Μοσχόπολη

Η Μοσχόπολη (· ) συνιστά ορεινό οικισμό της Περιφέρειας Κορυτσάς στη νοτιοανατολική Αλβανία, σε μικρή απόσταση δυτικά της ομώνυμης πόλης. Κατά την προνεωτερική περίοδο παρουσίασε αξιοσημείωτη άνθηση και, ιδίως κατά τον 18ο αιώνα, εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα της περιοχής, με έντονη οικονομική, πνευματική και πολιτιστική δραστηριότητα. Κατά την περίοδο της ακμής της διέθετε το πρώτο τυπογραφείο που ιδρύθηκε στα οθωμανικά Βαλκάνια εκτός της Κωνσταντινούπολης, αξιόλογα εκπαιδευτικά ιδρύματα, καθώς και πολυάριθμους χριστιανικούς ορθόδοξους ναούς, στοιχεία που καταδεικνύουν τον ρόλο της ως κέντρου λόγιας παραγωγής και εκπαίδευσης.

Η συμβολή της Μοσχόπολης στην πνευματική αναγέννηση του ελληνισμού και στη διαμόρφωση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού υπήρξε καθοριστική, γεγονός που οδήγησε τη μεταγενέστερη ιστοριογραφία να της αποδώσει, για την περίοδο της ακμής της, χαρακτηρισμούς όπως «Νέα Αθήνα» ή «Νέος Μυστράς».Greek, Roman and Byzantine studies. 1981Asterios I. Koukoudēs. The Vlachs: Metropolis and Diaspora. 2003. Παράλληλα, ξένοι μελετητές και ιστορικοί την προσδιόρισαν επίσης ως «Νέα Ιερουσαλήμ» και «Αρκαδία των Βαλκανίων», αποτυπώνοντας αφενός τον έντονο χριστιανικό χαρακτήρα της και αφετέρου τον οικονομικό της πλούτο.

Σύμφωνα με την επικρατέστερη ερμηνευτική προσέγγιση, η παρακμή της Μοσχόπολης αποδίδεται σε διαδοχικές επιδρομές ληστρικών ομάδων Τουρκαλβανών. Το 1769 υπέστη την πρώτη σοβαρή καταστροφή, η οποία συνδέεται με τη συμμετοχή των κατοίκων της στις προετοιμασίες για τα Ορλωφικά. Η διαδικασία της παρακμής κορυφώθηκε το 1788, όταν ο οικισμός καταστράφηκε από τον Αλή Πασά, γεγονός που επέφερε τη μαζική φυγή του πληθυσμού και τη μετατροπή της Μοσχόπολης σε μικρό αγροτικό οικισμό. Εναλλακτικά, έχει υποστηριχθεί ότι η παρακμή οφειλόταν πρωτίστως στη μετατόπιση των κύριων εμπορικών οδών προς την κεντρική και ανατολική Ευρώπη, ιδίως μετά τις επιδρομές, εξέλιξη που αποδυνάμωσε τη σημασία της ως εμπορικού κόμβου. Οι συνθήκες αυτές οδήγησαν σε εκτεταμένα μεταναστευτικά ρεύματα, με αποτέλεσμα η Μοσχόπολη να θεωρείται από τη βιβλιογραφία ως μία από τις βασικές κοιτίδες της νεότερης ελληνικής διασποράς.

Στη σύγχρονη εποχή, η Μοσχόπολη αποτελεί μικρό ορεινό χωριό και, σε συνδυασμό με ορισμένους γειτονικούς οικισμούς, αντιμετωπίζεται ως τόπος ιδιαίτερης θρησκευτικής σημασίας από τους τοπικούς ορθόδοξους χριστιανικούς πληθυσμούς. Οι βλαχόφωνοι κάτοικοι δεν συγκροτούν πλέον την πλειονότητα του πληθυσμού, καθώς στον οικισμό εγκαταστάθηκαν χριστιανοί και μουσουλμάνοι Αλβανοί, ιδίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο επίπεδο της ιστοριογραφικής ερμηνείας, Έλληνες ιστορικοί προσδιορίζουν τον προγενέστερο πληθυσμό ως ελληνικό, καθ' ότι ο οικισμός έχει αποδείξει προ πολλού την ελληνική του φυσιογνωμία, ενώ Ρουμάνοι ιστορικοί τον έχουν χαρακτηρίσει ως ρουμανικό, ταυτίζοντας τους βλαχόφωνους κατοίκους με εθνικά Ρουμάνους. Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα επισημαίνει τη ρευστότητα των εθνοτικών ταυτοτήτων κατά την προνεωτερική περίοδο· ενδεικτικά, πρόσφυγες από τη Μοσχόπολη που εγκαταστάθηκαν στην Αυστρία το 1769 αυτοπροσδιορίστηκαν ως Μακεδόνες, όρος που αντανακλούσε πρωτίστως γεωγραφική και όχι εθνοτική ταυτότητα.

