Εμπόριο

Το εμπόριο (commerce) αποτελεί θεμελιώδη ανθρώπινη δραστηριότητα, που περιλαμβάνει την ανταλλαγή αγαθών, υπηρεσιών και ιδεών μεταξύ ατόμων, κοινοτήτων και εθνών. Από τις πρωτόγονες ανταλλαγές της προϊστορίας μέχρι τα σύγχρονα παγκόσμια δίκτυα, το εμπόριο έχει διαμορφώσει οικονομίες, κοινωνίες και πολιτισμούς, λειτουργώντας ως βασικός μηχανισμός αλληλεπίδρασης και επικοινωνίας. Στις πρώτες ανθρώπινες κοινότητες, η ανταλλαγή βασιζόταν σε άμεσες ανάγκες και προσωπικές σχέσεις, ενώ αργότερα, με την ανάπτυξη μόνιμων οικισμών και την αύξηση της παραγωγής, προέκυψε η ανάγκη για πιο σύνθετους τρόπους συναλλαγών.

Στην αρχαιότητα, ξεκίνησε ως ανταλλακτικό εμπόριο ή ανταλλαγή αγαθών/υπηρεσιών χωρίς τη χρήση χρήματος σε μικρές κλίμακες. Στη συνέχεια εξελίχθηκε σε οργανωμένα εμπορικά δίκτυα με την εμφάνιση των πόλεων και των αυτοκρατοριών, και σήμερα περιλαμβάνει ψηφιακές πλατφόρμες και πολυεθνικές εταιρείες. Η μετάβαση από την απλή ανταλλαγή προϊόντων σε ευρύτερα εμπορικά συστήματα σηματοδοτήθηκε από την εφεύρεση του χρήματος, τη δημιουργία αγορών και τη θέσπιση κανόνων που ρύθμιζαν τις συναλλαγές. Στην πορεία των αιώνων, οι εμπορικές οδοί –όπως ο δρόμος του μεταξιού ή τα θαλάσσια δίκτυα της Μεσογείου– συνέβαλαν όχι μόνο στην οικονομική ανάπτυξη, αλλά και στη διάδοση πολιτιστικών στοιχείων, τεχνολογιών και θρησκειώνCasson and Lee 2011, 12..

Το εμπόριο προάγει την εξειδίκευση, μειώνει ελλείψεις και ενισχύει την καινοτομία, καθώς επιτρέπει σε διαφορετικές κοινωνίες να αξιοποιούν τα συγκριτικά τους πλεονεκτήματα και να επωφελούνται από την παραγωγική ποικιλία άλλων περιοχών. Παράλληλα, ωστόσο, μπορεί να δημιουργεί ανισότητες, εξάρτηση και συγκρούσεις, ιδίως όταν οι εμπορικές σχέσεις είναι ασύμμετρες ή όταν συνδέονται με πολιτική και στρατιωτική ισχύ. Η επέκταση των αγορών και η παγκοσμιοποίηση καθιστούν τα ζητήματα δικαιοσύνης, βιωσιμότητας και ρύθμισης πιο επίκαιρα από ποτέ.

Ιστορική επισκόπηση του εμπορίου
Η ιστορία του εμπορίου ξεκινά από την προϊστορία, όπου πρωτόγονοι λαοί αντάλλασσαν τρόφιμα, εργαλεία και υλικά μέσω ανταλλαγών. Οι πρώτες αυτές ανταλλαγές βασίζονταν σε άμεσες ανάγκες και τοπική παραγωγή, ενώ η γεωγραφία και το περιβάλλον καθόριζαν τι μπορούσε να ανταλλάξει κάθε κοινότητα. Με την πάροδο του χρόνου, η αύξηση της γεωργικής παραγωγής και η εξειδίκευση των τεχνιτών δημιούργησαν πλεονάσματα, τα οποία ενίσχυσαν το διαπεριφερειακό εμπόριο και την ανάπτυξη δικτύων ανταλλαγής.

