Συνείδηση

Συνείδηση είναι η νοητική δυνατότητα ενός οργανισμού η οποία του επιτρέπει, σε προέκταση των αισθήσεων του, να γνωρίζει και να κατανοεί τον εαυτό του, το περιβάλλον του, τα γεγονότα και γενικά όσα συμβαίνουν γύρω τουέχοντας αίσθηση του χρόνου, όχι μόνο για το παρελθόν και το παρόν αλλά και για το άμεσο μέλλον, σχεδιάζοντας με φαντασία και κρίση την επόμενη κίνηση, και μέσα του και να έχει το δυνατόν την αίσθηση της «θέσης» και της σημασίας του στον κόσμο καθώς και του αντίκτυπου των πράξεων του. Η ενσυνείδητη κατάσταση ως άμεση, ολοφάνερη, θεμελιώδης εμπειρία ζωής αποτέλεσε για τον Ρενέ Ντεκάρτ τη σταθερή αφετηρία(λατ.cogito ergo sum = σκέφτομαι, άρα υπάρχω) στο έργο του για την «ανάπλαση» της πραγματικότητας.Ντεκάρτ (Descartes·εξελλην. Καρτέσιος) Ρενέ, Κανόνες για την καθοδήγηση του πνεύματος (Regulae ad directionem ingenii- ημιτελές (1629)

Ετυμολογία
Η λέξη συνείδηση προέρχεται από το απαρέμφατο συν-ειδέναιΝ. Π. Ανδριώτης, Ετυμολογικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Ινστιτούτο νεοελληνικών σπουδών 8η έκδ. 2001 σ. 349 ISBN 960-231-036-7 < οίδα = γνωρίζω, (σύν+οιδα) = γνωρίζω καλώς, εξ ιδίας αντιλήψεωςΛεξικό Ανωμάλων ρημάτων Α. Γεωργοπαπαδάκου, Βιβλιοπωλείον ΜΟΛΧΟ, Θεσσαλονίκη 1958 σ. 126 που αποδόθηκε και στα λατινικά Ευστράτιος Τσακαλώτος, Lexicon Latino-Graecum, (πρώτη έκδοση 1921) ISBN 960-205-274-0 με την ακριβή εννοιολογική της σημασία, ως conscientia, που σημαίνει γνωρίζω πλήρως. Την ίδια λέξη χρησιμοποιεί πρώτος ο Γάλλος φιλόσοφος Ντεκάρτ και λίγο αργότερα ο John Locke (Τζων Λοκ) στα αγγλικά ως Conscience που μεταγενέστερα μεταβάλλεται σε Concience. Από την ίδια ρίζα παράγονται οι λέξεις Sence = αίσθηση, sense = έννοια, αλλά και Science = επιστήμη που στα ελληνικά σημαίνει «προσήλωση του νου»,Α.Ν.Γιάνναρη, ΕΠΙΤΟΜΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ, τόμ. Α΄ σ. 836, Εκδ. Ανέστη Κωνσταντινίδη (1888) από το αυτοτελές ρήμα επίσταμαι = γνωρίζω εμπείρως.
Όσον αφορά την ετυμολογία της λέξης συνείδηση και ο Γ. Μπαμπινιώτης εκφράζει την άποψη ότι προέρχεται από το απαρέμφατο συν-ειδ-έναι του ρήματος σύνοιδα = γνωρίζω καλά, ξέρω Γ. Μπαμπινιώτης, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, Κέντρο Λεξικολογίας, σελ. 1720, ISBN 960-86190-0-9.

