Βασιλειάδα Καστοριάς

Η Βασιλειάδα είναι οικισμός της Περιφεριακής Ενότητας Καστοριάς στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, με 325 μόνιμους κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2011. Ανήκει διοικητικά στον Δήμο Καστοριάς. 

Στο χωριό υπάρχει ο Ιερός Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου, κτισμένος στις 10 Μαΐου 1861 με αγιογραφίες από Ηπειρώτες εικονογράφους από το χωριό Χιονάδες. Αποτελεί τον μεγαλύτερο ναό (24x14) της Δυτικής Μακεδονίας.

Στην πλατεία του χωριού υπάρχει η προτομή του ανθυποσμηναγού Ευάγγελου Γιάνναρη, ο οποίος ήταν ο πρώτος Έλληνας πιλότος της πολεμικής αεροπορίας που σκοτώθηκε τον Νοέμβριο του 1940 σε γειτονική περιοχή κατά τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο.

Γεωγραφία

Η Βασιλειάδα βρίσκεται στη γεωγραφική περιοχή Πόπολης, στους νότιους πρόποδες της Βάρμπιτσας (διακλάδωση του όρους Βέρνο). Βρίσκεται σε απόσταση 7 χλμ. ανατολικά από το κέντρο της κωμόπολης της Κορησού και περίπου 20 χλμ. από την Καστοριά. Κοντά στο χωριό βρίσκεται το μοναστήρι της Αγίας Παρασκευής. Βρίσκεται κοντά στην κοιλάδα που σχηματίζουν τα όρη Βέρνο και Άσκιο. Δάση δρυός και οξιάς καλύπτουν το τοπίο γύρω από το χωριό.

Διοικητικές μεταβολές

Ιστορικά η περιοχή ανήκε στο μακεδονικό βασίλειο της Ορεστίδας της Άνω Μακεδονίας. Τη Ρωμαϊκή περίοδο και στο πρώιμο Βυζάντιο στην επαρχία της Μακεδονίας. Αργότερα ανήκει στην επαρχία της Θεσσαλονίκης, κατά τη Φραγκοκρατία στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης, ενώ κατά την Τουρκοκρατία στο βιλαέτι του Μοναστηρίου και στον Καζά Καστοριάς.

Η περιοχή μετά την προσχώρηση της Μακεδονίας στο ελληνικό κράτος το 1913, ανήκει στην Επαρχία Καστοριάς του Νομού Φλωρίνης.

Το 1918 συστήνεται για πρώτη φορά η κοινότητα με έδρα τον οικισμό Ζαγοριτσάνη (σημερινή Βασιλειάδα), ενώ προσαρτάται σε αυτήν ο οικισμός Μπόμπιτσα (σημερινή Βέργα). Το 1926, ο οικισμός της Μπόμπιτσας αλλάζει όνομα με το όνομα Βέργα και δύο χρόνια αργότερα και η Ζαγορίτσανη σε Βασιλειάς ή Βασιλειάδα, με απόδοση στη δημοτική. Μετονομάστηκε σε Βασιλειάδα προς τιμήν του Ζαγοριτσανίτη μητροπολίτη Σμύρνης, Βασιλείου.Κωνσταντίνος Α. Βακαλόπουλος, Ο βόρειος ελληνισμός κατά την πρώιμη φάση του μακεδονικού αγώνα 1878-1894, Εκδόσεις Σταμούλη, 2004, σελ. 449

Το 1941, η κοινότητα υπάγεται στον Νομό Καστοριάς. Το 1991, με την αναγνώριση του οικισμού Αγία Παρασκευή, που αποτελεί ανδρώα μονή, προσαρτάται στην κοινότητα. Με το σχέδιο Καποδίστριας το 1997, η κοινότητα εντάσσεται στον Δήμο Αγίων Αναργύρων, μαζί με τα άλλα τρία διαμερίσματά της, τη Βέργα, την Αγία Παρασκευή, που αποτελεί μονή, και το Κόττορι, ένα εγκαταλελειμμένο οικισμό. Με την ένταξή του το 2011 στον Δήμο Καστοριάς, αποτελεί δημοτικό διαμέρισμα του δήμου στην Περιφερειακή Ενότητα Καστοριάς.

Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζεται ο πραγματικός πληθυσμός της Βασιλειάδας από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι την απογραφή του 2011, καθώς και ο μόνιμος πληθυσμός των απογραφών των τελευταίων δεκαετιών:Μόνιμος και Πραγματικός Πληθυσμός της Ελλάδος (Αρχείο), Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, Ανακτήθηκε 22 Απριλίου 2013Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. Μόνιμος πληθυσμός (Αρχείο XLS) , Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, Ανακτήθηκε 22 Απριλίου 2013
Έτος190519131920192819401951196119711981199120012011Πραγματικός πληθυσμός3.0001.1421.1057351.247720754479502458432 Μόνιμος πληθυσμός          469  431  325

