Σπλήνας

Ο σπλήνας είναι ένα όργανο που βρίσκεται στην αριστερή άνω κοιλιακή χώρα, πίσω από το στομάχι. Είναι ένα κρίσιμο μέρος του λεμφικού και αιμοφόρου συστήματος, λειτουργώντας ως φίλτρο για το αίμα και ως χώρος αποθήκευσης αιμοσφαιρίων. Ο σπλήνας βοηθά στην καταπολέμηση των λοιμώξεων παράγοντας λευκά αιμοσφαίρια και απομακρύνοντας παλιά ή κατεστραμμένα ερυθρά αιμοσφαίρια. Αποτελεί το μεγαλύτερο όργανο του λεμφικού συστήματος του οργανισμού.

Κι ενώ ο σπλήνας είναι ένα σημαντικό όργανο, το σώμα μπορεί να προσαρμοστεί στην απουσία του. Εάν αφαιρεθεί (σπληνεκτομή), άλλα όργανα, όπως το ήπαρ και ο μυελός των οστών, μπορούν να αναλάβουν τις περισσότερες από τις λειτουργίες του. Ωστόσο, η σπληνεκτομή μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο λοιμώξεων, καθώς το σώμα χάνει μέρος της ικανότητάς του να τις καταπολεμά. Η σπληνεκτομή συνήθως πραγματοποιείται λόγω ρήξης του σπλήνα, κάποιας αιματολογικής διαταραχής ή καρκίνου που επηρεάζει το ήπαρ.

Η μερική σπληνεκτομή είναι μια χειρουργική επέμβαση για την αφαίρεση μέρους του σπλήνα και όχι ολόκληρου του οργάνου. Αυτή η προσέγγιση συχνά προτιμάται από την ολική σπληνεκτομή, προκειμένου να διατηρηθεί η ανοσολογική λειτουργία του σπλήνα, να μειωθεί ο κίνδυνος επιπλοκών όπως η σοβαρή μετεγχειρητική λοίμωξη του σπλήνα (OPSI), και να αντιμετωπιστεί η υποκείμενη παθολογία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μερική σπληνεκτομή μπορεί να ακολουθηθεί από αναγέννηση του μέρους του σπλήνα που έχει απομείνει. Αυτή η αναγέννηση είναι πιο πιθανό να συμβεί σε παιδιά και σε περιπτώσεις όπου διατηρείται ένα σημαντικό μέρος του σπλήνα.

 Θεωρίες στην ιστορική πορεία της ιατρικής 
Η κατανόηση των λειτουργιών του σπλήνα απασχολεί τον άνθρωπο για περισσότερα από 2.500 χρόνια. Ο Ιπποκράτης δίδασκε ότι ο σπλήνας είναι απαραίτητος για να απορροφά τις υγρές τροφές από το στομάχι, ο Αριστοτέλης πίστευε ότι ο σπλήνας δε συμμετέχει στις ζωτικές λειτουργίες του οργανισμού, ενώ οι αρχαίοι Έλληνες νόμιζαν ότι η διόγκωσή του χειροτερεύει την απόδοση των αθλητών και χρησιμοποιούσαν καυτά επιθέματα σιδήρου για να ελαττώσουν το μέγεθός του. Αργότερα, ο Γαληνός περιγράφει τον σπλήνα ως "όργανο μυστηριώδες" και μόλις το 18ο αιώνα άρχισαν οι γιατροί να αντιλαμβάνονται τη σπουδαιότητά του και να συσχετίζουν τις λειτουργίες του με το ανοσολογικό και αιμοποιητικό σύστημα. Το 1919, οι χειρουργοί Morris και Bullock ήταν οι πρώτοι που παρατήρησαν σε πειραματόζωα ότι η εκτομή του σπλήνα δεν οδηγεί σε θάνατο, αλλά αυξάνει την ευπάθεια στις λοιμώξεις.

