Ιωσήφ Βρυέννιος

Ο Ιωσήφ Βρυέννιος ήταν λόγιος μοναχός ο οποίος έζησε κατά τον 15ο αιώνα. 
Βίος
Ο Ιωσήφ Βρυέννιος δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς γεννήθηκε. Σε ομιλία του η οποία χρονολογείται περί το 1420 γράφει ότι βρίσκεται σε βαθύ γήρας, κάτι που όπως σχολιάζει ο Νικόλαος Τωμαδάκης δείχνει ότι πλησιάζει τα ογδόντα έτη της ηλικίας του. Σε άλλες ομιλίες του οι οποίες χρονολογούνται στα 1401 κάνει μνεία ότι έχει υπερβεί το 50ο έτος της ηλικίας του. Ωστόσο οι αναφορές αυτές δεν είναι ασφαλείς. Από τους μελετητές του ο Βούλγαρης αναφέρει ως έτος γέννησης το 1360, αφού τον τοποθετέι στα 1419 στα 60 έτη, ο Palmieri μιλάει για τις αρχές του β μισού του  14ου αι. περί το 1350. Όμως ο Τωμαδάκης ανεβάζει πιο πίσω το έτος γέννησης, στα 1340, επειδή αλληλογραφεί με τον Νικόλαο Καβάσιλα όταν αυτός στα 1361 έγινε Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ.16-17
Άγνωστος είναι και ο τόπος γέννησης του Βρυέννιου και η οικογενειακή του καταγωγή. Οι Αλλάτιος και Φαβρίκιος αναφέρουν την Κωνσταντινούπολη, ο Meyer την Σπάρτη. Ωστόσο από την πολεμική του Μανουήλ Καλέκα πληροφορούμαστε πως είναι νησιώτηςΝικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ18
Φαίνεται πως έζησε στην Κωνσταντινούπολη, αλλά ταξίδεψε και έξω από αυτήν. 
Μόρφωση
Το ότι ασκήτεψε στη Μονή Στουδίου καταδεικνύει την προσεγμένη θεολογική και θύραθεν παιδεία του, χωρίς να την έχει λάβει από κάποιον λαϊκό. Ο ίδιος στα 1423 σε διάλεξή του θα σημειώσει ότι δεν είχε λάβει ευρωπαϊκή παιδεία, δηλαδή τη σχολαστική φιλοσοφία, στα παιδευτ΄ήρια της Ιταλίας, της Γαλλίας και της Βρετανίας. Η έμφαση που έδινε στη γλωσσική έκφραση και επιμέλεια την οποία είχε υποτάξει στη Θεολογία είναι χαρακτηριστική της παιδείας του. Η δε θεολογική του παιδεία πιστοποιείται από τις παραπομπές στη Βίβλο, του Πατέρες, αλλά και από το γεγονός ότι αυτός επιλέγεται ως ο  θεωρητικός της ορθοδοξίας για να αντιμετωπίσει τις λατινικές πλάνες και ότι με εικοσιμία ομιλίες υπερασπίστηκε την ορθόδοξη διδασκαλία περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος εκ του Πατρός. Ως προς την θύραθεν παιδεία του μαρτυρούν τα χωρία από τον Όμηρο, από την τραγωδία Φοίνισσες του Ευριπίδη, του Θεόκριτου, Η δε λατινομάθειά του δεν μπορεί να πιστοποιηθεί, αλλά τους Λατίνους τους γνώριζε από μεταφράσεις.Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ.21-23Ο Μανουήλ Καλέκας τον παρουσιάζει ως αυτοδίδακτο. Σε κάθε περίπτωση στην μόρφωσή του έπαιξε ρόλο η συναναστροφή του με τους Ιωάννη Ολόβολο, Δημήτριο Κυδώνη, Νικόλαο Καβάσιλα και τον Ιωάννη Χορτασμένο. Η παράδοση ότι υπήρξε μαθητής του Γρηγόριο Παλαμά και διδάσκαλος του Μάρκου Ευγενικού δεν μπορούν να επιβεβαιωθούνπρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996, σελ.72-73