 Χρήσεις του όρου 
μικρογραφία|Ευσυνειδησία: Ο Θάνατος του Σωκράτη- Ζακ-Λουί Νταβίντ- Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Νέα Υόρκη)
μικρογραφία|Παγκόσμια συνείδηση: Η συνειδητοποίηση πως είμαστε πολίτες στη βιόσφαιρα του πλανήτη μας, πέρα από κράτη, θρησκείες, έθνη κλπ.
Η χρήση του όρου «συνείδηση» αντανακλά σε πολλές έννοιες:
Θεωρείται υπό μία έννοια συνειδητός κάποιος που είναι ξύπνιος ενώ όταν κοιμάται, όχι. Στην περίπτωση του ύπνου η έννοια της μη συνειδητότητας αποδίδεται ως η μη αισθητηριακή επαφή με τον «εξωτερικό» κόσμο, ενώ στον «εσωτερικό» του κόσμο το άτομο συνεχίζει να δρα συνειδητά.
Κάποιος θεωρείται ή θεωρεί πως δρα «ασυνείδητα» όταν δεν δίνει αναμενόμενη προσοχή σε αυτό που κάνει. Παράδειγμα είναι η οδήγηση αυτοκινήτου σε οικεία διαδρομή, όπου για κάποια χιλιόμετρα φαινόμαστε να οδηγούμε «ασυνείδητα» με την έννοια ότι οδηγούμε «μηχανικά» χωρίς να σκεφτόμαστε την ίδια την οδήγηση ή τη διαδρομή. Και πάλι η συνείδηση είναι παρούσα καθώς ακολουθούμε το δρόμο, βλέπουμε τα δέντρα, πολλή από την προσοχή μας όμως είναι πιθανόν στραμμένη σε κάποιο γεγονός που μας απασχολεί. Παρόλα αυτά υπάρχει έστω και ελάχιστη συνειδητότητα αφιερωμένη στην οδήγηση, αρκετή για να εκτελεστεί η διαδρομή.
Η ευσυνειδησία είναι μια ακόμα χρήση του όρου που αντανακλά στην πνευματικότητα του ατόμου. Έτσι μπορεί κάποιος που βλάπτει το περιβάλλον να θεωρηθεί «ασυνείδητος», όπως και κάποιος που, για παράδειγμα, μπροστά στο οικονομικό όφελος δεν υπολογίζει τις ανθρώπινες αξίες. Προφανώς όμως οι πράξεις του τελευταίου που αφορούν τις οικονομικές του συναλλαγές είναι αρκετά συνειδητές και έτσι δε μπορεί να μιλά κανείς για απώλεια της συνείδησης στις περιπτώσεις αυτές.
Σε πολλές αναφορές οι υπόλοιποι ζωντανοί οργανισμοί πλην των ανθρώπων, όπως τα ζώα, θεωρούνται πως δεν έχουν συνείδηση. Παρόλα αυτά τα σκυλιά ονειρεύονται και τινάζουν τα πόδια τους σαν να κυνηγούν όταν κοιμούνται, οι γάτες εμφανίζουν ύπνο REM κλπ. Αυτό που αφήνεται να εννοηθεί είναι πως τα ζώα δεν έχουν συνείδηση του εαυτού τους και είναι κάτι που δεν αποδεικνύεται εύκολα αν ισχύει ή όχι, πέρα από το ότι φαίνονται να είναι όντα ικανά να «βιώνουν». Σε πολλές περιπτώσεις τους φερόμαστε ως συνειδητά όντα, όπως για παράδειγμα όταν τα ναρκώνουμε κατά τη διάρκεια χειρουργικών επεμβάσεων. Η αποστροφή για την πράξη του μισοτηγανίσματος ψαριού ώστε να μένει ζωντανό και να αντιδρά την ώρα που το τρώμε είναι επίσης δείκτης της αίσθησης που έχουμε πως πιθανόν και τα όντα αυτά έχουν συνείδηση του εαυτού τους γνωρίζοντας πως πονούν.
Τα παιδιά, όταν είναι πολύ μικρά λέμε πως δεν έχουν συνείδηση του εαυτού τους μπροστά σε ένα καθρέπτηόταν χρωματίζουμε το μάγουλό τους με μπογιά δεν καταλαβαίνουν πως τα ίδια φέρουν το σημάδι ώστε να τείνουν το χέρι τους προς το μάγουλό τους να το περιεργαστούν και καθώς μεγαλώνουν χρειάζονται να μαθαίνουν να ακολουθούν ηθικούς κώδικες συμπεριφοράς και ως τότε οι πράξεις τους δε θεωρούνται συνειδητές και δεν τους καταλογίζονται ευθύνες.

 Συνείδηση και επιστήμη 
Η ικανότητα να βιώνει κανείς συνειδητά δε μετράται από την επιστήμη, δεν υπάρχει δηλαδή επιστημονική απόδειξη για την ποιότητα της συνείδησης μέσα από κάποιο πείραμα επαλήθευσης. Η επιστήμη ψάχνει την αντικειμενική αλήθεια, αυτή που είναι κοινή για όλους τους παρατηρητές (στην ουσία την αλήθεια που είναι ανεξάρτητη από τον παρατηρητή) ενώ η συνείδηση είναι υποκειμενική, άμεσα εξαρτώμενη από τον παρατηρητή (του εαυτού του) που διατείνεται πως βιώνει συνειδητά, και στηριζόμαστε στα όσα ο ίδιος υποστηρίζει.

