Παλμύρα (αρχαία πόλη)

Η Παλμύρα (αραβικά: تَدْمُر, Tadmur) είναι μια αρχαία πόλη στην κεντρική Συρία. Βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του Λεβάντε και τα αρχαιολογικά ευρήματα χρονολογούνται από τη νεολιθική περίοδο, ενώ έγγραφα αναφέρουν για πρώτη φορά την πόλη στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Η Παλμύρα άλλαξε χέρια σε αρκετές περιπτώσεις μεταξύ διαφορετικών αυτοκρατοριών πριν γίνει υποτελής στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία τον πρώτο αιώνα μ.Χ.

Η πόλη πλούτισε από τα εμπορικά καραβάνια. Οι κάτοικοι της Παλμύρας έγιναν φημισμένοι ως έμποροι, οι οποίοι ίδρυσαν αποικίες κατά μήκος του Δρόμου του Μεταξιού και δραστηριοποιήθηκαν σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο πλούτος της Παλμύρας επέτρεψε την κατασκευή μνημειωδών έργων, όπως η Μεγάλη Κιονοστοιχία, ο Ναός του Μπελ και οι χαρακτηριστικοί πύργοι-τάφοι. Εθνοτικά, οι κάτοικοι συνδύαζαν στοιχεία Αμορραίων, Αραμαίων και Αράβων. Κοινωνικά δομημένοι γύρω από συγγένεια και φυλές, οι κάτοικοι της Παλμύρας μιλούσαν τα παλμυρικά αραμαϊκά, ένα είδος της δυτικής μέσης αραμαϊκής, ενώ χρησιμοποιούσαν την κοινή ελληνική για εμπορικούς και διπλωματικούς σκοπούς. Η ελληνιστική περίοδος της Δυτικής Ασίας επηρέασε τον πολιτισμό της Παλμύρας, η οποία παρήγαγε ξεχωριστή τέχνη και αρχιτεκτονική που συνδύαζε διαφορετικές μεσογειακές παραδόσεις. Οι κάτοικοι της πόλης λάτρευαν τοπικές σημιτικές, μεσοποταμιακές και αραβικές θεότητες.

Μέχρι τον τρίτο αιώνα, η Παλμύρα είχε γίνει ένα ακμάζον περιφερειακό κέντρο. Έφτασε στο απόγειο της δύναμής της τη δεκαετία του 260, όταν ο βασιλιάς της Παλμύρας, Οδαίναθος, νίκησε τον αυτοκράτορα των Σασσανίδων, Σαπώρη Α΄. Τον βασιλιά διαδέχθηκε η βασίλισσα Ζηνοβία, η οποία επαναστάτησε εναντίον της Ρώμης και ίδρυσε την Αυτοκρατορία της Παλμύρας. Το 273, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αυρηλιανός κατέστρεψε την πόλη, η οποία αργότερα αποκαταστάθηκε από τον Διοκλητιανό σε μειωμένο μέγεθος. Οι κάτοικοι της Παλμύρας ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό κατά τον τέταρτο αιώνα και το Ισλάμ τους αιώνες που ακολούθησαν την κατάκτηση από το Χαλιφάτο Ρασιντούν του έβδομου αιώνα, μετά την οποία η παλμυρική και η ελληνική γλώσσα αντικαταστάθηκαν από την αραβική.

Πριν από το 273 μ.Χ., η Παλμύρα απολάμβανε αυτονομία και ήταν προσαρτημένη στη ρωμαϊκή επαρχία της Συρίας, με την πολιτική της οργάνωση να επηρεάζεται από το ελληνικό μοντέλο πόλης-κράτους κατά τους δύο πρώτους αιώνες μ.Χ. Η πόλη έγινε ρωμαϊκή αποικία κατά τον τρίτο αιώνα, οδηγώντας στην ενσωμάτωση ρωμαϊκών θεσμών διακυβέρνησης, πριν γίνει μοναρχία το 260. Μετά την καταστροφή της το 273, η Παλμύρα έγινε ένα μικρό κέντρο υπό τους Βυζαντινούς και τις μεταγενέστερες αυτοκρατορίες. Η καταστροφή της από τους Τιμουρίδες το 1400 την μείωσε σε ένα μικρό χωριό. Υπό την γαλλική εντολοδόχο κυριαρχία το 1932, οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν στο νέο χωριό και ο αρχαίος χώρος έγινε διαθέσιμος για ανασκαφές. Κατά τη διάρκεια του συριακού εμφυλίου πολέμου το 2015, το Ισλαμικό Κράτος κατέλαβε την Παλμύρα και κατέστρεψε μεγάλα τμήματα της αρχαίας πόλης, η οποία ανακαταλήφθηκε από τον Συριακό Στρατό στις 2 Μαρτίου 2017. Στη συνέχεια ανακαταλήφθηκε από τον Συριακό Ελεύθερο Στρατό, μετά την πτώση της κυβέρνησης Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024.

 Ετυμολογία 
Το όνομα «Ταντμούρ», ο καταστροφέας των πόλεων, εμφανίστηκε σε βαβυλωνιακά χειρόγραφα στην ανατολική Συρία που βρέθηκαν στο βασίλειο του Μάρι. Το όνομα σημαίνει «η γη των αντιστατών» στην αμορραϊκή γλώσσα και «η αήττητη γη» στα αραμαϊκά, τη γλώσσα της αρχαίας Συρίας. Στα λατινικά ονομάζεται «Palmyra» που στα αραμαϊκά είναι ܬܕܡܪܬܐ, «Tadmurta» που σημαίνει θαύμα.

