Καλαθοσφαίριση στους Ολυμπιακούς Αγώνες

Η καλαθοσφαίριση εντάχθηκε στα ολυμπιακά αθλήματα της ανδρικής κατηγορίας κατά τους Αγώνες του Βερολίνου (1936) και από τότε βρίσκεται μόνιμα στο πρόγραμμα των Θερινών Ολυμπιακών Αγώνων. Νωρίτερα είχε παρουσιαστεί δύο φορές ως άθλημα επίδειξης, το 1904 και το 1924. Το γυναικείο τουρνουά προστέθηκε στους Αγώνες του Μόντρεαλ (1976). Διοργανώτρια αρχή είναι η Διεθνής Ομοσπονδία Καλαθοσφαίρισης (FIBA) σε συνεργασία με τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.

 Ιστορικές πληροφορίες 
Η νίκη στους Ολυμπιακούς Αγώνες αποτελεί την υψηλότερη διάκριση για την καλαθοσφαίριση, ανώτερη ακόμα και από το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα, σε αντίθεση π.χ. με το ποδόσφαιρο, όπου το ολυμπιακό τουρνουά είναι υποβαθμισμένο συγκριτικά με το Μουντιάλ. Και τούτο διότι εξαρχής δεν υπήρχαν στο ολυμπιακό τουρνουά διαχωρισμοί βάσει ηλικίας ή είδους ενασχόλησης με το άθλημα, με εξαίρεση τους αθλητές του NBA, οι οποίοι ούτως ή άλλως δεν είχαν δικαίωμα συμμετοχής σε καμία διοργάνωση εθνικών ομάδων έως το 1991.

Κυρίαρχος του θεσμού στους άνδρες είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες με 16 χρυσά μετάλλια σε 20 διοργανώσεις - η ομάδα ολοκλήρωσε τα επτά πρώτα τουρνουά αήττητη, μολονότι απαρτιζόταν αποκλειστικά από παίκτες του κολλεγιακού και του ερασιτεχνικού πρωταθλήματος. Η μόνη δύναμη που απείλησε επί μακρόν τη μονοκρατορία των ΗΠΑ, ήταν η Σοβιετική Ένωση, δεν το κατάφερε όμως παρά σε δύο διοργανώσεις. Χρυσά μετάλλια έχουν κατακτήσει επίσης η Γιουγκοσλαβία και η Αργεντινή (από ένα).

Στις γυναίκες τα πράγματα ήταν αρχικά μοιρασμένα, με ΗΠΑ και ΕΣΣΔ να είναι ισοδύναμες στις πρώτες διοργανώσεις. Μετά όμως τη διάλυση της δεύτερης, οι ΗΠΑ κυριαρχούν στο θεσμό με πέντε συνεχόμενα χρυσά μετάλλια.

 Διαδικασία πρόκρισης 
Στα πρώτα ολυμπιακά τουρνουά, τα κριτήρια συμμετοχής ήταν πολύ ελαστικά και ο αριθμός των συμμετεχόντων μεγάλος, σε σύγκριση με τα σημερινά δεδομένα. Λόγω και του χαμηλού - τότε - βαθμού διάδοσης του αθλήματος (μπάσκετ ανταγωνιστικού επιπέδου έπαιζαν μόνο οι αμερικανικές χώρες, το ανατολικό μπλοκ και η Μεσόγειος), ουσιαστικά αρκούσε η αίτηση συμμετοχής για να βρεθεί μια χώρα στους Ολυμπιακούς. 

Το 1956 η FΙΒA όρισε για πρώτη φορά κλειστό αριθμό συμμετεχόντων (16 - μειώθηκε σε 12 το 1976). Παράλληλα ξεκίνησε να εφαρμόζει ένα μοντέλο πρόκρισης που ισχύει έως σήμερα με μικρές τροποποιήσεις:
 Κάποιες χώρες συμμετέχουν αυτοδίκαια. Αρχικά ο αριθμός τους ήταν μεγάλος και περιελάμβανε - κατά περίσταση - τη διοργανώτρια χώρα, τις πρώτες θέσεις του προηγούμενου ολυμπιακού τουρνουά κ.ά. Στις πιο πρόσφατες διοργανώσεις, κατ' αυτόν τον τρόπο προκρίνονται μόνο δύο χώρες: η διοργανώτρια και η εν ενεργεία παγκόσμια πρωταθλήτρια (ή μόνο μία, εάν αυτές οι ιδιότητες ταυτίζονται, όπως π.χ. στους Αγώνες της Ατλάντας). 
 Οι περισσότερες θέσεις δίνονται στις ηπειρωτικές ζώνες και αυτές με τη σειρά τους τις μοιράζουν βάσει αποκλειστικά αγωνιστικών κριτηρίων. Αυτός ήταν ο κύριος λόγος που ξεκίνησε το Αφρικανικό, το Ασιατικό και το Ωκεανικό Πρωτάθλημα. Η Ευρώπη, αν και διέθετε ήδη πρωτάθλημα (Ευρωμπάσκετ), επέλεξε να διοργανώνει ειδικό προκριματικό τουρνουά έως το 1992 (έκτοτε τα εισιτήρια δίνονται μέσω του Ευρωμπάσκετ). Η Αμερική χρησιμοποιούσε ως κριτήριο το σχετικό τουρνουά των Παναμερικανικών Αγώνων, μέχρι να ξεκινήσει το αμιγώς μπασκετικό Αμερικανικό Πρωτάθλημα το 1980.
 Αρκετές φορές (όχι όλες), αρχής γενομένης απ' το 1956, η FIBA έχει κρατήσει κάποια εισιτήρια «της τελευταίας στιγμής», τα οποία παραχωρεί στους νικητές του Προ-ολυμπιακού Τουρνουά. Αυτό διεξάγεται λίγες μέρες πριν από την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων, με τη συμμετοχή των επιλαχόντων των παραπάνω ηπειρωτικών διοργανώσεων.

