Ριζό Θεσπρωτίας

Για την παλαιότερη ονομασία "Αράχωβα", δείτε Αράχωβα (αποσαφήνιση).

Το Ριζό (μέχρι το 1958 έφερε την ονομασία Αράχοβα ή ΑράχωβαΠανδέκτης: Μετονομασίες Οικισμών.) είναι ορεινό χωριό του δήμου Φιλιατών του νομού Θεσπρωτίας της περιφέρειας Ηπείρου. Απέχει 17 χλμ από την πρωτεύουσα του δήμου, Φιλιάτες, και είναι κτισμένο σε υψόμετρο 580 μέτρωνΜιχαήλ Σταματελάτος - Φωτεινή Βάμβα-Σταματελάτου, Επίτομο Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδος, Ερμής, Αθήνα 2001, σελ. 665.. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της απογραφής πληθυσμού του 2021, στον οικισμό κατοικούν 23 άτομαΦΕΚ Τεύχος B' 2090/07.04.2024, σελ. 21712..

Ονομασία 
Ο οικισμός έφερε αρχικά την ονομασία Αράχωβα, η οποία προέρχεται από τη σλαβική λέξη rahova που μεταφράζεται ως καρυδότοπος. To 1958, το χωριό μετονομάστηκε από την κρατική Επιτροπή Τοπωνυμίων, σε Ριζό ένεκα της σλαβικής προέλευσης της προηγούμενης ονομασίας. Στις 4 Δεκεμβρίου του 2013, έπειτα από αίτημα των κατοίκων, το δημοτικό συμβούλιο του δήμου Φιλιατών αποφάσισε ομόφωνα, για ιστορικούς και συναισθηματικούς λόγους, την επαναφορά της αρχικής ονομασίας του οικισμού, εξουσιοδοτώντας παράλληλα τον δήμαρχο για τις περαιτέρω διαδικασίεςdiavgeia.gov.gr: Δήμος Φιλιατών, Γραφείο Δημοτικού Συμβουλίου - Λήψη απόφασης για μετονομασία της Τ.Κ . Ριζού σε <<ΑΡΑΧΩΒΑ>>..

Ιστορικά στοιχεία 
Σε μια απόκρημνη ράχη κοντά στο σημερινό χωριό, στην κοιλάδα του ρέματος της Δάφνης, διατηρούνται τα ερείπια μιας μικρής κώμης με ακρόπολη των ελληνιστικών και πιθανώς των ρωμαϊκών χρόνων. Η κώμη έλεγχε τη φυσική διάβαση που οδηγούσε σε μια άλλη αρχαία κώμη, η οποία βρισκόταν κοντά στο χωριό Κεραμίτσα. Δ. Κ. Σαμσάρης, Η ρωμαϊκή αποικία της Φωτικής στη Θεσπρωτία της Ηπείρου ( Ιστορικογεωγραφική και επιγραφική συμβολή), Γιάννινα 1994, σ. 93-94

Οι πρώτες μαρτυρίες για την ύπαρξη του οικισμού χρονολογούνται το 1431 και προέρχονται από το βιβλίο προσκομιδών της ιεράς μονής Σωσίνου που αναφέρει το χωριό ως Αράχωβα καθώς και από οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα που αναφέρουν την ονομασία Ράχοβα.

Το χωριό μέχρι το τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας, δηλαδή μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους, αποτελούσε τσιφλίκι των μουσουλμάνων αγάδων των ΦιλιατώνΧαράλαμπος Φούκης, Η βασική εκπαίδευση στη Θεσπρωτία ( ύστερη τουρκοκρατία, 1854 - 1913 ), Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Διδακτορική Διατριβή, Ιωάννινα 2008, σελ. 604.. Το 1856, στο Ριζό ζούσαν 40 οικογένειεςBjörn Forsén (επιμ.), Thesprotia expedition I, Towards a regional History, Papers and monographs of the Finnish Institute at Athens, Helsinki, 2009, σελ. 262., ενώ το 1874, σύμφωνα με την έκθεση που σύνταξε ο πρωτοσύγκελος Δέρκων Ναθαναήλ, στο χωριό κατοικούσαν πενήντα οικογένειες. Παράλληλα, λειτουργούσε «Κοινό σχολείο», όπου φοιτούσαν είκοσι μαθητές. Το σχολείο αυτό συντηρούσαν από κοινού η τοπική κοινότητα και η ιερά μονή ΓηρομερίουΦούκης, 2008, σελ. 200.. Την ίδια περίπου περίοδο, κατά τον Βασίλειο Ζώτο, ο πληθυσμός του Ριζού ανερχόταν σε περίπου 200 άτομαΒ. Δ. Ζώτου Μολοσσού, Ηπειρωτικαί Μελέται. Δρομολόγιον της Ελληνικής Χερσονήσου αρχαιολογικόν, ιστορικόν, γεωγραφικόν στρατιωτικόν, στατιστικόν και εμπορικόν, Εκ του Εθνικού Τυπογραφείου, Εν Αθήναις 1878, τόμος Δ΄, τεύχος Α΄, σελ. 61..