 Η φυσική (κβαντομηχανική) προσέγγιση 
Η συνείδηση κάνει την παρατήρηση να δίνει αποτέλεσμα. Αν κάποιο ον με συνείδηση δεν αναγνώσει ένα μετρούμενο μέγεθος η μέτρηση δεν έχει γίνει ποτέ. Η ίδια η πραγματικότητα υφίσταται μόνον όταν η συνείδηση έρχεται να την αποκωδικοποιήσει και ως εκείνη τη στιγμή περιγράφεται ως ένα αδιαίρετο νέφος από πιθανότητες των διαφόρων εκδοχών της.Ο ίδιος ο νους δημιουργεί πολλαπλές πιθανότητες μέσα στο υποσυνείδητο. Αυτές οι επαλληλίες πιθανοτήτων υπάρχουν μέσα στο υποσυνείδητο. Τις αντιλαμβανόμαστε συνειδητά όταν οι πιθανότητες καταρρέουν στη μία περίπτωση ή την άλλη μέσω της παρατήρησης. Με την έννοια αυτή η ίδια η συνείδηση ορίζει την πραγματικότητα, ή ακόμα και τη δημιουργεί.von Neumann, John. (1932/1955). Mathematical Foundations of Quantum Mechanics. Princeton: Princeton University Press. Translated by Robert T. Beyer.

 Γενικότερη έννοια της συνείδησης 
Ο χώρος και ο χρόνος είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο νους περιορίζεταινα δημιουργήσειτην εμπειρία της πραγματικότητας.-Ποτέ δε γνωρίζουμε κάτι όπως είναι.Ό,τι γνωρίζουμε είναι μόνο οι μορφέςπου εμφανίζονται μέσα στο νου.Ιμμάνουελ ΚαντΟ νους βιώνει «ποιότητες» όπως αυτές γεννώνται από τον ίδιο το νου.Άλφρεντ Νορθ ΟυάιτχεντΗ ύλη απορρέει από το νου,όχι ο νους από την ύλη.Tibetan Book of the Great LiberationΗ γνώση είναι δομημένη στη συνειδητότητα.Maharishi Mahesh YogiΟ θεός κοιμάται μέσα στο βράχοονειρεύεται μέσα στο φυτόσαλεύει μέσα στο ζώοκαι ξυπνά μέσα στον άνθρωπο.Ιμπν Αλ-'Αράμπι
Πιο γενικά, συνείδηση για ένα οργανισμό θεωρείται η αναλυτική ικανότητα της εμπειρίας. Είναι ο «χώρος» μέσα από στον οποίο αναβλύζει η ονειρώδης φαντασία, η νοημοσύνη, η πνευματικότητα κλπ. Μέσα στο χώρο αυτό σχηματίζονται «μορφές» όπως οι αντιλήψεις, οι αισθήσεις και οι σκέψεις. Η συνείδηση παρέχει το δυναμικό στο οποίο μπορεί και παράγεται η εμπειρία.

 Το «δύσκολο πρόβλημα» 
Δεδομένου ότι δεν δεχόμαστε συνειδητότητα στην ύλη, τους νευρώνες ή την ηλεκτροχημική δραστηριότητα, ο David Chalmers, καθηγητής φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο της Αριζόνα, διατύπωσε το εξής: 

Σε απάντηση του «δύσκολου ερωτήματος» γίνονται προτάσεις πως η συνείδηση μπορεί και προκύπτει από τη συνειδητότητα των ολοένα και μικρότερων αυτο-όμοιων δομών που με υψηλή οργάνωση απαρτίζουν τη συνείδηση ενός όντος. Προτείνεται και αποδεικνύεται για παράδειγμα πως ορισμένοι από τους νευρώνες του εγκεφάλου, μεμονωμένα, παρουσιάζουν εμφανώς συνειδητότητα καθώς η δράση τους έχει μακροσκοπικό αντίκτυπο, αν και όχι συνείδηση στην πλήρη της έκταση. Στο συνδετικό κρίκο λείπει ακόμη το πώς τα άτομα που απαρτίζουν το νευρώνα συνδέονται ώστε να εμφανίζει αυτός συνειδητότητα, πώς μεταφέρεται η συνειδητότητα στα άτομα από τις πιο μικρές κλίμακες κλπ.

