Ο Λέων του Πειραιώς

Ο Λέων του Πειραιώς είναι ένα μαρμάρινο γλυπτό, που προσομοιάζει με τον "λέοντα της Χαιρωνείας", ύψους υπέρ των 3 μέτρων το οποίο βρισκόταν στον μυχό του λιμένα του Πειραιά μέχρι το 1687 όταν το έκλεψε ο Φραγκίσκος Μοροζίνι.(Αγγλικά) Miller, W. (1908) "The Latins in the Levant. A History of Frankish Greece (1204-1566)" (Cambridge and New York), σελ. 329. Αρχειοθετήθηκε 10/11/2017. Ανακτήθηκε 17/06/2017. Από την επιβλητική παρουσία του μνημείου, ο λιμένας ονομαζόταν και Πόρτο Λεόνε. 

Σήμερα το γλυπτό αυτό κοσμεί την είσοδο του ναυστάθμου της Βενετίας.

 Ιστορικές αναφορές 
Το λιοντάρι αρχικά κατασκευάστηκε περίπου το 360 π.Χ.Cornelius Vermeule, "Greek Funerary Animals, 450-300 B. C.", American Journal of Archaeology 76:1:49-59 (January 1972), JSTOR 503610, σελ. 53 

Από τους αρχαίους συγγραφείς δεν έχουμε κάποιο απόσπασμα που να κάνει λόγο για το λιοντάρι. Η πρώτη αναφορά του λιμανιού ως Πόρτο Λεόνε γίνεται σε ναυτικό χάρτη του Γενοβέζου Πέτρου Βισκόντι το 1318. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι το μνημείο δεν βρισκόταν εκεί από πιο παλιά. 

Ο Παυσανίας και ο Στράβωνας οι οποίοι περιγράφουν τον Πειραιά κατά την περίοδο της παρακμής του, ενώ αναφέρονται σε πολλά μνημεία, πουθενά δεν αναφέρουν το λιοντάρι. Το γεγονός αυτό οδήγησε τον Άκερμπλαντ στο συμπέρασμα ότι φτιάχτηκε περίπου τον 2ο μ.Χ. αιώνα. Άλλοι ερευνητές υποθέτουν ότι φτιάχτηκε από τον μεγάλο δούκα της Αθήνας Γκυ ντε Λα Ρος και άλλοι πως φτιάχτηκε μεταξύ 11ου και 15ου αιώνα. Οι Ραφν, Γουάτμπλεντ, Σχινάς, Αρβανιτόπουλος, καθώς και ο γλύπτης Καννόβας, που επισκέφθηκε το λιοντάρι στη Βενετία, υποστηρίζουν πως είναι έργο της κλασικής περιόδου. 

Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι η θέση που καταλάμβανε το λιοντάρι από το 1388 δεν είναι και η αρχική και αυτό γιατί στη συγκεκριμένη θέση υπήρχαν στην αρχαιότητα οι «Στοές». Σε πηγές αναφέρεται ότι υπήρχε ένα λιοντάρι στον μυχό του λιμανιού. Εκτιμάται ότι το συγκεκριμένο σημείο βρίσκεται μεταξύ του κτιρίου της Εθνικής Τράπεζας και του Τινάνειου κήπουΟ Τινάνειος κήπος βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία της Αγίας Τριάδας στον Πειραιά. Δημιουργήθηκε το 1854 από τον γάλλο ναύαρχο Τινάν, από τον οποίο πήρε και το όνομα του. Ο Τινάν (1803-1876) ήταν ο επικεφαλής του αποβατικού σώματος που κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού_πολέμου το 1854 κατέλαβε τον Πειραιά. Αρνήθηκε την ίδρυση υγειονομικής ζώνης μεταξύ Πειραιά και Αθήνας για την πρόληψη της μετάδοσης της χολέρας, από την οποία είχαν προσβληθεί Γάλλοι ναύτες και στρατιώτες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο πολλών κατοίκων της Αθήνας. Έτσι ο επικεφαλής των δυνάμεων κατοχής που έσπειρε τη χολέρα, έμεινε στη μνήμη μας για την κατασκευή ενός κήπου. Αλλά ο κήπος αυτός συντηρεί κι άλλη μια ιστορική μνήμη. Ένα κομμάτι λαμαρίνας από το πλοίο "Clan Fraser" που εξερράγη, βρίσκεται εκεί σφηνωμένο στον κορμό ένός δέντρου για να θυμίζει τον βομβαρδισμό του Πειραιά από τα γερμανικά «Στούκα» το βράδυ της 6ης προς 7η Απριλίου 1941.. Οι Σπον και Γουέλερ, το 1675, αναφέρουν το ίδιο, προσθέτοντας ότι είχε μέγεθος τριπλάσιο του κανονικού. Παρατηρώντας τον σωλήνα που κατέληγε στο στόμα του μέσω της ράχης, συμπέραναν ότι χρησίμευε ως κρήνη..