Ιστορία
Αρχαιότητα
Δεν έχουμε πολλά στοιχεία σχετικά με την πρώτη κατοίκηση στην περιοχή της Βασιλειάδας. Στη θέση Κουρούλιστα, κοντά στον ναό του Αγίου Αθανασίου, βρέθηκε δωρικό κιονόκρανο, αγνώστου περιόδου, που φυλάσσεται στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς.Απόσπασμα: Λίθινο κιονόκρανο, με τετράπλευρο άβακα, κυκλικό εχίνο και σώμα ισοϋψές του εχίνου. Έχει τομή ευθύγραμμου τριπλού κυματίου. Προέρχεται από τη Βασιλειάδα, θέση Κουρούλιστα, κοντά στο ναό του Αγίου Αθανασίου και παραδόθηκε στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς. Παραδόθηκε από τον Η. Κίτσιο. Archaiologikon deltion, p. 796, Volume 52,Partie 2, Numéro 2, Hypourgeio Politismou, 2003] Στη γειτονική κωμόπολη Κορησό και στη θέση Τσάκωνη, βρέθηκαν τάφοι και δυο επιγραφές της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής εποχής. Ευρήματα που σε αντιστοιχία σε ευρήματα σε άλλες θέσεις του κάμπου της Κορησού, οδηγούν στο συμπέρασμα ύπαρξης αρχαίων οικισμών.Αθηνά Δούμα,[Αρχαίοι χώροι στην Ορεστίδα, Ομιλία 18/09/2010, (Σωστικές ανασκαφές στην Κορησό), Αναδημ. Ιστολ. Εφημ. Οδός ΚαστοριάςΙστολόγιο Ιστορικά Καστοριάς: Η αρχαία Ορεστίδα (μέρος 2ο) : Στο Μακεδονικό Κράτος, 12/02/2011

Τουρκοκρατία

Η θέση του χωριού στον εμπορικό άξονα της Καστοριάς με σημαντικές πόλεις και κωμοπόλεις όπως η Κλεισούρα (τότε Βλαχοκλεισούρα), το Αμύνταιο (τότε Συροβίτσεβο), την Πτολεμαΐδα (τότε Καϊλάρια) και της υπόλοιπες περιοχές της Μακεδονίας, αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα ανάπτυξης της περιοχής του εμπορίου και της μεταφοράς αγροτικών προϊόντων. Η ανάδυση του μακεδονικού εμπορίου, που παρατηρείται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, επιδρά και στην οικονομική ευμάρεια των κατοίκων της Ζαγορίτσανης και δημιουργούνται εμπορικές σχέσεις με τη βόρεια Βαλκανική και την Αυστρία.

Κατά τον 15ο αιώνα έχουν καταγραφεί 71 αρχηγοί νοικοκυριών. Gandev, Christo, "Bulgarian citizenship in XV century. Demographic and ethnographic research", 2nd ed., Sofia, 1989 Στα οθωμανικά φορολογικά μητρώα από τα μέσα του 15ου αιώνα η Ζαγορίτσανη αναφέρθηκε με 15 αρχηγούς οικογενειών και έναν ανύπανδρο.Τα ονόματα των οικογενειών είναι: Τράικος (Τραϊανός), Στάικος, Στέφανος, Θόδωρος, Ντράκος, Σταμάτιος, Κόιος, Γιώργης, Νικόλας, Ντομπρίλ, Βασίλης, Νικόλας, Ιάννος, Ιάννος, Μάνος, και Πέτρου, και δύο χήρες Στάνα και Κάλα. Το σύνολο των εσόδων για την αυτοκρατορία από το χωριό είναι 1.262 άσπρα. Opshirni Defteri, Η Απογραφή από τον 15 αιώνα, τόμος 2ος, Αρχεία Μακεδονίας, Σκόπια 1973, σ. 92 (Опширни пописни дефтери од XV век, Архив на Македонија)
19ος αιώνας

Τον 19ο αιώνα, η Ζαγορίτσανη αποτελεί ακμάζοντα μεγάλο οικισμό με πάνω από 2.500 κατοίκους. Η καταμέτρηση του ελληνικού, βλάχικου και τουρκικού στοιχείου αποτελεί μια δύσκολη καταγραφή που συχνά βασίζεται σε υποκειμενικές πηγές, προσωπικές απόψεις και πιέσεις του ντόπιου πληθυσμού από διάφορα βουλγαρικά, σέρβικα και ελληνικά κέντρα παρέμβασης.Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία Φρονημάτων, Τόμος Α', Το Μακεδονικό Ζήτημα στην Κατεχόμενη Δυτική Μακεδονία 1941-1944, β' έκδοση, εκδ. Βανιάς, Θεσσαλονίκη, 1995, σ.8 Απόσπασμα:"...Τα εθνολογικά στοιχεία που έδιναν κατά καιρούς στη δημοσιότητα τόσο η Ελλάς όσο και η Βουλγαρία, ακόμα και αυτά των ξένων προξένων στη Θεσσαλονίκη και στο Μοναστήρι και, σε σημαντικό βαθμό, αυτά της κεντρικής εξουσίας, στερούνται αξιοπιστίας και φανερώνουν μόνο τους στόχους και τις επιδιώξεις αυτών που προέβαλλαν τα στοιχεία στον πόλεμο των εντυπώσεων... Στο χωριό, οι διάλεκτοι των Ανατολικών Νοτιοσλαβικών γλωσσών εισάχθηκαν μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Η πρώτη διείσδυση της Βουλγαρικής προπαγάνδας στο χωριό συνέβη στις αρχές της δεκαετίας του 1850, όταν Βούλγαροι πράκτορες εισήλθαν στη Ζαγορίτσανη, προσπαθώντας να δημιουργήσουν τους πρώτους πυρήνες. Για το σκοπό αυτό, διέθεταν τεράστια χρηματικά ποσά για την εποχή, προκειμένου να εξαγοράσουν συνειδήσεις. Η ονομασία "Γκρούπα Μπουκάροι" έχει μείνει ως ανάμνηση στους γεροντότερους που αποκαλούσαν έτσι τους Βούλγαρους με τα πολλά χρήματα.