 Η ανωμαλία στο τωρινό επιστημονικό μοντέλο 
Ο Πήτερ Ράσελ αναφέρει τη συνείδηση ως «ανωμαλία» που προκύπτει στο μοντέλο των βασικών παραδοχών που στηρίζουν την επιστήμη καθώς κανείς δε μπορεί να αμφισβητήσει την ύπαρξή της και ταυτόχρονα κανείς δε μπορεί να την εξηγήσει. Ως αποτέλεσμα η επιστήμη απλώς την αγνοεί ή και προσπαθεί να την εξηγήσει, με διάφορες ανεπιτυχείς προσεγγίσεις, βασισμένη στο τωρινό μοντέλο. Η βασική παραδοχή του τωρινού μοντέλου που προκαλεί την ανωμαλία είναι πως η ύλη δεν φέρει συνειδητότητα.

Ο Ράσελ υποστηρίζει πως η συνειδητότητα είναι η θεμελιώδης ιδιότητα που σχηματίζει τα πάντα, πιο θεμελιώδης και από το χώρο, το χρόνο ή την ύλη:
Η συνειδητότητα εμφανίζεται παντού και σε όλες τις κλίμακες, όπως σε ζωντανούς οργανισμούς χωρίς νευρικό σύστημα όπως οι μέδουσεςΤο επιχείρημα είναι πως πιο εύκολα τραβάς το καλώδιο του υπολογιστή να σβήσει, παρά πετάς μια μέδουσα πάνω στη φωτιά. και ως την κλίμακα των δομικών στοιχείων της ύλης, ακόμα και στο φως που οδεύει διαλέγοντας πάντα την πιο σύντομη, χρονικά, διαδρομή. Η έννοια της συνειδητότητας στις όλο και πιο μικρές κλίμακες ξεφεύγει από τη συνείδηση που εμφανίζει ο άνθρωπος και απλοποιείται αλλά δε μηδενίζεται. Υποστηρίζει δηλαδή πως η ανθρώπινη συνείδηση δεν εμφανίστηκε, ξαφνικά, ταυτόχρονα με τον ανθρώπινο νου, αλλά εξελίχθηκε μαζί με την πολυπλοκότητα του «μυαλού» που αντιλαμβάνεται το φυσικό κόσμο, και συνεχώς εμπλουτίζεται με εμπειρίες και αναπαράγει όλο και πιο σύνθετες μορφές ώστε να τον κατανοεί, όπως και να κατανοεί και τον «εαυτό» που τη φέρει.
Τα πάντα παίρνουν μορφή αποκλειστικά στη συνείδηση και μόνο μέσα σε αυτήν γίνονται αντιληπτά. Οτιδήποτε μπορούμε να καταλάβουμε είναι προβολές μέσα στο νου και ό,τι γνωρίζουμε είναι αποτέλεσμα της εμπειρίας στο νου μας. Η εμπειρία του περιβάλλοντος ή του εαυτού προκύπτει στη συνείδηση ως μια μορφή που εμφανίζεται μέσα σε αυτήν (in-forming), μέσα από μια επεξεργασία που λαμβάνει χώρα στο νου και παράγει την πληροφορία (in-formation).Παράδειγμα μορφοποίησης είναι το μπλε χρώμα που αντιλαμβανόμαστε. Δεν υπάρχει μπλε χρώμα, υπάρχει φως με συγκεκριμένο μήκος κύματος που διεγείρει τους φωτοευαίσθητους, σε αυτή την περιοχή των ηλεκτρομαγνητικών συχνοτήτων, υποδοχείς του ματιού και εγείρονται ακολουθίες ηλεκτρικών παλμών που ταξιδεύουν στον εγκέφαλο, ο οποίος επεξεργάζεται τα ηλεκτρικής φύσης δεδομένα και δίνει την αίσθηση του μπλε χρώματος. Τα ηλεκτρόνια που ταξιδεύουν στα οπτικά νεύρα δεν έχουν χρώμα μπλε, το μπλε είναι μια ανακατασκευή που συμβαίνει στον εγκέφαλο και όχι η «πραγματικότητα εκεί έξω».