Η παρουσία του μνημείου στο λιμάνι του Πειραιά τερματίζεται το 1687 με την αρπαγή του από τον ναύαρχο Φραγκίσκο Μοροζίνη. Ο Μοροζίνι θέλησε να µεταφέρει ως τρόπαιο νίκης στη Βενετία το τέθριππο, το γλυπτό που διακοσµούσε το δυτικό αέτωµα του Παρθενώνα. Αποσπώντας το από το ναό, το γλυπτό έσπασε και ο Μοροζίνι θεώρησε ότι δεν άξιζε τον κόπο να το πάρει µαζί του. Έτσι αποφάσισε να πάρει στη θέση του το µαρµάρινο λιοντάρι, που προστάτευε το λιµάνι του Πειραιά από τους αρχαίους χρόνους.

Μεταφέρεται στη Βενετία ως λάφυρο μαζί με άλλα τρία λιοντάρια μικρότερου μεγέθους. Τα έργα αυτά βρίσκονται μέχρι σήμερα στον ναύσταθμο της Βενετίας. Η αρπαγή των συγκεκριμένων λιονταριών δεν είναι τυχαία και αυτό γιατί έμβλημα της Βενετίας την εποχή εκείνη ήταν το λιοντάρι.

 Επιγραφές του λιονταριού 

Πολύς λόγος έχει γίνει για τις επιγραφές στη ράχη του λιονταριού, οι οποίες και μπορούν ίσως να δώσουν απάντηση στο ερώτημα που αφορά το πότε και γιατί κατασκευάστηκε. Πρώτος ο Δανός Άκερμπλαντ το 1799 επικεντρώθηκε στο θέμα και εξέδωσε τα αποτελέσματα της έρευνάς του σε μια φιλολογική εσπερίδα στην Κοπεγχάγη. Πολλοί μετά απ’ αυτόν χρησιμοποίησαν ή τροποποίησαν τη συγκεκριμένη εργασία. Αξίζει να επισημάνουμε ότι ο πρώτος Έλληνας που ασχολήθηκε με τη μετάφραση των επιγραφών ήταν ο Α. Μουστοξύδης. 

Το πότε χαράχτηκαν οι επιγραφές αυτές είναι ένα ερώτημα που απασχόλησε πολλούς μελετητές. Ο Λαμπόρντ υποστήριξε ότι οι επιγραφές χαράχτηκαν την εποχή κατά την οποία το λιοντάρι μεταφέρονταν από τον Μαραθώνα στην Αθήνα. Υποστηρίζει δηλαδή ότι το μνημείο είναι δημιούργημα των Αθηναίων σε ανάμνηση της νίκης των Ελλήνων στην μάχη του Μαραθώνα. Αντιθέτως, με βάση τον Μπύγκε, οι επιγραφές χαράχτηκαν γύρω στα μέσα του 11ου αιώνα. Με αυτή την άποψη συμφωνεί και ο Γρηγορόβιος και προσθέτει πως οι επιγραφές χαράχτηκαν από την ακολουθία του Βασίλειου του Βουλγαροκτόνου κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα το 1018.