Συσχέτιση με Ιωσήφ Βλαδύντερο και συγχρόνους του Βρυέννιους-το όνομά του
Έχει γινει η συσχέτιση του Βρυέννιου με τον Ιωσήφ Βλαδύντερο στηριζόμενη σε χωρίο του Συρόπουλου. Ο Ιωσήφ Βλαδύντερος ήταν ακόλουθος του Ευδαιμονϊωάννη, κατά την περίοδο που ο Βρυέννιος δρούσε διδάσκοντας στην Ανατολή. Το Βρυέννιος ειναι απλό παρωνύμιο και όχι πατρώνυμο, άρα  δεν έχει καμία σχέση με την γνωστή αυτοκρατορική οικογένεια, ενώ δεν φαίνεται να εχει σχ΄σεη με τους συγχρόνους του Βρυέννιοςυ, τον μουσικό Μανουήλ και τον Μιχαήλ. Σχετικά με την σημασία του επωνύμου, ο Τωμαδάκης επισημαίνει ότι σε ορισμένα χειρόγραφα αναφέρεται ως Βριγένης ως λαϊκή εκφορά του επωνύμου. Δεν θεωρεί απίθανη την σημασία του ονόματος ως δηλούντος τον έχοντα ευρεία γεννειάδαΝικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ.18-20.
Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση όσοι γίνονταν μοναχοί με την κουρά τους άλλαζαν όνομα, επομένως το όνομα Ιωσήφ ήταν μάλλον το  μοναχικό όνομά του. Μη γνωρίζοντας κάτι σχετικό για την περίοδο πριν την μοναχική κουρά του, μας είναι άγνωστο το κοσμικό του όνομα.πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996, σελ.71

Αποστολή στην Κρήτη
Ως την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους, η βενετοκρατούμενη Κρήτη δεν σταμάτησε να δέχεται την επίδραση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο είτε με παραινέσεις είτε με απεσταλμένος του κληρικούς επεδίωκε την ενίσχυση της πίστης των Κρητικών. Έτσι στα 1381 ο πατριάρχης έστειλε ιεροκήρυκα στο νησί τον μοναχό Ιωσήφ Βρυέννιο.Χρύσα Μαλτέζου, «Λατινοκρατούμενη Ελλάδα-Βενετικές και Γενουατικές κτήσεις», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. Θ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1980, σελ.277
Πάντως ο ακριβής χρόνος της άφιξής του στο νησί δεν είναι γνωστός και εικάζεται ο πως είναι το 1380. Δεν γνωρίζουμε και την επίσημη ιδιότητα με την οποία μετέβη στο νησί. Σίγουρα ταξίδεψε μετά τη σύμφωνη γνώμη των εκκλησιαστικών αρχών της Κωνσταντινούπολης, με τις οποίες ειχε αλληλογραφία. Για τον Νικόλαο Ιωαννίδη, ο Βρυέννιος πήγε στην Κρήτη όταν επί πατριάρχη Νείλου (1380-1388) είχε διοριστεί στην Κρήτηο Μητροπολίτης Πατρών ως Έξαρχος, επειδή οι Βενετοί απαγόρευαν την εγκατάσταση ορθόδοξων αρχιερέρων στην Κρήτη. Έτσι δικαιολογείται και ο τίτλος του πατριαρχικού εξάρχου στην Κρήτη, που αποδίδεται στον Βρυέννιο. Σε κάθε περίπτωση ασκεί πνευματικό, διδακτικό και ειρηνευτικό έργο.πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996, σελ.74
Στην Κρήτη έζησε είκοσι έτη συστηματοποιώντας τα ορθόδοξα δόγματα και  συνεργάζεται με λόγιους Κρητικούς με σκοπό την καταπολέμηση των ΟυνιτώνΙωάννης Μπολανάκης, Εκκλησία και εκκλησιαστική παιδεία στη βενετοκρατούμενη Κρήτη. Διδακτορική διατριβή, Τμήμα Παιδαγωγικό Δημοτικής Εκπαίδευσης, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα, 1999, σελ. 70