 Διάταξη περιοχής και πόλης 

Η πόλη της Παλμύρας βρίσκεται 215 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της πρωτεύουσας της Συρίας, Δαμασκού, μαζί με μια εκτεταμένη ενδοχώρα με διάφορους οικισμούς, αγροκτήματα και φρούρια, η πόλη αποτελεί μέρος της περιοχής που είναι γνωστή ως Παλμυρήνη. Η πόλη βρίσκεται σε μια όαση που περιβάλλεται από φοίνικες (από τις οποίες έχουν αναφερθεί είκοσι ποικιλίες). Δύο οροσειρές έχουν θέα στην πόλη - η βόρεια οροσειρά της Παλμυρήνης από τα βόρεια και τα νότια βουνά της Παλμυρήνης από τα νοτιοδυτικά. Στα νότια και ανατολικά, η Παλμύρα είναι εκτεθειμένη στη Συριακή Έρημο. Ένα μικρό ουάντι, το αλ-Κουμπούρ, διασχίζει την περιοχή, ρέοντας από τους δυτικούς λόφους περνώντας την πόλη πριν εξαφανιστεί στους ανατολικούς κήπους της όασης. Νότια του ουάντι βρίσκεται μια πηγή, η Έφκα. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος περιέγραψε την πόλη τη δεκαετία του 70 μ.Χ. ως διάσημη για την ερημική της τοποθεσία και για τον πλούτο του εδάφους της, και για τις πηγές που την περιβάλλουν, οι οποίες κατέστησαν δυνατή τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

 Διάταξη 
Η Παλμύρα ξεκίνησε ως ένας μικρός νεολιθικός οικισμός κοντά στην πηγή Έφκα στη νότια όχθη του Ουάντι αλ-Κουμπούρ. Ο πολύ μεταγενέστερος ελληνιστικός οικισμός της Παλμύρας βρισκόταν επίσης κοντά στην πηγή Έφκα στη νότια όχθη του Ουάντι αλ-Κουμπούρ. Οι κατοικίες του επεκτάθηκαν στη βόρεια όχθη του ουάντι κατά τον πρώτο αιώνα. Αν και τα τείχη της πόλης την εποχή της Ζηνοβίας περιέκλειαν αρχικά μια εκτεταμένη περιοχή και στις δύο όχθες του ουάντι,τα τείχη που ξαναχτίστηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αυρηλιανού περιέβαλλαν μόνο το τμήμα της βόρειας όχθης. Τα περισσότερα από τα μνημειώδη έργα της πόλης χτίστηκαν στη βόρεια όχθη του ουάντι, ανάμεσά τους είναι ο Ναός του Μπελ, σε μια τάφρο που ήταν η θέση ενός παλαιότερου ναού (γνωστού ως ελληνιστικού ναού). Ωστόσο, η ανασκαφή υποστηρίζει τη θεωρία ότι η γέφυρα βρισκόταν αρχικά στη νότια όχθη και το ουάντι εκτράπηκε νότια της γέφυρας για να ενσωματωθεί ο ναός στην αστική οργάνωση της Παλμύρας στα τέλη του πρώτου και στις αρχές του δεύτερου αιώνα στη βόρεια όχθη.

Επίσης βόρεια του ουάντι βρισκόταν η Μεγάλη Κιονοστοιχία, ο κεντρικός δρόμος της Παλμύρας, μήκους 1,1 χιλ., που εκτεινόταν από τον Ναό του Μπελ στα ανατολικά, στον Ταφικό Ναό αρ. 86 στο δυτικό τμήμα της πόλης. Είχε μια μνημειώδη αψίδα στο ανατολικό τμήμα του, και ένα τετράπυλον βρίσκεται στο κέντρο. Τα Λουτρά του Διοκλητιανού βρίσκονταν στην αριστερή πλευρά της κιονοστοιχίας. Κοντά υπήρχαν κατοικίες, ο Ναός του Βααλσαμίν, και οι βυζαντινές εκκλησίες, στις οποίες περιλαμβάνεται η «Βασιλική IV», η μεγαλύτερη εκκλησία της Παλμύρας. Η εκκλησία χρονολογείται από την εποχή του Ιουστινιανού, οι κολώνες της εκτιμώνται σε ύψος 7 μέτρων, και η βάση με διαστάσεις 27,5 επί 47,5 μέτρα.

Ο Ναός του Ναμπού και το Ρωμαϊκό θέατρο χτίστηκαν στη νότια πλευρά της κιονοστοιχίας. Πίσω από το θέατρο υπήρχαν ένα μικρό κτίριο της Γερουσίας και η μεγάλη αγορά, με τα ερείπια ενός τρικλινίου (αίθουσας δεξιώσεων) και του Δικαστηρίου των Δασμών. Ένας σταυρός στο δυτικό άκρο της κιονοστοιχίας οδηγεί στο στρατόπεδο του Διοκλητιανού, χτίστηκε από τον Σωσιανό Ιεροκλή (τον Ρωμαίο κυβερνήτη της Συρίας κατά τη βασιλεία του Διοκλητιανού). Σε κοντινή απόσταση βρίσκονται ο Ναός του Αλ-λατ και η Πύλη της Δαμασκού.