Ο Γκριμ τοποθέτησε χρονικά τη χάραξη των επιγραφών αυτών τον 12ο ή τον 13ο αιώνα. Οι λόγιοι της Άρκτου υποστηρίζουν την άποψη του Γρηγορόβιου και προσθέτουν ότι οι επιγραφές χαράχτηκαν κατ’ εντολή του κόμη Καίνιξμαρκ ή από στρατιώτη του για διασκέδαση το 1688.

Οι Άκερμπλαντ, Κόπις, Γκριμ, Μπύγκε, Γρηγορόβιος, Αρβανιτόπουλος και Χιωτέλης υποστήριξαν ότι οι επιγραφές χαράχτηκαν από Σουηδό μισθοφόρο, ο οποίος υπηρετούσε στη φρουρά των Βαράγγων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 11ο αιώνα. Ο Λαμπόρντ αντιτίθεται με την εκδοχή αυτή υποστηρίζοντας ότι οι Βάραγγοι δεν είχαν ούτε τη συνήθεια αλλά ούτε και τη γνώση που απαιτείται για τέτοιου είδους επιγραφές.

Η γλώσσα των επιγραφών υπήρξε πεδίο πολλών αντιπαραθέσεων και διαφωνιών. Ο Μπόσι και ο αρχαιολόγος Ντ' Ανκαρβίλ διακρίνουν πελασγική γραφή. Ο Λαμπόρντ υποστήριξε ότι μοιάζουν με ελληνικά, φοινικικά, σιναϊτικά γράμματα σε πρωτόγονη μορφή. 

Αν και ο Οθωμανός συγγραφέας Εβλιγιά Τσελεμπί είχε ήδη αναφέρει σχέδια στο άγαλμα του λιονταριού, τα οποία απέδωσε σε έναν Τούρκο ναυτικό διοικητή, είναι πιο πιθανό ότι επρόκειτο για έγχρωμα σχέδια στο μάρμαρο που αργότερα φθείρονταν. Ο Άκερμπλαντ δημοσίευσε μια πρώτη περιγραφή των ρούνων το 1800 στο δανικό περιοδικό Skandinavisk Museum IIThorgunn Snædal: Runinskrifterna på Pireuslejonet i Venedig . Riksantikvarieämbetet, Stockholm, 2014.. ΡουνικόΡούνοι ή ρούνες ονομάζεται το αρχαίο αλφαβητικό σύστημα γραφής των βόρειων λαών της Ευρώπης, το οποίο η μυθολογική παράδοση αποδίδει στους θεούς και είναι κελτικής καταγωγής. Το χρησιμοποιούσαν οι Γερμανικοί λαοί πριν αποκτήσουν το δυτικό αλφάβητο, οι Τεύτονες, οι Βίκινγκς και φυσικά οι Κέλτες. Η λέξη ρούνος (rune), με βάση την ινδοευρωπαϊκή ρίζα ru, σημαίνει ψίθυρος, μυστικό. Αυτό συνεπάγεται και από την πρωταρχική χρήση που είχαν: η παράδοσή τους ήταν προφορική και μεταδιδόταν από τον σαμάνο ή τον δρυΐδη στον μαθητευόμενο και μόνο. Έτσι η χρήση των ρουνικών συμβόλων ως μέσου απομνημόνευσης των εννοιών και των δοξολογιών παρέμενε σε έναν κλειστό ιερατικό κύκλο. Ακόμη, εικάζεται ότι οι ρούνοι γράφονταν σε ξύλο, το οποίο, πέρα της φθαρτότητός του σε σχέση με την πέτρα και τον πάπυρο, καίγονταν κατά το τέλος της τελετής. Έτσι τα στοιχεία που έχουμε γι' αυτούς είναι κατά πολύ νεότερα της χρήσης τους (περίπου στα 200 μ.Χ.), ενώ ασαφή αποσπάσματα έχουμε σε πέτρες της Νορβηγίας ανάγουν τη χρήση του περί το 1300 π.Χ. αλφάβητο χρησιμοποίησαν διάφοροι βόρειοι λαοί, κυρίως σκανδιναβικοί, για πάρα πολλούς αιώνες. 