 Τοποθεσία 
Η Μοσχόπολη είναι κτισμένη σε οροπέδιο μεταξύ των βουνών της Όπαρης και της Οστρόβιτσας, σε υψόμετρο 1115 μέτρων,Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, Lanham-Toronto-Plymouth, UK, 2010, σελ. 477-478. 18 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από την Κορυτσά. Σε κοντινή απόσταση βρίσκονται τα χωριά Γκιονομάδι, Λάβδαρη, Σίπισκα και Κρουσόβα που συγκροτούν την κοινότητα Μοσχόπολης, με έδρα τον ομώνυμο οικισμό και συνολικό πληθυσμό 1058 κατοίκων κατά την απογραφή του 2011.Instituti i Statistikes, Population and Housing Census. Korçë , INSTAT, Tiranë 2013, σελ. 84.

Ιστορία

 Περί της ίδρυσης και της ονομασίας 
Σύμφωνα με τον Αυστριακό διπλωμάτη και αλβανολόγο Χαν, ο οποίος επικαλείται ως πηγή έναν χαμένο κώδικα του έτους 1765, η Μοσχόπολη ιδρύθηκε το 1338 από μέλος της αρχοντικής οικογένειας Μουσάκη ή Μουζάκα.Κων. Χ. Σκενδέρη, Ιστορία της αρχαίας και συγχρόνου Μοσχοπόλεως. Μετά περιγραφής πάντων των υπό διάφορα καθεστώτα γεγονότων, της Αρχιεπισκοπής Αχρίδων, των εν τω κρυπτώ χριστιανών Σπαθιωτών, του Βορειοηπειρωτικού αγώνος, της τελευταίας αύτης καταστροφής κτλ. κτλ., Τύποις Ι. Βάρτσου, Εν Αθήναις 1928, έκδοσις β΄, σελ. 8-10. Η συγκεκριμένη υπόθεση αμφισβητείται, με άλλες εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για δημιουργία του οικισμού κατά τον 16ο αιώνα.Φάνης Μιχαλόπουλος, Μοσχόπολις. Αι Αθήναι της Τουρκοκρατίας 1500-1769, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Εν Αθήναις, 2011 (α΄ έκδοση 1941), σελ. 8-10.

Η αρχική της ονομασία ήταν Βοσκόπολη, πιθανόν λόγω των κτηνοτροφικών ασχολιών των παλαιότερων κατοίκων της,Σκενδέρη, 1928, σελ. 12. ενώ ο όρος «Μοσχόπολη» εμφανίζεται από το 1720 και εντεύθεν.Σκενδέρη, 1928, σελ. 13.

 Ακμή και παρακμή 
Μέχρι τον 17ο αιώνα επρόκειτο για έναν μικρό κτηνοτροφικό οικισμόΒασ. Βλ. Σφυρόερα, Επισκόπηση οικονομική και δημογραφική του τουρκοκρατούμενου ελληνικού χώρου (1669-1821), Αθήνα 1979, σελ. 27-28., ο οποίος κατόπιν παρουσίασε σημαντική δημογραφική ανάπτυξη μέσω της εγκατάστασης χριστιανών (κυρίως βλαχόφωνων) από τις γειτονικές περιοχές και την Πίνδο,Αστέριος Ι. Κουκούδης, Μελέτες για τους Βλάχους, τόμος Β΄. Οι Μητροπόλεις και η Διασπορά των Βλάχων, εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2000, σελ. 108-109, 169. οι οποίοι προσέρχονταν στη Μοσχόπολη για οικονομικούς λόγους, καθώς και για λόγους ασφαλείας, σε μια περίοδο που στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή της Ηπείρου κυριαρχούσαν μαζικοί εξισλαμισμοί και εκτεταμένα φαινόμενα ληστείας.Κωνσταντίνα Δ. Καρακώστα, Μοσχοπολιτών Τύχαι. Η ακμή, η παρακμή και η διασπορά των Μοσχοπολιτών, η Κοινότητα του Miskolc, ΑΠΘ-Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 2013, σελ. 42-43. Το 1684, σύμφωνα με τον μετέπειτα επίσκοπο Αθηνών Μελέτιο, οι περισσότεροι κάτοικοι ασχολούνταν με την κτηνοτροφία.Μιχαλόπουλος, 2011, σελ. 10. Εντός του 17ου αιώνα υπάρχουν και οι πρώτες μαρτυρίες για τη λειτουργία ελληνικών διδακτηρίων.Ευσταθίου Ν. Κεκρίδη, Θεόδωρος Αναστασίου Καβαλλιώτης (1718;-1789). Ο διδάσκαλος του Γένους, εκδόσεις Παρουσία, Καβάλα 1991, σελ. 39.