 Δημογραφική εξέλιξη 

 Εποχές του Χαλκού και του Σιδήρου 
Οι πρώτοι γνωστοί κάτοικοι ήταν οι Αμορραίοι στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., και μέχρι το τέλος της χιλιετίας, αναφέρθηκαν οι Αραμαίοι ως κάτοικοι της περιοχής..

Οι Άραβες έφτασαν στην πόλη στα τέλη της πρώτης χιλιετίας π.Χ.

 Ελληνιστική έως Βυζαντινή περίοδος 
Ο Ζαμπντιμπέλ, ο οποίος βοήθησε τους Σελευκίδες στη Μάχη της Ραφίας (217 π.Χ.), αναφέρεται ως ο διοικητής «των Αράβων και των γειτονικών φυλών, που αριθμούν δέκα χιλιάδες». Ο Ζαμπντιμπέλ και οι άντρες του δεν αναφέρονται στην πραγματικότητα ως κάτοικοι της Παλμύρας στα κείμενα, αλλά το όνομα «Ζαμπντιμπέλ» είναι ένα όνομα που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι καταγόταν από την Παλμύρα. Οι Άραβες νεοφερμένοι αφομοιώθηκαν από τους προηγούμενους κατοίκους, χρησιμοποιούσαν την παλμυρική ως μητρική γλώσσα, και αποτέλεσαν ένα σημαντικό τμήμα της αριστοκρατίας.

Στο απόγειό της κατά τη διάρκεια της βασιλείας της Ζηνοβίας (γύρω στο 270), η Παλμύρα είχε περισσότερους από 200.000 κατοίκους.

Η αρχική πόλη είχε επίσης μια εβραϊκή κοινότητα. Επιγραφές στην Παλμυρήνη από τη νεκρόπολη Μπέιτ Σέαριμ στην Κάτω Γαλιλαία επιβεβαιώνουν την ταφή Εβραίων από την Παλμυρήνη.

Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, περιστασιακά και σπάνια, τα μέλη των οικογενειών της Παλμύρας έπαιρναν ελληνικά ονόματα, ενώ οι Έλληνες ήταν λίγοι. Η πλειοψηφία των ανθρώπων με ελληνικά ονόματα, που δεν ανήκαν σε κάποια από τις οικογένειες της πόλης, ήταν ελεύθεροι σκλάβοι. Οι κάτοικοι της Παλμυρήνης φαίνεται ότι αντιπαθούσαν τους Έλληνες, τους θεωρούσαν ξένους και περιόριζαν την εγκατάστασή τους στην πόλη.

 Πρώιμες μουσουλμανικές έως ύστερες οθωμανικές περίοδοι 
Κατά τη διάρκεια του Χαλιφάτου των Ομεϋαδών, η Παλμύρα κατοικούνταν κυρίως από τους Μπανού Κάλμπ (φυλή Αράβων).

Ο Βενιαμίν της Τουντέλα κατέγραψε την ύπαρξη 2000 Εβραίων στην πόλη κατά τον δωδέκατο αιώνα..

Η Παλμύρα παρήκμασε μετά την καταστροφή της από τον Τιμούρ το 1400, και ήταν ένα χωριό 6.000 κατοίκων στις αρχές του 20ού αιώνα.

 Γλώσσα 
εναλλ.=Alphabetic inscription on stone|μικρογραφία|Επιγραφή με τη χρήση αλφαβήτου της Παλμύρας.
Μέχρι τα τέλη του τρίτου αιώνα, οι κάτοικοι της Παλμύρας μιλούσαν τα παλμυρικά αραμαϊκά και χρησιμοποιούσαν το παλμυρικό αλφάβητο. Η χρήση των λατινικών ήταν ελάχιστη, αλλά τα ελληνικά χρησιμοποιούνταν από τα πλουσιότερα μέλη της κοινωνίας για εμπορικούς και διπλωματικούς σκοπούς, και έγινε η κυρίαρχη γλώσσα κατά τη Βυζαντινή εποχή. Υπάρχουν αρκετές θεωρίες που εξηγούν την εξαφάνιση της γλώσσας των Παλμυρηνών λίγο μετά τις εκστρατείες του Αυρηλιανού. Ο γλωσσολόγος Ζαν Καντινό υπέθεσε ότι ο Αυρηλιανός κατέστειλε όλες τις πτυχές του πολιτισμού των Παλμυρηνών, συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας, αλλά η τελευταία επιγραφή των Παλμυρηνών χρονολογείται στο 279/280, μετά τον θάνατο του Ρωμαίου αυτοκράτορα το 275, αντικρούοντας έτσι μια τέτοια θεωρία. Πολλοί μελετητές αποδίδουν την εξαφάνιση της γλώσσας σε μια αλλαγή στην κοινωνία που προέκυψε από την αναδιοργάνωση των ανατολικών ρωμαϊκών συνόρων μετά την πτώση της Ζηνοβίας. Ο αρχαιολόγος Κάρολ Γιούχνιεβιτς το απέδωσε σε μια αλλαγή στην εθνοτική σύνθεση της πόλης, η οποία προέκυψε από την εισροή ανθρώπων που δεν μιλούσαν αραμαϊκά, πιθανώς μιας ρωμαϊκής λεγεώνας. Ο Χάρτμαν υποστήριξε ότι επρόκειτο για μια πρωτοβουλία των Παλμυρηνών από ευγενείς συμμάχους της Ρώμης, οι οποίοι προσπαθούσαν να εκφράσουν την αφοσίωσή τους στον αυτοκράτορα. Ο Χάρτμαν σημείωσε ότι η παλμυρική εξαφανίστηκε από τη γραπτή μορφή, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε ως ομιλούμενη γλώσσα. Μετά την αραβική κατάκτηση, τα ελληνικά αντικαταστάθηκαν από τα αραβικά, από τα οποία, αν και η πόλη περιβαλλόταν από Βεδουίνους, εξελίχθηκε μια διάλεκτος της Παλμύρας.