Ο πρώτος ο οποίος έδωσε πλήρη ερμηνεία των επιγραφών είναι ο Σουηδός Ραφν το 1856. Μετάφραση της επιγραφής αυτής υπάρχει αυτούσια στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» του Κων. Παπαρηγόπουλου και είναι η εξής:
 Για την αριστερή πλευρά «Ο Χάνων με τον Ουλφ, Ασμούνδ και Οέρν κυρίευσαν αυτό το λιμάνι. Αυτοί μαζί με τον Χάραλδ τον Μακρό επέβαλαν βαριές χρηματικές ποινές εξαιτίας της αποστασίας του ελληνικού λαού. Ο Δαλκ αιχμαλωτίστηκε, ο Έγιλ και ο Ραγνάρ εκστράτευσαν σε Ρουμανία και Αρμενία».
 Για τη δεξιά πλευρά «Ο Άσμουνδ με τον Ασγείρ, Θορλείφ, Θορ και Ιβάρ χάραξαν τις επιγραφές αυτές κατόπιν παραγγελίας του Χάραλδ του Μακρού παρά την οργή των Ελλήνων να τους εμποδίσουν».

Οι έρευνες του Ραφν σχετικά µε τους Σκανδιναβούς µισθοφόρους τα χρόνια των βυζαντινών αυτοκρατόρων, του επέτρεψαν να επισηµάνει µε µεγάλη πιθανότητα τα περιστατικά που µπορεί να αναφέρεται η επιγραφή του λιονταριού. Ο Άλµπερτ Γουέι, ακόμη, από το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο της Μεγάλης Βρετανίας έλεγε πως η βαριά φορολογία στους Έλληνες, όταν αυτοκράτορας ήταν ο Μιχαήλ Παφλαγόνας, είχε οδηγήσει την Αθήνα σε εξέγερση. Οι Βάραγγοι, που εκείνη την περίοδο βρίσκονταν στην Ασία και σε άλλα µέρη, επιστρατεύτηκαν να καταπνίξουν τις εξεγέρσεις στις ελληνικές πόλεις της αυτοκρατορίας. Στην εξέγερση εκείνη, του 1040, καθώς και στις ποινές που επιβλήθηκαν στην Αθήνα, όταν κατακτήθηκε από τους Βαράγγους, αναφέρεται, όπως ισχυρίζεται ο Γουέι, η επιγραφή στο λιοντάρι του Πειραιά.

Στη Σκανδιναβία, το όνοµα του χαράκτη των ρούνων γράφεται είτε αµέσως µετά από το κείµενο της κύριας επιγραφής είτε χωριστά στην άλλη πλευρά του γλυπτού. Έτσι κι εδώ, ο χαράκτης άφησε το όνοµά του στη δεξιά πλευρά του αγάλµατος του λιονταριού, µαζί µε τα ονόµατα εκείνων που τον βοήθησαν να χαράξει τις επιγραφές, υπό την καθοδήγηση του αρχηγού τους. Οι νικηµένοι Έλληνες, σύµφωνα µε την επιγραφή, είχαν επιδιώξει να εµποδίσουν την καταστροφή του αρχαίου αγάλµατος που θα την προκαλούσε η χάραξη περίεργων συµβόλων, άγνωστων σε κείνους. Οι Έλληνες, όπως έλεγε ο Γουέι, προσπάθησαν σκόπιµα να καταστρέψουν την γραπτή µαρτυρία των βαρβάρων, γιατί τους προξενούσε αισθήµατα αποτροπιασµού για το τεράστιο άγαλµα του αρχαίου µεγαλείου της φυλής τους.

