Δεσποτικό Κυκλάδων

Το Δεσποτικό είναι νησίδα των Κυκλάδων και βρίσκεται νοτιοδυτικά της Αντιπάρου. Έχει έκταση 7,754 τ.χλμ., μέγιστο υψόμετρο 188 μέτρα και είναι ακατοίκητο, σύμφωνα με τις απογραφές του 2001, 2011 και 2021, καθώς από το 2000 βρίσκεται σε Ζώνη Α', αδόμητη, απολύτου Προστασίας. 

 Ιστορία 
Αν και ακατοίκητο σήμερα, υπάρχουν σημαντικές ενδείξεις ότι το Δεσποτικό κατά τους προϊστορικούς και αρχαίους χρόνους -λόγω της κεντρικής θέσης του στις Κυκλάδες και του μεγάλου όρμου ανάμεσα στο νησί και στην Αντίπαρο, που παρείχε ασφαλές αγκυροβόλιοConrad Bursian, "Geographie von Griechenland" (1868). Zweiter Band: Peloponnesos und Inseln, B.G. Teubner, Λειψία, σελ.618- έπαιξε σημαντικό ρόλο στον τομέα των θαλάσσιων οδών επικοινωνίαςC. Broodbank, "An Island Archaeology of the Early Cyclades" σελ.414, Cambridge University Press, Cambridge (2000).

Το Δεσποτικό ταυτίζεται με την αρχαία Πρεπέσινθο. Άλλη ονομασία του νησιού είναι Επισκοπή. Όπως αποκαλύπτουν οι ανασκαφές, στο Δεσποτικό βρισκόταν ένα ιερό -πιθανώς της Άρτεμις και του Απόλλωνα- με πανελλήνια ακτινοβολία. 
Τα πλουσιότατα αρχαιολογικά ευρήματα σε διάφορες θέσεις του νησιού (Ζουμπάρια, Μάντρα, Χειρόμυλος, Λιβάδι κ.α.) χρονολογούνται σε διάφορες εποχές (Πρωτοκυκλαδική, Γεωμετρική, Αρχαϊκή, Κλασσική, Ρωμαϊκή κ.α.) και δείχνουν τη σύνδεση του νησιού με την ηπειρωτική Ελλάδα, την Ανατολική Μεσόγειο, ακόμα και τη Βόρεια ΑφρικήΓ. Κουράγιος, "Δεσποτικό: Παρουσία αρχαίων μνημείων πάνω σε ένα μοναδικού κάλλους ακατοίκητο νησί". Ανάμεσα στα ευρήματα αυτά περιλαμβάνονται τάφοι, λείψανα και αρχιτεκτονικά μέλη (σπόνδυλοι, κιονόκρανα, τρίγλυφα κ.λπ.) από οικίες και άλλα κτίρια (π.χ. βοηθητικοί χώροι ιερού), ερείπια δωρικού ναού (περίπου 500 π.Χ.), βωμός αφιερωμένος στην Εστία Ίσθμια (των Κλασσικών χρόνων), πήλινα ειδώλια, αλάβαστρα, κοτύλες, αρύβαλλοι, σφραγιδόλιθοι κ.α.

Παράλληλα με τις ανασκαφικές έρευνες, γίνονται και αναστηλωτικές εργασίες στον αρχαιολογικό χώρο του Δεσποτικού, καθώς και συμπληρωματικά-βοηθητικά έργα που απαιτούνται για το επίσημο άνοιγμα του αρχαιολογικού χώρου στο κοινό.

Γκραβούρες του 15ου και του 17ου αιώνα, οι οποίες σημειώνουν την ύπαρξη κάστρου στη θέση Μάντρα, και ευρήματα που χρονολογούνται στους Μεσαιωνικούς χρόνους πιστοποιούν την κατοίκηση του νησιού και κατά την περίοδο αυτήΚυριακή Ραγκούση-Κοντογιώργου, "Πάρος-Αντίπαρος. Με τα μάτια των χαρτογράφων και περιηγητών, 15ος–19ος αιώνας" σελ. 217, Ανθέμιον, Πάρος (2000) ISBN 960-86402-2-9Βασίλης Σφυρόερας, Άννα Αβραμέα, Σπύρος Ασδράχας, "Χάρτες και χαρτογράφοι του Αιγαίου Πελάγους" σελ. 261, Ολκός, Αθήνα (1985).