 Κοινωνική οργάνωση 
εναλλ.=Bust of a deceased woman, Aqmat|μικρογραφία|Ταφικό πορτρέτο που απεικονίζει την Ακμάτ, μία αριστοκράτισσα από την Παλμύρα.
Η κλασική Παλμύρα ήταν μια φυλετική κοινότητα, αλλά λόγω της έλλειψης πηγών, δεν είναι δυνατή η κατανόηση της φύσης της φυλετικής δομής της Παλμύρας. Έχουν καταγραφεί τριάντα φατρίες πέντε από τις οποίες αναγνωρίστηκαν ως φυλές που περιλαμβάνουν αρκετές υποφυλές. Την εποχή του Νέρωνα, η Παλμύρα είχε τέσσερις φυλές, καθεμία από τις οποίες κατοικούσε σε μια περιοχή της πόλης που έφερε το όνομά της. Τρεις από τις φυλές ήταν η Κομάρε, η Ματαμπόλ και η Μάζιν. Η τέταρτη φυλή είναι αβέβαιη, αλλά πιθανότατα ήταν η Μίτα. Με τον καιρό, οι τέσσερις φυλές έγιναν έντονα πολιτικοποιημένες και τα φυλετικά όρια θόλωσαν. Μέχρι τον δεύτερο αιώνα η ταυτότητα της φυλής έχασε τη σημασία της και εξαφανίστηκε κατά τη διάρκεια του τρίτου αιώνα. Οι τέσσερις φυλές έπαψαν να είναι σημαντικές μέχρι τον τρίτο αιώνα, καθώς μόνο μία επιγραφή αναφέρει μια φυλή μετά το έτος 212. Αντίθετα, οι αριστοκράτες έπαιξαν τον καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική οργάνωση της πόλης.

Οι γυναίκες φαίνεται να είχαν ενεργή παρουσία στην κοινωνική και δημόσια ζωή της Παλμύρας. Παρήγγειλαν επιγραφές, κτίρια ή τάφους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, κατείχαν διοικητικά αξιώματα. Έχουν καταγραφεί προσφορές σε θεούς στα ονόματα γυναικών.

Η τελευταία επιγραφή της Παλμύρας του 279/280 αναφέρεται στην τιμή ενός πολίτη από τους Μαθαβολιανούς, γεγονός που υποδηλώνει ότι το φυλετικό σύστημα εξακολουθούσε να έχει βαρύτητα μετά την πτώση της Ζηνοβίας. Μια αξιοσημείωτη αλλαγή είναι η έλλειψη ανάπτυξης αριστοκρατικών κατοικιών, και κανένα σημαντικό δημόσιο κτίριο δεν κατασκευάστηκε από τους ντόπιους, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ελίτ μειώθηκε μετά την εκστρατεία του Αυρηλιανού. Η κοινωνική αλλαγή και η μείωση της αριστοκρατικής ελίτ είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα πολλών θυμάτων της αριστοκρατίας στον πόλεμο εναντίον της Ρώμης ή της φυγής της στην ύπαιθρο.

Σύμφωνα με τον ιστορικό Εμανουέλε Ινταλιάτα, η αλλαγή μπορεί να αποδοθεί στην ρωμαϊκή αναδιοργάνωση μετά την πτώση της Ζηνοβίας, καθώς η Παλμύρα έπαψε να είναι μια πλούσια πόλη για καραβάνια και έγινε φρούριο στα σύνορα, οδηγώντας τους κατοίκους να επικεντρωθούν στην ικανοποίηση των αναγκών μιας φρουράς αντί να παρέχουν στην αυτοκρατορία πολυτελή ανατολίτικα είδη. Μια τέτοια αλλαγή στις λειτουργίες θα έκανε την πόλη λιγότερο ελκυστική για μια αριστοκρατική ελίτ.

Η Παλμύρα επωφελήθηκε από την κυριαρχία των Ομεϋαδών, καθώς ο ρόλος της ως συνοριακής πόλης τερματίστηκε και ο εμπορικός δρόμος Ανατολής-Δύσης αποκαταστάθηκε, οδηγώντας στην επανεμφάνιση μιας εμπορικής τάξης. Η αφοσίωση της Παλμύρας στους Ομεϋάδες οδήγησε σε επιθετικά στρατιωτικά αντίποινα από τους διαδόχους τους, το Χαλιφάτο των Αββασιδών, και η πόλη μειώθηκε σε μέγεθος, χάνοντας την εμπορική της τάξη.

Μετά την καταστροφή της από τον Τιμούρ, η Παλμύρα διατήρησε τη ζωή ενός μικρού οικισμού μέχρι τη μετεγκατάστασή της το 1932.

