Υπάτη

Η Υπάτη είναι οικισμός της Στερεάς Ελλάδας στην Περιφερειακή Ενότητα Φθιώτιδας.

 Γενικά στοιχεία 
Η Υπάτη βρίσκεται στις βόρειες πλαγιές της Οίτης σε υψόμετρο 400 μέτρα και απέχει 22 χιλιόμετρα δυτικά της Λαμίας. Υπήρξε έδρα του πρώην ομώνυμου δήμου από το 1999 έως τα τέλη του 2010. Κατά την απογραφή του 2011 είχε πληθυσμό 496 κατοίκους.ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού απογραφής 2011», σελ. 10637 (σελ. 163 του pdf) 

Στον Μεσαίωνα αναφερόταν ως Νέαι Πάτραι. Από το 1268 ήταν πρωτεύουσα της αυτόνομης ηγεμονίας της Θεσσαλίας και, μεταξύ των ετών 1318 και 1390, ήταν έδρα του σταυροφορικού Δουκάτου Νέων Πατρών. Αργότερα αναφερόταν ως Πατρατζίκι (Μικρή ΠάτραΠελοποννησικά, 1974,σελ. 230), όνομα που καταγράφεται και σε πρακτικά των ετών της Επανάστασης του 1821, όπως για παράδειγμα στα Πρακτικά της Συνέλευσης των Σαλώνων, ως τόπος προέλευσης του Γεωργίου Αινιάν.«Τα κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος», Ανδρέου Ζ. Μαμούκα , Τόμος Β', Πειραιάς, Τυπογραφία Ηλίου Χριστοφίδου, Η αγαθή τύχη, 1839, σελ. 85-86 (από τα Πρακτικά της Συνέλευσης των Σαλώνων, 17 Νοεμβρίου 1821 του Οργανισμού της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας)

 Αξιοθέατα 
αριστερά|μικρογραφία|260x260εσ|Το Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας στην Υπάτη.
Η Υπάτη φιλοξενεί το Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας και το Κακογιάννειο Αστεροσχολείο. Το μουσείο στεγάζεται σε αναστηλωμένο κτήριο του καποδιστριακού στρατώνα του 1836 και τα εκθέματά του παρουσιάζουν τη ζωή της περιοχής από τους παλαιοχριστιανικούς έως και τους βυζαντινούς χρόνους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα αρχιτεκτονικά μέλη από βυζαντινούς ναούς της περιοχής καθώς και η νομισματική συλλογή του δωρητή Κωνσταντίνου Κοτσίλη. 

Θρησκευτικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ναός της Αγίας Σοφίας, ο οποίος έχει κτιστεί στη θέση παλαιότερου ναού αναγόμενου στην παλαιοχριστιανική περίοδο. Στο σημερινό ναό, ο οποίος γειτνίαζε με Βαπτιστήριο του 5ου αιώνα στη νότια πλευρά του, διακρίνονται σπαράγματα του πρώτου συγκροτήματος. Επίσης είναι και ο ναός του Αγίου Νικολάου, κτισμένος στη θέση παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 4ου έως 6ου αιώνα. 

Σημαντικό είναι το Κάστρο της Υπάτης, το οποίο είναι κτισμένο σε λόφο, επάνω και νότια από τον σημερινό οικισμό και στο οποίο πραγματοποιούνται εργασίες αναστήλωσης και στερέωσης. Το κάστρο αρχικά οικοδομήθηκε κατά τους ελληνιστικούς χρόνους και αργότερα (τον 6ο αιώνα) ο Ιουστινιανός ανανέωσε το οχυρό. Το 1204 καταλήφθηκε από τους Φράγκους σταυροφόρους και το 1218 πέρασε στην κυριαρχία των βυζαντινών δεσποτών της Ηπείρου. Το 1318 πέρασε στα χέρια των Καταλανών, που σχημάτισαν το δουκάτο των Αθηνών και των Νέων Πατρών. Το 1393 καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς με αρχηγό τον Σουλτάνο Βαγιαζήτ.