Στις κοιλάδες ποταμών όπως ο Νείλος και ο Τίγρης, γύρω στο 3000 ΠΚΕ, αναπτύχθηκαν πολιτισμοί με εμπόριο πολυτελών αγαθών όπως μπαχαρικά και μέταλλα, χρησιμοποιώντας βάρκες, καραβάνια και οργανωμένες αγορές. Εκεί τέθηκαν τα θεμέλια της πρώιμης εμπορικής οργάνωσης, ενώ η ανάπτυξη γραφής και λογιστικών συστημάτων επέτρεψε καλύτερη διαχείριση αποθεμάτων και συναλλαγώνHeaton 1928, 16..

Οι Φοίνικες (1500–500 ΠΚΕ) κυριάρχησαν στη Μεσόγειο, ανταλλάσσοντας ασιατικά προϊόντα με ευρωπαϊκά μέταλλα και γούνες, ιδρύοντας παράλληλα στρατηγικές αποικίες όπως η Καρχηδόνα. Η ναυτική τους τεχνογνωσία και η διπλωματική τους ευελιξία δημιούργησαν ένα από τα πρώτα πραγματικά διασυνδεδεμένα εμπορικά συστήματα, γεφυρώνοντας πολιτισμούς και γλώσσες.

Οι Έλληνες (1000–300 ΠΚΕ) εστίασαν στο θαλάσσιο εμπόριο, εξάγοντας λάδι, κρασί και κεραμεικά για σιτάρι και ξυλεία. Η οικονομική άνθηση των ελληνικών πόλεων στηρίχθηκε σε δίκτυα αποικιών, σε εξειδικευμένα λιμάνια και στη χρήση νομίσματος, το οποίο μείωσε την ανάγκη για ανταλλαγή και επέτρεψε τη λειτουργία οργανωμένων αγορών και πανηγύρεωνHeaton 1928, 20..

Η ρωμαϊκή αυτοκρατορία (500 ΠΚΕ–200) δημιούργησε ελεύθερο εμπόριο με δρόμους, ενιαίο νόμισμα και Pax Romana, διευκολύνοντας την ανταλλαγή σιταριού, μαλλιού και πολυτελών προϊόντων σε Ευρώπη, Αφρική και Ασία. Η ρωμαϊκή διοίκηση, με τα τελωνεία και τις αγορές της, έθεσε πρότυπα για τη διαχείριση εμπορικών ροών που θα επηρέαζαν αργότερους τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Μετά την πτώση της Ρώμης (500–1000), η Ευρώπη έγινε περισσότερο αγροτική και αυτοσυντηρούμενη, με περιορισμένο εμπόριο σε απαραίτητα όπως σίδηρος, αλάτι και ξυλεία. Οι συγκρούσεις, η πολιτική αστάθεια και η έλλειψη ασφαλών εμπορικών οδών οδήγησαν σε συρρίκνωση της εμπορικής δραστηριότηταςWilson and Bowman 2017, 1..

Οι Σταυροφορίες (1096+) και οι ιταλικές πόλεις-κράτη, με κορυφαία τη Βενετία και τη Γένοβα, αναβίωσαν το εμπόριο μετά το 1000. Αγαθά όπως μέταλλα, κρασί, υφάσματα και μπαχαρικά αποτέλεσαν τις βάσεις για μια νέα εμπορική άνθηση. Η αύξηση της αστικοποίησης και η ανάπτυξη των συντεχνιών δημιούργησαν ένα νέο κοινωνικό και οικονομικό τοπίο, ευνοώντας την επιχειρηματικότητα.

Η εποχή των ανακαλύψεων (1492+) μετατόπισε τα εμπορικά κέντρα από τη Μεσόγειο στη Βορειοδυτική Ευρώπη. Η εισροή μετάλλων από την Αμερική προκάλεσε σημαντικό πληθωρισμό, ενώ τα αποικιακά συστήματα διαμόρφωσαν νέες παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής και πρώτων υλών. Heaton 1928, 50.

Ο μερκαντιλισμός (15ος–18ος αι.) προώθησε τον κρατικό έλεγχο, τον προστατευτισμό και τα μονοπώλια για συσσώρευση χρυσού. Τα κράτη παρενέβαιναν ενεργά για την αύξηση των εξαγωγών και τη μείωση των εισαγωγών, επηρεάζοντας βαθιά την πολιτική και οικονομική οργάνωση της εποχής.

