Πωλ Βαλερύ

Ο Πωλ Βαλερύ ή, όπως είναι ευρέως γνωστός, Πολ Βαλερί (γαλλικά: Ambroise-Paul-Toussaint-Jules Valéry, 30 Οκτωβρίου 1871 – 20 Ιουλίου 1945) ήταν Γάλλος ποιητής, συγγραφέας και φιλόσοφος. Τα ενδιαφέροντά του ήταν τόσο πλατιά, ώστε μπορεί χαρακτηρισθεί πολυμαθής. Εκτός από το ποιητικό του έργο και τους διαλόγους του, συνέγραψε πολλά δοκίμια, ενώ είναι γνωστός και για τους αφορισμούς του πάνω σε θέματα Τέχνης, Ιστορίας, Γραμμάτων, Μουσικής και επικαιρότητας.

 Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Βαλερύ γεννήθηκε από Κορσικανό πατέρα και Γενοβέζα μητέρα στο Σετ (Sète), μια κωμόπολη στην ακτή της Μεσογείου, στον Νομό Ερό, αλλά μεγάλωσε στο Μονπελιέ. Μετά από παραδοσιακή ρωμαιοκαθολική εκπαίδευση, σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο του Μονπελιέ και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του.

Ο Βαλερύ αφοσιώθηκε στη συγγραφή ως κύρια απασχόλησή του κάπως αργά στη ζωή του (σχεδόν 50 ετών), όταν ο επιχειρηματίας του οποίου ήταν γραμματέας επί εικοσαετία, ο Εντουάρ Λεμπέ, πέθανε από τη νόσο του Πάρκινσον το 1920. Μέχρι τότε ο Βαλερύ είχε επίσης εργασθεί για λίγο ως υπάλληλος του Υπουργείου Πολέμου. Για ένα διάστημα ήταν μέλος του κύκλου του ποιητή Στεφάν Μαλαρμέ.

Μετά την εκλογή του στη Γαλλική Ακαδημία το 1925, ο Βαλερύ άρχισε να γίνεται γνωστός ως διανοούμενος στη γαλλική κοινωνία. Γύριζε ακούραστα στην Ευρώπη δίνοντας διαλέξεις επί πολιτιστικών και κοινωνικών θεμάτων, ενώ αργότερα ανέλαβε και κάποιες επίσημες ιδιότητες: αντιπροσώπευσε τη Γαλλία σε πολιτιστικά ζητήματα στην Κοινωνία των Εθνών, υπηρετώντας σε αρκετές επιτροπές του οργανισμού αυτού. Μια δωδεκάδα δοκίμιά του που μεταφράσθηκαν στα αγγλικά με τον τίτλο The Outlook for Intelligence (1989) προέκυψαν από αυτές του τις δραστηριότητες.

Το 1931 ο Βαλερύ ίδρυσε το Collège Internationale de Cannes (Διεθνές Κολέγιο των Καννών), ένα ιδιωτικό ίδρυμα για τη διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας και πολιτισμού. Το κολέγιο αυτό λειτουργεί μέχρι σήμερα, προσφέροντας επαγγελματικά μαθήματα σε Γάλλους και μαθήματα γαλλικών για ξενόγλωσσους φοιτητές.

Ο Βαλερύ επιλέχθηκε για να δώσει τον εναρκτήριο λόγο στον εθνικό εορτασμό το 1932 από τους Γερμανούς της εκατοστής επετείου του θανάτου του Γκαίτε. Αυτή ήταν μια ταιριαστή επιλογή, καθώς ο Βαλερύ μοιραζόταν με τον Γκαίτε το ίδιο έντονο ενδιαφέρον για την Επιστήμη (ιδίως τη Βιολογία και τη θεωρία του φωτός).

Εκτός από μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας ο Βαλερύ ήταν και μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της Λισαβόνας και του Front national des Écrivains (= «Εθνικού Μετώπου Συγγραφέων»). Το 1937 διορίσθηκε διευθυντικό στέλεχος στο μετέπειτα Πανεπιστήμιο της Νίκαιας, ενώ ήταν ο πρώτος χρονικά κάτοχος της Έδρας της Ποιητικής στο Κολέγιο της Γαλλίας.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η κυβέρνηση του Βισύ τον απεμάκρυνε από κάποιες από αυτές τις θέσεις και αξιώματα εξαιτίας της ήρεμης αρνήσεώς του να συνεργασθεί με αυτή και τις γερμανικές κατοχικές δυνάμεις, αλλά ο Βαλερύ συνέχισε σε όλη τη διάρκεια της κατοχής να εκδίδει κείμενά του και να αναπτύσσει δραστηριότητα στη γαλλική πολιτιστική ζωή, ιδιαίτερα ως μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας.