 Λειτουργίες 
Ο σπλήνας είναι υπεύθυνος για τις ακόλουθες λειτουργίες:
 Αποτελεί αιμοποιητικό όργανο κατά την εμβρυϊκή ζωή (παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων, βλ. Αίμα)
 λειτουργεί ως ηθμός (φίλτρο) και καθαρίζει το αίμα
 από γηρασμένα ή παθολογικά ερυθρά αιμοσφαίρια
 από έγκλειστα που υπάρχουν εντός των ερυθροκυττάρων ή ξένα σωματίδια
 από αντιγόνα και μικροοργανισμούς
 παίζει σημαντικό ρόλο στη μη ειδική και ειδική ανοσία του οργανισμού
 συμμετέχει στο μεταβολισμό του σιδήρου
λειτουργεί ως αποθήκη λευκών αιμοσφαιρίων και αιμοπεταλίων (βλ. Αίμα)

 Ρόλος στην άμυνα του οργανισμού 
Ο σπλήνας αποτελείται από λεμφικό ιστό και φαγοκύτταρα και συμμετέχει στη μη ειδική και ειδική άμυνα του οργανισμού. Παράγοντας ουσίες, όπως οι οψωνίνες, βοηθά στην απομάκρυνση των μικροβίων από την κυκλοφορία. Ο κίνδυνος νόσησης από σοβαρές λοιμώξεις μετά από αφαίρεση του σπλήνα (σπληνεκτομή) ή λειτουργική παύση των δράσεών της (ασπληνία) είναι αυξημένος. Φαίνεται ότι τα παιδιά που έχουν υποστεί σπληνεκτομή έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο λοίμωξης από ό,τι οι ενήλικες. Ο παθογενετικός μηχανισμός της θανατηφόρου λοίμωξης στα άτομα με ασπληνία δεν είναι πλήρως διασαφηνισμένος, ενώ εξακολουθούν να υπάρχουν αμφισβητήσεις ως προς τον αποτελεσματικότερο τρόπο πρόληψης.

 Περιγραφή 
μικρογραφία|350x350εσ|Παροχή αίματος στομάχου. Στην εικόνα είναι εμφανής ο σπλήνας (με καφέ χρώμα).
μικρογραφία|Ο σπλήνας περιέχει δύο διαφορετικούς ιστούς, τον λευκό πολφό (Α) και τον ερυθρό πολφό (Β). Ο λευκός πολφός λειτουργεί στην παραγωγή και ανάπτυξη ανοσοκυττάρων και αιμοσφαιρίων. Ο ερυθρός πολφός λειτουργεί στο φιλτράρισμα του αίματος από αντιγόνα, μικροοργανισμούς και φθαρμένα ερυθρά αιμοσφαίρια.
Ο καφεκόκκινος σπλήνας βρίσκεται στο άνω αριστερό μέρος της κοιλίας. Στους ενήλικες ακουμπά στο διάφραγμα. Ο σπλήνας συνδέεται με δύο συνδέσμους στο στομάχι και στον αριστερό νεφρό. Διαθέτει μία πύλη, από την οποία μπαίνουν στον σπλήνα τα αιμοφόρα αγγεία. Περιβάλλεται από κάψα συνδετικού ιστού, από την οποία ξεκινούν ινώδεις δοκίδες (ίνες συνδετικού ιστού) που εκτείνονται προς τα μέσα. Αποτελούν το στήριγμα για το σπληνικό ιστό ή πολφό.

Ο σπλήνας διαιρείται σε ερυθρό και λευκό πολφό. Ο ερυθρός πολφός αποτελείται από πολφικές χορδές (του Μπίλροθ), οι οποίες παρεμβάλλονται ανάμεσα σε κολποειδή, ενώ ο λευκός πολφός αποτελείται από λεμφικό ιστό, ο οποίος συνδέεται στενά με αρτηρίες. Ο εν λόγω λεμφικός ιστός σχηματίζει καλύμματα λεμφοκυττάρων Τ γύρω από τα αιμοφόρα αγγεία (περιαρτηριακά λεμφικά έλυτρα), ή λεμφοζίδια από λεμφοκύτταρα Β. Η περιοχή μεταξύ ερυθρού και λευκού πολφού είναι γνωστή ως επιχείλια ζώνη και είναι πλούσια σε αγγεία και δραστήρια φαγοκύτταρα. Ο ερυθρός πολφός διαθέτει δενδροειδές δίκτυο αιμοφόρων αγγείων με διευρυμένες περιοχές κατά τόπους, τα σπληνικά κολπώματα.

Παρά τη σπουδαιότητα του έργου που επιτελεί δε θεωρείται ζωτικό όργανο και μπορεί να αφαιρεθεί αν χρειαστεί. Σε αυτή τη περίπτωση, οι λειτουργίες που επιτελεί ανατίθενται σε άλλα όργανα, π.χ. η καταστροφή των γερασμένων ερυθροκυττάρων γίνεται στο ήπαρ και η παραγωγή λεμφοκυττάρων στο μυελό των οστών και τους λεμφαδένες.