 Πολιτισμός 

Τα λιγοστά αντικείμενα που βρέθηκαν στην πόλη και χρονολογούνται από την Εποχή του Χαλκού αποκαλύπτουν ότι, πολιτισμικά, η Παλμύρα ήταν περισσότερο συνδεδεμένη με τη δυτική Συρία. Η κλασική Παλμύρα είχε έναν ξεχωριστό πολιτισμό, βασισμένο σε μια τοπική σημιτική παράδοση, και επηρεασμένο από την Ελλάδα και τη Ρώμη. Για να φαίνονται καλύτερα ενσωματωμένοι στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ορισμένοι Παλμυρηνοί υιοθέτησαν ελληνορωμαϊκά ονόματα, είτε μόνα τους είτε επιπλέον ενός δεύτερου γηγενούς ονόματος. Η έκταση της ελληνικής επιρροής στον πολιτισμό της Παλμύρας αμφισβητείται. Η γερουσία της Παλμύρας ήταν ένα παράδειγμα. Αν και τα κείμενα της Παλμύρας, γραμμένα στα ελληνικά, την περιέγραφαν ως «βουλή» (ελληνικό θεσμό), η γερουσία ήταν μια συγκέντρωση μη εκλεγμένων πρεσβυτέρων των φυλών (μια παράδοση συνελεύσεων της Εγγύς Ανατολής). Άλλοι θεωρούν τον πολιτισμό της Παλμύρας ως ένα μείγμα τοπικών και ελληνορωμαϊκών παραδόσεων.

Ο πολιτισμός της Περσίας επηρέασε τις στρατιωτικές τακτικές, την ενδυμασία και τις τελετές της αυλής της Παλμύρας.Η Παλμύρα δεν διέθετε μεγάλες βιβλιοθήκες ή εκδοτικές εγκαταστάσεις και της έλειπε η πνευματική κίνηση που χαρακτηρίζει άλλες ανατολικές πόλεις όπως η Έδεσσα ή η Αντιόχεια. Αν και η Ζηνοβία άνοιξε την αυλή της σε ακαδημαϊκούς, ο μόνος αξιοσημείωτος λόγιος που καταγράφεται ήταν ο Κάσσιος Λογγίνος.

Η Παλμύρα είχε μια μεγάλη αγορά. Ωστόσο, σε αντίθεση με τις ελληνικές αγορές (χώροι δημόσιων συγκεντρώσεων που μοιράζονταν με δημόσια κτίρια), η αγορά της Παλμύρας έμοιαζε περισσότερο με ανατολικό καραβανσεράι παρά με κέντρο δημόσιας ζωής. Οι Παλμυρηνοί έθαβαν τους νεκρούς τους σε περίτεχνα οικογενειακά μαυσωλεία, τα περισσότερα με εσωτερικούς τοίχους που σχημάτιζαν σειρές από ταφικούς θαλάμους (loculi) στους οποίους τοποθετούνταν οι νεκροί, ξαπλωμένοι σε όλο τους το μήκος. Ένα ανάγλυφο του ταφόπληκτου προσώπου αποτελούσε μέρος της διακόσμησης του τοίχου, λειτουργώντας ως επιτύμβια στήλη. Οι σαρκοφάγοι εμφανίστηκαν στα τέλη του δεύτερου αιώνα και χρησιμοποιήθηκαν σε ορισμένους από τους τάφους. Πολλά ταφικά μνημεία περιείχαν μούμιες ταριχευμένες με μέθοδο παρόμοια με αυτή που χρησιμοποιούνταν στην Αρχαία Αίγυπτο.

 Τέχνη και αρχιτεκτονική 

Αν και η τέχνη της Παλμύρας ήταν συγγενής με την ελληνική, είχε ένα ιδιαίτερο στυλ, μοναδικό στην περιοχή του μέσου Ευφράτη. Η τέχνη της Παλμύρας αντιπροσωπεύεται εύστοχα από τα ανάγλυφα σε προτομές που σφραγίζουν τα ανοίγματα των ταφικών θαλάμων της. Τα ανάγλυφα έδιναν έμφαση σε ρούχα, κοσμήματα και μια μετωπική αναπαράσταση του απεικονιζόμενου προσώπου, χαρακτηριστικά που μπορούν να θεωρηθούν ως πρόδρομος της βυζαντινής τέχνης. Σύμφωνα με τον Μιχαήλ Ροστόφτζεφ, η τέχνη της Παλμύρας επηρεάστηκε από την παρθική τέχνη. Ωστόσο, η προέλευση της μετωπικότητας που χαρακτήριζε την παλμυρική και την παρθική τέχνη είναι ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα, ενώ η παρθική προέλευση έχει προταθεί (από τον Ντάνιελ Σλούμπεργκερ), ο Μάικλ Άβι-Γιονά υποστηρίζει ότι επρόκειτο για μια τοπική συριακή παράδοση που επηρέασε την παρθική τέχνη. Λίγοι πίνακες και κανένα από τα χάλκινα αγάλματα επιφανών πολιτών (τα οποία στέκονταν σε στηρίγματα στους κύριους κίονες της Μεγάλης Κιονοστοιχίας) δεν έχουν διασωθεί. Μια κατεστραμμένη ζωφόρος και άλλα γλυπτά από τον Ναό του Μπελ, πολλά από τα οποία μεταφέρθηκαν σε μουσεία στη Συρία και στο εξωτερικό, υποδηλώνουν ότι πρόκειται για δημόσια μνημειώδη γλυπτική της πόλης.