 Φυσιολογικές Διακυμάνσεις 
Το επίπεδο συνειδήσεως του φυσιολογικού ατόμου διακυμαίνεται αναγκαστικά για λόγους βιολογικής ομοιοστάσεως από την πλήρη εγρήγορση, μέχρι τον βαθύ ύπνο. Ανάμεσα στις δύο αυτές καταστάσεις, τοποθετούνται άλλες δύο -επίσης φυσιολογικές- καταστάσεις συνειδήσεως, η ονειροπόληση και η υπναγωγική κατάσταση.

 Ονειροπόληση 
Η ονειροπόληση είναι η κατάσταση της συνειδήσεως κατά την οποία το άτομο κυριαρχείται από σκέψεις που, όπως και στα όνειρα, είναι χωρίς λογική και δεν καθορίζονται από τα τρέχοντα δεδομένα της αντικειμενικής πραγματικότητας και εξαρτώνται κυρίως από τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου. Βασικό χαρακτηριστικό της φυσιολογικής ονειροπολήσεως είναι ότι δεν καταργεί τη συνείδηση του έξω κόσμου, αλλά απλώς τη μειώνει. Ο γνωστός ψυχίατρος και ερευνητήςΚαρλ Γιουνγκ θεωρούσε ότι στη συνείδηση εγρήγορσης διατηρούνται στοιχεία της ονειρικής κατάστασης. Αυτό σημαίνει ότι ταυτόχρονα με την κατάσταση της εγρήγορσης, χωρίς να έχουμε πλήρη αντίληψη του γεγονότος, συνεχίζουμε να ονειρευόμαστε υπό τη μορφή παράλληλης ονειροπόλησης και φαντασιώσεων, οι οποίες δεν είναι παρά όνειρα τα οποία "βλέπουμε" στον ξύπνιο μας.

Συνειδητά και ασυνείδητα στοιχεία (Υποσυνείδητο)

Ως υποσυνείδητο ορίζεται το σύνολο των ψυχικών στοιχείων που υπάρχουν στα άκρα της συνείδησης, δηλαδή στην περιφέρεια τους, και είναι αμυδρότατα και μόλις αντιληπτά.Avis M. Dry, The Psychology of Jung (1961) Σύμφωνα με ορισμένους σύγχρονους ψυχολόγους και ψυχαναλυτές, αποτελεί εκτεταμένο πεδίο της καθαυτό συνείδησης, διαφέρει δε από από το ασυνείδητο στο ότι είναι ισχυρό, χωρίς όμως να γίνει συνειδητό, να ενεργεί και να επιδρά στη συνειδητή ζωή.Θ.Τζαβάρας (επιμέλεια), Ψυχανάλυση και Ελλάδα (Αθήνα 1984), όπου και αναφορά στις μεταφράσεις του Φρόυντ στην Ελλάδα Διατηρεί στενούς δεσμούς με την προσωπικότητα του ατόμου (μνήμη, συναίσθημα, φυσική και ψυχική ζωή). Συχνά οι εκδηλώσεις του είναι πιο βίαιες από τις συνειδητές, γιατί είναι πάντα παρόν στην καθημερινή ζωή (όνειρα, αναμνήσεις) και μπορεί να την ταράζει μέχρι του σημείου να δημιουργεί παθολογικές καταστάσεις.Peter Gay, Freud: A Life for our Time (Νέα Υόρκη 1988) Ο Φρόυντ ήταν ο πρώτος -και για πολλούς το σημαντικότερο- που διατύπωσε επιστημονικές απόψεις σχετικά με τις ψυχικές λειτουργίες. Το όνειρο διαφυλάσσει τον ύπνο και είναι η «βασιλική οδός» που οδηγεί από το Ασυνείδητο στο Συνειδητό.Σίγκμουντ Φρόυντ, Ερμηνευτική των ονείρων (1900)

Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ δέχεται το μηχανισμό της καταπίεσης και ξεχωρίζει το «ατομικό ασυνείδητο», το οποίο ανάλογα με τις περιστάσεις έρχεται στην επιφάνεια ή κρύβεται και είναι διαφορετικό σε κάθε άτομο γιατί είναι αποτέλεσμα των συσσωρευμένων ατομικών εμπειριών του, από το «συλλογικό ασυνείδητο», το οποίο δεν αποκαλύπτεται ποτέ. Δεν απέρριψε την ερμηνευτική των ονείρων του Φρόυντ και υιοθέτησε τη θεωρία του περί ενστίκτων που βασίστηκε στη μελέτη του Κάρολου Δαρβίνου. Η διαπίστωση αυτή οδήγησε τον Γιουνγκ στην ανάπτυξη της περίφημης θεωρίας των αρχετύπωνΟ όρος αρχέτυπον συναντάται με ιδιαίτερη έμφαση στις θεωρίες περί ιδεών του Πλάτωνα: Παρμενίδης, Τίμαιος, Πολιτεία, «Υπόμνημα» του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πρόκλου, αλλά και του Πλωτίνου (δηλ. εικόνες, τύπους κ.α.) που δημιουργήθηκαν από τις επαναληπτικές, όμοιες εμπειρίες της ανθρωπότητας μέσα από χιλιετηρίδες ζωής, όπως (η ανατολή και η δύση του του ήλιου, η εξεύρεση τροφής ή συντρόφου, η αποφυγή κινδύνου κ.α.) Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, Για την ψυχολογία του Ασυνειδήτου (1943) Τα «αρχέτυπα» επηρεάζουν το άτομο γιατί εμπεριέχονται και στο ατομικό ασυνείδητο και παρουσιάζονται ως φαντασιώσεις, νευρώσεις και υστερίες.Frieda Fordham, An Introduction to Jung΄s Psychology (3η έκδ.1966)

 Η συνείδηση ως προέκταση του εσωτερικού μας κόσμου 
μικρογραφία|Η Αντιγόνη εμπρός στο νεκρό Πολυνείκη. Λάδι σε καμβά, 100 εκ. x 157 εκ. Εθνική Πινακοθήκη, Νικηφόρος Λύτρας (1865)
Στον κινηματογράφο 1986 η αποστολή (The Mission) η ένοχη συνείδηση και η έμπρακτη μετάνοια του εμπόρου δούλων Μεντόζα γίνεται πιο οδυνηρή από τη μουσική όμποε που κατατρύχει τον Ένιο Μορικόνε (Ennio Morricone).
Με φιλοσοφικούς και ψυχολογικούς όρους η συνείδηση προσδιορίζεται από τη ροπή, τη διαίσθηση και την ικανότητα του ατόμου να διαχωρίσει το σωστό από το λάθος. Η Ηθική,Εμίλ Ντιρκάιμ (Durkheim) The elementary forms of religious life (1912). Ο Ντιρκάμ πίστευε, ότι η κοινωνική ζωή θα ήταν αδύνατη χωρίς τις κοινές αξίες και ηθικές πεποιθήσεις που αποτελούν από κοινού τη «συλλογική συνείδηση» η δεοντολογία,Βενέδικτος ντε Σπινόζα, Ηθική σε πέντε βιβλία, Μέρος 2 «Για τη φύση και την προέλευση του νου» - πρόταση 9 ο ψυχισμός,Σίγκμουντ Φρόυντ, Το Σχέδιο επιστημονικής ψυχολογίας (1896) η πνευματικότητα, οι θρησκευτικές αντιλήψειςΑναστάσιος Αρβανιτάκης, Σέβας και Φόβος των Θεών, Θεσσαλονίκη 1984. Εφόσον τα θρησκευτικά συναισθήματα εξαρτώνται από τις βασικές αντιλήψεις για το θείο που έχει μια εποχή, ένα κοινωνικό στρώμα, μια ξεχωριστή προσωπικότητα καθώς και από τον βαθμό συγκατάθεσης και προσήλωσης στα θρησκευτικά δόγματα, είναι φανερό ότι τα συναισθήματα αυτά δεν είναι ακριβώς τα ίδια για όλες της εποχές και για όλους τους ανθρώπους της ίδιας εποχής. ή κοσμοθεωρίες ακόμα και η υποκειμενικότητα κάθε ατόμου προσδιορίζουν και το εύρος της ανάλογης συμπεριφοράς.Τζον Λοκ, Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση (1690)
Στο βαθμό στο οποίο η συνείδηση συνταυτίζεται με την ηθική κρίση, πριν από μια ενέργεια, έχει προκαλέσει συζητήσεις σε μεγάλο μέρος της ιστορίας της Δυτικής φιλοσοφίας.Ντάγλας (Douglas), Συνείδηση και άλλες αρετές, ISBN 0-271-02070-9 σ.176