Το τέλος του
Το 1421 συνέταξε την διαθήκη του ενώ είναι εσφαλμένη η άποψη ότι τη συνάταξε στην Κρήτη. Με τη διαθήκη του άφηνε δουκα΄τα χρυσά εξ, ίνα δοθή το μεν εις πεινώντας , το δε εις διαζώντας, το δε ξένοις, το δε γυμνοίς, το δε ασθενέσι, το δε [τοις] εν φυλακή, δέκα υπέρπυρα για την κηδεία του και δέκα για τα μνημόσυνά του και τα βιβλία του στην Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως Δεν ξέρουμε πόσο επέζησε μετά τη σύνταξη της διαθήκης του. Για τον Ευγένιο Βούλγαρη πέθανε μετά το 1431 και πριν τη Σύνοδο Φερράρας Φλωρεντίας. Για τον Τωμαδάκη το γεγονός ότι θαύμαζε τον Γεννάδειο Σχολάριο, ο οποίος είχε γεννηθεί το 1405 φαίνεται ότι σχετιζόταν μαζί του και οι σχέσεις αυτές θαυμασμού και εκτίμησης δεν μπορεί να είναι νωρίτερες του 1425-1430. Επειδή η τελευταία είδηση για τη ζωή του εντοπίζεται στα 1430 πρέπει ο θάνατός του να εντοπιστεί στη χρονιά αυτή ή τουλάχιστον την επόμενη το 1431 Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ.33-36 .

Η θρησκευτική ερμηνεία για τις Τουρκικές κατακτήσεις
Στο έργο του Επτά επή επτά κεφάλαια στο 47ο κεφάλαιο με τίτλο Μερικές αιτίες για τα δεινά που υποφέρουμε αναπτύσσει ένα από τα πιο γνωστά κείμενα θρησκευτικής αιτιολογίας. Θρηνώντας για την παρακμή των ηθών της εποχής του σε σχέση με τους παλιούς καιρούς, θεωρεί ότι οι Τούρκοι χρησιμοποιήθηκαν από τον Θεό για την τιμωρία των Χριστιανών. Παραπονείται για τις σοβαρές αντικανονικές πράξεις της Εκκλησίας (βαπτίσεις με μία κατάδυση στην κολυμπήθρα, άγνοια του πως γίνεται ο σταυρός από τους Χριστιανούς ή άρνηση τέλεσης του σταυρού, χρηματιζόμενοι ιερείς τελούν μυστήρια, ιερείς συζούν με τις γυναίκες τους πριν παντρευτούν, μοναχοί συζούν με καλόγριες, ενώ η ηθική κατάσταση των λαϊκών είναι το ίδιο κακή με τους κληρικούς.Σπύρος Βρυώνης, Η παρακμή του μεσαιωνικού Ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η διαδικασία του εξισλαμισμού (11ος-15ος αιώνας), μτφρ. Κάτια Γαλαταριώτου, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ, Αθήνα, 2000 ²,σελ.371-372
Μάλιστα για τα δεινά ευθύνεται και το γεγονός ότι οι γυναίκες ντύνονται ανδρικά, «στολαίς ανδρικαίς τας εαυτών γυναίκες ενδύουσι»Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ.Β ΙΙ, εκδ.Παπαζήσης, Αθήνα, χ.χ,σελ.10ή γιατί οι σύγχρονοί του υιοθέτησαν πλήθος δεισιδαιμονιών και μαγικών συνηθειών.Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ.Α ΙΙ, εκδ.Παπαζήσης, Αθήνα, χ.χ, σελ.130

Θεολογική σκέψη
Πολέμα τους βαρλααμιστές και ακολουθεί του ησυχαστές όπως φαίνεται από τους δύο λόγους με τους οποίους υπερασπίζεται το άκτιστο φως και επειδή δεν κρύβει τον θαυμασμό του στον Νικόλαο Καβάσιλα.Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ.23-24