Πολλές σωζόμενες ταφικές προτομές έφτασαν σε μουσεία της Δύσης κατά τον 19ο αιώνα. Η Παλμύρα παρείχε τα πιο βολικά ανατολικά παραδείγματα, ενισχύοντας μια διαμάχη για την ιστορία της τέχνης στις αρχές του 20ού αιώνα: σε ποιο βαθμό η ανατολική επιρροή στη ρωμαϊκή τέχνη αντικατέστησε τον ιδεαλιστικό κλασικισμό με μετωπικές, ιερατικές και απλοποιημένες μορφές (όπως πίστευαν ο Γιόζεφ Στρζιγκόφσκι και άλλοι). Αυτή η μετάβαση θεωρείται ως απάντηση στις πολιτισμικές αλλαγές στη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, παρά ως καλλιτεχνική επιρροή από την Ανατολή. Τα ανάγλυφα προτομών της Παλμύρας, σε αντίθεση με τα ρωμαϊκά γλυπτά, είναι στοιχειώδη πορτρέτα. Αν και πολλά αντανακλούν υψηλής ποιότητας ατομικότητα, η πλειοψηφία τους παρουσιάζει μικρές διαφορές μεταξύ μορφών παρόμοιας ηλικίας και φύλου.

Όπως και η τέχνη της, η αρχιτεκτονική της Παλμύρας επηρεάστηκε από το ελληνορωμαϊκό στυλ, διατηρώντας παράλληλα τοπικά στοιχεία (που φαίνονται καλύτερα στον Ναό του Μπελ). Περιβάλλεται από ένα τεράστιο τείχος που πλαισιώνεται από παραδοσιακές ρωμαϊκές κολόνες, Το σχέδιο του ιερού του Μπελ ήταν κυρίως σημιτικό. Όπως και με τον Δεύτερο Ναό, το ιερό αποτελούνταν από μια μεγάλη αυλή με το κύριο ιερό της θεότητας εκτός κέντρου, απέναντι από την είσοδό της (ένα σχέδιο που διατήρησε στοιχεία των ναών της Έμπλα και της Ουγκαρίτ).

 Περιγραφή τοποθεσίας 

 Νεκροταφεία 

μικρογραφία|Ο Ναός του Ναμπού.
Δυτικά των παλιών τειχών, οι Παλμυρηνοί έχτισαν μια σειρά από μεγάλης κλίμακας ταφικούς χώρους και χώρους ταφής, που τώρα σχηματίζουν την Κοιλάδα των Τάφων, μια νεκρόπολη μήκους ενός χιλιομέτρου. Τα περισσότερα από 50 μνημεία χτίστηκαν κυρίως ως πύργοι ύψους έως και τεσσάρων ορόφων. Οι πύργοι αντικαταστάθηκαν από ταφικούς ναούς στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ., με τους νεότερους πύργους να χρονολογούνται από το 128 μ.Χ. Άλλα νεκροταφεία βρίσκονται βόρεια της πόλης, και νοτιοδυτικά και νοτιοανατολικά, όπου οι τάφοι ήταν υπόγειοι.

 Τοπόσημα 

 Δημόσια κτίρια 

 Το κτίριο της Γερουσίας είναι σε μεγάλο βαθμό ερειπωμένο. Είναι ένα μικρό κτίριο που αποτελείται από μια περίστυλη αυλή και ένα θάλαμο που έχει μια αψίδα στο ένα άκρο και σειρές εδωλίων γύρω της.
 Πολλά από τα Λουτρά του Διοκλητιανού είναι ερειπωμένα και δεν σώζονται πάνω από το επίπεδο των θεμελίων. Η είσοδος του συγκροτήματος σηματοδοτείται από τέσσερις τεράστιους αιγυπτιακούς γρανιτένιους κίονες, διαμέτρου 1,3 μέτρων η καθεμία, ύψους 12,5 μέτρων και βάρους 20 τόνων. Στο εσωτερικό, το περίγραμμα μιας πισίνας κολύμβησης που περιβάλλεται από μια κιονοστοιχία κορινθιακών κιόνων είναι ακόμα ορατό, εκτός από ένα οκταγωνικό δωμάτιο που χρησίμευε ως γκαρνταρόμπα και περιείχε μια αποχέτευση στο κέντρο της. Ο Σωσσιανός Ιεροκλής, κυβερνήτης υπό τον αυτοκράτορα Διοκλητιανό, ισχυρίστηκε ότι έχτισε τα λουτρά, αλλά το κτίριο πιθανότατα ανεγέρθηκε στα τέλη του δεύτερου αιώνα και ο Σωσσιανός Ιεροκλής το ανακαίνισε.
 Η Αγορά της Παλμύρας αποτελεί μέρος ενός συγκροτήματος που περιλαμβάνει επίσης το δικαστήριο των δασμών και το τρικλίνιο, που χτίστηκε το δεύτερο μισό του πρώτου αιώνα μ.Χ. Η αγορά είναι μια τεράστια κατασκευή 71 επί 84 μέτρων με 11 εισόδους. Μέσα στην αγορά, βρέθηκαν 200 κιονοειδείς βάσεις που χρησιμοποιούσαν αγάλματα επιφανών πολιτών. Οι επιγραφές στις βάσεις επέτρεψαν την κατανόηση της σειράς με την οποία ομαδοποιούνταν τα αγάλματα. Η ανατολική πλευρά προοριζόταν για τους γερουσιαστές, η βόρεια πλευρά για τους αξιωματούχους της Παλμύρας, η δυτική πλευρά για τους στρατιώτες και η νότια πλευρά για τους αρχηγούς των καραβανιών.
 Το Δικαστήριο των Δασμών είναι ένας μεγάλος ορθογώνιος περίβολος νότια της αγοράς και μοιράζεται τον βόρειο τοίχο της με αυτήν. Αρχικά, η είσοδος της αυλής ήταν ένας τεράστιος προθάλαμος στον νοτιοδυτικό τοίχο της. Ωστόσο, η είσοδος εμποδιζόταν από την κατασκευή ενός αμυντικού τείχους και η είσοδος στην αυλή γινόταν από τρεις πόρτες από την Αγορά. Η αυλή πήρε το όνομά της από μια πέτρινη πλάκα 5 μέτρων που είχε χαραγμένο πάνω της τον φορολογικό νόμο της Παλμύρας.
 Το Τρικλίνιο της Αγοράς βρίσκεται στη βορειοδυτική γωνία της Αγοράς και μπορεί να φιλοξενήσει έως και 40 άτομα. Είναι μια μικρή αίθουσα 12 επί 15 μέτρων διακοσμημένη με ελληνικά μοτίβα κλειδιών που εκτείνονται σε μια συνεχή γραμμή μέχρι τη μέση του τοίχου. Το κτίριο πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε από τους ηγεμόνες της πόλης. Ο Γάλλος γενικός διευθυντής αρχαιοτήτων στη Συρία, Henri Seyrig, πρότεινε ότι ήταν ένας μικρός ναός πριν μετατραπεί σε τρικλίνιο ή αίθουσα δεξιώσεων.