Η «συνείδηση» ως εσωτερική φωνή
μικρογραφία|Βίνσεντ βαν Γκογκ: «Στο κατώφλι της αιωνιότητας»
Η μεταφορά της συνείδησης, ως εσωτερική φωνή ή εσωτερικό φως,Rosemary Moore, The light Their concience, Pennsylvania State University Press, 2000,ISBN 9780271019888 έχει παρακινήσει πολλές αξιόλογες πράξεις για το κοινό καλό και αποτέλεσε αντικείμενο πολλών εξεχόντων παραδειγμάτων στη λογοτεχνία, στη μουσική, στο θέατρο και στο κινηματογράφο.
 " «...δημοσία δέ ου τολμώ αναβαίνων εις το πλήθος το υμέτερον συμβουλεύειν τη πόλει. τούτου δέ αίτιόν εστιν ό (το οποίο) υμείς εμού πολλάκις ακηκόατε πολλαχού λέγοντος, ότι μοι θείον τι και δαιμόνιον γίγνεται φωνή, ό και εν τη γραφή επικωμωδών (έγραψε και στην καταγγελία του διακωμωδώντας το) ο Μέλητος εγράψατο » Πλάτων, Απολογία Σωκράτους, 31c </div>

Και συνεχίζει ο Σωκράτης:«Σε μένα λοιπόν αυτό άρχισε να υπάρχει από τότε που ήμουνα παιδί, είναι μια φωνή που ακούω, η οποία, όποτε την ακούω, πάντοτε με αποτρέπει από κάτι που πρόκειται να κάνω, και ποτέ δεν με προτρέπει σε τίποτε. Αυτή είναι που με εμποδίζει ν΄ασχοληθώ με την πολιτική. Και μου φαίνεται, ότι κάνει πάρα πολύ καλά που με εμποδίζει γιατί θα είχα αφανιστεί και ούτε εσάς θα είχα ωφελήσει σε τίποτα ούτε τον εαυτό μου.»
<div lang="grc" style="font-family: Palatino Linotype;"> " « δεινός γάρ έλεγχος η συνείδησις δρασμώ (φυγή ως δοτική οργάνου) της εαυτού σωτηρίας πραγματεύεσθαι.» Άννα Κομνηνή,Αλεξιάς 9.5.6 

Μετά δυο χιλιετίες περίπου ο Ιμμάνουελ Καντ διατυπώνει την περίφημη φράση του: ο έναστρος ουρανός πάνω μου και ο νόμος της ηθικής μέσα μου.Ιμμάνουελ Καντ, «To Noble Descent of Duty», Πανεπιστημιακός τύπος της Οξφόρδης ΝΥ 1994 σ. 41

 Η «συνείδηση» στη λογοτεχνία, την τέχνη και τον κινηματογράφο
μικρογραφία|Ο Λέων Τολστόι με τα εγγόνια του (1909)
Ο Λέων Τολστόι ειδικότερα στο έργο του «Πατήρ Σέργιος» μας δίδει παραστατικά και ανάγλυφα την άμεση επενέργεια της τύψηςΔυσάρεστη ψυχική κατάσταση που δημιουργεί το συναίσθημα της ενοχής-Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών - Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, 1998 ως αποτέλεσμα της ενοχής, αλλά και ως τιμωρία που μας επιβάλλει η «συνείδηση».