Την περίοδο της μεγάλης ακμής της πόλης, γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα, υποστηρίζεται πως ο πληθυσμός της είχε φτάσει τις 40.000 με 60.000 κατοίκους, χωρίς να απουσιάζουν και εκτιμήσεις για μεγαλύτερα ή μικρότερα μεγέθη που κυμαίνονται από 15.000 μέχρι 85.000.Μιχαλόπουλος, 2011, σελ. 14-15.Καρακώστα, 2013, σελ. 44-46. Από την άλλη, με βάση μελέτες πάνω σε οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του τελευταίου τέταρτου του 17ου αιώνα, η Μοσχόπολη αριθμούσε περίπου 3500 χριστιανούς κατοίκους το 1678 και αντίστοιχα σχεδόν 5000 χριστιανούς μεταξύ των ετών 1691 και 1696.Καρακώστα, 2013, σελ. 48-53.

Την περίοδο της ακμής της Μοσχόπολης, κατασκευάστηκαν και οι επιβλητικοί ναοί του Αγίου Νικολάου (1721-1722), του Αγίου Αθανασίου (1724) και των Ταξιαρχών (οι οποίοι διαθέτουν τοιχογραφίες του 1722).Συλλογικό, Αλβανία. Τουριστικό Λεύκωμα. Φύση και Πολιτιστική Κληρονομιά, εκδόσεις Έλλα, Αθήνα 2004, σελ. 257-259. Παράλληλα, το 1730 δημιουργήθηκε ελληνικό τυπογραφείο υπό τον μοναχό και λόγιο Γρηγόριο Κωνσταντινίδη: αναφέρεται ως το πρώτοΣυλλογικό, Σλάβοι και Ελληνικός κόσμος. Πρακτικά Α΄ Επιστημονικής Ημερίδας Τμήματος Σλαβικών Σπουδών Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Εκδόσεις Πελεκάνος, Αθήνα, 2015, σελ. 55. ή το δεύτερο (μετά από εκείνο της Κωνσταντινούπολης) των Βαλκανίων επί Τουρκοκρατίας και κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του εξέδωσε τουλάχιστον 22 τίτλους.Μιχαλόπουλος, 2011, σελ. 27-28.

Η Μοσχόπολη υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα βλαχόφωνα κέντρα, με κύρια ενασχόληση το εμπόριο, την κτηνοτροφία, την κατεργασία μαλλιού, ταπητουργίας και ανάπτυξη βυρσοδεψίας. Περίφημη ήταν η πόλη και για την σιδηρουργία, την αργυροχοΐα και την χαλκουργική της. Πολλοί Μοσχοπολίτες έμποροι στη Βενετία, στη Βιέννη, στην Οδησσό, την Κωνσταντινούπολη και άλλα σημαντικά κέντρα της εποχής ενίσχυσαν οικονομικά την πατρίδα τους και συντέλεσαν στην ίδρυση σχολείου, περίπου το 1700. Το σχολείο, με την ονομασία «Ελληνικόν Φροντιστήριο» εξελίχθηκε σε σημαντικό εκπαιδευτικό κέντρο της περιοχής, το 1744 αναβαθμίστηκε από δωρεές και μετονομάστηκε σε «Νέα Ακαδημία». Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκε ορφανοτροφείο.Αθηνά Αντ. Κολτσίδα, Η εκπαίδευση στην Βόρεια Ήπειρο κατά την ύστερη περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Η ίδρυση, η οργάνωση και η λειτουργία των ελληνικών σχολείων, ΑΠΘ-Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 2008, σελ. 126. Η πόλη μνημονεύεται και στην «Νεωτερική Γεωγραφία», γνωστό περιηγητικό έργο του 18ου αιώνα των Δανιήλ Φιλιππίδη και Γρηγόριου Κωνσταντά για την ακμή που σημείωνε στον τομέα του πολιτισμού και του εμπορίου.