Η βιομηχανική επανάσταση (18ος–19ος αι.) αύξησε τη μαζική παραγωγή και δημιούργησε νέες αγορές. Η ανάγκη για πρώτες ύλες και η παραγωγή μηχανημάτων ενίσχυσαν τον διεθνή ανταγωνισμό και τη διεύρυνση των εμπορικών δρόμων.

Στον 19ο–20ό αιώνα οι ανακαλύψεις χρυσού (Καλιφόρνια 1848, Αυστραλία 1851) επηρέασαν τα νομισματικά συστήματα και τις τιμές, ενώ ο χρυσός κανόνας (1871+) διευκόλυνε διεθνείς συναλλαγές και μείωσε την αβεβαιότητα στο παγκόσμιο εμπόριοHeaton 1928, 200..

Στις ΗΠΑ, η πολιτική εμπορίου εξελίχθηκε από έσοδα (1790–1860) σε προστασία (1860–1934) και στη συνέχεια σε αμοιβαιότητα (1934+), με δασμούς να πέφτουν από 60% σε ποσοστό 5%. Αυτές οι αλλαγές αντικατοπτρίζουν τη μετάβαση της αμερικανικής οικονομίας από νέα και προστατευόμενη σε ώριμη και εξωστρεφήIrwin 2017, 1..

Σήμερα, το εμπόριο είναι παγκοσμιοποιημένο, με ψηφιακά δίκτυα, πολυμερείς συμφωνίες και οργανισμούς όπως η GATT (1947) να καθοδηγούν τη σταδιακή φιλελευθεροποίηση. Το ηλεκτρονικό εμπόριο, οι υπηρεσίες και τα δεδομένα αποτελούν πλέον κεντρικούς άξονες της σύγχρονης εμπορικής δραστηριότητας, δείχνοντας ότι το εμπόριο συνεχίζει να εξελίσσεται παράλληλα με την τεχνολογική και κοινωνική πρόοδο.

Η κλίμακα και η σημασία του εμπορίου
Η κλίμακα του εμπορίου έχει αυξηθεί δραματικά, από τοπικές ανταλλαγές σε παγκόσμια δίκτυα. Στα πρώιμα στάδια της ιστορίας, οι συναλλαγές περιορίζονταν κυρίως σε γειτονικές κοινότητες, ενώ οι δυσκολίες μεταφοράς και η πολιτική αστάθεια περιόριζαν την εμβέλεια των εμπορικών δικτύων. Με την ανάπτυξη σταθερών οικισμών, τη βελτίωση των δρόμων και τη δημιουργία τοπικών αγορών, το εμπόριο άρχισε σταδιακά να αποκτά μεγαλύτερη συνοχή και γεωγραφική κάλυψη.

Στον μεσαίωνα οι αγορές πολλαπλασιάστηκαν (1050–1330) λόγω της πληθυσμιακής αύξησης, με εμπόριο σε κάστρα και μοναστήρια. Οι περιοδικές αγορές και οι εμποροπανηγύρεις αποτέλεσαν κρίσιμους κόμβους ανταλλαγής, ενώ μοναστικά κέντρα και οχυρωμένοι οικισμοί λειτουργούσαν ως ασφαλή σημεία συγκέντρωσης προϊόντων και συνάντησης εμπόρων. Αυτό το δίκτυο μικρών αλλά ζωντανών οικονομικών πυρήνων συνέβαλε στη σταδιακή αναζωογόνηση του ευρωπαϊκού εμπορίουCasson and Lee 2011, 14..

Στον 13ο αιώνα, η εμπορική επανάσταση εισήγαγε την πίστωση και τη λογιστική, μειώνοντας κόστη και κινδύνους. Τεχνικές όπως το διπλογραφικό σύστημα, οι συναλλαγματικές και οι εμπορικές εταιρικές μορφές παρείχαν μεγαλύτερη ασφάλεια και προβλεψιμότητα, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη μεταξύ εμπόρων και επιτρέποντας δυνατότητα διαχείρισης μεγαλύτερων ποσοτήτων αγαθώνKohn 2014, 1..

