Αμπελακιώτισσα Αιτωλοακαρνανίας

Η Αμπελακιώτισσα είναι ορεινό χωριό της Ναυπακτίας στο νομό Αιτωλοακαρνανίας σε υψόμετρο 840 μέτρα.

 Γεωγραφικά - ιστορικά στοιχεία 
Η Αμπελακιώτισσα είναι κτισμένη ανάμεσα σε δύο λόφους του όρους Άϊ-Λιάς (ύψος 1.450 μ.) απέναντι από το απόκρημνο Τσεκούρα (ύψος 1732 μ.). Βρίσκεται Β. της Ναυπάκτου σε απόσταση 65 χλμ. στην επαρχιακή οδό Άνω Χώρας - Περδικόβρυσης. Το χωριό χαρακτηρίζεται από τη πλούσια πανίδα και χλωρίδα του καθώς και τη ποικιλία βοτάνων (ρίγανη, χαμομήλι, τσάι, αγριομάραθο και άγρια ραδίκια). Στα νότια είναι ο χείμαρρος Κότσαλος και το άγριο φαράγγι του Κάκαβου με το πέτρινο γεφύρι του. 

Οι κάτοικοι της Αμπελακιώτισσας ήταν ονομαστοί παλιότερα για τους ραφτάδες που γύριζαν στην ευρύτερη περιοχή των Κραβάρων και της Ρούμελης και έραβαν τα «ελληνοσκούτια». Αρκετοί επίσης  ασχολούντο με τη χρυσοχοΐα, αργυροχοΐα και ξυλογλυπτική, με γνωστότερους την οικογένεια Δαμιανού. Εξ΄ αιτίας της ύπαρξης των πολλών εργαστηρίων, τοποθεσία του χωριού παλιότερα ονομαζόταν «Αργαστήρια»όπου και βρίσκεται ομόνυμη βρύση. Ο Γάλλος περιηγητής Φρανσουά Πουκεβίλ την κατονομάζει στον κατάλογο των χωριών της περιοχής Κραβάρων να κατοικείται από 10 οικογένειες. Σταυρογιαννόπουλος, Κράβαρα τα περήφανα, Αθήνα 1982, σελ.32-33.

 Ονομασία 
Η Αμπελακιώτισσα μέχρι το 1927 ονομαζόταν Κοζίτσα, που οφείλεται στην βλάχικη γλώσσα, από την λέξη ''κοάσα'' και σημαίνει 'δρεπάνι' καθώς βρίσκεται σε καμπύλη αυχενοδιάβαση που μοιάζει με δρεπάνι. Τη χρονιά εκείνη μετονομάστηκε σε ΚαστρίΠανδέκτης, μετονομασίες Κοζίτσα - Καστρί και έναν χρόνο αργότερα πήρε το σημερινό της όνομαΠανδέκτης, μετονομασίες Καστρί - Αμπελακιώτισσα από το μοναστήρι της, γνωστό και σαν Ιερά Μονή Αμπελακιώτισσας ή Παναγία Αμπελακιώτισσα. Η αρχική τοποθεσία του χωριού ήταν νοτιοδυτικότερα της σημερινής, στη τοποθεσία «Καστρί», κοντά στη γέφυρα του Κότσαλου, όπου βρέθηκαν αρχαία ευρήματα και παραμένουν τα ερείπια τεσσάρων ναών (Άγιος Βασίλης, Άγιος Παντελεήμων, Άγιος Ιωάννης και Αγία Τριάδα).

 Διοικητικά στοιχεία 
Ως Κοζίτσα αναφέρεται επίσημα, μετά την απελευθέρωση, το 1835 στο ΦΕΚ 19Α - 07/12/1835 να προσαρτάται στον τότε  δήμο Αποδωτίας. Το 1927 με το ΦΕΚ 206Α - 28/09/1927 μετονομάστηκε σε Καστρί και το 1928 με το ΦΕΚ 81Α - 14/05/1928 σε Αμπελακιώτισσα. Με την εφαρμογή του προγράμματος Καλλικράτης, αποτελεί την Τοπική Κοινότητα Αμπελακιωτίσσης που ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Αποδοτίας του Δήμου Ναυπακτίας και ο πληθυσμός της σύμφωνα με την απογραφή του 2011 είναι 92 κάτοικοι«ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού Απογραφής 2011», σελ. 10720 (σελ. 246 του pdf).

