Δελβινάκι Ιωαννίνων

Το Δελβινάκι είναι ορεινό χωριό του νομού Ιωαννίνων. Αποτελεί ιστορική έδρα του δήμου Πωγωνίου και έδρα της Δημοτικής Ενότητας Δελβινακίου. Μέχρι το 2011 υπαγόταν στην επαρχία Πωγωνίου και είναι κτισμένο σε υψόμετρο 700 μέτρων μεταξύ των βουνών Κασιδιάρη και Κουτσοκράνα.Κ. Ρωμαίου, ΕΛΛΑΣ, Εγκυκλοπαίδεια λαογραφική και γεωγραφική, εκδοτικός οίκος Χρ. Γιοβάνης, τόμος Α2, σελ 422. Παράλληλα είναι η έδρα της Μητρόπολης Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης. Απέχει περίπου 70 χιλιόμετρα από τα Ιωάννινα και σύμφωνα με την απογραφή του 2011, ο πληθυσμός του ανέρχεται σε 772 μόνιμους κατοίκους.Πόσοι κατοικούμε στην Ήπειρο - Όλη η απογραφή του 2011 .

 Ιστορικά στοιχεία 
 Επί Τουρκοκρατίας 
Το Δελβινάκι φέρεται να κτίστηκε κατά τα τέλη του 11ου αιΣύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, τόμος 7ος, σελ 343. ενώ έτερες εκδοχές, τοποθετούν την ίδρυση του οικισμού το 1691Σταματελάτος Μιχαήλ - Βαμβά Σταματελάτου Φωτεινή, Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδας, ΤΑ ΝΕΑ, 2012, Α' τόμος, σελ 184. ή γύρω στα 1620 με την σύμπτυξη μικρών οικισμών όπως η Γάλιανη, ο Κλοκός, η Μεσσαριά, η Σωτήρα, η Πλασιάβιστα. Κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας διέθετε Παρθεναγωγείο και Αρρεναγωγείο στο οποίο δίδαξαν κατά τον 19ο αιώνα ο ιερομόναχος Κωνστάντιος και ο ποιητής Γεώργιος Γαζής. (Σήμερα στεγάζεται το Δημοτικό Ελεύθερο Ανοικτό Πανεπιστήμιο). Άξιο αναφοράς είναι και το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα των Δελβινακιωτών προς διάφορες περιοχές όπως η Κωνσταντινούπολη, η Μολδοβλαχία, η Ρωσία για βιοποριστικούς κυρίως λόγους.

Τον Μάιο του 1806, επισκέπτεται το Δελβινάκι ο Γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ, ο οποίος παρακολούθησε την εορτή του πολιούχου Αγίου Αθανασίου, ενώ ανέφερε πως ο πληθυσμός του οικισμού ανερχόταν σε περίπου 600 κατοίκους.Ελπινίκης Μ. Μαυρογορδάτου, Ήπειρος - Λεύκωμα ετήσιον,Τυπογραφικά Καταστήματα "Η Ανατολή", Εν Κωνσταντινουπόλει 1912, σελ 155 - 161. Το 1813 επισκέπτεται τον οικισμό και ο Άγγλος περιηγητής Τόμας Χιουζ, ο οποίος κάνει ιδιαίτερη μνεία στις διώξεις που είχαν υποστεί οι Δελβινακιώτες από το καθεστώς του Αλή Πασά, εξαιτίας της άρνησής τους να υποταχθούν στην εξουσία τουΣυγκεκριμένα, από τα περίπου 350 σπίτια του οικισμού, υπολόγιζε πως σχεδόν 100 είχαν εγκαταλειφθεί από τους ιδιοκτήτες τους ( βλ. Thomas Smart Hughes, Travels in Sicily, Greece & Albania, Vol. 2, London 1820, σελ 233)., ενώ την ίδια χρονική περίοδο, μεταβαίνει στην περιοχή και ο Χένρυ Χόλλαντ, που αναφέρει και αυτός με τη σειρά του τις διώξεις που υφίσταντο οι κάτοικοι από τον Αλβανό πασά, μέσω της βαριάς φορολογίας αλλά και της εκτεταμένης παρουσίας Αλβανών στρατιωτών στον οικισμό.Sir Henry Holland, Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia, &c. during the years 1812 and 1813, τόμος β', 1819, σελ 282 - 284. Μεταξύ των ετών 1829 και 1834, το Δελβινάκι πυρπολήθηκε δύο φορές: την πρώτη από τον Αλβανό Σιλιχτάρ Μπότα και την δεύτερη από τον πασά των Ιωαννίνων Εμίν ή Ιμίν Πασά. Την ίδια εποχή, ο πληθυσμός του ανερχόταν σε περίπου 2000 Έλληνες, οι οποίοι απασχολούνταν κυρίως με την γεωργία.Darby's Universal Gazetteer: Or, A New Geographical Dictionary, Bennett & Walton, 1827, σελ 203 Το 1872, μετά από ενέργειες του ιατρού και λόγιου, Κωνσταντίνου Ηροκλή Βασιάδη, ιδρύθηκε στο Δελβινάκι το εκπαιδευτικό ίδρυμα των Πιερίδων.Ιωάννου Λαμπρίδου, Περί των εν Ηπείρω αγαθοεργημάτων , Τύποις Γεωργίου Κιούση, Εν Αθήναις, 1880, τόμος Α΄, σελ. 155.