 Ναοί 

 Ο Ναός του Μπελ κατασκευάστηκε το 32 μ.Χ. Αποτελούνταν από έναν μεγάλο περίβολο που πλαισιωνόταν από στοές. Είχε ορθογώνιο σχήμα και προσανατολισμό από βορρά προς νότο. Ο εξωτερικός τοίχος είχε μήκος 205 μέτρα με προπύλαια, και ο σηκός βρισκόταν σε ένα βάθρο στη μέση του περιβόλου.
 Ο Ναός του Μπααλσαμίν χρονολογείται στα τέλη του 2ου αιώνα π.Χ. στις αρχικές του φάσεις. Ο βωμός του χτίστηκε το 115 μ.Χ., και ανακατασκευάστηκε ουσιαστικά το 131 μ.Χ. Αποτελούνταν από έναν κεντρικό σηκό και δύο κιονοστοιχίες βόρεια και νότια της κεντρικής κατασκευής. Ένας προθάλαμος που αποτελούνταν από έξι κίονες προηγούνταν της εξέδρας, της οποίας οι πλευρικοί τοίχοι ήταν διακοσμημένοι με πεσσούς κορινθιακού ρυθμού.
 Ο Ναός του Ναμπού είναι σε μεγάλο βαθμό κατεστραμμένος. Ο ναός είχε ανατολικό σχέδιο. Τα προπύλαια του εξωτερικού περιβόλου οδηγούσαν σε ένα βάθρο 20 επί 9 μέτρων μέσω μιας στοάς από την οποία σώζονται οι βάσεις των κιόνων. Ο περιστύλιος σηκός άνοιγε σε έναν εξωτερικό βωμό.
 Ο Ναός της Αλ-Λατ είναι σε μεγάλο βαθμό ερειπωμένος, με μόνο ένα βάθρο, μερικούς κίονες και το πλαίσιο της πόρτας να έχουν απομείνει. Μέσα στο συγκρότημα, ανασκάφηκε ένα γιγάντιο ανάγλυφο λιονταριού (Λιοντάρι της Αλ-Λατ) και στην αρχική του μορφή, ήταν ένα ανάγλυφο που προεξείχε από τον τοίχο του συγκροτήματος του ναού.
 Ο ερειπωμένος Ναός του Μπαάλ-χαμόν βρισκόταν στην κορυφή του λόφου Τζαμπάλ αλ-Μουντάρ, ο οποίος επιβλέπει την πηγή της Έφκα. Κατασκευασμένος το 89 μ.Χ., αποτελούνταν από έναν σηκό και έναν προθάλαμο με δύο κίονες. Ο ναός είχε έναν αμυντικό πύργο προσαρτημένο σε αυτόν. Ανασκάφηκε ένα ψηφιδωτό που απεικόνιζε το ιερό και αποκάλυψε ότι τόσο ο σηκός όσο και ο προθάλαμος ήταν διακοσμημένοι με οδοντωτά τοιχεία.