Η διεκδίκηση τη Βουλγαρικής Εκκλησίας, που αναφέρεται ως Βουλγαρική Εξαρχία στην ιστοριογραφία της περιόδου, της αυτονομίας της από τον Οικουμενικό Θρόνο, οδήγησε στην επισφαλή ταύτιση του τοπικού πληθυσμού της περιοχής, ανάλογα με τη μητρική του γλώσσα ή ανάλογα με την εκκλησία που ανήκαν, στους εξαρχικούς και τους πατριαρχικούς. Ιδιαίτερα το σλαβομακεδονικό στοιχείο δεν διεκδικούσε σε μεγάλο βαθμό την εθνική του ταυτότητα, καθώς δεν μπορούσαν να ταυτιστούν με κάποια συγκεκριμένη εθνική ομάδα που έως εκείνη την εποχή, είχε δημιουργήσει το δικό του εθνικό κράτος στη Βαλκανική χερσόνησο.

Κατά τον 19ο αιώνα η Ζαγορίτσανη είναι μικτό χωριό με ελληνόφωνο και σλαβόφωνο πληθυσμό. Χωρίς να μπορούμε να αντιστοιχήσουμε κάθε γλωσσική ομάδα με την πατριαρχική ή την αυτοτελή βουλγαρική εκκλησία, λόγω των μη αντικειμενικών πηγών, καταγράφεται ότι στο χωριό η πλειονότητα των κατοίκων είχε προσχωρήσει στη Βουλγαρική Εξαρχία. Το χωριό αποτέλεσε ένα από τα κύρια κέντρα του βουλγαρικού Κομιτάτου στην περιοχή της Καστοριάς και ιστορείται ότι είχε το προσωνύμιο Μικρή Σόφια. Οι Βούλγαροι παραστρατιωτικοί προσπαθούσαν να θέσουν τη Ζαγορίτσανη ως βάση και σημείο αναφοράς του βουλγαρικού στοιχείου της περιοχής.Shklifov, Blagoy. "Kastoria speech." Sofia, 1973, p. 149-150 Τον χειμώνα του 1898-1999 ιδρύεται σώμα τοπικών βουλγαρόφιλων ανταρτών.Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Νεότερος Ελληνισμός (1833-1881, 1881-1913, 1913-1941), σ. 224, τ. 14, Εκδοτική Αθηνών,Αθήνα, 1980

Κατά το έτος 1869 στη Ζαγορίτσανη ανοίγει το πρώτο βουλγαρικό σχολείο στο οποίο διδάσκει ο δάσκαλος Γκεόργκι Ντίνκωφ. Μετά την αποχώρησή του στο σχολείο διδάσκουν οι Πέταρ Ορλώφ και Γρηγόρ Ποπαναστάσωφ. Vanchev, Ι., Η εκπαίδευση στα βουλγαρικά στη Μακεδονία κατά τη διάρκεια της [Βουλγαρικής] Αναγέννησης, Σόφια, 1982, σσ. 84-100 (Ванчев, Й. Новобългарската просвета в Македония през Възраждането) Μακεδονικό Ημερολόγιο (Αναμνήσεις του πατέρα μου Τάρπο Ποπόφσκι). εκδ. Φάμα, Σόφια, 2006, σσ. 31 & 47(Македонски дневник (спомени на отец Търпо Поповски)) Το 1886 στο χωριό λειτουργούν δύο ελληνικά σχολεία και ένα βουλγαρικό. Το 1905 λειτουργούν δύο βουλγαρικά σχολεία και ένα ελληνικό.Ιστολόγιο Ιστορικά Καστοριάς: Η εκπαίδευση κατά την Τουρκοκρατία (μέρος 2ο). Τα αλλόγλωσσα σχολεία Απόσπασμα: Το 1869 στέλνεται στη Βασιλειάδα (Ζαγορίτσανη) δάσκαλος από τη Βουλγαρία, ο οποίος ξεκινά το προπαγανδιστικό έργο του. Εδώ, λειτουργούσε ήδη ελληνικό σχολείο και έπειτα ιδρύθηκε και δεύτερο, καθώς υπήρχε μια ακμάζουσα ελληνική κοινότητα. Η βουλγάρικη οργάνωση όμως έθεσε ως στόχο να μετατρέψει τη Βασιλειάδα σε κέντρο της βουλγαρικής προπαγάνδας στην Καστοριά, στέλνοντας δασκάλους και ιερείς, που δρούσαν ως πολιτικοί πράκτορες. Έτσι, η κατάσταση άλλαξε κατά τον ένοπλο αγώνα, όπου υπήρχαν εδώ δύο βουλγάρικα σχολεία και ένα ελληνικό. Ποτέ όμως δεν επιτεύχθηκαν πλήρως οι βουλγάρικες επιδιώξεις και το χωριό παρέμεινε μικτό μέχρι την απελευθέρωση. Το 1878, ο Τ. Πόποφσκι μετατρέπει πραξικοπηματικά το ελληνικό σχολείο του Δενδροχωρίου (Ντέμπενη) σε βουλγάρικο, ενώ αργότερα ιδρύεται και δεύτερο. Στα 1883 υπήρχαν μόλις 10 βουλγάρικα σχολεία σε Καστοριά, Άργος Ορεστικό, Βασιλειάδα, Δεντροχώρι, Βαψώρι, Βέργα, Μακροχώρι, Τρίβουνο και Κρανιώνα.

Ο Η. Singe το 1878, Άγγλος αστυνομικός διοικητής Θεσσαλονίκης, περιοδεύοντας στην περιοχή έγραψε ότι στη Ζαγορίτσανη ζουν 2.700 Έλληνες, χαρακτηριστικό δείγμα του μεγάλου αριθμού των κατοίκων του χωριού. Synvet, A. Les Grecs de l'Empire ottoman : Étude statistique éthnographique, Constantinople, 1878, р. 55. 