Το 1769 λόγω της συμμετοχής της στην προετοιμασία των ΟρλωφικώνΚεκρίδη, 1989, σελ. 53. ή  - σύμφωνα με άλλη άποψη - εξαιτίας κρίσης που είχε προκύψει από έναν συνδυασμό παραγόντων (όπως η καταπίεση από τους αγάδες των γειτονικών περιοχών, οι ληστρικές επιδρομές εναντίον της πόλης και των εμπορικών καραβανιών της, οι εσωτερικές έριδες στους κόλπους των προεστών και των συντεχνιών και η απειλή λιμούΜιχαλόπουλος, 2011, σελ. 45-51.) η Μοσχόπολη εγκαταλείφθηκε από τους κατοίκους της για μερικούς μήνεςΚεκρίδη, 1989, σελ. 55-57. και ακολούθως υπέστη εκτεταμένες λεηλασίες από μουσουλμάνους Αλβανούς. Έτερη επιδρομή αναφέρεται πως πραγματοποιήθηκε και το 1772, ενώ σημαντικές καταστροφές έγιναν και από τα στρατεύματα του Αλή Πασά το 1789Anscombe, Frederick F. (2006). Albanians and “mountain bandits”. In: Anscombe, Frederick F., (ed.) The Ottoman Balkans, 1750-1830. Princeton, NJ: Markus Wiener Publishers. σελ. 100. στη διάρκεια της σύγκρουσής του με τον Ιμπραήμ πασά του Βερατίου. Ωστόσο, η περίοδος κυριαρχίας του Αλή στη Μοσχόπολη συνοδεύτηκε από ένα κλίμα σχετικής ασφάλειας και σταθερότητας.Καρακώστα, 2013, σελ. 88-89.