Στον 16ο αιώνα, ο αυξανόμενος ανταγωνισμός οδήγησε σε μόνιμες αγορές, όπου πραγματοποιούνταν καθημερινές συναλλαγές. Εκεί χρησιμοποιήθηκε η πώληση δειγμάτων, οι προθεσμιακές συμφωνίες και άλλες καινοτομίες που μείωσαν τους χρόνους συναλλαγής και επέτρεψαν την ανάπτυξη πρώιμων μορφών χρηματοοικονομικών αγορών. Η ύπαρξη τέτοιων θεσμών λειτούργησε ως επιταχυντής για την οικονομική διασύνδεση των ευρωπαϊκών πόλεωνKohn 2014, 10..

Στις ΗΠΑ, εξαγωγές αυξήθηκαν από 20% βιομηχανικών προϊόντων (1880) σε 60% (1920), με διαφοροποίηση εταίρων και ενίσχυση της παραγωγικής βάσης. Το άνοιγμα σε νέες αγορές και η αύξηση της βιομηχανικής ικανότητας επέτρεψαν στη χώρα να εξελιχθεί σε σημαντικό διεθνή εμπορικό κόμβο. Heaton 1928, 300.

Το εμπόριο προάγει οικονομική ανάπτυξη μέσω εξειδίκευσης και καινοτομίας, καθώς επιτρέπει στις περιοχές να επικεντρωθούν σε δραστηριότητες όπου διαθέτουν συγκριτικό πλεονέκτημα. Ωστόσο, παράλληλα δημιουργεί συγκρούσεις: παραγωγοί vs. εξαγωγείς, παραγωγοί vs. καταναλωτές, περιφέρειες vs. κέντρα. Τέτοιες εντάσεις διαμορφώνουν συχνά πολιτικές αποφάσεις, καθορίζουν δασμούς, και επηρεάζουν την ισορροπία μεταξύ εσωτερικής και διεθνούς αγοράςIrwin 2017, 5..

Στον μερκαντιλισμό, πολιτικές όπως οι Navigation Laws (1651) περιόρισαν το εμπόριο σε εθνικά πλοία, ενισχύοντας τη ναυτιλία και προωθώντας την κρατική επιρροή στις διεθνείς συναλλαγές. Αυτές οι ρυθμίσεις είχαν στόχο να αυξήσουν τα κρατικά έσοδα, να προστατεύσουν τους εγχώριους ναυτικούς και να ενισχύσουν τον οικονομικό ανταγωνισμό μεταξύ των ευρωπαϊκών δυνάμεωνHeaton 1928, 100..

Σήμερα, το εμπόριο συμβάλλει σημαντικά στο ΑΕΠ των κρατών, υποστηρίζει την απασχόληση και διευρύνει τις επιλογές των καταναλωτών. Παρ’ όλα αυτά, προκαλεί ανισότητες μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών, εντός κοινωνιών αλλά και μεταξύ παραγωγικών τομέων. Επιπλέον, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εντατική παραγωγή, τη μεταφορά και την κατανάλωση αγαθών αναδεικνύουν την ανάγκη για πιο βιώσιμα και ισορροπημένα εμπορικά μοντέλα.

Βασικά προϊόντα και δίκτυα εμπορίου
Τα βασικά προϊόντα ποικίλλουν ανά εποχή. Στην αρχαιότητα, μπαχαρικά, μέταλλα και γούνες αποτελούσαν αγαθά υψηλής αξίας, καθώς ήταν σπάνια, δύσκολα στην απόκτηση και συχνά προέρχονταν από μακρινές περιοχές. Η μεγάλη ζήτηση για τέτοιου είδους προϊόντα ενίσχυσε τη δημιουργία πρώιμων διεθνών εμπορικών οδών και έθεσε τα θεμέλια ευρύτερων δικτύων ανταλλαγής. Στον μεσαίωνα, η έμφαση μετατοπίστηκε σε απαραίτητα αγαθά όπως αλάτι, ψάρι και μαλλί, τα οποία υποστήριζαν τόσο την καθημερινή διαβίωση όσο και την πρώιμη βιοτεχνική παραγωγήHeaton 1928, 30..

