 συλλογικό έργο, Τριφύλλι 100 χρόνια, επετειακή έκδοση εφημ. Goal news, Αθήνα 2008
 ιστότοπος, leoforos.gr
 συλλογικό έργο, Ελληνικός αθλητισμός • Ιστορική αναδρομή 1896-1996 / Στατιστικά όλων των αθλημάτων, έκδοση Γενικής Γραμματείας Αθλητισμού (ΓΓΑ), Υφυπουργείο Αθλητισμού, Αθήνα 1997
 Πάνος Φιαμέγκος (αγωνιστικά/στατιστικά στοιχεία Νίκος Πετρόπουλος), Παναθηναϊκός 1908-1998 • 90 χρόνια ιστορικής πορείας, Εκδόσεις Γ. Γεωργαλάς, Αθήνα 1998, σελ. 400-401
 ψηφιακό αρχείο, εφημερίδας ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ
 Βαγγέλης Μελέκογλου - Άγγελος Μενδρινός - Θοδωρής Ντάβελος, 1908-1998 Παναθηναϊκός • 90 χρόνια ποδοσφαιρική εποποιία, έκδοση Τριφύλλι ΑΕΒΕ, Αθήνα 1999, ISBN 960-8625-31-9.
 Σήφης Βοτζάκης (συνεργ. Βαγγέλης Μελέκογλου), 100 χρόνια Παναθηναϊκός • Η ιστορία 1908-2008, Εκδόσ. Α.Α Λιβάνη, Αθήνα 2008, ISBN 960-1418-75-X.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Αθλήματα > Ξιφασκία, ιστότοπος Παναθηναϊκού Αθλητικού Ομίλου
 Τμήματα > Ξιφασκία, ιστότοπος Συλλόγου Παλαιμάχων Αθλητών Παναθηναϊκού ΑΟ
 ιστολόγιο, Σύλλογος Παλαιμάχων Αθλητών Παναθηναϊκού ΑΟ.

Ξιφασκία
Παναθηναικος