Η Μοσχόπολη δεν μπόρεσε να ανακτήσει την παλιά της ακμή,Μιχαλόπουλος, 2011, σελ. 54. όμως συνέχιζε να υπάρχει ως οικισμός μικρότερης εμβέλειας, ενώ η πλειοψηφία των κατοίκων της κατέφυγε σε διάφορες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του εξωτερικού.Ελευθέριος Απ. Καρακίτσιος, Ο Ελληνισμός στην μητροπολιτική περιφέρεια Κορυτσάς, ΑΠΘ-Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 2010, σελ. 85.Κουκούδης, 2000, σελ. 77. Πολλοί Μοσχοπολίτες μετά την καταστροφή της πόλης τους διακρίθηκαν ως έμποροι, ως τραπεζίτες και ως βιοτέχνες στην Ουγγαρία και την Αυστρία, ενώ απόδημοι έμποροι με καταγωγή από τη Μοσχόπολη συμμετείχαν στη Φιλική Εταιρεία.Κουκούδης, 2000, σελ. 116. Τη δεκαετία του 1840 επαναλειτούργησε στη Μοσχόπολη ελληνικό σχολείο χάρη στην οικονομική ενίσχυση της οικογένειας ΣίναΣύγχρονος Εγκυκλοπαιδεία Ελευθερουδάκη, Εγκυκλοπαιδικαί Εκδόσεις Ν. Νίκας και ΣΙΑ Ε.Ε., έκδοσις πέμπτη εκσυγχρονισμένη δια συμπληρώματος κατά τόμον, Αθήναι 1964, τόμος 18ος, συμπλήρωμα, σελ. 184. ή του εμπόρου Α. Καζαντζή.Σκενδέρη, 1928, σελ. 69. Σύμφωνα με βιβλίο του Αλεξάντρ Συνβέ που εκδόθηκε το 1878, στον οικισμό ζούσαν 1476 άτομα.A. Synvet, Les Grecs de l'Empire ottoman. Etude statistique et ethnographique, L Orient illustre, Constantinople 1878, σελ. 55. Με βάση στοιχεία της μητρόπολης Κορυτσάς, το 1888 κατοικούσαν στη Μοσχόπολη 224 ορθόδοξες οικογένειες,Καρακίτσιος, 2010, σελ. 142, 145. ενώ το 1900, σύμφωνα με αναφορά του Έλληνα πρόξενου στο Μοναστήρι, διέθετε 200 χριστιανικές οικογένειες εκ των οποίων οι 120 ήταν αλβανόφωνες και οι υπόλοιπες βλαχόφωνες. Από το σύνολο του πληθυσμού, οι παλιές βλάχικες οικογένειες υπολογίζονταν σε περίπου τριάντα. Επιπλέον, κατά την ίδια αναφορά, η βλάχικη κοινότητα είχε χωριστεί σε οικογένειες ελληνικής και ρουμανικής εθνικής συνείδησης, με τις δεύτερες να ανέρχονται στις είκοσι.Κουκούδης, 2000, σελ. 372. Μερικά χρόνια αργότερα (1905) στατιστική του Οικουμενικού Πατριαρχείου παρουσίαζε τη Μοσχόπολη ως έναν οικισμό 175 οικογενειών.Κουκούδης, 2000, σελ. 373. Το 1911 λειτουργούσαν τρία ελληνικά σχολεία (αρρεναγωγείο, παρθεναγωγείο και νηπιαγωγείο) και ένα ρουμανικόΣαρδελής, 1991, σελ. 159-160. (το οποίο ιδρύθηκε το 1890 έχοντας ωστόσο ελάχιστους μαθητές).Κολτσίδα, 2008, σελ. 258. Στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων κατελήφθη στις 8 Δεκεμβρίου του 1912 από τον Ελληνικό Στρατό,Καρακίτσιος, 2010, σελ. 247. ενώ σύμφωνα με τον Έλληνα στρατιωτικό ιερέα Δ. Καλλίμαχο διέθετε 140 οικίες και 1500 κατοίκους.

 Στα πλαίσια του αλβανικού κράτους 
Παρά την κατάληψή της από τις ελληνικές δυνάμεις, εν τέλει η Μοσχόπολη συμπεριλήφθηκε στα εδάφη του νεοσύστατου αλβανικού κράτους. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πέρασε αρχικά υπό ελληνογαλλικό έλεγχο. Τον Οκτώβριο του 1916, κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά από σύντομη συμπλοκή, ομάδα Αλβανών ατάκτων υπό τον οπλαρχηγό Σαλί ΜπούτκαΚαρακώστα, 2013, σελ. 76.Marii͡a Nikolaeva Todorova, Balkan Identities. Nation and Memory, C. Hurst & Co. Publishers, 2004, σελ. 108-109. λεηλάτησε την κωμόπολη σκοτώνοντας παράλληλα δεκάδες κατοίκους, ενώ ο υπόλοιπος πληθυσμός κατέφυγε στην Κορυτσά. Κατά τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, η Μοσχόπολη πέρασε στις 30 ΝοεμβρίουMartin Van Creveld, Hitler's Strategy 1940-1941. The Balkan Clue, Cambridge University Press, London 1973, σελ. 85. του 1940 εκ νέου υπό ελληνικό έλεγχο, μέχρι και την ελληνική συνθηκολόγηση μετά τη γερμανική εισβολή. Στην περίοδο της Κατοχής πυρπολήθηκε μερικώς τον Ιούλιο του 1943 από τα ιταλικά στρατεύματα,Σταύρος Γ. Ντάγιος, Ελλάδα και Αλβανία. 50 χρόνια αμοιβαίας δυσπιστίας. Οι διμερείς σχέσεις και η Εθνική Ελληνική Μειονότητα της Βορείου Ηπείρου 1945-1991, Εκδόσεις Literatus, Θεσσαλονίκη 2015, σελ. 399. ενώ τον Ιανουάριο του 1944, ένοπλοι της δοσιλογικής οργάνωσης Μπάλι Κομπετάρ λεηλάτησαν τον οικισμό και σκότωσαν 16 άμαχους.Pyrrhus J. Ruches, Albania's Captives, Argonaut, 1965, σελ. 169. Κατά το τελευταίο στάδιο του Ελληνικού Εμφυλίου, το νοσοκομείο της Μοσχόπολης χρησιμοποιήθηκε για την περίθαλψη τραυματιών του ΔΣΕΝτάγιος, 2015, σελ. 185. που κατέφευγαν εντός αλβανικού εδάφους.