Βουλγαρικές πηγές

Για τη βιβλιογραφία, οι βουλγαρικές πηγές αποτελούν βάση για την εξέταση της διείσδυσης και της προσπάθειας της Βουλγαρίας για τον προσεταιρισμό του τοπικού σλαβόφωνου και ελληνόφωνου πληθυσμού.

Σύμφωνα με την Εθνογραφία των βιλαετίων Αδριανούπολης, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης (Ethnographie des Vilayets d'Adrianople, de Monastir et de Salonique), που δημοσιεύθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1878 και αντικατοπτρίζει τη στατιστική του ανδρικού πληθυσμού του 1873, στη Ζαγορίτσανη υπήρχαν έχει 560 νοικοκυριά με 1.600 κατοίκους Βουλγάρους.Μακεδονία και Θράκη του Αιγαίου: Στατιστική Πληθυσμού του 1873, Μακεδονικό Επιστημονικό Ινστιτούτο, Σόφια, 1995, σσ. 110-111 (Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г. Македонски научен институт) Με την υπογραφή της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, που έθετε όλη την περιοχή στην κυριαρχία των Βουλγάρων, οι κάτοικοι φέρονται να παρακαλούν τη Βουλγαρική Εξαρχία να αναλάβει το κόστος της διδασκαλίας του Κοσμά Γκεοργκίεφ.Βούλγαρος Πατριάρχης Κύριλλος, Η Βουλγαρική Εξαρχία στη Μακεδονία και τη Θράκη μετά τον Πόλεμο της Απελευθέρωσης [Απελευθέρωση της Βουλγίας-Ρωσοτουρκικός Πόλεμος]: 1877-1878, Α' έκδ., 2ος τόμος, σ. 17 (Кирил патриарх Български. Българската екзархия в Одринско и Македония след Освободителната война 1877-1878)

Το 1889 ο Στέφαν Βέρκοβιτς στο έργο του γράφει για τη Ζαγορίτσανη:

Σύμφωνα με τη στατιστική του Βασίλ Κάντσωφ (Μακεδονία - Εθνογραφία και Στατιστική), το 1900 στη Ζαγορίτσανη ζούσαν 3.300 κάτοικοι Βούλγαροι.Βασίλ Κάνχωβ, Μακεδονία, Εθνογραφία Και Στατιστικές, Σόφια, 1900, σ. 265 Κάτοικοι της Ζαγορίτσανης φέρεται να συμμετέχουν στην εξέγερση του Ίλιντεν, κατά την οποία οθωμανικό στρατιωτικό τμήμα καίει το χωριό, δολοφονεί 55 κατοίκους ενώ αναφέρονται και βιασμοί γυναικών. Η είδηση είχε δημοσιευτεί και στον ξένο Τύπο.Μακεδονία και Αδριανούπολη (1893-1903): Απομνημονεύματα του Οργανισμού, 1904, σ. 202 (Македония и Одринско (1893-1903), Мемоар на Вътрешната организация) Σύμφωνα με σημείωμα από τους επικεφαλής της εξέγερσης του Ίλιντεν στην περιοχή της Καστοριάς, συμπεριλαμβανομένων των Βασίλ Τσακαλάρωφ, Λάζαρ Ποπτράικοφ, Πάντο Κλιάσεφ, Μανόλ Ρόζωφ και Μιχαήλ Ρόζωφ που στάλθηκε σε όλα τα ξένα προξενεία στο Μοναστήρι, στις 30 Αυγούστου 1903, είχαν καεί στο χωριό συνολικά 680 σπίτια και σκοτώθηκαν περίπου 150 γυναικόπαιδα και γέροντες.Βασίλ Τσακάλωφ, Ημερολόγιο ετών 1901-1903, Ίβα Μπουρίκλοβα, Τζόχο Μπιλιάρσκι, εκδ. Σίνεβα, Σόφια, 2001, str.294.(Чекаларов, Васил. Дневник 1901-1903 година, Ива Бурилкова, Цочо Билярски) Το χωριό χαρακτηρίζεται εξαρχικό μέχρι τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Σύμφωνα με τον γραμματέα της Εξαρχίας, Ντιμίταρ Μίσεφ (Η Μακεδονία και ο χριστιανικός της πληθυσμός), το έτος 1905 στο χωριό έχει 3.672 Βούλγαρους εξαρχικούς, 450 πατριαρχικούς και 48 Βλάχους. Στο χωριό λειτουργούν δύο βουλγαρικά σχολεία. D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 180-181 Σύμφωνα με τον Γκεόργκι Κωνσταντίνωφ Μπίστριτσκι η Ζαγορίτσανη πριν από τον Βαλκανικό πόλεμο έχει 600 Βουλγαρικά σπίτια. Μπιστρίτσκι, Βουλγάρικη Καστοριά, Ξάνθη, 1919, σ. 7 (Бистрицки. Българско Костурско)

Ελληνικές πηγές
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της ελληνικής πλευράς, το 1905, το χωριό έχει συνολικά 3.000 κατοίκους, από τους οποίους με 2.500 εξαρχικοί και 500 πατριαρχικοί.

