Βελβεντός

Το Βελβεντό (εναλλακτικές ονομασίες ο Βελβενδός ή ο Βελβεντός ή το ΒελβενδόΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, Λαογραφικοί αντίλαλοι του Βελβεντού, β΄έκδοση Νοέμβριος 1992, σ. 14.) είναι κωμόπολη της Περιφερειακής Ενότητας Κοζάνης και έδρα της Δημοτικής Ενότητας Βελβεντού του Δήμου Βελβεντού. Απέχει 33 χιλιόμετρα από την πόλη της Κοζάνης. Στα δυτικά του χωριού κυλάει ο Αλιάκμονας και στα ανατολικά υψώνονται τα Πιέρια όρη. Ο πληθυσμός του Βελβεντού, σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ανέρχεται στους 2.913 κατοίκους.

 Τοπωνύμιο 
Για το όνομα της πόλης έχει διατυπωθεί η άποψη ότι προέρχεται είτε από το λατινικό BeneventumΕφημερίδα "Μακεδονία", Θεσσαλονίκη, 14 Φεβρουαρίου 1913.Α. Ι. Θαβώρη, Το Βελβεντό. Ιστορία του ονόματος της κωμοπόλεως και η ετυμολογία του, στο Μακεδονικά, σύγγραμμα περιοδικόν της ΕΜΣ, τόμος 6ος, 1964-1965, Εν Θεσσαλονίκη 1965, σ. 190. είτε από τις αρχαίες Ούαλλες, πόλη που αναφέρει ο Πτολεμαίος.Πτολεμαίος, Γεωγρ. 3, 23, "Πόλεις δ' εισίν εν Μακεδονία μεσόγειοι ώδε, ... Πιερίας ... Φυλακαί, Ούαλλαι ..." Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, η ονομασία του οικισμού σχετίζεται με την αρχαία θρακική θεότητα Βενδώ. Λείψανα αρχαίου οικισμού έχουν εντοπιστεί στο ύψωμα Παλιόχωρα, που βρίσκεται μερικά χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Βελβεντού  Δ. Κ. Σαμσάρης,  Ιστορική γεωγραφία της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας (Το τμήμα της σημερινής Δυτικής Μακεδονίας), Θεσσαλονίκη 1989 (Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών), σ. 142. ISBN 960-7265-01-7..

 Ιστορικά στοιχεία 
Μερικά χιλιόμετρα νοτιοδυτικά από τον Βελβεντό και συγκεκριμένα στο ύψωμα Παλιοχώρα, καθώς και στην κοντινή τοποθεσία Γράτσιανη, έχουν εντοπιστεί λείψανα αρχαίου οικισμού Δημήτρης Κ. Σαμσάρης,  Ιστορική γεωγραφία της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας (Το τμήμα της σημερινής Δυτικής Μακεδονίας), Θεσσαλονίκη 1989 (Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών), σ. 142. ISBN 960-7265-01-7.. Από εδώ προέρχονται διάφορες αρχαιότητες, ανάμεσα στις οποίες και μια πολύ ενδιαφέρουσα επιγραφή των αυτοκρατορικών χρόνων. Στην επιγραφή μαρτυρούνται διάφοροι θεσμοί της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας, όπως του μακεδονιάρχη, του αρχιερέα, του ιεροφάντη και του πρεσβυτεράρχη των Ολυμπίων Δ. Κ. Σαμσάρης, Οι επιγραφικές μαρτυρίες για τους θεσμούς της Δυτικής Μακεδονίας κατά τη ρωμαιοκρατία, Μακεδονικά  22(1982)298-300 .

Σύμφωνα με την παράδοση, οι πρώτοι κάτοικοι του Βελβεντού ήταν Λατίνοι έποικοι ή στρατιώτες που κατάγονταν από την πόλη Μπενεβέντο της ΚαμπανίαςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 14 - 15.. Κατά τον Μεσαίωνα η πόλη αναφέρεται αποσπασματικά, ενώ κατά τον 14ο αιώνα δεν αποτελούσε σημαντικό οικισμόΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 18 - 19.. Τον 15ο και 16ο αιώνα γνώρισε ανάπτυξη, όμως, κατά τις αρχές του 18ου αιώνα, ο πληθυσμός του καταπιεζόταν από τις αυθαιρεσίες του βοεβόδα Μουσταφά των Σερβίων, με αποτέλεσμα να προκληθεί η επέμβαση του σουλτάνουΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 19 - 20..   

