Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου

Η Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου ή αλλιώς Αρχιεπισκοπή Νέας Ιουστινιανής και πάσης Κύπρου είναι η έδρα της Εκκλησίας της Κύπρου. Έχει Επισκοπική Περιφέρεια η οποία καλύπτει περιοχές που ανήκουν κυρίως στην επαρχία Λευκωσίας.

Ιδρυτής, προστάτης και πρώτος προκαθήμενος υπήρξε ο Απόστολος Βαρνάβας το 45 μ.Χ.

Έδρα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής είναι το Αρχιεπισκοπικό Μέγαρο, το οποίο βρίσκεται στην Παλιά Λευκωσία, απέναντι από το Παγκύπριο Γυμνάσιο.

Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Κύπρου και διάδοχος του Αποστόλου Βαρνάβα είναι ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος Νέας Ιουστινιανής και πάσης Κύπρου. Σημερινός 76ος Αρχιεπίσκοπος είναι ο από Πάφου Γεώργιος, που εξελέγη στις 24 Δεκεμβρίου 2022 από την Ιερά Σύνοδο, με 11 ψήφους.

 Ιστορικά στοιχεία 
Το Αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Κύπρου επιβεβαιώθηκε από την Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου (431 μ.Χ.), με τον 8ο κανόνα της, αφού είχε γίνει προηγουμένως προσπάθεια κατάργησής του από τον Αρχιεπίσκοπο Αντιοχείας.

Η Εκκλησία της Κύπρου είναι έτσι μία από τις παλαιότερες αυτοκέφαλες Ορθόδοξες Εκκλησίες, αφού ιστορικά ιδρύθηκε αμέσως μετά τα τέσσερα πρεσβυγενή (παλαίφατα) Πατριαρχεία (Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων) και πριν από όλα τα νεοπαγή Πατριαρχεία (Μόσχας, Σερβίας, Ρουμανίας, Βουλγαρίας και Γεωργίας). Εντούτοις, ιεραρχικά βρίσκεται μετά από όλα τα Πατριαρχεία, πράγμα το οποίο δεν αποτελεί υποτέλεια ή λιγότερη αξία, αλλά μόνο πρεσβεία λειτουργικής τιμής.

Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου είναι ο Πρώτος τη τάξει των Αρχιεπισκόπων Αυτοκέφαλων Εκκλησιών.

Αρχιεπίσκοπος Κύπρου
Ο Αρχιεπίσκοπος Νέας Ιουστινιανής και Πάσης Κύπρου, όπως είναι ο πλήρης τίτλος του, είναι ο επίσκοπος της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου, προκαθήμενος της Εκκλησίας της Κύπρου, καθώς επίσης και πρόεδρος της Ιεράς Συνόδου της. Πρώτος Επίσκοπος, ιδρυτής και προστάτης υπήρξε ο Απόστολος Βαρνάβας, του οποίου η μνήμη εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 11 Ιουνίου.

Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου έχει μια μακρά ιστορία, η οποία είναι συνυφασμένη με την ιστορία του νησιού, τους εθνικούς αγώνες και θυσίες γι' αυτό κάποιοι απέκτησαν τον τίτλο του Εθνάρχη. Τέτοια παραδείγματα είναι ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ο Γ΄.

 Τίτλος 
Γύρω στον 7ο με 9ο αιώνα, έγιναν διάφορες αραβικές επιδρομές στην Κύπρο, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα να καταστραφούν κάποιες Επισκοπές. Για να προστατευθεί ο λαός της Κύπρου, ο τότε Αρχιεπίσκοπος με την βοήθεια του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Β΄, μερίμνησε ώστε να μεταφερθούν οι πιστοί στην περιοχή της Κυζίκου της Μικράς Ασίας. Η νέα «χώρα» που έζησαν οι Κύπριοι ονομάστηκε Νέα Ιουστινιανή προς τιμήν του Αυτοκράτορος που συνέβαλε στην ασφάλειά τους και υπήρξε η νέα έδρα του Αρχιεπισκόπου Κύπρου - η οποία αναγνωρίστηκε με τον 39ο κανόνα της Πενθέκτης Συνόδου το 691 μ.Χ.  Έκτοτε, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου φέρει τον τίτλο: Νέας Ιουστινιανής και πάσης Κύπρου. Όταν σταμάτησαν οι επιδρομές και το νησί ήταν πλέον ασφαλές, ο λαός γύρισε  πίσω το 698 μ.Χ.

 Προνόμια 
Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ζήνων παραχώρησε το 478 στον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου (και στους διαδόχους του) τρία αυτοκρατορικά προνόμια που φέρει έως σήμερα: 
 να υπογράφει διά κινναβάρεως (με κόκκινο μελάνι), 
 να φέρει πορφυρούν μανδύα κατά τις ακολουθίες και 
 να κρατεί αυτοκρατορικό σκήπτρο αντί της ποιμαντορικής ράβδου

Αυτό έγινε όταν ο τότε Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Ανθέμιος προσέφερε στον Αυτοκράτορα το ευαγγέλιο του Ματθαίου που βρέθηκε πάνω στο στήθος του Λειψάνου του Αποστόλου Βαρνάβα, το οποίο βρήκε ο Αρχιεπίσκοπος στον τάφο του Αποστόλου κατόπιν οράματος.