Το 1900 ο Πωλ Βαλερύ πήρε ως σύζυγό του τη Τενί Γκομπιλάρ, μια φίλη της οικογένειας Μαλαρμέ, που ήταν και ανεψιά της ζωγράφου Μπερτ Μοριζό. Ο γάμος ήταν μια διπλή τελετή κατά την οποία ταυτόχρονα η κόρη της Μοριζό, η Ζιλί Μανέ, παντρεύτηκε τον ζωγράφο Ερνστ Ρουάρ. Ο Βαλερύ και η Γκομπιγιάρ απέκτησαν τρία παιδιά: τον Κλοντ, την Αγάθη και τον Φρανσουά.

Ο Βαλερύ πέθανε στο Παρίσι αλλά τάφηκε στο κοιμητήριο της γενέτειράς του Σετ, το ίδιο κοιμητήριο που ενέπνευσε ένα από τα γνωστότερα ποιήματά του, το Le cimetière marin («Θαλασσινό κοιμητήρι»).

 Έργο 
Ο Βαλερύ είναι γνωστότερος ως ποιητής, θεωρούμενος κάποτε ως τελευταίος των Γάλλων συμβολιστών. Ωστόσο υπήρξαν πολλές συζητήσεις σχετικά με το αν ήταν κυρίως φιλόσοφος ή ποιητής: συνολικά λιγότερα από εκατό ποιήματά του έχουν δημοσιευθεί.

 Ποίηση 
Τη νύχτα της 4ης Οκτωβρίου 1892, κατά τη διάρκεια μιας δυνατής θύελλας, ο Πωλ Βαλερύ είχε μία υπαρξιακή κρίση που επέδρασε πολύ στη συγγραφική του σταδιοδρομία. Περί το 1898, η συγγραφική του δραστηριότητα σχεδόν διακόπηκε, εξαιτίας και του θανάτου του μέντορά του Στεφάν Μαλαρμέ και για σχεδόν 20 χρόνια από τότε ο Βαλερύ δεν δημοσίευσε ούτε μία λέξη μέχρι το 1917, οπότε και έσπασε αυτή τη «Μεγάλη Σιωπή» με την έκδοση του La Jeune Parque («Η νεαρή Μοίρα») στα 46 του. Αυτό το σκοτεινό αλλά και πλήρες μουσικότητας αριστούργημα από 512 αλεξανδρινούς στίχους σε ομοιοκατάληκτα ζευγάρια χρειάσθηκε 4 χρόνια για να ολοκληρωθεί και του εξασφάλισε άμεση φήμη. Πολλοί στη Γαλλία το θεωρούν το σημαντικότερο γαλλικό ποίημα του 20ού αιώνα. Ο τίτλος αναφέρεται στη νεαρότερη από τις τρεις Parcae (τις ρωμαϊκές θεότητες που αντιστοιχούν στις ελληνικές Μοίρες), παρότι η σύνδεση αυτή στο περιεχόμενο είναι προβληματική. Πριν από τη La Jeune Parque, τα μόνα (δημοσιευμένα) έργα του ποιητή ήταν διάλογοι, άρθρα, λίγα ποιήματα και η μελέτη για τον Λεονάρντο ντα Βίντσι (βλ. παρακάτω), ο πρώτος καρπός των επιστημονικής φύσεως ερευνών του. Το 1920 και το 1922 εξέδωσε δύο μικρές ποιητικές συλλογές. Η πρώτη, το Album des vers anciens (= «Λεύκωμα παλιών στίχων»), ήταν στην ουσία μια αναθεώρηση πρώιμων μικρότερων ποιημάτων, κάποια από τα οποία είχαν δει το φως πριν το 1900. Η δεύτερη, με τον τίτλο Charmes (από το λατινικό carmina = τραγούδια), περιείχε το «Θαλασσινό κοιμητήρι» καθώς και πολυάριθμα μικρότερα ποιήματα με πολύ διαφορετικές μεταξύ τους δομές, και επιβεβαίωσε τη φήμη του ως ενός από τους μεγαλύτερους Γάλλους ποιητές.