Το διάστημα μεταξύ των ετών 1763 και 1773 επισκέφτηκε το Βελβεντό ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ενώ το 1774 μετά από αίτημα των ντόπιων προκρίτων και του επισκόπου Κοζάνης προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, δημιουργήθηκε η πρώτη σχολή στον οικισμό, με πρώτο δάσκαλο τον πρώην διευθυντή της Ελληνικής Σχολής Θεσσαλονίκης, Ιωνά ΣπερμιώτηΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 23 - 24.. Γύρω στα 1815, σύμφωνα με τον Πουκεβίλ, το Βελβεντό διέθετε 428 σπίτια αλλά και μια μεγάλη βιβλιοθήκη, όμως τον επόμενο χρόνο η πόλη χτυπήθηκε από επιδημία, ενώ η σχολή του Βελβεντού θα παραμείνει κλειστή από το 1819 μέχρι το 1828Αθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 27.. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821, η πόλη και κυρίως οι γειτονικές της περιοχές λεηλατήθηκαν από τα οθωμανικά στρατεύματα του ΛουμπούτΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 28..  

Το 1854 το Βελβεντό χτυπήθηκε εκ νέου από επιδημίαΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 23.. Αργότερα, αρκετοί κάτοικοι του οικισμού συμμετείχαν ενεργά στον Μακεδονικό Αγώνα, είτε ως μέλη τοπικών επιτροπών είτε ως αντάρτες στα ένοπλα ελληνικά τμήματα, ενώ σημαντική ήταν και η οικονομική ενίσχυση που δόθηκε από τους Βελβεντινούς της ΑθήναςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 35 - 43.. 

Το Βελβεντό απελευθερώθηκε στις 11 Οκτωβρίου του 1912, όταν αποσπάσματα της Α' Μεραρχίας εισήλθαν στην πόλη. Λίγες μέρες νωρίτερα, μεγάλο κομμάτι του οθωμανικού πληθυσμού του Βελβεντού (πλην δέκα οικογενειών, που πρόλαβαν να καταφύγουν στους Έλληνες συγχωριανούς τους) σφαγιάστηκε εντός του τζαμιού της πόλης από άτακτους των γειτονικών περιοχώνΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 45 - 47.. Το 1924, στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, υποχρεώθηκαν να φύγουν από το Βελβεντό περίπου δέκα μουσουλμανικές οικογένειες και στη θέση τους εγκαταστάθηκαν έξι προσφυγικέςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 53.. Το 1929 πραγματοποιήθηκε ο ηλεκτροφωτισμός της κωμόποληςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 61..

Κατά τον πόλεμο του 1940–1941, σκοτώθηκαν πέντε κάτοικοι του Βελβεντού, όντες οπλίτες των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, ενώ, κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου που ακολούθησε, έχασαν τις ζωές τους πάνω από 110 κάτοικοι της κωμόποληςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 62 - 65..

 Επιφανείς κάτοικοι 
Από το Βελβεντό κατάγονταν ο επίσκοπος Κίτρους ΖαχαρίαςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 25., ο λόγιος ιερομόναχος και τοπικός ευεργέτης Γεώργιος Σακελλαρίου, ο χειρουργός και ιατροφιλόσοφος Δημήτριος ΜπίρδαςΑ. Ι. Θαβώρη,1965, σ. 176., οι σύντροφοι του Ρήγα Φεραίου Παναγιώτης και Ιωάννης ΕμμανουήλΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 26., ο πολεοδόμος Σταμάτης Κλεάνθης, ο διαπρεπής παιδαγωγός Χαρίσιος ΠαπαμάρκουΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 29.Χρήστος Γ. Ανδρεάδης, Ο Κίτρους Θεόκλητος (πρόσθετα βιογραφικά στοιχεία από ανέκδοτα έγγραφα του Υπουργείου Εξωτερικών), ο λόγιος Νικόλαος Παπαευαγγέλου, ο στρατιωτικός αρχίατρος, γαμπρός του στρατηγού Μακρυγιάννη και προσωπικός γιατρός των παιδιών του Γεωργίου Α', Γεώργιος ΠαπαζήσηςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 30.Πανδέκτης, Γεώργιος Παπαζήσης, οι μακεδονομάχοι Μάρκος Παλαμίδης, Αντώνιος ΡήγαςΙωάννης Σ. Κολιόπουλος (επιστημονική επιμέλεια), Αφανείς γηγενείς Μακεδονομάχοι, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2008, σελ. 100., Αθανάσιος Τζιουραλής, Δημήτριος Χατζηζήσης, Χαρίσιος Λάμπρου (διετέλεσε αργότερα και δήμαρχος Βελβεντού) και Γεώργιος ΧατζόπουλοςΑθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 36 - 39., ο επιχειρηματίας και τοπικός ευεργέτης Ζήνων ΠαπαναστασίουΣπύρος Κουταβάς, Βελβεντό. Περιήγηση σε έναν τόπο προικισμένο με πλούσια φύση, αξιόλογο πολιτισμό και φιλόξενους κατοίκους, Δήμος Βελβεντού, χ.χ., σ. 11. και οι πολιτικοί Ιωάννης Αντωνιάδης (1882–1952)Αθηνά Τζινίκου - Κακούλη, 1992, σ. 49. και Γιάννης ΒλατήςΜαργαρίτα Τόγια (επιμ.), Έλληνες βουλευτές και ευρωβουλευτές, Βουλή των Ελλήνων, Αθήνα, Αύγουστος 2009, σ. 28..