 Προσφώνηση 
Ο Αρχιεπίσκοπος της Κύπρου, ως Προκαθήμενος Εκκλησίας προσφωνείται «Μακαριώτατος», όπως και όλοι οι Προκαθήμενοι Ορθόδοξων Αυτοκέφαλων Εκκλησιών. Αντιθέτως, για την Εκκλησία της Κύπρου, οι Μητροπολίτες με Μητροπολιτική Περιφέρεια φέρουν τον τίτλο «Πανιερώτατος», αντί «Σεβασμιώτατος», όπως στις λοιπές Εκκλησίες.

Αρχιεπισκοπικός κατάλογος
 Όνομα  Φωτογραφία  Έτη  Σημειώσεις Απόστολος Βαρνάβας  100px  ~ 45 – 57/61  Κύπριος, ένας από τους Εβδομήκοντα Αποστόλους που απέστειλε ο Ιησούς Χριστός να κηρύξουν το Ευαγγέλιο. Μαζί με τον ανιψιό του, Μάρκο, ίδρυσαν την Εκκλησία της Κύπρου. Γελάσιος  ~ 325 – 368  Επιφάνιος  100px  ~ 368 – Μάιος 403  Σταυρίνος Α΄  ~ 403 – 431  Τροΐλος  ~ 431  Ρηγίνος  ~ 431 – 449  Ολύμπιος Α΄  ~ 449 – 457  Σταυρίνος Β΄  ~ 457 – 470  Ανθέμιος   ~ 470 – μετά το 488  κατά την αρχιεπισκοπική του θητεία αναγνωρίστηκε το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Κύπρου Ολύμπιος Β΄  ;  Φιλόξενος  ~ 533;  Δαμιανός  ;  Αναφέρεται από τον Μαχαιρά και μνημονεύεται στο συναξάρι της Κωνσταντινουπόλεως Σωφρόνιος Α΄  ;  Διάδοχος του Δαμιανού, διακρίθηκε για την ευλάβειά του, ήταν μορφωμένος και βοηθούσε τους φτωχούς Δημητριανός  ;  Αναφέρεται από τον Μαχαιρά και μνημονεύεται στο συναξάρι της Κωνσταντινουπόλεως Δομέτιος  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, μνημονεύεται από τον Μαχαιρά Γρηγόριος  6ος αιώνας  Μνημονεύεται από τον Μαχαιρά, στο συναξάρι της Κωνσταντινουπόλεως αναφέρεται ως επίσκοπος Κωνσταντίας Νείλος  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, αναφέρεται από τον Μαχαιρά Νεόφυτος  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, αναφέρεται από τον Μαχαιρά Αρκάδιος Α΄  τέλη 6ου - αρχές 7ου αιώνα  Πορφύριος  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, αναφέρεται από τον Μαχαιρά Πλούταρχος   ~ 620 – 630  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, κατά τον Μαχαιρά 6ος επίσκοπος  Θεόδωρος Α΄  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, μνημονεύεται από τον Μαχαιρά Θεόδωρος Β΄  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, μνημονεύεται από τον Μαχαιρά Θεοφάνης  ;  Μνημονεύεται από τον κώδικα των Ιεροσολύμων Ιλάριος  ;  Μνημονεύεται από τον Ετιέν ντε Λουζινιάν  Αρκάδιος Β΄  630 – 643  Σέργιος  643 – 681  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας Επιφάνιος Β΄   681 – 691  Ιωάννης Α΄  ~ 691  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, μνημονεύεται από τον Μαχαιρά Κωνσταντίνος  ~ 783  Αναφέρεται ότι υπέγραψε τα πρακτικά της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου, στην οποία συμμετείχε μαζί με άλλους ιεράρχες της ΚύπρουΝίκου Ι. Νικολαΐδη, Η εικονομαχία και η εικονολογία του αγίου Ιωάννου Δαμασκηνού, Εκδόσεις Χριστιανική Αδελφότης Λυδία, Θεσσαλονίκη, 2007, σελ. 95.. Επιφάνιος Γ΄  ~ 890  Ευθύμιος  9ος αιώνας  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, μνημονεύεται από τον Μαχαιρά Βασίλειος  τέλη 11ου – αρχές 12ου αιώνα  Νικόλαος   1106/7 – 1110  Μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρνάβας Α΄  ;  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, άγνωστο πότε έζησε Ιωάννης Β΄  1151 – 1175  Βαρνάβας Β΄  1175 – 1191  Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας Σωφρόνιος Β΄  1191 – 1209  Ησαΐας  1209 – 1222  Νεόφυτος  1222 – 1251  Γερμανός   1254 – ;  Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας και Ενετοκρατίας (1260-1572), καταλύθηκε το Αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Κύπρου, οι επισκοπές της μειώθηκαν σε τέσσερις και υπήχθη απευθείας στο Βατικανό. Το 1572, οι Οθωμανοί αποκατέστησαν την κανονική τάξη Τιμόθεος  1572 – 1575  Μέγας Πρωτοσύγκελλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου Λαυρέντιος  1575 – 1587  Νεόφυτος  1587 – 1592  Αθανάσιος Α΄  1592 – Ιούνιος 1600  καθαιρέθηκε ΒενιαμίνΧρυσόστομος Παπαδόπουλος (Αρχιεπίσκοπος Αθηνών), Ἐσωτερικὴ κατάστασις τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου ἐν τέλει τοῦ ΙΣΤ´ καὶ κατὰ τὸν ΙΖ´ αἰῶνα, περιοδικό Θεολογία, τόμος ΣΤ', τεύχος 2, Αθήνα 1928, σελ. 97-129   Ιανουάριος 1601 – 1606  Χριστόδουλος Α΄Κονταλή, Αθηνά, Η συμμετοχή του Ελληνορθόδοξου κλήρου στα επαναστατικά κινήματα της Τουρκοκρατίας: 1453-1821, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Σχολή Θεολογική. Τμήμα Θεολογίας. Τομέας Ιστορικός, Αθήνα 2011, σελ. 184-187.   1606 – 1638  Νικηφόρος   1641 – 1674  Ιλαρίων   1674 – 1679  Χριστόδουλος Β΄  1679 – 1685  Ιάκωβος Α΄  1685 – 1695  Γερμανός Β΄  1695 – 1705  Αθανάσιος Β΄   1705 – 1709  Ιάκωβος Β΄  1709 – 1718  Σίλβεστρος  1718 – 1734  Φιλόθεος   1734 – 1759  Παΐσιος  1759 – 1767  Χρύσανθος  1767 – 1 Σεπτεμβρίου 1810  Κυπριανός  100px  16 Μαρτίου 1810 –  9 Ιουλίου 1821 †  Ιωακείμ  Δεκέμβριος 1821 – 21 Μαΐου 1824  Δαμασκηνός  Ιούνιος 1824 – 1827  Πανάρετος  1827 – 13 Οκτωβρίου 1840  παραιτήθηκε Ιωαννίκιος  13 Οκτωβρίου 1840 – 3 Απριλίου 1849 †  Κύριλλος Α΄  Ιούλιος 1849 – 23 Ιουλίου 1854 †  Μακάριος Α΄   26 Αυγούστου 1854 – 4 Αυγούστου 1865 †  Σωφρόνιος  100px  28 Οκτωβρίου 1865 – 9 Μαΐου 1900 †  Κύριλλος Β΄  100px  8 Απριλίου 1909 – 6 Ιουλίου 1916 †  Κύριλλος Γ΄    11 Νοεμβρίου 1916 – 16 Νοεμβρίου 1933 †  Λεόντιος Α΄  100px  20 Ιουνίου 1947 – 26 Ιουλίου 1947 †  Μακάριος Β΄   24 Δεκεμβρίου 1947 – 28 Ιουνίου 1950 †  Μακάριος Γ΄  100px  20 Οκτωβρίου 1950 – 3 Αυγούστου 1977 †  Χρυσόστομος Α΄  100px  13 Νοεμβρίου 1977 – 17 Μαΐου 2006  παύθηκε για λόγους υγείας. Απεβίωσε 22/12/2007 Χρυσόστομος Β΄  100px  5 Νοεμβρίου 2006 – 7 Νοεμβρίου 2022 †  Γεώργιος  100px  24 Δεκεμβρίου 2022 – σήμερα 

 Βοηθοί Επίσκοποι 
Βοηθοί Επίσκοποι είναι:

 Ο Θεοφιλέστατος Χωρεπίσκοπος Καρπασίας Χριστοφόρος,
 Ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Νεαπόλεως Πορφύριος,
 Ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Μεσαορίας Γρηγόριος.

Παραπομπές

 Πηγές 
 Αγγελόπουλος, Αθανάσιος, Εκκλησιαστική Ιστορία: Η εκκλησία της Κύπρου στο παρελθόν και στο παρόν, εκδόσεις: Κυριακίδη Αφοί Α.Ε, Θεσσαλονίκη 1998, ISBN 9789603430407.
 Ειδήσεις ιστορικαί περί της Εκκλησίας της Κύπρου, Φιλίππου Γεωργίου, Αθήναι 1875.
 Κύπρος η Άγια νήσος, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ' , Λευκωσία 1997. ISBN 9963-556-15-9
 Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, Η εκκλησία της Κύπρου επί τουρκοκρατίας (1571-1878), Αθήνα 1929.


Δείτε επίσης
 Εκκλησία της Κύπρου

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου
 Εκκλησία της Κύπρου

*
Κυπρου