Η τεχνική του Βαλερύ είναι αρκετά παραδοσιακή στην ουσία της. Ο στίχος του ομοιοκαταληκτεί και δένει στο μέτρο με παραδοσιακούς τρόπους, έχοντας επηρεασθεί από τους Μαλαρμέ και Μαλέρμπ. Παραπέρα, θέλησε να απαλλάξει την ποίηση από κάθε αισθηματισμό, φθάνοντας στο σημείο να τη μετατρέψει σε καθαρά πνευματική άσκηση. Για τον λόγο αυτό του απέδωσαν τον τίτλο του «αρχηγού της καθαρής ποίησης» (poesie pure). Το ποίημά του Palme ενέπνευσε το ποίημα του Τζέιμς Μέριλ Lost in Translation («Χαμένοι στη μετάφραση», 1974).

 Πεζογραφία και φιλοσοφία 
Τα πολύ περισσότερα πεζά κείμενα του Βαλερύ, γεμάτα αφορισμούς και bons mots, αποκαλύπτουν μια συντηρητική και σκεπτικιστική ματιά πάνω στην ανθρώπινη φύση, στα όρια του κυνισμού. Πάντως ποτέ δεν είπε ή έγραψε κάτι που να υποθάλπει οποιαδήποτε μορφή ολοκληρωτισμού. Προσωπικότητες όπως οι Ρεϊμόν Πουανκαρέ, Λουί ντε Μπρολί, Ανρί Μπερξόν και Άλμπερτ Αϊνστάιν είχαν σε μεγάλη υπόληψη τη σκέψη του Βαλερύ και αλληλογραφούσαν μαζί του. Συχνά ζητιόταν από τον Βαλερύ να γράψει άρθρα πάνω σε θέματα που δεν επέλεγε ο ίδιος: η προκύπτουσα «διανοούμενη δημοσιογραφία» εκδόθηκε από τον ίδιο σε 5 τόμους με τον γενικό τίτλο Variétés («Ποικιλίες»).

Το εντυπωσιακότερο ίσως έργο του Βαλερύ είναι το μνημειώδες του ημερολόγιο, τα Cahiers («Τετράδια»). Νωρίς κάθε πρωί σε όλη του την ενήλικη ζωή, έγραφε κάτι στα Cahiers, ώστε κάποτε ανέφερε: «Έχοντας αφιερώσει αυτές τις ώρες στη ζωή του νου, κερδίζω εξ αυτού το δικαίωμα να είμαι ηλίθιος για το υπόλοιπο της ημέρας». Τα θέματα που τον απασχολούν στα «Τετράδια» είναι συχνά, κατά τρόπο απροσδόκητο, η Επιστήμη και τα Μαθηματικά. Στην πραγματικότητα, τέτοια θέματα φαίνεται να έχουν απορροφήσει επί πολύ περισσότερο χρόνο την προσοχή του από ό,τι η διάσημη ποίησή του. Τα «Τετράδια» περιέχουν και τις αρχικές μορφές πολλών αφορισμών που αργότερα εισήγαγε σε βιβλία του. Μέχρι σήμερα, τα «Τετράδια» έχουν δημοσιευθεί στο σύνολό τους μόνο σε φωτοστατική αναπαραγωγή, και μόνο μετά το 1980 περίπου άρχισαν να δέχονται την εξειδικευμένη και σε βάθος μελέτη που αξίζουν.

Σήμερα ο Βαλερύ θεωρείται μία αναφορά για την κονστρουκτιβιστική επιστημολογία, π.χ. στην ιστορία του κονστρουκτιβισμού από τον Ζαν-Λουί λε Μουάν (Jean-Louis Le Moigne: Les épistémologies constructivistes, 1995, PUF, σειρά «Que sais-je?»).

Από τους αφορισμούς του Βαλερύ, συχνότατα απαντώμενος σε ελληνικά άρθρα και γενικότερα κείμενα, συντηρητικών συνήθως διανοητών, είναι αυτός κατά τον οποίο ολόκληρος ο ευρωπαϊκός και δυτικός πολιτισμός στηρίζεται πάνω σε τρεις μόνο πυλώνες: στην (αρχαία) Ελληνική Φιλοσοφία, στο Ρωμαϊκό Δίκαιο και στη Χριστιανική Ηθική.