Παρόμοιος είναι ο εκάστοτε τρόπος πρόκρισης στο γυναικείο τουρνουά, με τη διαφορά ότι σε αυτό συμμετείχαν αρχικά λιγότερες ομάδες. Ξεκίνησε με έξι, το 1988 ο αριθμός ανέβηκε στις οκτώ, ενώ από το 1996 καθιερώθηκε η συμμετοχή ίσου αριθμού με τους άνδρες (δώδεκα).

 Διοργανώσεις 
Τουρνουά ανδρώνΤουρνουά γυναικών18px18px18px18px18px18px 1936      Δεν ανήκε στα γυναικεία ολυμπιακά αθλήματα 1948     1952     1956     1960     1964     1968     1972      1976      Σοβ. Ένωση  ΗΠΑ  Βουλγαρία 1980      Σοβ. Ένωση  Βουλγαρία  Γιουγκοσλαβία 1984       ΗΠΑ  Νότια Κορέα  Κίνα 1988     ΗΠΑ  Γιουγκοσλαβία  Σοβ. Ένωση 1992       20px|border Ενοπ. Ομάδα  Κίνα   ΗΠΑ 1996      ΗΠΑ  Βραζιλία  Αυστραλία 2000       ΗΠΑ  Αυστραλία  Βραζιλία 2004       ΗΠΑ  Αυστραλία  Ρωσία 2008      ΗΠΑ  Αυστραλία  Ρωσία 2012      ΗΠΑ  Γαλλία  Αυστραλία2016 ΗΠΑ Ισπανία Σερβία2020 ΗΠΑ Ιαπωνία Γαλλία2024 Σερβία

 Πίνακες μεταλλίων 
(τελευταία ενημέρωση: Τόκιο 2020)

+ ΣυγκεντρωτικόςΧώρα17px17px17px ΣΥΝ 1.   border|20px ΗΠΑ  25  2  3  30 2.   α  4  4  4  12 3.  border|20px Γιουγκοσλαβία β  1  5  2  8 4.    1  0  1  2 5.  20px|border Ενοπ. Ομάδα α 1  0  0  16.   0  4  1  5   0  4  1  5 8.    0  3  3  69.   0  2  0  2 10.    0  1  4  5 11.    0  1  1  2   0  1  1  2 0112 14.    0  1  0  1   0  1  0  1 0101   0  1  0  1 18.    0  0  3  3   0  0  3  3 20.    0  0  2  2 21.    0  0  1  1   0  0  1  1
+ Άνδρες Ομάδα17px17px17px ΣΥΝ1. 16  1  2  192.  α 2  4  3  93. β 1  4  1  64.  1  0  1  25.  0  3  0  36.  0  2  0  27.  0  2  0  28.  0  1  0  1  0  1  0  1 010111.  0  0  3  3  0  0  3  313.  0  0  2  214. 0011   0  0  1  1  0  0  1  1  0  0  1  1
+ Γυναίκες Ομάδα17px17px17px ΣΥΝ1.  ΗΠΑ 9  1  1  112.  Σοβ. Ένωση α 2  0  1  33. 20px|border Ενοπ. Ομάδα α 1  0  0  14.  Αυστραλία 0  3  2  55.  Βραζιλία 0  1  1  2  Βουλγαρία 0  1 1  2  Κίνα 0  1  1  2  Γαλλία 0  1  1  2  Γιουγκοσλαβία 0  1  1  210.  Ιαπωνία0101  Νότια Κορέα 0  1  0  1  Ισπανία010113.  Ρωσία 0  0  2  214.  Σερβία 0011

α Η ΔΟΕ θεωρεί τη Σοβιετική Ένωση και την Ενοποιημένη Ομάδα ως διαφορετικές ομάδες.
β Η ΔΟΕ θεωρεί την Ο.Δ. Γιουγκοσλαβίας ως συνέχεια της Σ.Ο.Δ. Γιουγκοσλαβίας.

 Ελληνικές παρουσίες 
Ολυμπιακοί αγώνες Παρίσι 2024

Προπονητής:

 Βασίλης Σπανούλης

Παίκτες:

 Γιάννης Αντετοκούνμπο

 Νικ Καλάθης
 Τόμας Γουόκαπ
 Βασίλης Τολιόπουλος
 Δημήτρης Μωραΐτης
 Γιαννούλης Λαρεντζάκης
 Παναγιώτης Καλαϊτζάκης
 Κώστας Παπανικολάου
 Βασίλης Χαραλαμπόπουλος 
 Ντίνος Μήτογλου
 Νίκος Χουγκάζ
 Γιώργος Παπαγιάννης

 Πηγές 
 «Οι Ολυμπιονίκες 1896-1980», εκδ. Χρυσός Τύπος ΑΕ, 1980, σελ. 40-41. 

*