Οι ερμηνείες αυτές έχουν υιοθετηθεί από πολλούς, αλλά έχουν απορριφθεί επίσης από πολλούς. Ωστόσο το μόνο υπαρκτό πρόσωπο στην επιγραφή είναι ο Χάραλδ ο ΜακρόςΑναχώρησε γύρω στα 1030 από την πατρίδα του και ερχόμενος στο Βυζάντιο διετέλεσε αρχηγός των Βαράγγων (αυτοκρατορική φρουρά) από το 1033 έως το 1043. Όντας αρχηγός της, πολέμησε εναντίον των Βουλγάρων και των Αράβων. Υπήρξε εραστής της Μαρίας, ανιψιάς της αυτοκράτειρας Ζωής. Αγαπήθηκε βέβαια και απ’ αυτήν την ηλικιωμένη γυναίκα χωρίς βέβαια να ανταποκριθεί στα αισθήματά της. Τέλος επέστρεψε στη Νορβηγία φορτωμένος με τόσο χρυσό, ώστε λέγεται ότι 12 αγόρια μόλις και μετά βίας μπορούσαν να κουβαλήσουν. Ως βασιλιάς της Νορβηγίας το 1047 υπήρξε σύμμαχος του Γουλιέλμου στην εκστρατεία του τελευταίου κατά της Αγγλίας. Σκοτώθηκε σε μάχη το 1066 κατά την οποία ο Γουλιέλμος κατέκτησε την Αγγλία., για τον οποίο όμως δεν υπάρχει μαρτυρία για την εμφάνισή του στον Πειραιά, παρά μόνο για τις δραστηριότητές του στην ευρύτερη περιοχή.

 Θρύλοι και παραδόσεις 

Το λιμάνι του Πειραιά κατά τον μεσαίωνα ονομαζόταν Πόρτο Λεόνε ή Πόρτο Δράκο. Η ονομασία σύμφωνα με του θρύλους προέκυψε γιατί θεωρούσαν τους δράκους ανθρώπους, τεράστιους σε μέγεθος, οι οποίοι είχαν τη δύναμη να μεταμορφώνονται σε ανθρωπόμορφους λέοντες. Οι Τούρκοι, από την άλλη πλευρά, το ονόμαζαν Ασλάν Λιμάνι, δηλαδή Λιμάνι του Λιονταριού.  

Με βάση τον σχετικό θρύλο, ο Σπον είχε διηγηθεί στον Ουέλερ µια παράξενη ιστορία για ένα τέρας, που έλεγαν ότι είχε γεννηθεί στην Ακρόπολη από µια Τουρκάλα, όταν εκείνη έτυχε να κοιτάξει το άγαλµα του λιονταριού. Αυτό είχε γίνει τον Οκτώβριο του 1665. Μόλις το έφερε στον κόσµο, εκείνο πήδηξε στο έδαφος, άρχισε να περπατάει και να βγάζει έναν φρικτό ήχο, που έµοιαζε µε γάβγισµα σκύλου. Είχε αυτιά όρθια σαν του λαγού, σαγόνι λιονταριού, τα µάτια του άστραφταν και δύο µεγάλα δόντια έβγαιναν από το στόµα του. Είχε πόδια παιδιού, αλλά τα δάχτυλα των χεριών του έµοιαζαν µάλλον µε νύχια αρπακτικού πουλιού, όσο για το φύλο του, ήταν απροσδιόριστο. Μόλις έµαθαν για το τέρας, τρεις µέρες µετά τη γέννησή του, ο Βοεβόδας και ο καδής ανέβηκαν αµέσως στην Ακρόπολη για να διαπιστώσουν αν οι φήµες ήταν αληθινές. Μόλις πείστηκαν, αποφάσισαν πως το τέρας έπρεπε να θανατωθεί. Διέταξαν, λοιπόν, να σκάψουν µια µεγάλη τρύπα στο έδαφος και να το θάψουν. Ύστερα το σκέπασαν µε πέτρες. Ένας Γάλλος χειρουργός, ο Φοσόν, που ζούσε τότε στην Αθήνα, ζήτησε να πάρει το σώµα του τέρατος για να το ταριχεύσει και να το στείλει στη Γαλλία. Όµως οι Τούρκοι τού το απαγόρευσαν, γιατί πίστευαν ότι ήταν πλάσµα διαβολικό και ισχυρίζονταν ότι η µνήµη του έπρεπε να χαθεί µαζί µε κείνο. Μάλιστα, δεν του επέτρεψαν ούτε να πλησιάσει κοντά στον τόπο που το είχαν θάψει. 