Το 1675, ο διαβόητος Γάλλος πειρατής Ντανιέλ, όταν ηττήθηκε από τους Οθωμανούς στη ναυμαχία που έγινε στη θαλάσσια περιοχή της Αντιπάρου και του Δεσποτικού, έβαλε φωτιά στο πλοίο του και αποβιβάστηκε στο Δεσποτικό. Οι κάτοικοι του νησιού τον παρέδωσαν όμως στις οθωμανικές δυνάμεις. Στη συνέχεια, ο Υγκό ντε Κρεβαλιέ, ο Οράνζ, ο Ονορά και άλλοι Γάλλοι πειρατές, για να εκδικηθούν, λεηλάτησαν το νησί και κατέσφαξαν τους κατοίκους του. Έκτοτε παραμένει ακατοίκητο και χρησιμοποιείται ως βοσκότοπος. Ωστόσο διαθέτει όμορφες παραλίες και είναι εξαιρετικός ψαρότοπος.

 Άλλες πληροφορίες 
Το στενό που χωρίζει το Δεσποτικό από την Αντίπαρο έχει ένα ελάχιστο βάθος μόνο 1 μέτρο ενώ παρεμβάλλεται και η νησίδα Κοιμητήρι (Τσιμηντήρι). Εξαιτίας αυτής της ακραίας ρηχότητας του στενού, υπάρχει η πιθανότητα σε παλαιότερες εποχές αυτά τα νησιά να συνδέονταν. Ενδείξεις για την παλαιότερη στάθμη της θάλασσας υπάρχουν στα αρχαιολογικά ευρήματα που βρέθηκαν στο βυθό του όρμου του Δεσποτικού, όπως κιβωτιόσχημοι τάφοι από την πρώιμη Εποχή του Χαλκού που βρέθηκαν σε βάθος 3 μέτρων και ενός φούρνου αγνώστου ηλικίας που βρέθηκε επίσης σε βάθος 3 μέτρων στ' ανοιχτά του Αγίου Γεωργίου της ΑντιπάρουJames Theodore Bent, "The Cyclades, or, Life Among the Insular Greeks" σελ.501, Longman, Green, Λονδίνο (1885)J.A. Morrison, "Relative sea-level change in the Saliagos area since Neolithic times. In: J.D. Evans and A.C. Renfrew (eds.), Excavations at Saliagos near Antiparos, Appendix I, The British School at Athens Supplementary Volume, 5, Thames and Hudson" σελ.92-98, Λονδίνο (1968). Δυτικά του παρεκκλήσιου της Παναγίας στο Δεσποτικό εμφανίζονται πολλές παράλληλες τομέςErich Draganits, "Archaic sanctuary on Despotiko Island (Cyclades): Geological situation, lithological characterization of the building stones and their possible provenance", σελ.91-101, Austrian Journal of Earth Sciences, 102 (2009), οι οποίες δεν έχουν ανασκαφεί μέχρι σήμερα, αλλά μπορούν να συγκριθούν με τις σχεδόν ίδιες και μερικώς βυθιζόμενες τομές -πιθανότατα της Ελληνιστικής περιόδου- που βρίσκονται στη βορειοανατολική Αντίπαρο. Αυτές οι βυθισμένες αρχαιολογικές δομές σε συνδυασμό με το βωμό που είναι αφιερωμένο στην Εστία ΊσθμιαΓιάννος Κουράγιος, "Despotiko Mandra: a sanctuary dedicated to Apollo", Architecture and Archaeology in the Cyclades, Έγγραφα από συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στο Lincoln College, University of Oxford, 17 Απριλίου 2004, Archaeopress, Oxford, 105–133 δείχνουν ότι η στάθμη της θάλασσας σ' εκείνη την περιοχή πρέπει να ήταν τουλάχιστον 3 μέτρα χαμηλότερα κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού και 1 μέτρο κατά την Ελληνιστική περίοδο.   