Στη σύγχρονη εποχή αποτελεί έναν μικρό χριστιανικό οικισμό, στον οποίο κατά τη δεκαετία του 1990 εγκαταστάθηκαν και ορισμένοι μουσουλμάνοι γειτονικών χωριών.Vassilis Nitsiakos, On the Border. Transborder Mobility, Ethnic Groups and Boundaries Along the Albanian-Greek Frontier, LIT Verlag Münster, Berlin 2010, σελ. 371. Το 1999 είχε περίπου 400 κατοίκους, ενώ ο τωρινός του πληθυσμός ανέρχεται στους 700. Ο ντόπιοι ασχολούνται κυρίως με τις αγροτικές εργασίες και τον τουρισμό.

 Αξιοθέατα 
Σημαντικά αξιοθέατα εντός της Μοσχόπολης είναι οι πέντε ορθόδοξοι ναοί (Κοίμησης της Θεοτόκου, Αγίου Νικολάου, Ταξιαρχών, Αγίου Αθανασίου και Προφήτη Ηλία), κτίσματα του 17ου και 18ου αιώνα. Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι ο μεγαλύτερος σε μέγεθος και κατά το παρελθόν χρησίμευσε ως κεντρικός ναός της Μοσχόπολης. Κτίστηκε πιθανότατα μεταξύ των ετών 1694-1699, διαθέτει επιγραφή του 1712 βάση της οποίας οι τοιχογραφίες της είναι έργα ζωγράφων από τα Άγραφα, καθώς και ψηλό καμπαναριό. Ο ναός του Αγίου Νικολάου κτίστηκε μεταξύ των ετών 1721-1722 και αποτελεί το πιο καλοδιατηρημένο μνημείο του οικισμού. Επιπλέον διαθέτει εσωτερικές τοιχογραφίες του ιερέα και σημαντικού αγιογράφου Δαβίδ Σεληνιτζιώτη και των συνεργατών του που χρονολογούνται στο 1726,Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση.1450-1830, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε., Αθήνα 1987, τόμος 1, σελ. 235.Rousseva (2005-2006). σελ. 166. καθώς και έτερες τοιχογραφίες στον προαύλιο χώρο που φιλοτεχνήθηκαν το 1750 από τους αδελφούς Αθανάσιο και Κωνσταντίνο από την Κορυτσά.Χατζηδάκης, 1987, σελ. 157. Την ίδια χρονική περίοδο κτίστηκε και η εκκλησία των Ταξιαρχών, οι εργασίες της οποίας (σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή) ολοκληρώθηκαν μεταξύ των ετών 1722 με 1725.Rousseva (2005-2006). σελ. 165-166. Ο Άγιος Αθανάσιος είναι κτίσμα της δεκαετίας του 1720 και αποτελεί έργο τεχνιτών από την περιοχή της Καστοριάς, ενώ οι τοιχογραφίες του φιλοτεχνήθηκαν το 1745 από τους Κορυτσαίους ζωγράφους Αθανάσιο και Κωνσταντίνο που αναφέρονται και ανωτέρω. Στη σύγχρονη εποχή λειτουργεί ως κοιμητηριακός ναός του χωριού.Rousseva (2005-2006). σελ. 167. Στη δυτική πλευρά της Μοσχόπολης βρίσκεται η τρίκλιτη βασιλική του Προφήτη Ηλία που χρονολογείται κατά το 1751.

Βόρεια της Μοσχόπολης βρίσκεται η μονή του Τιμίου ΠροδρόμουΜητροπολίτου Ξάνθης Ιωακείμ Μαρτινιανού, Συμβολαί εις την Ιστορίαν της Μοσχοπόλεως. Α', Η Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου κατά τον εν αυτή κώδικα 1630-1875..., Αρχαίος εκδοτικός οίκος Δημητρίου Δημητράκου, Αθήνα 1939, σελ. 17., η οποία κτίστηκε γύρω στο 1632Rousseva (2005-2006). σελ. 167-168. ή 1634Σκενδέρη, 1929, σελ. 52. και διακοσμήθηκε με αγιογραφίες μερικές δεκαετίες αργότεραRousseva (2005-2006). σελ. 164, 168..