 Σύγχρονη ιστορία 
Το 1913 απελευθερώθηκε από τον ελληνικό στρατό στο πλαίσιο των Βαλκανικών Πολέμων και έκτοτε αποτελεί κομμάτι του ελληνικού κράτους. Κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, το Δελβινάκι βομβαρδίστηκε σφοδρά την 28η Οκτωβρίου και κατελήφθη προσωρινά από τα ιταλικά στρατεύματα, τα οποία τόσο κατά την εισβολή όσο και κατά την αποχώρησή τους, λόγω της προέλασης των ελληνικών δυνάμεων, προέβησαν σε λεηλασίες.Έκθεσις των γενομένων ζημιών εν γένει Ηπείρου από της κηρύξεως του Ελληνο-ιταλικού πολέμου (28-10-40) μέχρι της τελικής απελευθερώσεώς της, Οκτώβριος 1944, Βιβλιοθήκη Ηπειρωτικής Εταιρείας Αθηνών, Αθήνα 1987, σελ 89.

Στις 23 Ιανουαρίου 1944, κατά τη διάρκεια επιδρομής γερμανικών δυνάμεων, ένας κάτοικος του χωριού εκτελέστηκε.Έκθεσις των γενομένων ζημιών εν γένει Ηπείρου από της κηρύξεως του Ελληνο-ιταλικού πολέμου (28-10-40) μέχρι της τελικής απελευθερώσεώς της, Οκτώβριος 1944, Βιβλιοθήκη Ηπειρωτικής Εταιρείας Αθηνών, Αθήνα 1987, σελ 89, 94. Την 27η Νοεμβρίου 1947, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, ισχυρές δυνάμεις του ΔΣΕ υπό τον καπετάν Υψηλάντη, επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στο Δελβινάκι, το οποίο κατέλαβαν έπειτα από μάχη με τις τοπικές δυνάμεις της χωροφυλακής και των Μ.Α.Υ..Αρχηγείον Βασιλικής Χωροφυλακής, Δράσις της Χωροφυλακής κατά την περίοδον 1941 - 1950, Αθήναι 1962, σελ 204. Κατά την επίθεση και την παραμονή των ανταρτών στο Δελβινάκι, καταστράφηκαν 30 κτίρια ενώ εκτελέστηκαν και 3 ένοπλοι των Μ.Α.Υ..Εφημερίδα Εμπρός, 2 Δεκεμβρίου 1947, σελ 4. Τέσσερις ημέρες αργότερα, ισχυρές δυνάμεις στρατού και χωροφυλακής ανακατέλαβαν τον οικισμό.

 Πολιτιστικά στοιχεία 
Το χωριό διαθέτει δημοτικό ξενώνα, λαογραφικό μουσείο, Δ.Ε.Α.Π. (Δημοτικό Ελεύθερο Ανοικτό Πανεπιστήμιο), δημοτική πινακοθήκη και αγροτική παιδική βιβλιοθήκη ενώ έχει σπουδαία παράδοση στο δημοτικό τραγούδι. Χαρακτηριστικό είναι πως κάθε χρόνο διοργανώνονται εκδηλώσεις με θέμα το πολυφωνικό δημοτικό τραγούδι.