 Προσπάθειες επαναπατρισμού 

Προσπάθειες για την επιστροφή του λιονταριού έχουν γίνει από πολύ παλιά. Ήδη σε ένα φύλλο της εφημερίδας «Φωνή του Πειραιά» του 1945 αναφέρεται ότι το θέμα της επιστροφής έχει τεθεί και από πριν τον πόλεμο από την κυβέρνηση Μεταξά. Με αφορμή το δημοσίευμα της εφημερίδας, ο τότε υπουργός Πρωτευούσης Κοτζιάς έθεσε το ερώτημα στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο απαντώντας γνωστοποιεί ότι η αρχαιολογική υπηρεσία έχει προβεί στην αποστολή επιστολής ζητώντας την επιστροφή των δύο λιονταριών, που κοσμούσαν το λιμάνι. Βέβαια εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι γίνεται ένα μεγάλο λάθος, γιατί ένα ήταν το λιοντάρι που κοσμούσε το λιμάνι του Πειραιά.

Στις μέρες μας γίνονται και πάλι προσπάθειες για την επιστροφή αυτού του σημαντικού μνημείου. Έχει ιδρυθεί από τον Απόστολο Δόμβρο η «Επιτροπή Επιστροφής του Λέοντος». Παράλληλα με τις προσπάθειες που γίνονται, η επιτροπή είχε αναθέσει στον γλύπτη Γιώργο Μέγκουλα την κατασκευή αντίγραφου με σκοπό την ανταλλαγή και την τοποθέτηση του πραγματικού στη θέση του. Το αντίγραφο βρίσκεται στην είσοδο του λιμανιού, στη λεγόμενη «μπούκα».

 Παραπομπές 

 Πηγές 
 Περιοδικό Re-Port (τεύχος 1 4/2009, άρθρο Γεώργιου Λουτριανάκη)
 Πειραϊκό Αρχείο (εκδόσεις Σάκουλα 1980)
 Ο Πειραιεύς του Χρήστου Πανάγου (Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς - 1995)
 Πειραϊκά Μελετήματα του Μιχαήλ Γ. Βλάμου (Δικηγορικός Σύλλογος Πειραιώς - 2003)
 Πειραϊκό Λεύκωμα (Έκδοση Κοινωνικής, Στ. Καραμπερόπουλος, Πειραιάς 2010)

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 «Ο Λέων του Πειραιώς – Θεοδόσης Π. Τάσιος» στο YouTube. Ομιλία του προέδρου της Εταιρείας Διερεύνησης Αρχαιοελληνικής και Βυζαντινής Τεχνολογίας (ΕΔΑΒυΤ), καθηγητή Θ.Π. Τάσιου, με θέμα «Ο Λέων του Πειραιώς».

Λιονταρι
Λιονταρι
Κατηγορία:Ρωμαϊκά γλυπτά ελληνιστικής τεχνοτροπίας