Στη Ρώμη, αναπτύχθηκε μαζικό εμπόριο σε σιτάρι και κατασκευασμένα αγαθά, εξυπηρετώντας τις ανάγκες μιας πολυπληθούς αυτοκρατορίας. Παράλληλα, εξωτερικά δίκτυα όπως ο Δρόμος του Μεταξιού επέτρεπαν την εισαγωγή εξωτικών προϊόντων – μεταξιού, μπαχαρικών, πολύτιμων λίθων –συμβάλλοντας στη διαπολιτισμική αλληλεπίδραση με την ΑσίαWilson and Bowman 2017, 27. Η ύπαρξη τόσο εκτεταμένων δικτύων επέτρεψε τη συγκέντρωση πόρων στην πρωτεύουσα και τη λειτουργία μιας από τις πρώτες πραγματικά διεθνοποιημένες αγορές.

Στον 18ο–19ο αιώνα, οι αποικίες ενίσχυσαν σημαντικά τις εμπορικές ροές. Πρώτες ύλες όπως καπνός, ζάχαρη και βαμβάκι εισάγονταν σε ευρωπαϊκά κέντρα, όπου ανταλλάσσονταν με βιομηχανικά προϊόντα όπως υφάσματα και μηχανήματα. Αυτή η κυκλική οικονομία επηρέασε τη δομή της παγκόσμιας παραγωγής και ενίσχυσε την κατανομή εργασίας μεταξύ μητροπολιτικών χωρών και αποικιών.

Στον Καναδά, η γούνα αποτέλεσε το κυρίαρχο εμπορικό προϊόν μέχρι το 1869, τροφοδοτώντας τη δραστηριότητα εταιρειών όπως η Hudson’s Bay Company. Με την εξάντληση των πόρων και την οικονομική αναδιάρθρωση, το εμπόριο στράφηκε κυρίως σε σιτάρι και ξυλεία, τα οποία αντανακλούσαν τις ανάγκες της παγκόσμιας αγοράς και τη διαθέσιμη παραγωγική βάσηHeaton 1928, 250..

Τα εμπορικά δίκτυα εξελίχθηκαν επίσης τεχνολογικά. Από καραβάνια και γαλέρες εξυπηρετούνταν πλέον από ατμόπλοια και σιδηροδρόμους. Η ανάπτυξη γραμμών όπως ο Καναδικός Ειρηνικός Σιδηρόδρομος (C.P.R., 1885) διευκόλυνε τη μεταφορά μαζικών ποσοτήτων προϊόντων, μείωσε δραστικά το κόστος μετακίνησης και ενσωμάτωσε απομακρυσμένες περιοχές στο παγκόσμιο εμπόριοHeaton 1928, 280..

Σήμερα, ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες κυριαρχούν σε πολλούς τομείς. Το e-commerce, τα δεδομένα, οι πλατφόρμες και οι ψηφιακές εφαρμογές έχουν μετασχηματίσει τόσο τα δίκτυα διανομής όσο και τη φύση των εμπορικών αγαθών, δημιουργώντας νέες μορφές αξίας, ανεξαρτητοποιώντας πολλές συναλλαγές από φυσικές υποδομές.

Θεσμοί και ρυθμίσεις του εμπορίου
Θεσμοί όπως οι γκίλντες και η Χανσεατική Ένωση (13ος αι.) ρύθμιζαν το εμπόριο, προστατεύοντας εμπόρους, καθορίζοντας πρότυπα ποιότητας και διασφαλίζοντας ασφαλείς εμπορικές διαδρομές. Αυτές οι οργανώσεις λειτουργούσαν ως μηχανισμοί συντονισμού, παρέχοντας διαιτησία και κοινές εμπορικές πρακτικέςCasson and Lee 2011, 22..

Στον μερκαντιλισμό, κρατικές πολιτικές όπως οι Corn Laws (1660) και διάφοροι δασμοί στόχευαν στη διατήρηση ευνοϊκού εμπορικού ισοζυγίου. Οι κυβερνήσεις παρενέβαιναν άμεσα για να προστατέψουν εγχώριες βιομηχανίες, να περιορίσουν εισαγωγές και να ενισχύσουν εθνικό πλούτο, συχνά μέσω μονοπωλίων και αυστηρών ρυθμίσεωνHeaton 1928, 80..

Στον 16ο αιώνα, οι εμπορικές ενώσεις μειώθηκαν σταδιακά, καθώς η ανάπτυξη κρατικών θεσμών και η ενίσχυση των αγορών παρείχαν νέα συστήματα τάξης και επίλυσης διαφορών. Οι κυβερνήσεις αναλάμβαναν ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στη ρύθμιση και εποπτεία του εμπορίου, δημιουργώντας πλαίσια που διευκόλυναν τη διεύρυνση των συναλλαγώνKohn 2014, 20..