 Αξιοθέατα 
Στο Δελβινάκι υπάρχουν ο ιερός ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που κτίστηκε το 1619 και ανακαινίστηκε το 1830 καθώς και το μοναστήρι του Αγίου Αθανασίου, κτίσμα του 18ου αιώνα, υπάρχει το λαογραφικό μουσείο του Πωγωνίου. Παράλληλα, διατηρητέο έχει χαρακτηριστεί και το κτίριο όπου λειτουργούσε Αρρεναγωγείο και Παρθεναγωγείο.

 Απογραφές πληθυσμού 
Απογραφή18951913192819401951196119711981199120012011Πληθυσμός1061Μιχάλης Κοκολάκης, Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο Σαλναμέ του 1895, στο Τετράδια Εργασίας, τεύχος 18, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 2008, σελ 278.886Βασίλειον της Ελλάδος, Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Στατιστικής, Απαρίθμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913, σελ 67.120213321198Βασίλειον της Ελλάδος, Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της  Ελλάδος κατά την απογραφήν της 7ης Απριλίου 1951, Εν Αθήναις, 1955, σελ 91.1076Βασίλειον της Ελλάδος, Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Αποτελέσματα της απογραφής πληθυσμού - κατοίκων της 19 Μαρτίου 1961, τόμος I, Πληθυσμός κατά γεωγραφικάς και διοικητικάς υποδιαιρέσεις, Αθήναι 1964, σελ 164.1067Ελληνική Δημοκρατία, Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Αποτελέσματα Απογραφής πληθυσμού - κατοικιών της 14ης Μαρτίου 1971, τόμος Ι, σελ 131.884Ελληνική Δημοκρατία, Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Αποτελέσματα Απογραφής πληθυσμού - κατοικιών της 5ης Απριλίου 1981, τόμος Ι, σελ 315.922675772

 Επιφανείς Δελβινακιώτες 
 Χατζημιχάλης Νταλιάνης, οπλαρχηγός της Επανάστασης του 1821.
 Κωνσταντίνος χαρισιαδης(Λούκας)Μουσικος/Αντάρτης 1940 
 Πετρολούκας Χαλκιάς, μουσικός.
 Μπάμπης Χαλκιάς, γιος του Πετρολούκα, μουσικός.
 Βασίλειος Λαμπρίδης, Αρεοπαγίτης και πρόεδρος του ΕΣΡ.
 Σταύρος Νικ. Σκάντζος, Εισαγγελεύς Εφετών (1927-1994)
 Γεώργιος Νικ. Σκάντζος, Διευθυντής Νομ. Υπηρεσιών Αγροτικής Τραπέζης (1939-2018)
 Νικόλαος Β. Πατσέλης, συγγραφέας - λόγιος 
 Κωνσταντίνος Ηροκλής Βασιάδης (1821-1890), ιατρός και λόγιος.
 Αριστείδης Ρούκης (1854 - 1903), δημοσιογράφος.Γεννήθηκε στην Αθήνα από Δελβινακιώτες γονείς ( βλ. Πατσέλης, Νικόλαος Β., Οι πολιτικοί άνδρες της Ηπείρου, Ιωάννινα 1959, σελ 90 ).
 Ευάγγελος Ψήμμας (1905-1962), επίσκοπος Βαβυλώνας και Μητροπολίτης Ερμουπόλεως.
 Γεώργιος Γαζής (1795-1855), αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 και συγγραφέας.
 Ιωάννης Παλαιόβης, έμπορος στη Μόσχα και ευεργέτης.
 Κωνσταντίνος Βάγιας, έμπορος στη Βλαχία και ευεργέτης.
 Αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Τσοκώνας. (1913 - 1940)

 Δείτε επίσης 
 Λίμνη Ζαραβίνα

 Παραπομπές  

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Δελβινάκι delvinaki-pogoni.blogspot.com   
 Σελίδα του Δελβινακίου 
 Δελβινάκι Ιωαννίνων: στο Πωγώνι της παράδοσης
 Δελβινάκι: στο Δήμο Πωγώνιου

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Ιωαννίνων
Κατηγορία:Δήμος Πωγωνίου