Λόγω της μη μόνιμης ανθρώπινης παρουσίας, έχουν διατηρηθεί ορισμένοι τύποι φυσικών οικοτόπων, τυπικών των κεντρικών ΚυκλάδωνThomas Raus, "Flora von Paros und Antiparos (Kykladen, Griechenland)", Festschrift 90 Jahre Karl Heinz Rechinger, Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, 98, Serie B, Supplement, 237-278 (1996). Το Δεσποτικό έχει ενταχθεί στο κοινοτικό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000 ως Τόπος Κοινοτικής Σημασίας.

 Καθοριστικές Αποφάσεις - Καθεστώς Προστασίας 

 1. ΦΕΚ 605/Β/16-9-1965 
Στις 9 Σεπτεμβρίου του 1965 εκδόθηκε η υπουργική απόφαση ΥΑ 16307/9-9-1965 από τον υφυπουργό Προεδρίας της Κυβέρνησης Θεοχάρη Ρέντη όπου πρωτοχαρακτηρίζει την βορειοδυτική ακτή της νήσου Δεσποτικόν ως Αρχαιολογικό Χώρο λόγω της «ύπαρξης λειψάνων αρχαίων συνοικισμών». 

Δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 605/Β/16-9-1965.

 2. ΦΕΚ 944/Β/31-7-2000 
Στις 12 Ιουλίου του 2000 εκδόθηκε η υπουργική απόφαση ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/27103/1384/12-72000 από τον υπουργό Πολιτισμού Θεόδωρο Πάγκαλο με την οποία κηρύσσεται ολόκληρη η νήσος Δεσποτικό ως Αρχαιολογικός Χώρος. Το ίδιο συμβαίνει και για της παρακείμενες νησίδες Τσιμηντήρι και Στρογγυλό. 

Δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 944/Β/31-7-2000.

 3. ΦΕΚ 848/Β/4-7-2001 
Στις 18 Ιουνίου του 2001 εκδόθηκε η υπουργική απόφαση ΥΑ ΥΠΠΟ/ΓΔΑ/ΑΡΧ/Α1/Φ21/30758/1878/186-2001 από τον υπουργό Πολιτισμού Ευάγγελο Βενιζέλο όπου καθορίζεται Ζώνη Α', Αδόμητη, Απολύτου Προστασίας σε όλη την έκταση της νήσου Δεσποτικό. Έτσι: «Οι επιτρεπόμενες εντός της Ζώνης Α΄ Προστασίας χρήσεις γης είναι η ελεύθερη βοσκή και οι ανοικτές, με αβαθή άροση, καλλιέργειες, ύστερα από τη σύμφωνη γνώμη της αρμόδιας ΚΑ' ΕΠΚΑ. Απαγορεύονται: η διάνοιξη οδών, η αλλοίωση του εδάφους και οποιαδήποτε εργασία δόμησης.». 

Δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 848/Β/4-7-2001.

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ "Δεσποτικό: η ιστορία των βραχονησίδων"
 «Στάνες με αρχαία στο νησί των κούρων», άρθρο στον ιστότοπο της εφημερίδας «Η Καθημερινή», 24 Ιουλίου 2011.
 Πολιτιστική Πύλη του Αρχιπελάγους του Αιγαίου 
 Natura 2000 in Hellas
 Greek Travel Pages: Δεσποτικό
 Holiday.gr: Δεσποτικό
 kykladesnews.gr: Το Δεσποτικό της Αντιπάρου
 ΕΡΤ - Μένουμε Ελλάδα - Αντίπαρος, για βουτιές στο Δεσποτικό
 Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων

Κατηγορία:Βραχονησίδες της Αντιπάρου