 Απογραφές πληθυσμού 
Απογραφή19511961197119811991200120112021Πληθυσμός4683742321871712319272

 Λαογραφικό Μουσείο Αμπελακιώτισσας (ΛΜΑ) 
Το Λαογραφικό Μουσείο Αμπελακιώτισσας βρίσκεται στο κέντρο του χωριού και στεγάζεται στο κτίριο του πρώην Δημοτικού Σχολείου. Εγκαινιάσθηκε τον Ιούλιο του 2023, μετά απο 7 χρόνια άοκνης προσπάθειας συλλογής εκθεμάτων και σκληρής δουλειάς συντήρησης και τακτοποίησης αυτών, απο τον Πολιτιστικό Σύλλογο Απανταχού Αμπελακιωτισσιωτών επί προεδρείας του Παναγιώτη Ι. Κοτρώτσου. Αξίζει μια επίσκεψη στο ΛΜΑ όπου υπάρχουν πολύ παλαιά εκθέματα που μαρτυρούν την τοπική ιστορία και λαογραφία της Αμπελακιώτισσας.

Στο προαύλιο του ΛΜΑ βρίσκεται το περίφημο  Μνημείο Πεσόντων Αμπελακιωτισσιωτών που ανεγέρθη το 2022, δαπάνη του Κων/νου Πολ. Τζουμέρκα και της συζύγου του Αφροδίτης Τζουμέρκα, οι οποίοι προέβησαν επίσης σε δωρεές αντιστήριξης τοιχίων προαυλίου ΛΜΑ  φωτισμού ΛΜΑ, Μνημείου Πεσόντων, πλατείας parking, Ράχης και διαφόρων άλλων έργων ανάπτυξης.

 Ιερά Μονή Αμπελακιώτισσας 
Το Μοναστήρι, που αποκαλείται και «Ιερά Κιβωτός της Ναυπακτίας», ιδρύθηκε το 1456 μετά την εύρεση της εικόνας της Θεοτόκου κάτω από τη βελανιδιά που υπάρχει πίσω από το ιερό του ναού. Η εικόνα αυτή σύμφωνα με την παράδοση προέρχεται από τα Αμπελάκια Θεσσαλίας, όταν τα λεηλάτησαν οι Τούρκοι μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Από το 1475 στην μονή φυλάσσεται λάρνακα με το δεξί χέρι του Αγίου Πολυκάρπου, ο οποίος υπήρξε πρώτος επίσκοπος της  Σμύρνης. Άλλα αξιόλογα αφιερώματα θεωρούνται η λατρευτική εικόνα της Παναγίας, ο χρυσοκέντητος επιτάφιος της Μαριώρας (1735), το ξυλόγλυπτο τέμπλο (1871 – 1874), η αργυρή λειψανοθήκη (1470) και το καθολικό της μονής με τα διακοσμητικά λιθανάγλυφα (1847).

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Η επίσημη ιστοσελίδα του δήμου Αποδοτίας
 Ο Πολιτιστικός Σύλλογος των Απανταχού Αμπελακιωτισσιωτών Ναυπακτίας "ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΑΜΠΕΛΑΚΙΩΤΙΣΣΑ"
 Πεζοπορικές διαδρομές στην Αμπελακιώτισσα από την ιστοσελίδα https://el.wikiloc.com
 https://www.facebook.com/groups/114812385208621/?ref=share 

 Παραπομπές 

Κατηγορία:Κράβαρα
Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Αιτωλοακαρνανίας
Κατηγορία:Δήμος Ναυπακτίας