20ος αιώνας
Μακεδονικός Αγώνας
Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, η Ζαγορίτσανη είναι χωριό εξαρχικών και πατριαρχικών. Εντάσσονται Ζαγοριτσανιώτες στιςελληνικές ένοπλες ομάδες που είχε οργανώσει στην περιοχή της Καστοριάς ο μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης. Ορισμένοι από τους μακεδονομάχους με καταγωγή από τη Βασιλειάδα είναι ο Κοσμάς Καραμάτσος, ο Ηλίας Παπαναστασίου, ο Χρήστος Τσουτσούλης Δημητριάδης, ο Κοσμάς Μισυρλής (Κλιάντζος) και Αναστάσιος Μισιάκας. Σύμφωνα επίσης με τα απομνημονεύματα του μητροπολίτη, τα Χριστούγεννα του 1901 προσπάθησε μαζί με ιερείς να τελέσει λειτουργία σε εκκλησίες της Ζαγορίτσανης που έλεγχαν τότε οι εξαρχικοί. Η λειτουργία τελέστηκε, με ένοπλη φρουρά και παρά την αντίδραση των εξαρχικών.Μητροπολίτης Αυστρίας κ. Μιχαήλ Στάϊκος, Πρακτικά συνεδρίου για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Παύλου Μελά: Η Συμβολή τoυ Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη στον Μακεδονικό Αγώνα, σ. 42-43, Εκδ. Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, 2004;

Στις 25 Μαρτίου του 1905, ύστερα από πληροφορίες ύπαρξης βουλγαρικής ένοπλης ομάδας (τσέτας), μακεδονομάχοι υπό την ηγεσία του Γεωργίου Τσόντου επιτέθηκαν στο χωριό και με αποτέλεσμα σε αυτήν τη μάχη να χάσουν τη ζωή τους 62 άνθρωποι και να καούν πολλά σπίτια του χωριού.Απομνημονεύματα Ηλία Δεληγιαννάκη: Επιχείρηση της Ζαγορίτσανης Τα γεγονότα αυτά, έγιναν γνωστά στις προξενικές αρχές και στο Τύπο του εξωτερικού, ως η Μάχη της Ζαγορίτσανης ή Σφαγή της Ζαγορίτσανης. Υπάρχουν αναφορές ότι στη μάχη, ότι χτυπήθηκε και άμαχος πληθυσμός κατά τη διάρκεια της επιχείρησης. Λόγω της μεγάλης σύγχυσης κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, σκοτώθηκαν και πολλοί Έλληνες κάτοικοι.Γεώργιος Μόδης, Αγώνες στη Μακεδονία, Εκδόσεις Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη, 1975, σελ. 39

Βαλκανικοί Πόλεμοι

Κατά το ξέσπασμα του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου το 1912, 43 άτομα από τη Ζαγορίτσανη εντάσσονται στην Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση.Μακεδονία-Αδριανούπολη 1912-1913, Εθελοντικό Προσωπικό, Γενικό Τμήμα Αρχείων, 2006, σ. 847 (Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите)

Το χωριό απελευθερώνεται από τον Ελληνικό Στρατό και, μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου του 1913, η περιοχή ενώνεται με την Ελλάδα. Μετά από αυτά τα γεγονότα, άρχισε σταδιακή μείωση του πληθυσμού της Βασιλειάδας και σημαντική μετακίνηση των κατοίκων της στη Βουλγαρία, κατά περιόδους, γεγονός που γίνεται πιο έντονο με την εθελοντική ανταλλαγή των πληθυσμών που προέβλεπε η Συνθήκη του Νεϊγύ το 1919. Η πρώτη ελληνική απογραφή του 1913 δείχνει 2.320 κατοίκους, και αυτή του 1920, 376 οικογένειες με 1246 κατοίκους. Κατά την περίοδο 1914-1919, 19 κάτοικοι και μετά το 1919, 98 κάτοικοι της Βασιλειάδας μετακινούνται, με την εθελοντική ανταλλαγή πληθυσμών του 1919. Mapping Migration in Kastoria, Macedonia. Vasileiada.  Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη της Λωζάννης, στο χωριό εγκαταστάθηκαν 33 ελληνικές οικογένειες προσφύγων από τον Πόντο, συνολικά 112 άτομα. Σε επιστολή των παιδαγωγών του Δημοτικού Σχολείου το 1919, καταγράφεται εκτός των θεμάτων του σχολείου, ότι το χωριό αποτελούσε στο παρελθόν "κοιτίδα αντιδράσεως κατά της Εθνικής Υποθέσεως".Ψηφιοθήκη ΑΠΘ, Ζαγοριτσάνη προς το Υπουργείο Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Εκπαίδευσης, Αθήνα, [Δακτυλόγραφο (αντίγραφο) εγγράφου δασκάλων προς το Υπουργείο Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Εκπαίδευσης. Σειρά : Β. Γλωσσοεκπαιδευτικό Αρχείο, φάκελος Β-2 Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, υποφάκελος Β-2 2.Γνώμες εκπαιδευτικών για τη μεταρρύθμιση (1917-1920)], 14/06/1919 Η απογραφή του 1928, εμφανίζει 735 κατοίκους, από τους οποίους 72 πρόσφυγες Έλληνες. Η απογραφή του 1932 δείχνει 180 σλαβόφωνες οικογένειες όλες με ισχυρή βουλγαρική εθνική συνείδηση. Έκθεση της Χωροφυλακής της Φλώρινας τον Απρίλιο του έτους 1940 εμφανίζει τη Βασιλειάδα, μαζί με τα χωριά Ξινό Νερό, Βαρικό και Ακρίτα Φλώρινας ως ένα από τα χωριά με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση σε "Βουλγαροσκεπτόμενους", δηλαδή βουλγαρόφιλους, στην περιοχή. A letter from the Prefect of the Gendarmerie Headquarters in the town of Lerin to the stations in the region with instructions for the Bulgarian population, April 8th, 1940, in: Macedonia - Documents and Materials, Sofia 1978

Κατοχή και εμφύλιος
Β' Παγκόσμιος Πόλεμος
Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940, σκοτώνεται στην περιοχή ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός της Πολεμικής Αεροπορίας, ο Ευάγγελος Γιάνναρης.