Ανθενωτικός
Κατά της ενώσεως με τους αιρετικούς Παπιστές ήταν ο Βρυέννιος.Θεόδωρος Ζήσης, Γεννάδιος Β΄Σχολάριος. Βίος-συγγράμμτα -διδασκαλία, εκδ. Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, 1980, σελ. 92
Συγγραφικό έργο
Ο Ιωσήφ Βρυέννιος ήταν παραγωγικός συγγραφέας λόγω της διδακτικής και κατηχητικής του δράσης στην Εκκλησία. Τα έργα του παραδίδονται σε χειρόγραφες κώδικες που χρονολογούνται μεταξύ 15ου και 19ου αι.πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996, σελ.90-91
Τα εκδοθέντα συγγράμματα πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996, σελ.96-136
 Θεολογικοί λόγοι
Α. Περί Τριάδος :21 Λόγοι Περί Αγίας Τριάδος
Β. Λόγος περί Θείας ενεργείας
Γ. Λόγος περί της ενσάρκου οικονομίας
Δ. Τρεις Διαλέξεις περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος
Εόρτιοι λόγοι
Α. Υπόμνημα εις την γέννησιν της Θεοτόκου
Β. Λόγος εις την γέννησιν της Θεοτόκου
Γ. Λόγος εις τα Θεοφάνια
Δ. Τρεις λόγοι εις τον Ευαγγελισμόν
Ε. Δύο λόγοι περί Συντέλειας
ΣΤ. Δύο λόγοι περί Μέλουσας Κρίσεως
Ζ. Πέντε λόγοι εις την Σταύρωσιν
Η. Λόγος εις την Λαμπράν  Κυριακήν.
Θ. Λόγος εις την Μεταμόρφωσιν
Λοιπά έργα ποικίλου περιεχομένου
Α. Λόγος συμβουλευτικός
Β. Λόγος περί της ημών πίστεως
Γ. Υπόμνημα περί νοός
Δ.Κεφάλαια επτάκις επτά
Ε. Λόγος εξιτήριος προς Κρήτας
Στ. Μελέτη περί της των Κυπρίων Ενώσεως
Ζ.Δημηγορία περί του της πόλεως ανακτίσματος
Η. Λόγος ευχαριστήριος εις την Θεοτόκον
Θ. Λόγος περί καρτερίας
Ι.Υπόμνησις περί ματαιότητας
ΙΑ. Παραμυθία προς τον Αυτοκράτορα
ΙΒ. Διάλεξις μετά τινός Ισμαηλίτου
ΙΓ. Περί μνημοσύνου του Πάπα
ΙΔ. Διαθήκη Ιωσήφ Βρυέννιου
ΙΕ. Ερώτησις των από Κρήτης τινών Ιερέων
ΙΣΤ. Πρακτικά Συνόοδυ Κύπρου

Αλληλογραφίαπρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996, σελ.126-134
Ο Βρυέννιος αλληλογραφεί με σημαντικές εκκλησιαστικές προσωπικότητες της εποχής του.Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947. σελ.24-25.
1. Θεοδώρω Μλετινιώτη, 2. Νικήτα Μυρσινιώτη 3.Ιωάννη τω Ολοβόλω 4.Δημητρίω Κυδώνη 5. Πατριάρχη Δωροθέω 6. Νιολάω Καβάσιλα 7.Ευθυμίων Καθηγουμένω 8. Αλεξανδρέιας Μάρκω 9. Τω Οικουμενικώ 10. Τω από Γραικών Ιταλώ Μαξίμω 11. Τω Αμμοχώστου Μακαρίω 12. Βασιλικόν (Μανουήλ Παλαιολόγω) 13. Μανουήλ τω Πόθω 14. Μανουήλ τω Ολοβόλω 15. Ηρακλείας Αντωνίω 16. Κιέβου Φωτίω 17, 18, 19, 21, 22, 24 Αλεξίω (Απόκαυκω) 20.Γεωργίω 23, 25 Ιωάννη, 26 Ανωνύμω 27 Γιαννούλη Δε Σπίγα, 28 Νικολάω Κατζαδούρη 29. Ιωάννη τω Συριανώ 30. Παραμυθητικός