-Κοίταξε γύρω του. Το βλέμμα του έπεσε στο καντήλι. Έβαλε το δάχτυλό του πάνω από τη φλόγα κι έσμιξε τα φρύδια του, έτοιμος να υποφέρει. Για μια στιγμή είχε την εντύπωση πως δεν νοιώθει πόνο.
Τώρα έρχομαι, πρόφερε αυτός. Κι ανοίγοντας την πόρτα του, πέρασε από μπροστά της χωρίς να την κοιτάξει, άνοιξε την πόρτα που έβγαζε στο πρόδωμα, εκεί που έκοβε τα ξύλα. Βρήκε ψηλαφητά το κούτσουρο που έκοβε απάνω του τα ξύλα. Το τσεκούρι ήταν ακουμπισμένο πάνω στον τοίχο... Τώρα, τώρα, ξανάπε παίρνοντας το τσεκούρι με το δεξί του χέρι. Κι ακούμπησε τον δείχτη του αριστερού του χεριού πάνω στο κούτσουρο. Σήκωσε αμέσως το τσεκούρι ψηλά και το κατέβασε χτυπώντας λίγο παρακάτω από τη δεύτερη άρθρωση. Τύλιξε αμέσως το ακρωτηριασμένο του δάχτυλο με την άκρη του ράσου του και το ακούμπησε σφιχτά πάνω στο μερί του. Ξαναμπήκε τότε στη σπηλιά και σταματώντας απέναντι στη γυναίκα, χαμήλωσε τα μάτια του. Εκείνη πρόσεξε το χλωμό του πρόσωπο, το αριστερό του μάγουλο που έτρεμε, και ξαφνικά ένοιωσε ντροπή.Αναστάσιος Αρβανιτάκης, ΑΙΔΩΣ Η φύση και η σημασία του σεβασμού και της ντροπής στην ηθική ζωή των αρχαίων Ελλήνων, «Ανάτυπον από τον VII τόμ.Τεύχ. ΙΙ της Επιστημονικής Επετηρίδας της ΑΒΣΘ-σελίδες 404», Θεσσαλονίκη 1984 Σηκώθηκε απότομα και, άρπαξε τη γούνα της, την έριξε απάνω της και τυλίχτηκε. Ξάφνου άκουσε κάτι σταλαγματιές που πέφτανε στο πάτωμα. Πρόσεξε καλύτερα κι είδε το αίμα να τρέχει από το χέρι, νάχει μουσκέψει το ράσο και να σταλάζει στο πάτωμα. Πιο χλωμή κι από τον ίδιο, γύρισε κοντά του και θέλησε να του μιλήσει. Αυτός όμως μπήκε αργά και ήρεμα στο καμαράκι, κλείνοντας την πόρτα από πίσω του.


Στη σκηνή του τρένου, στην κινηματογραφική μεταφορά από τον Άγγλο σκηνοθέτη Ντέιβιντ Λην 1965, όπου ο Αντίπωφ (Στρέλνικωφ) ως μέλος του επαναστατικού δικαστηρίου Μπόρις Πάστερνακ, Δόκτωρ Ζιβάγκο, Εκδ. Γ.Δ.Σταυρόπουλος - οι παρτιζάνοι του δάσους, σ.334 (1966) ανακρίνει τον παλιό του γνώριμο Δόκτορα Ζιβάγκο είναι ένα αξιοπρόσεκτο παράδειγμα ηθικής κρίσης και αυτοσυνειδησίας που καταλήγει στον αυτοπυροβολισμό.Robert Bolt, Doctor Zivago, Collins and Harvill Press, London 1965 p.217

Υποσημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές

 Βενέδικτος ντε Σπινόζα, Ηθική σε πέντε βιβλία: «Για τη φύση και την προέλευση του νου», «Για τη φύση και την προέλευση των συγκινήσεων», «Για τον ανθρώπινο περιορισμό»
 Τζων Λοκ, Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση.
 Σοφοκλής, Αντιγόνη, Εκδ.Ζήτρος «Πρόλογος-μετάφραση-σχόλια-ερμηνεία» Ιωάννης Μπάρμπας (2001) ISBN 960-7760-64-6
Σίγκμουντ Φρόυντ, Ερμηνευτική των ονείρων
Αναστάσιος Αρβανιτάκης «Αιδώς. Η φύση και η σημασία του σεβασμού και της ντροπής στην ηθική ζωή των αρχαίων Ελλήνων». Επιστημονική επετηρίδα της Α.Β.Σ.Θ. 8 (1984), τεύχος ΙΙ, 1-404.
Αρβανιτάκης, Α.: «Το πρόβλημα της ηθικής συνείδησης στην αρχαία Ελλάδα». Επιστημονική επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 21 (1983), 9-40.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

science.wikia

Κατηγορία:Νευροεπιστήμη
Κατηγορία:Γνωστική ψυχολογία
Κατηγορία:Νόηση

Κατηγορία:Φιλοσοφία του νου
Κατηγορία:Διανοητικές διαδικασίες
Κατηγορία:Φαινομενολογία
Κατηγορία:Γνωστική νευροεπιστήμη
Κατηγορία:Νευροψυχολογική αξιολόγηση