Μετά τη γερμανική εισβολή το 1941, οι δυνάμεις του Άξονα χωρίζουν τη χώρα σε τρεις ζώνες κατοχής μεταξύ της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Βουλγαρίας. Η περιοχή βρίσκεται υπό ιταλική διοίκηση, αν και η βουλγαρική πλευρά επιθυμούσε τον έλεγχο όλης της περιοχής. Αυτό δεν την απέτρεψε τη δράση παρακρατικών βουλγαρικών ομάδων (τσέτες) και σερβικών τμημάτων. Κατά την περίοδο της κατοχής, λόγω της θέσης του χωριού πάνω στον οδικό άξονα Καστοριάς-Αμυνταίου, οι κατοχικές δυνάμεις προσπαθούν να έλεγξουν την αυτή τη σημαντική διάβαση. Οι κάτοικοι του γειτονικού χωριού της Κλεισούρας, γίνονται μάρτυρες της φρικαλεότητας του πολέμου.Νικ. Δ. Σιώκης, «Χρονικό της σφαγής της 5ης Απριλίου 1944 στην Κλεισούρα Καστοριάς», περ. Φίλιππος, τεύχ. 47, Απρίλιος – Ιούνιος 2005, 16-19.

Η παρουσία αυτών των βουλγαρικών ομάδων, συχνά τρομοκρατούσε τον τοπικό ελληνόφωνο και σλαβόφωνο πληθυσμό. Σε κάποιες περιπτώσεις ο σλαβόφωνος πληθυσμός μάλιστα συνεργάστηκε με αυτές. Ορισμένοι σλαβόφωνοι κάτοικοι της Βασιλειάδας, φαίνεται ότι με παρότρυνση Βούλγαρων παραστρατιωτικών, ίδρυσαν φιλοβουλγαρική ένοπλη ομάδα, την Οχράνα (δηλαδή φρουρά), συνεργαζόμενες έτσι με τις δυνάμεις κατοχής. Dobrin Michev, Βουλγαρική εθνική υπόθεση στη νοτιοδυτική Μακεδονία (1941 – 1944) Η ένταξη των σλαβόφωνων σε φίλα προσκείμενες βουλγαρικές ή σερβικές κουμουνιστικές αντάρτικες ομάδες μετά το 1943, από την ένταξη αυτών στο ΕΑΜ, γινόταν συνήθως με την υπόσχεση δημιουργίας μεταπολεμικά συνθηκών αυτοδιάθεσης ή για προστασία. Τον Μάιο του έτους 1943 η φιλοβουλγαρική ομάδα αντιστάθηκε σε επίθεση ανταρτών της Εθνικής Αντίστασης.Σε διπλωματικό έγγραφο της 1ης Δεκεμβρίου του 1944, ο υποδιοικητής της Αγγλο-Αμερικανικής στρατιωτικής αποστολής στην περιοχή Καστοριάς και της Φλώρινας, Πάτρικ Έβανς μιλά για την ισχυρή βουλγαρική προπαγάνδα και παρουσία ανάμεσα στους σλαβόφωνους κατοίκους της περιοχής όπως και στη Βασιλειάδα, που αποκαλείται, σύμφωνα με τον στρατιωτικό, από τους κατοίκους της ως "η Μικρή Σόφια". 

Εμφύλιος Πόλεμος
Μετά την αποχώρηση των δυνάμεων κατοχής, ο Εμφύλιος Πόλεμος γράφει της τελευταίες σελίδες ολέθρου. Το χωριό, χτισμένο στους πρόποδες του όρους Βέρνο (Βίτσι) και σε αυτή τη στρατηγική περιοχή, βρίσκεται ακόμα μια φορά εκτεθειμένο στο εμφύλιο σπαραγμό, καθώς στην περιοχή της Καστοριάς, λαμβάνουν μέρος οι τελευταίες μάχες μεταξύ του Δημοκρατικού Στρατού, υπό τον έλεγχο των κομμουνιστών, και του Ελληνικού Στρατού. Στο Δημοκρατικό Στρατό και σε τοπική σλαβόφωνη κομμουνιστική ανταρτική ομάδα, Απόσπασμα που αναφέρεται η συμμετοχή της κομμουνιστικής ομάδας: Η Σερβία στέλνει παρτιζάνους στο Βίτσι [όρος Βέρνο], κάνει μεγάλη προπαγάνδα. Για μας είτε φυλακή είτε παρτιζάνοι στα βουνά με τους Σερβομάνους κομμουνιστές. Άλλο δρόμο δεν έχουμε. Έτσι λόγω της Σέρβικης πολιτικής καταστράφηκε εντελώς το χωριό, έκανε το κέφι στούς ΈλληνεςΑπό:  Blagoy Shklifov και Εκατερίνα Shklifova, Bulgarian dialect texts from Aegean Macedonia, Sofia, 2003, p. 97 συσπειρώθηκαν μέλη, προσκείμενοι στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και αρκετοί σλαβόφωνοι πληθυσμοί της Μακεδονίας, μεταξύ αυτών και αρκετοί κομμουνιστές και σλαβόφωνοι της περιοχής. Η ήττα του Δημοκρατικού Στρατού, οδήγησε αρκετούς από τους κατοίκους, με καταγωγή από τη Βασιλειάδα, στο να καταφύγουν στο εξωτερικό ως πολιτικοί πρόσφυγες, σε γειτονικές κομμουνιστικές χώρες. Οι υπόλοιποι πέρασαν από στρατοδικεία ή φυλακίστηκαν σε κάποιο νησί εξορίας.

