Υπόρχημα

Στην αρχαία ελληνική μουσική, υπόρχημα ήταν ζωηρό άσμα που συνοδευόταν με χορό όπως ο διθύραμβος και ήταν αφιερωμένο στο θεό Απόλλωνα. Την ίδια ονομασία έφερε και ο αντίστοιχος χορός.

Ως ύμνος προς τον Απόλλωνα, έμοιαζε σε αρκετά σημεία με τον παιάνα. Ευρετής θεωρείται ο Θαλήτας από τη Γόρτυνα της Κρήτης τον 7ο αιώνα π.Χ., αν και ο Αθήναιος ανάγει στον Όμηρο τις πηγές του ποιητικού αυτού είδους. 

Ο Λουκιανός  Λουκιανός, Περί ορχήσεως, 16 αναφέρει: "Στη Δήλο οι θυσίες όχι μόνο δε γίνονταν χωρίς όρχηση, αλλά γίνονταν και με χορό και με μουσική... τα τραγούδια που σύνθεταν γι' αυτούς τους χορούς λέγονταν υπορχήματα", ενώ ο Πρόκλος Χρηστομ. 17: "Υπόρχημα δε το μετ' όρχήσεως αδόμενον μέλος". Στο Ετυμολ. Μέγαέκδ. Th. Gaisford, σ. 690 σημειώνεται: "Υπορχήματα  δε, άτινα πάλιν έλεγον ορχούμενοι και τρέχοντες κύκλω του βωμού, καιομένων των ιερείων". 

Το υπόρχημα αρχικά συνοδευόταν από φόρμιγγα, αργότερα από αυλόΠολυδεύκης, IV 82 και κιθάρα ή λύρα και είχε τρεις φάσεις. Στην πρώτη όλα τα μέλη του χορού τραγουδούσαν και χόρευαν μαζί, στη δεύτερη τα μισά τραγουδούσαν και τα μισά χόρευαν και στην τρίτη τραγουδούσε ο κορυφαίος και χόρευαν όλοι οι άλλοι. Το υπόρχημα είχε τρία σχήματα (φιγούρες)· στο πρώτο, όλα τα μέλη του χορού χόρευαν και τραγουδούσαν μαζί· στο δεύτερο, ο χορός μοιραζόταν σε δύο ομάδες, από τις οποίες η μια χόρευε και η άλλη τραγουδούσε· στο τρίτο, ο κορυφαίος τραγουδούσε, ενώ όλοι οι άλλοι χόρευαν.

Κατά τον Πίνδαρο, στον οποίο αναφέρεται ο Αθήναιος, τον χόρευαν οι Λάκωνες, άνδρες και γυναίκες ...ορχούνται δε ταύτην παρά τωι Πινδάρωι οι Λάκωνες, και εστίν υπορχηματική όρχησις ανδρών και γυναικών... Αθήναιος, XIV, 631C 30, ενώ ο ίδιος ο Αθήναιος τον συγκρίνει με τον κόρδακα, κωμικό χορόΑθήναιος, xiv, 630.

Στην τραγική ποίηση, ο όρος χαρακτηρίζει μερικές λυρικές ωδές για κάποια αίσια έκβαση του δράματος, λίγο πριν την τελική καταστροφή, όπως για παράδειγμα σε πολλά έργα του Σοφοκλή.

Παραπομπές

Πηγές
 Μαρκαντωνάτος, Γεράσιμος (1985). Επίτομο λεξικό λογοτεχνικών όρων. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg. σελ. 200. ISBN 000010180X.

Musipedia, Υπόρχημα
 A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (1890)  
Πάνθεον - Αρχαιογνωστικός Οδηγός, Υπόρχημα
Κατηγορία:Ποίηση
Κατηγορία:Αρχαία ελληνική μουσική
Κατηγορία:Αρχαίοι ελληνικοί χοροί