Το 1895, σύμφωνα με την επίσημη απογραφή που διενεργήθηκε από την οθωμανική διοίκηση, στο Ριζό ζούσαν 271 κάτοικοι που μοιράζονταν σε 45 φορολογούμενους χανέδες (οικογένειες ή οικίες)Μιχάλης Κοκολάκης, Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο Σαλναμέ του 1895, στο Τετράδια Εργασίας, τεύχος 18, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 2008, σελ 271.. Την ίδια περίοδο, το σχολείο του χωριού είχε αναστείλει τη λειτουργία τουΦούκης, 2008, σελ. 568.. Το 1910, ο πληθυσμός του Ριζού ανερχόταν πλέον σε περίπου 360 κατοίκους. Συν τοις άλλοις, επαναλειτουργούσε το τοπικό σχολείο έχοντας έναν δάσκαλο και 15 μαθητές.

Με το ξέσπασμα των Βαλκανικών Πολέμων, το χωριό υπέστη καταστροφές και σημαντική μερίδα των κατοίκων του αναγκάστηκε να καταφύγει στην περιοχή του Τσαμαντά, εξαιτίας της δράσης άτακτων Αλβανών ενόπλων που πολεμούσαν στο πλευρό των ΤούρκωνΕφημερίδα Εμπρός, 13 Νοεμβρίου 1912, σελ. 4.. Με το τέλος του πολέμου μετά την οθωμανική ήττα, το Ριζό, όπως και η υπόλοιπη Θεσπρωτία, ενσωματώθηκε στην Ελλάδα. Η πρώτη ελληνική απογραφή που διενεργήθηκε το 1913 στα νέα εδάφη που προσάρτησε το ελληνικό κράτος, βρήκε στο χωριό πληθυσμό 306 κατοίκωνΒασίλειον της Ελλάδος, Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Στατιστικής, Απαρίθμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913, σελ 68.. Κατά τις παραμονές του Ελληνοϊταλικού Πολέμου είχε 347 κατοίκους, εκ των οποίων οι 11 ήταν μουσουλμάνοιΑθανάσιος Γκότοβος, Τσαμουριά. Ταυτότητες στην κατοχική Θεσπρωτία και ο ρόλος της μουσουλμανικής μειονότητας, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2016, σελ. 90..

Γενικά στοιχεία 
Οι κάτοικοι του χωριού, ασχολούνται κυρίως με την κτηνοτροφία και λιγότερο με τη γεωργία. Παλαιότερα, διοικητικά, το Ριζό ανήκε στην επαρχία Φιλιατών του νομού Θεσπρωτίας. Από το 1999 έως το 2010 σύμφωνα με την τότε διοικητική διαίρεση της Ελλάδας αποτελούσε έδρα κοινότητας του δήμου Φιλιατών. Από την 1η Ιανουαρίου του 2011, αποτελεί έδρα της ομώνυμης τοπικής κοινότητας - στην οποία περιλαμβάνεται και ο οικισμός Χλομός με 13 κατοίκους - της δημοτικής ενότητας Φιλιατών, του ομώνυμου δήμου. Στο Ριζό γεννήθηκε ο πρώην δήμαρχος Ζεφυρίου, Απόστολος ΖέρβαςBiblionet: Ζέρβας, Αποστόλης Μ..

Εκκλησιαστικά, το Ριζό υπάγεται στη Μητρόπολη Παραμυθίας, Φιλιατών, Γηρομερίου και Πάργας. Η κεντρική εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στη Κοίμηση της Θεοτόκου και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου. Υπάρχουν επίσης άλλες πέντε μικρότερες εκκλησίες. Σε κοντινή απόσταση από το χωριό, στην τοποθεσία «Γκούρμπα», διασώζονται υπολείμματα παλιού οχυρού, το οποίο είναι γνωστό με την ονομασία «Παλαιόκαστρο της Αράχωβας».

Απογραφές πληθυσμού
Απογραφή18951913192819401951196119711981199120012011Πληθυσμός271306275Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, τόμος τρίτος, σελ. 388.347414 Βασίλειον της Ελλάδος, Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 7ης Απριλίου 1951, Εν Αθήναις, 1955, σελ. 80.186Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, τόμος εικοστός πρώτος, συμπλήρωμα, σελ. 687.104711077251

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία
 Μιχάλης Κοκολάκης, Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο Σαλναμέ του 1895, περιοδικό Τετράδια Εργασίας, τεύχος 18, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 2008.
 Μιχαήλ Σταματελάτος ;Φωτεινή Βάμβα-Σταματελάτου, Επίτομο Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδος, Ερμής, Αθήνα 2001.
 Χαράλαμπος Φούκης, Η βασική εκπαίδευση στη Θεσπρωτία (ύστερη τουρκοκρατία, 1854 - 1913), Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Διδακτορική Διατριβή, Ιωάννινα 2008.
 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος - Larousse - Britannica, τόμος, 52ος.
 Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Ε΄.
 Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, έκδοσις πέμπτη, εκσυγχρονισμένη δια συμπληρώματος κατά τόμον, τόμοι 3ος και 21ος.

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
Diavgeia.gov.gr
Epirus Online:΅Πόσοι κατοικούμε στην Ήπειρο - Όλη η απογραφή του 2011.
Μουργκάνα: Δημοτικό Διαμέρισμα Ριζού. 
Πανδέκτης: Μετονομασίες Οικισμών.

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Θεσπρωτίας
Κατηγορία:Δήμος Φιλιατών