Στον Εμφύλιο Πόλεμο χάνονται 62 κάτοικοι του χωριού ενώ 242 άλλοι, μετανάστευσαν λόγω των συνθηκών. Επίσης, 174 παιδιά αρπάχθηκαν από το χωριό προς τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, όταν τα κομμουνιστικά τμήματα υποχωρούσαν. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο μετά το τέλος του παγκοσμίου πολέμου, η από Γερμανούς ιδρυθείσα Οχράνα, έχει μέρος της ευθύνης για τη Σφαγή της Κλεισούρας, καταδικάστηκαν μεταπολεμικά, μεταξύ αυτών και κάτοικοι του χωριού, για τη συμμετοχή τους ως εγκληματίες πολέμου και για άλλες ποινικές πράξεις.Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία Φρονημάτων, Α' τόμος, Το μακεδονικό ζήτημα στην κατεχόμενη δυτική Μακεδονία (1941-1944), σελ. 98-99, Εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη Μεταξύ των ετών 1940 και 1951, η Βασιλειάδα, μετά από τόσες περιπέτειες, απώλεσε το 42% του πληθυσμού της (από 1247 το 1940, σε 720 το 1951).Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία Φρονημάτων, Β' τόμος,Το Μακεδονικό Ζήτημα την περίοδο του Εμφυλίου (1945-1949) στη Δυτική Μακεδονία, σ. 252, Εκδ. Βάνιας, ΘεσσαλονίκηΤον Δεκέμβριο του έτους 1945, ξεκίνησε η δίκη 56 κατοίκων της Βασιλειάδας με την κατηγορία της συμμετοχής στην Οχράνα (σσ. Φρουρά) και κομιτατζήδικη δράση, ενώ έξι από αυτούς - Κώστας Μπαλαμπάνης, Βασίλειος Λούζος, Κώστας Καραδήμος, Σπύρος Καραγεωργίου, Νικόλας Σίσκος και Νικόλας Μπάρζος - καταδικάστηκαν σε θάνατο ή με ισόβια φυλάκιση, ενώ οι υπόλοιποι σε φυλακίση από 5 μέχρι και 30 έτη.

Νεότερα χρόνια
Η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, λόγω της αστυφιλίας και της δύσκολης μεταπολεμικής περιόδου, οδήγησαν σε μεγάλη μείωση του πληθυσμού.

Σήμερα, οι κάτοικοι της περιοχής ασχολούνται κυρίως με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και με τη βιοτεχνία γουναρικών. Η γεωργία βασίζεται κυρίως στην εντατική καλλιέργεια φασολιών. Στο χωριό υπάρχει πνευματικό κέντρο, ιατρείο και παραδοσιακό αποστακτήριο. Με εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας το 2011, το μοναδικό μονοθέσιο δημοτικό σχολείο του χωριού κλείνει και συγχωνεύεται με το σχολείο της Κορησού. Στη Βασιλειάδα, πολύ ενεργός είναι ο πολιτιστικός σύλλογος του χωριού.

Αξιοθέατα

Εισόδια της Θεοτόκου

Το βασικό αξιοθέατο στη Βασιλειάδα είναι ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου. Η εκκλησία είναι ένας μεγάλος ναός, με διαστάσεις 24 επί 14 μέτρα, και βρίσκεται στο κέντρο του χωριού. Χτίστηκε πάνω στα θεμέλια παλαιότερης εκκλησίας και εγκαινιάστηκε στις 10 Μαΐου του έτους 1861, όπως αναφέρεται από επιγραφή σε μαρμάρινη πλάκα στο νότιο τοίχο. Ο ναός είναι τρίκλιτος. Το αριστερό κλίτος του γυναικωνίτη είναι αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο ενώ του δεξιού είναι αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο. Στην εκκλησία υπάρχουν εικόνες, με χρονολόγηση προγενέστερη του ίδιου του ναού, από αγιογράφους από το χωριό Χιονάδες, Μαστοροχώρι της Ηπείρου.Ναοί: Εισόδια της Θεοτόκου - Βασιλειάδα

 Μονή Αγίας Παρασκευής (Κόττορι) 