Πολύ χαρακτηριστική είναι η μελέτη του Αλέξανδρου Εμπειρίκου-Κουμουνδούρου για τον Βαλερύ, η οποία μεταξύ άλλων αναφέρει για το έργο του:

 Τέχνες 
Αν και ο ίδιος δεν προέβαλε τον εαυτό του ως ιστορικό της τέχνης, τα κείμενα και οι κριτικές του για τις τέχνες αποτελούν επίσης σημαντικό τμήμα του συγγραφικού έργου του. Ξεχωρίζουν τα Paradoxe sur l’architecte (1891), στο οποίο διακήρυξε την ενότητα της αρχιτεκτονικήςΜιχελῆς, Παναγιώτης Α., «Σκέψεις γύρω στὸν Παῦλο Βαλερὺ καὶ τὴν ἀρχιτεκτονική » , Νέα Ἑστία, 38, 437-8 (1945), σσ. 750-763 με τη μουσική, τις οποίες θεωρούσε υπέρτατες τέχνες, καθώς και οι μελέτες του για τον Λεονάρντο ντα Βίντσι. Το 1895 δημοσίευσε το άρθρο Εισαγωγή στη μέθοδο του Λεονάρντο ντα Βίντσι (Introduction à la méthode de Léonard de Vinci) σε συνεργασία με τον Στεφάν Μαλαρμέ, ενώ ακολούθησαν τα Note et digression (1919) και Léonard et les philosophes (1929). Έχοντας προσωπική γνωριμία με τον Εντγκάρ Ντεγκά, όταν ο τελευταίος ήταν σε προχωρημένη ηλικία, ο Βαλερύ έγραψε το Degas, danse, dessin (1936), που περιέχει ανεκδοτολογικές αναφορές αλλά και μία σε βάθος ανάλυση της φύσης του σχεδίου, του χορού και γενικών ζητημάτων αισθητικής. Έτρεφε μεγάλη εκτίμηση στους μεγάλους δασκάλους της Αναγέννησης, ενώ αντιθέτως δεν ταυτίστηκε με τα έργα των σύγχρονών του δημιουργών, θεωρώντας την τέχνη του 20ού αιώνα παρακμασμένη.

 Επιλεγμένα έργα 
 Introduction à la méthode de Léonard de Vinci (1895)
 La soirée avec monsieur Teste (1896)
 La Jeune Parque (1917)
 Album des vers anciens (1920)
 Charmes (1922)
 Regards sur le monde actuel. (1931)
 Variétés I; II; III (1936)
 Variétes IV (1938)
 Mauvaises pensées et autres (1942)
 Tel quel (1943)
 Variétes V (1944)
 Vues (1948)
 Œuvres I (1957), édition établie et annotée par Jean Hytier, Bibliothèque de la Pléiade / nrf Gallimard 
 Œuvres II (1960), édition établie et annotée par Jean Hytier, Bibliothèque de la Pléiade / nrf Gallimard 
 Prose et Vers (1968)
 Cahiers I (1973), édition établie, présentée et annotée par Judith Robinson-Valéry, Bibliothèque de la Pléiade / nrf Gallimard 
 Cahiers II (1974), édition établie, présentée et annotée par Judith Robinson-Valéry, Bibliothèque de la Pléiade / nrf Gallimard
 Cahiers (1894-1914) (1987), édition publiée sous la direction de Nicole Celeyrette-Pietri et Judith Robinson-Valéry avec la collaboration de Jean Celeyrette, Maria Teresa Giaveri, Paul Gifford, Jeannine Jallat, Bernard Lacorre, Huguette Laurenti, Florence de Lussy, Robert Pickering, Régine Pietra et Jürgen Schmidt-Radefeldt, tomes I-IX, Collection blanche, Gallimard

Παραπομπές

 Πηγές 
 Λειβαδίτης : το άρθρο για τον Βαλερύ στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (Χάρη Πάτση), τόμος 7, σελ. 677.
 Μιχελῆς, Παναγιώτης Α., «Σκέψεις γύρω στὸν Παῦλο Βαλερὺ καὶ τὴν ἀρχιτεκτονική » , Νέα Ἑστία, 38, 437-8 (1945), σσ. 750-763