Ρήτορας
Σύμφωνα με τον Τρεμπέλα ο Βρυέννιος, «τυγχάνει και ο σπουδαιότερος ίσως εκ πάντων των συγχρόνων του» από όσους καλλιέργησαν το κήρυγμαΠαναγιώτης Τρεμπέλας, Ομιλητική, εκδ. Αδελφότης Θεολόγων Ο Σωτήρ, Αθήναι, 1976, σελ.76
Ο πρώτος που εξέδωσε του λόγους του ήταν ο ίδιος τριάντα χρόνια μετά την ανάδειξή του στο διδασκαλικό αξίωμα. Το 1768 ο Ευγένιος Βούλγαρης εξέδωσε σε δύο τόμους και το 1784 τον τρίτο τόμο. Εικοσιτρείς λόγοι του αναφέρονται σε δογματικά θέματα, τρεις σε ζητήματα εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος, εκφώνησε και δεκαεπτά λόγους σε εορτές και άλλες περιστάσειςΠαναγιώτης Τρεμπέλας, Ομιλητική, εκδ. Αδελφότης Θεολόγων Ο Σωτήρ, Αθήναι, 1976, σελ.77.

Παραπομπές

 Πηγές 

πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ιωαννίδης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος. Βίος-έργο-διδασκαλία, Αθήνα, χ.ε, 1996
Σπύρος Βρυώνης, Η παρακμή του μεσαιωνικού Ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η διαδικασία του εξισλαμισμού (11ος-15ος αιώνας), μτφρ. Κάτια Γαλαταριώτου, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ, Αθήνα, 2000 ²
Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική, εκδ. Έκδοσις Βιβλιοπωλείου Ε.Γ. Βαγιονάκη, εν Αθήναις, 1947.
Παναγιώτης Τρεμπέλας, Ομιλητική, εκδ. Αδελφότης Θεολόγων Ο Σωτήρ, Αθήναι, 1976
Θεόδωρος Ζήσης, Γεννάδιος Β΄Σχολάριος. Βίος-συγγράμμτα -διδασκαλία, εκδ. Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη, 1980
Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ.Β ΙΙ, εκδ.Παπαζήσης, Αθήνα, χ.χ
Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ.Α ΙΙ, εκδ.Παπαζήσης, Αθήνα, χ.χ
 Χρύσα Μαλτέζου, «Λατινοκρατούμενη Ελλάδα-Βενετικές και Γενουατικές κτήσεις», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. Θ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1980, σελ.244-278
Ιωάννης Μπολανάκης, Εκκλησία και εκκλησιαστική παιδεία στη βενετοκρατούμενη Κρήτη. Διδακτορική διατριβή,  Τμήμα Παιδαγωγικό Δημοτικής Εκπαίδευσης, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα, 1999 

Βιβλιογραφία
 Ν. Β. Τωμαδάκη, «Ἁγιορειτικοὶ κώδικες τῶν ἔργων Ἰωσὴφ Βρυεννίου» Επ.Επ.Ετ.Βυζ.Σπ. τομ.32(1963) σελ. 26–39.
Κωνσταντίνος Δυοβουνιώτης, «Τὸ δήθεν διπλωματικὸν απόρρητον του Ἰωσὴφ Βρυεννίου», Πρακτικὰ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν,τομ.4 (1923),σελ.117–184.

Νικόλαος Ιωαννίδης,  Ἰωσὴφ Βρυεννίου περὶ μνημοσύνου τοῦ Πάπα, Ἀθήνα 1984
E Peruzzi, «Ὁ τόπος τῆς ἐν Κρήτῃ διαμονής Ἰωσὴφ του Βρυεννίου», Κρητικὰ Χρονικά, τομ.2 (1948), σελ. 366–370
Ν. Β. Τωμαδάκη, «Ἰωσὴφ Βρυέννιος» στου ιδίου,  Σύλλαβος βυζαντινῶν μελετῶν καὶ κειμένων. Ἀθῆναι 1961σελ. 491–611

Κατηγορία:Βυζαντινοί μοναχοί
Κατηγορία:Ορθόδοξοι λόγιοι
Κατηγορία:Στουδίτες