 Αξιοθέατα 
μικρογραφία|Αγιογραφίες από το εσωτερικό του ναού του Αγίου Νικολάου
Σημαντικά μνημεία του Βελβεντού αποτελούν οι ιεροί ναοί που σώζονται μέχρι σήμερα. Συγκεκριμένα, ο παλιότερος είναι ο Άγιος Μηνάς στην είσοδο της κωμόπολης, του οποίου η κατασκευή χρονολογείται κατά τον 12ο αιώνα μ.Χ., ενώ άλλες εκκλησίες είναι ο Άγιος Νικόλαος (κτίσμα του 16ου αιώναΚουταβάς, χ.χ., σ. 27.) και ο τρίκλιτος ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που κτίστηκε το 1804 και αποτελεί τον μεγαλύτερο σε μέγεθος ναό του οικισμούΞανθή Σαββοπούλου - Κατσίκη, Βελβεντό, Έργα βυζαντινού και μεταβυζαντινού πολιτισμού, Βελβεντό 1997, σ. 13 - 19..

Ακόμη, το Βελβεντό διαθέτει παραδοσιακά δημόσια (όπως το παλιό αρρεναγωγείο) και ιδιωτικά κτίρια (οικίες και αρχοντικά), καθώς και μεταγενέστερα νεοκλασικάΝομός Κοζάνης. Τουριστικός Οδηγός, Υπουργείο Τουριστικής Ανάπτυξης, ΕΟΤ - Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κοζάνης, χ.χ., σ. 58.. Σε απόσταση 8 χλμ από την κωμόπολη βρίσκεται το εγκαταλελειμμένο μοναστήρι της Αγίας ΤριάδαςΝομός Κοζάνης. Τουριστικός Οδηγός, χ.χ., σ. 59.Κουταβάς, χ.χ., σ. 29..

 Πολιτισμός - Αθλητισμός 
Στο Βελβεντό λειτουργεί λαογραφικό μουσείο, το οποίο στεγάζεται στην παραδοσιακή αρχοντική κατοικία ΚώσταΚουταβάς, χ.χ., σ. 24. του 19ου αιώνα. Το 1932 ιδρύθηκε ο Α.Σ. Βελβεντού Αετός, ο οποίος αποτέλεσε τον πρώτο αθλητικό σύλλογο της πόλης. Διέθετε τμήμα ποδοσφαίρου, αλλά η ζωή του ήταν εξαιρετικά βραχύβια, καθώς διαλύθηκε το 1935. Ακολούθησε ο επίσης ποδοσφαιρικός σύλλογος Όλυμπος που ήταν ενεργός από το 1962 ως το 1968, ενώ το 1969 ιδρύθηκε το αθλητικό σωματείο Α.Σ. Βελβεντό Κοζάνης.

Επίσης στο Βελβεντό εδρεύουν, μεταξύ άλλων, ο ιδρυμένος το 1933 Αναμορφωτικός Όμιλος Βελβεντού «Ο Πίερος», η Φιλόπτωχος Αδελφότητα Κυριών Βελβεντού «Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου», καθώς και ορειβατικός και κυνηγετικός σύλλογος. Παράλληλα, τόσο στην Ελλάδα (Αθήνα και Θεσσαλονίκη) όσο και στο εξωτερικό (ΗΠΑ, Γερμανία και Αυστραλία) λειτουργούν πολιτιστικοί σύλλογοι απαρτισμένοι από άτομα που έλκουν την καταγωγή τους από το Βελβεντό.

 Απογραφές πληθυσμού 
Απογραφή1928194019511961197119811991200120112021Πληθυσμός3.244Σταματελάτος Μιχαήλ - Βαμβά Σταματελάτου Φωτεινή, Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδας, ΤΑ ΝΕΑ, 2012, Α' τόμος, σ. 130.3.6143.5734.1584.0633.5913.5773.4533.3602.913

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Στους πρόποδες των Πιερίων, Εφημ. Καθημερινή'.



Κατηγορία:Κωμοπόλεις της περιφερειακής ενότητας Κοζάνης
Κατηγορία:Δήμος Σερβίων - Βελβεντού