 Ελληνική βιβλιογραφία 

 Συλλογικό έργο, Θραύσματα πολέμου, εκδόσεις Κέλευθος, Αθήνα 2018
 Το θαλασσινό κοιμητήρι, εκδόσεις Περισπωμένη, Αθήνα 2015
 Πνεύμα και πολιτική, εκδόσεις Ροές, Αθήνα 2014
 Η φιλοσοφία του χορού, εκδόσεις Principia, Αθήνα 2013
 Γενική έννοια της τέχνης, εκδόσεις Principia, Αθήνα 2012
 Συλλογικό έργο, Όταν οι άγγελοι περπατούν, Ανθολογία πεζού ποιήματος, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2011
 Το πρόβλημα των μουσείων, εκδόσεις Principia, Αθήνα 2010
 Συλλογικό έργο, Ανθολογία γαλλικής ποίησης, Από τον Μπωντλαίρ ως τις μέρες μας, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2009
 Το θαλασσινό κοιμητήριο, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2008
 Διάλογος για το δέντρο, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2007
 Σκέψεις και αφορισμοί, εκδόσεις Ροές, Αθήνα 2007
 Συλλογικό έργο, Για την Ευρώπη, για τον πολιτισμό, εκδόσεις Ευθύνη, Αθήνα 2007
 Έννοιες της τέχνης τον 20ό αιώνα, εκδόσεις Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, Αθήνα 2006
 Ο άνθρωπος και το κοχύλι, εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα 2005
 Συλλογικό έργο, Αντιγραφές, εκδόσεις Ίκαρος Αθήνα 2005
 Συλλογικό έργο, Ξένες φωνές, Paul Valéry, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 2005
 Συλλογικό έργο, Έμπνευση και δημιουργία, εκδόσεις Printa, Αθήνα 2004
 Εισαγωγή στη μέθοδο του Λεονάρντο ντα Βίντσι, εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα 2004
 Συλλογικό έργο, Οι Ευρωπαίοι, Αρχαιότητα, Μεσαίωνας, Αναγέννηση, εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα 2004
 Χορός και ψυχή, εκδόσεις Διάττων, Αθήνα 2002
 Συλλογικό έργο, Προς νέους συγγραφείς και μεταφραστές, εκδόσεις Ολκός 2000
 Το παραθαλάσσιο νεκροταφείο/ Η νεαρή μοίρα, εκδόσεις Γαβριηλίδη 1999
 Ποίηση και αφηρημένη σκέψη / Η καθαρή ποίηση, εκδόσεις Πλέθρον, Αθήνα 1999
 Βαλερύ, Επιλογή από το έργο του, εκδόσεις Στιγμή, Αθήνα 1996
 Η κρίση του πνεύματος, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1996
 Οι σημειώσεις του καθρέφτη, εκδόσεις Ροές, Αθήνα 1995
 Ο κύριος Τεστ, εκδόσεις Ολκός, Αθήνα 1995
 Ματιές στον σύγχρονο κόσμο, εκδόσεις Printa, Αθήνα 1994
 Ευπαλίνος ή ο αρχιτέκτων / Διάλογος των νεκρών, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 1993
 Το θαλασσινό κοιμητήριο, εκδόσεις Ευθύνη, Αθήνα 1993
 Μήτσος Παπανικολάου: Μεταφράσεις, εκδόσεις Πρόσπερος, Αθήνα 1987
 Καίσαρ Εμμανουήλ: Μεταφράσεις, εκδόσεις Πρόσπερος, Αθήνα 1981

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Centre for Το Κέντρο Σπουδών για τον Valéry στο Πανεπιστήμιο του Νιούκασλ
 Πηγές για τον Paul Valéry (στη γαλλική)
 «Θαλασσινό κοιμητήρι»  ποίημα
 «Τα βήματα» ποίημα
 «Η Κρίση του Πνεύματος» πλήρες, στο πρωτότυπο.
 «Κρίση του Νου» δοκίμιο
 Τα έργα του Paul Valéry (public domain στον Καναδά)

Κατηγορία:Γάλλοι φιλόσοφοι
Κατηγορία:Γάλλοι ποιητές
Κατηγορία:Γάλλοι δοκιμιογράφοι
Κατηγορία:Γάλλοι κριτικοί της τέχνης
Κατηγορία:Μέλη της Γαλλικής Ακαδημίας
Κατηγορία:Επιστημολόγοι
Κατηγορία:Φιλόσοφοι του 19ου αιώνα
Κατηγορία:Φιλόσοφοι του 20ού αιώνα