 Παθήσεις 
Ένα ευρύ φάσμα παθήσεων επηρεάζει τον σπλήνα, που είναι ένα δευτερογενές λεμφικό όργανο που εμπλέκεται στη διήθηση του αίματος, την ανοσολογική απόκριση και την αιμοποίηση. Αυτές οι παθήσεις μπορούν να κατηγοριοποιηθούν γενικά σε διαταραχές μεγέθους (διεύρυνση ή συρρίκνωση), διαταραχές λειτουργίας (υπερσπληνισμός ή υποσπληνισμός) και διάφορες ασθένειες όπως κύστεις, όγκοι και καρκίνοι.

 Συχνές παθήσεις σπλήνα 

 Σπληνομεγαλία: Η διεύρυνση του σπλήνα, που συχνά ανιχνεύεται με απεικόνιση ή ψηλάφηση, μπορεί να προκληθεί από διάφορους παράγοντες όπως λοιμώξεις, αιματολογικές διαταραχές ή καρκίνους.
 Υπερσπληνισμός: Μια κατάσταση όπου ο σπλήνας απομακρύνει τα αιμοσφαίρια με επιταχυνόμενο ρυθμό, οδηγώντας σε κυτταροπενίες (χαμηλός αριθμός αιμοσφαιρίων).
 Υποσπληνισμός: Μειωμένη ή εξασθενημένη λειτουργία του σπλήνα, που ενδεχομένως αυξάνει την ευαισθησία σε λοιμώξεις.
 Ρήξη του σπλήνα: Μια σοβαρή πάθηση όπου ο σπλήνας υφίσταται ρήξη, συχνά λόγω τραύματος, αλλά μπορεί επίσης να εμφανιστεί αυθόρμητα.
 Κύστεις και Όγκοι: Τόσο καλοήθεις όσο και κακοήθεις όγκοι μπορούν να εμφανιστούν στον σπλήνα, συμπεριλαμβανομένων κύστεων (σάκων γεμάτων με υγρό) και όγκων (συμπαγών μαζών).
 Έμφρακτο σπληνός: Εμφανίζεται όταν η παροχή αίματος στον σπλήνα είναι αποκλεισμένη, προκαλώντας βλάβη στους ιστούς και πιθανή νέκρωση.
 Αιματολογικές διαταραχές: Ο σπλήνας παίζει ρόλο σε διάφορες αιματολογικές διαταραχές, συμπεριλαμβανομένης της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας, όπου μπορεί να επηρεαστεί από τα ανώμαλα ερυθρά αιμοσφαίρια.
 Λεμφώματα: Ο σπλήνας μπορεί να επηρεαστεί από πρωτοπαθή ή δευτεροπαθή λεμφώματα, τα οποία είναι καρκίνοι του λεμφικού συστήματος.

Σε γενικές γραμμές, ο σπλήνας μπορεί να εμφανίσει σημάδια διεύρυνσης, έμφρακτου ή αλλαγών στο χρώμα και στην υφή. Μικροσκοπικά, ο λευκός πολφός (λεμφοειδής ιστός) και ο ερυθρός πολφός (περιοχή φιλτραρίσματος αγγείων και αιμοσφαιρίων) του σπλήνα μπορεί να εμφανίσουν διάφορες αλλαγές ανάλογα με την υποκείμενη παθολογία.

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
 Βώρος Δ., "Χειρουργικές λοιμώξεις", εκδόσεις Παρισιάνου, 2002, κεφ.26, σελ.467-475, ISBN 960-394-118-2
 Jugenburg M, Haddock G, Freedman MH, et al, "The morbidity and mortality of pediatric splenectomy: does prophylaxis make a difference?", J Pediatr Surg 1999, 34(7):1064-7
 L. Gartner, J. Hiatt, Εγχειρίδιο Ιστολογίας, εκδόσεις ΠΑΡΙΣΙΑΝΟΥ, 2001, ISBN 960-394-058-5
 Tandem Verlag, Άτλας Ανατομίας, 2009, ISBN 978-3-8331-5506-2

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Σπλήνας, εικόνες αξονικής τομογραφίας και διάφορες παθήσεις - CT Cases.net

Κατηγορία:Κοιλία
Κατηγορία:Λεμφικό σύστημα
Κατηγορία:Κορμός του σώματος
Κατηγορία:Όργανα (βιολογία)
Κατηγορία:Ανοσοποιητικό σύστημα
Κατηγορία:Αδένες