 Ιστορικά στοιχεία 
μικρογραφία|Καρτ ποστάλ του 1910 με απεικόνιση χωρικής της Υπάτης.|310x310εσ
Η αρχαία Υπάτη ή Ύπατα ή Υπάτα υπήρξε η κυριότερη πόλη των Αινιάνων και έδρα του κοινού τους. Ιδρύθηκε μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο (400 - 444 π.Χ.), έκοψε δικό της νόμισμα ενώ από το 302 μετείχε στην Αιτωλική Συμπολιτεία ενώ μετά το 27 στο κοινό των Θεσσαλών.

Τον Μάιο του 1821, οι οπλαρχηγοί Δήμος Σκαλτσάς (ή Σκαλτσοδήμος), Γιάννης Γκούρας και Αντρίτσος Σαφάκας κατέλαβαν τη θέση Αετός με σκοπό χτυπήσουν τους Τούρκους στην Υπάτη, κυκλώθηκαν όμως με τους άντρες τους από 1500 Τουρκαλβανούς και αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Στις 2 Απριλίου του 1822, ο Σκαλτσοδήμος μαζί με τους Σαφάκα, Δυοβουνιώτη και Μήτσο Κοντογιάννη νίκησε τον Δράμαλη σε μάχη που έγινε στην ευρύτερη περιοχή της ΥπάτηςΕγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, τ.46.

Η πόλη υπέστη δεινά κατά τη διάρκεια της κατοχής του Άξονα: 16 κάτοικοί της δολοφονήθηκαν ως αντίποινα για το σαμποτάζ του Γοργοποτάμου το 1942. Στις 17 Ιουνίου 1944, οι Γερμανοί την περικύκλωσαν και στη συνέχεια εκτέλεσαν 28 ανθρώπους και έκαψαν τα 375 από τα περίπου 400 κτίρια του οικισμού. Στην είσοδο του χωριού από την πλευρά της Λαμίας έχει ανεγερθεί σχετικό μνημείο, ενώ έχει ανακηρυχθεί Μαρτυρική Πόλη.

 Πληθυσμιακά στοιχεία 
Οι απογραφές πληθυσμού μετά τον Β' Παγκόσμιο πόλεμο είναι:
ΈτοςΠληθυσμός1951823196181919717211981988199192920017272011496

 Προσωπικότητες 
 Όσιος Αθανασίος ο Μετεωρίτης (1302-1380), ο ιδρυτής των Μετεώρων
 Αλέξανδρος Αινιάν (1908-1983), διακεκριμένος μουσικός.
 Ζαχαρίας Αινιάν (1750-1835), ιερέας και διδάσκαλος, μέλος της Φιλικής Εταιρείας
 Δημήτριος Γράψας (1948), στρατιωτικός (επίτιμος αρχηγός ΓΕΕΘΑ)
 Δημήτριος Κωστής (1910 - 1969), αρχιτέκτονας και πολιτικός
 Σπύρος Ματσούκας (1873-1928), ποιητής και ευεργέτης
 Ηλίας Μπομπορίδης (1894 - 1979), στρατιωτικός (υποστράτηγος ε.α.)

 Πηγές 
 Δήμος Λαμιέων, Παλαιό Κάστρο και Βυζαντινός Ναός Αγίας Σοφίας Υπάτης
 Δήμος Λαμιέων, Ναός Αγίου Νικολάου Υπάτης

 Κάστρο Υπάτης ή Κάστρο Νεόπατρας από τον Καστρολόγο.

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ιστορικά στοιχεία της Υπάτης
 Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας 
 Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας (Υπάτη) 
 Κακογιάννειο Αστεροσχολείο Υπάτης

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Φθιώτιδας
Κατηγορία:Δήμος Λαμιέων
Κατηγορία:Οίτη
Κατηγορία:Μαρτυρικά χωριά και πόλεις της Ελλάδας