Προσωπικότητες
μικρογραφία|226x226εσ|Ο βαρώνος Σίμων Σίνας.
 Θεόφραστος Γεωργιάδης (1885-1973), εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
 Τέοντορ ΓκρούντοβιτςArpad Somogyi, Kunstdenkmäler der Griechischen Diasporen in Ungarn, Ε.Μ.Σ. - Ι.Μ.Χ.Α., Θεσσαλονίκη 1970, σελ. 19, 50.Καρακώστα, 2013, σελ. 133-134. (1725-1800), ζωγράφος εγκατεστημένος στην Ουγγαρία.
Θεόδωρος Καβαλιώτης (1718-1789), καθηγητής της "Νέας Ακαδημίας" και διευθυντής της από το 1750.
Γρηγόριος Κωνσταντινίδης, ιερομόναχος και λόγιος, ιδρυτής του τυπογραφείου της Μοσχόπολης.
Διονύσιος ΜαντούκαςΚ. Ν. Σάθα, Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη ή Συλλογή ανεκδότων μνημείων της Ελληνικής Ιστορίας, Tύποις του Χρόνου, Εν Βενετία 1872, τόμος Γ΄, σελ. 491. (1648-1741), μητροπολίτης Καστοριάς
Ιωακείμ Μαρτινιανός (1875-1953), ιεράρχης.
Δανιήλ Μοσχοπολίτης (1754-1825), λόγιος.
 Ιωάσαφ ΜοσχοπολίτηςΚαρακίτσιος, 2010, σελ. 171. (18ος-19ος), μητροπολίτης Κορυτσάς.
 Αμβρόσιος Πάμπερις (γεν. 1733), ιερομόναχος και λόγιος.
 Δημήτριος Πάμπερις (fl. 18ος αιώνας), λόγιος.
Γεώργιος Σίνας (1783-1856), έμπορος και εθνικός ευεργέτης.
Σίμων Σίνας (1810-1876), έμπορος, διπλωμάτης και εθνικός ευεργέτης.
Κωνσταντίνος Σμολένσκη (1843-1915), στρατιωτικός και πολιτικός.
Νεκτάριος Τέρπος (†1740/41), ιερομόναχος και διδάσκαλος.
Κωνσταντίνος Τζεχάνης (1740-1800), λόγιος.
Ιωάννης ΧαλκεύςΣάθα, 1872, τόμος Γ΄, σελ. 500. (17ος-18ος), ιερέας και λόγιος.

Παραπομπές

Πηγές
 Dr. Robert Elsie, κριτική/παρουσίαση στο Max Demeter Peyfuss, Die Drueckerei von Moschopolis, 1731-1769. Buchdruck und Heiligenverehrung im Erzbistum Achrida, verbesserte Auflage. Wiener, Archiv für Geschichte des Slawentums und Osteuropas. Veröffentlichungen des Instituts für Ost - und Südosteuropaforschung der Universität Wien, Bd. XIII, Βιέννη, Böhlau 1996 (στα Αγγλικά)
 Παναγιώτης Φ. Χριστόπουλος, Το βιβλίο "Η αλήθεια κριτής" και η τυχοδιωκτική δράση του συγγραφέα Leanardo Lombardi στον ελληνικό χώρο, εκδ. Εταιρεία Στερεοελλαδικών Μελετών,  Αθήνα 1984

Δικτυογραφία
 Αστέριος Ι. Κουκούδης: Έρευνα για τους Βλάχους

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Κωνσταντίνου Χ. Σκενδέρη, Ιστορία της αρχαίας και συγχρόνου Μοσχοπόλεως, Έκδοσις δευτέρα. Επηυξημένη μετά πολλών εικόνων, Τύποις Ι. Βάρτσου, Εν Αθήναις 1928
 Ν.Ε. Σκιαδάς, «Το τυπογραφείο της Μοσχόπολης και οι εκδόσεις του», Νέα Εστία, τομ. 83, τ/χ. 983 (1968), σελ. 802-808  


Κατηγορία:Βόρεια Ήπειρος
Κατηγορία:Κατεστραμμένες πόλεις
Κατηγορία:Χωριά του νομού Κορυτσάς