Η Μονή είναι χτισμένη στους πρόποδες του όρους Μουρίκι, που ανήκει στο ορεινό σύμπλεγμα του Ασκιού. Ιδρύθηκε σχετικά πρόσφατα το 1967, και ήταν αρχικά μετόχι της Μονής των Αγίων Αναργύρων. Αποτέλεσε αυτοτελή μονή μόλις το 1991. Η μονή είναι γνωστή τοπικά και ως Κόττορι, λόγω του τοπωνυμίου που είναι χτισμένη, αλλά και του εγκαταλελειμμένου χωριού με το ίδιο όνομα στην περιοχή. Το αρχικό καθολικό της μονής δεν υπάρχει σήμερα, είναι προγενέστερο του μοναστηριού και χτισμένο ήδη από τον 18ο αι., την ίδια περιόδο με τον ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου στη Βασιλειάδα.Ιστορείται ότι υπήρχαν αγιογραφίες της παλιάς εκκλησίας, από έναν λαϊκό αγιογράφο, τον Αργύρη Μιχαήλ το 1852, και τα θηρανοίξια της εκκλησίας, που ανήκε τότε στην ενορία του χωριού Κλεισούρα,έγιναν από τον Μητροπολίτη Καστοριάς Νικηφόρου,ο οποίος επί επισκοπείας του οικοδομήθηκε ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου. Ίσως πρόκειται για την εκκλησία ενός νεκροταφείου του γειτονικού εγκαταλελειμμένου χωριού, καθώς σε μία πρόσφατη εκσκαφή βρέθηκαν τάφοι.  Ιερά Μονή Αγίας Παρασκευής (Κόττορι) Βασιλειάδας – Καστοριάς Το 1970 οικοδομήθηκαν τα κελιά των μοναχών και η πετρόχτιστη εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, τύπου τρίκλιτης βασιλικής. Αργότερα το 1991, οικοδομήθηκε μεγαλύτερος ναός, τύπου τρίκλιτης βασιλικής με τρούλο, με μολυβδοσκέπαστη στέγη, ώστε να αποτελέσει το νέο καθολικό του μοναστηριού. Ο κύριος ναός είναι αφιερωμένος στην Αγία Τριάδα, το δεξιό κλίτος στη Γέννηση του Τιμίου Προδρόμου και το αριστερό κλίτος στην Αγία Αικατερίνη. Πρόκειται για ακμάζουσα ανδρώα μονή σε δασώδη περιοχή, με πολλούς προσκυνητές.

 Ηρώο Ευάγγελου Γιάνναρη 
Στην πλατεία του χωριού υπάρχει η προτομή του ανθυποσμηναγού Ευάγγελου Γιάνναρη, ο οποίος ήταν ο πρώτος Έλληνας πιλότος της πολεμικής αεροπορίας που σκοτώθηκε τον Νοέμβριο του 1940 σε γειτονική περιοχή κατά τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο. Στον ίδιο χώρο, έχει στηθεί ένα παροπλισμένο πολεμικό αεροσκάφος τύπου F104 και κάθε χρόνο γίνεται τελετή με αντιπροσωπεία του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας. Πανελλήνιος Σύλλογος Οικογενειών Πεσόντων Αεροπόρων: Γιάνναρης Ευάγγελος του Κωνσταντίνου

 Αθλητισμός 
 Εθνικός Βασιλειάδας, ποδοσφαιρική ομάδα της Α' Τοπικής Κατηγορίας. Ιδρύθηκε το 1961 και τα χρώματα της ομάδας είναι μπλε, άσπρο και μαύρο, ενώ έχει ως έδρα το Δημοτικό Γήπεδο Βασιλειάδας, χωρητικότητας, περίπου, 150 ατόμων.

 Πρόσωπα 
 Γεννήσεις 
 Βασίλειος Σμύρνης (1835 - 1910), Μητροπολίτης Αγχιάλου και Σμύρνης
 Αναστάς Γιάγκωφ (1857 -1906), Απόστρατος συνταγματάρχης του Βουλγαρικού στρατού που έπαιξε σημαντικό ρόλο για την προετοιμασία της εξέγερσης του ΊλιντενΙΕΕ σελ.227
 Ντιμιτάρ Μπλαγκόεφ (1856 -1924), Ιδρυτής του Σοσιαλιαστικού κόμματος στη Βουλγαρία.
 Κούσμαν (Κοσμάς) Στέφωφ (1875 - 1902), Βουλγαρόφρονας τοπικός ηγέτης, οπλαρχηγός του ΒΜΟΡΟ.
 Ηλίας Παπαναστασίου, ΜακεδονομάχοςΑρχείο Στέφανου Δραγούμη, Ενότητα VII, Μακεδονικά - Μακεδονικός Αγώνας, Φάκελος 215: Μακεδόνες μετανάστες και πρόσφυγες (1903-1909)
 Κοσμάς Καραμάτσος, Μακεδονομάχος οπλαρχηγόςΕπετηρίς Αγωνιστών Μακεδονικού Αγώνος 1903-1909, αύξων αριθμός 1426Αφανείς, γηγενείς Μακεδονομάχοι, επιστημονική επιμέλεια Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2008, σ. 73
 Ντιμίταρ Σπίρωφ, Βουλγαρόφρονας έμπορος και δημόσιο πρόσωπο.
 Χρήστος Τσουτσούλης Δημητριάδης, δάσκαλος και Μακεδονομάχος, δολοφονήθηκε τον Ιούλιο του 1899 από τον Λαζάρ ΠοπτράικωφΕπετηρίς Αγωνιστών Μακεδονικού Αγώνος 1903-1909, αύξων αριθμός 4375
 Ιβάν Σαπουνάρωφ, Βούλγαρος δάσκαλος και αντάρτης
 Κοσμάς Μυσιρλής (Κλιάντζος), Μακεδονομάχος, δολοφονήθηκε τον Ιούλιο του 1899 από τον Λαζάρ Ποπτράικωφ.Επετηρίς Αγωνιστών Μακεδονικού Αγώνος 1903-1909, αύξων αριθμός 2380
 Ελευθέριος Μάντσε (1948 - ), Καναδός πλαστικός χειρουργός
 Αναστάσιος Μισιάκας, ΜακεδονομάχοςΕπετηρίς Αγωνιστών Μακεδονικού Αγώνος 1903-1909, αύξων αριθμός 2382
 Καταγωγή 
 Ευάγγελος Γιαννάρης (1916 - 1940), Έλληνας σμηναγός.

 Φωτοθήκη 

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Περαιτέρω ανάγνωση 


 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 



Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Καστοριάς
Κατηγορία:Δήμος Καστοριάς