Στις ΗΠΑ, οι δασμοί χρησιμοποιήθηκαν διαχρονικά είτε για την απόκτηση εσόδων είτε για την προστασία εγχώριων κλάδων. Η συνθήκη Reciprocal Trade Act (1934) εισήγαγε την αρχή της αμοιβαιότητας, ανοίγοντας τον δρόμο για διαπραγματεύσεις που στόχευαν στη μείωση δασμών και τη σταθεροποίηση του διεθνούς εμπορικού συστήματοςIrwin 2017, 27..

Στη σύγχρονη εποχή, θεσμοί όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (WTO) ρυθμίζουν το παγκόσμιο εμπόριο μέσω κανόνων που διασφαλίζουν προβλεψιμότητα, διαφάνεια και επίλυση διαφορών. Παράλληλα, περιφερειακές συμφωνίες όπως η Ε.Ε., USMCA ή ASEAN συμπληρώνουν αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο, δημιουργώντας πολυεπίπεδα δίκτυα εμπορικής συνεργασίας.

Συμπέρασμα
Το εμπόριο έχει εξελιχθεί από απλές, τοπικές ανταλλαγές αγαθών σε ένα πολυσύνθετο παγκόσμιο σύστημα που διαμορφώνει οικονομίες, κοινωνίες και πολιτικές διαδικασίες. Από τις πρώιμες μορφές ανταλλαγής μέχρι τα σύγχρονα διεθνή δίκτυα εμπορευμάτων, κεφαλαίων και ψηφιακών υπηρεσιών, το εμπόριο υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για την τεχνολογική πρόοδο, την οικονομική μεγέθυνση και τη διασύνδεση των λαών. Ταυτόχρονα, όμως, συνοδεύεται από σημαντικές προκλήσεις, όπως διακυμάνσεις στην οικονομική ισχύ, ανισότητες στην πρόσβαση σε αγορές, περιβαλλοντικές πιέσεις και κοινωνικές εντάσεις που απορρέουν από την κατανομή των ωφελειώνIrwin 2017, 1..

Συνολικά, το εμπόριο αναδεικνύεται ως μια δυναμική διαδικασία, προϊόν της ανθρώπινης ανάγκης για συνεργασία, πρόσβαση σε πόρους και αμοιβαία ανταλλαγή γνώσεων. Παράλληλα, η αρχαιολογική έρευνα υπενθυμίζει ότι τα σύγχρονα εμπορικά συστήματα έχουν βαθιές ρίζες, και ότι η κατανόηση του παρόντος απαιτεί συνεχή αναστοχασμό πάνω στο παρελθόν. Έτσι, το εμπόριο παρουσιάζεται όχι μόνο ως οικονομική δραστηριότητα, αλλά και ως θεμελιώδης κινητήριος μοχλός κοινωνικής αλλαγής, τεχνολογικής προόδου και διαπολιτισμικής αλληλεπίδρασης.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Anonymous. 1975. The archeology of trade. https://www.academia.edu/20783592/The_archeology_of_trade
Casson, M. and Lee, J. S. 2011. The Origin and Development of Markets: A Business History Perspective. https://www.hbs.edu/businesshistory/Documents/origin-and-development-of-markets.pdf
Heaton, H. 1928. History of Trade and Commerce. https://archive.org/details/historyoftradeco0000unse
Irwin, D. A. 2017. Clashing over Commerce: A History of US Trade Policy. https://www.nber.org/system/files/chapters/c13850/c13850.pdf
Kohn, M. 2014. The Development of Commerce. https://sites.dartmouth.edu/mkohn/files/2017/03/7.-The-development-of-commerce.pdf
Schulz, A. W. 2022. Tools of the trade: the bio-cultural evolution of the human propensity to trade. https://doi.org/10.1007/s10539-022-09837-2
Wilson, A. and Bowman, A. 2017. Trade, Commerce, and the State in the Roman World. https://www.ancientportsantiques.com/wp-content/uploads/Documents/AUTHORS/Wilson2017-Trade.pdf