 Άλλα κτίρια 

 μικρογραφία|Η Αψίδα του Θριάμβου της Παλμύρας.Η Αψίδα του Θριάμβου ήταν ένα από τα μνημεία της Παλμύρας που καταστράφηκε από το ISIS το 2015 με τη χρήση δυναμίτη.
 Η Μεγάλη Κιονοστοιχία ήταν ο κεντρικός δρόμος της Παλμύρας, μήκους 1,1 χιλιομέτρου. Οι περισσότερες από τις κολώνες χρονολογούνται στον δεύτερο αιώνα μ.Χ. και η καθεμία έχει ύψος 9,50 μέτρα.
 Ο Ταφικός Ναός αρ. 86 (γνωστός και ως Οικιακός Τάφος) βρίσκεται στο δυτικό άκρο της Μεγάλης Κιονοστοιχίας. Χτίστηκε τον τρίτο αιώνα μ.Χ. και διαθέτει μια στοά με έξι κολώνες και σκαλιστά μοτίβα αμπέλου. Μέσα στον θάλαμο, σκαλοπάτια οδηγούν σε μια κρύπτη με θόλο. Το ιερό μπορεί να συνδεόταν με τη βασιλική οικογένεια, καθώς είναι ο μόνος τάφος εντός των τειχών της πόλης.
 Το Τετράπυλο ανεγέρθηκε κατά τις ανακαινίσεις του Διοκλητιανού στα τέλη του τρίτου αιώνα. Είναι μια τετράγωνη πλατφόρμα και κάθε γωνία περιέχει μια ομάδα τεσσάρων κιόνων. Κάθε ομάδα κιόνων στηρίζει ένα γείσο 150 τόνων και περιέχει ένα βάθρο στο κέντρο του που αρχικά έφερε ένα άγαλμα. Από τους δεκαέξι κίονες, μόνο ένας είναι πρωτότυπος, ενώ οι υπόλοιποι προέρχονται από εργασίες ανακατασκευής της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων της Συρίας το 1963, χρησιμοποιώντας σκυρόδεμα. Οι αρχικοί κίονες μεταφέρθηκαν από την Αίγυπτο και σκαλίστηκαν από ροζ γρανίτη.
 Τα τείχη της Παλμύρας ξεκίνησαν να κατασκευάζονται τον πρώτο αιώνα ως προστατευτικό τείχος που περιείχε κενά όπου τα γύρω βουνά σχημάτιζαν φυσικά φράγματα. Περιλάμβαναν τις κατοικημένες περιοχές, τους κήπους και την όαση. Μετά το 273, ο Αυρηλιανός ανήγειρε το προτείχισμα γνωστό ως τείχος του Διοκλητιανού. Περιλάμβανε περίπου 800 στρέμματα, μια πολύ μικρότερη έκταση από την αρχική πόλη πριν από το 273.
κέντρο|μικρογραφία|900x900εσ|Ο πίνακας του Gerard Hofsted van Essen με τα ερείπια, μετά τη συμμετοχή του στην αποστολή της Εταιρείας του Λεβάντε το 1691, την πρώτη δυτική αποστολή στον χώρο. Αυτή είναι η παλαιότερη δυτική απεικόνιση της Παλμύρας. Μια ομάδα στέκεται στο κεντρικό πρώτο πλάνο γύρω από μια μεγάλη πέτρα, στην οποία αναγράφεται η ημερομηνία 1693. Το χρυσό κείμενο στο επάνω μέρος εξηγεί τη δωρεά του πίνακα το 1743 ως μέρος της Συλλογής Papenbroek. 

 Ιστορία 

 Οι απαρχές 
Η Παλμύρα έμεινε ονομαστή για τον πλούτο της κατά τη ρωμαϊκή εποχή, οπότε βασίλευσε και η θρυλική βασίλισσά της Ζηνοβία. Ωστόσο, μνημονεύεται για πρώτη φορά τη 2η χιλιετία π.Χ.. Τότε ήταν ένας ακόμα κόμβος στο εκτεταμένο εμπορικό δίκτυο που ένωνε τη Μεσοποταμία με τη βόρειο Συρία.

Το Tadmor μνημονεύεται στη Βίβλο (Β΄ Χρονικών 8:4) ως μια πόλη της ερήμου που οχυρώθηκε από τον Σολομώντα. Επίσης, από τον Ιώσηπο, ως κτισμένη από τον Σολομώντα (Ιουδαϊκή Αρχαιολογία - Βιβλίο VIII), μαζί με το ελληνικό όνομα Παλμύρα. (Tadmor είναι το όνομα της Παλμύρας και στη σύγχρονη εβραϊκή γλώσσα).

Για τη πόλη αυτή, πριν τη Ρωμαϊκή περίοδο, υπάρχει επίσης η είδηση εκ παραδόσεως ότι είχε καταστραφεί από τον Βασιλιά των Βαβυλωνίων Ναβουχοδονόσορα.

 Ελληνορωμαϊκή και περσική περίοδος 

Με την επικράτηση των Σελευκιδών στη Συρία το 323 π.Χ., η Παλμύρα έγινε ανεξάρτητη. Η πόλη άκμασε ως σταθμός των καραβανιών κυρίως τον 1ο αιώνα π.Χ. Το 41 π.Χ. οι Ρωμαίοι υπό τον Μάρκο Αντώνιο προσπάθησαν να την καταλάβουν, αλλά απέτυχαν, καθώς οι κάτοικοι διέφυγαν στην απέναντι όχθη του Ευφράτη έχοντας πληροφορηθεί εγκαίρως τον ερχομό του εχθρού. Το γεγονός δείχνει ότι ακόμα και τότε η Παλμύρα διατηρούσε τον χαρακτήρα νομαδικού οικισμού και όλα τα αγαθά μπορούσαν να μετακινηθούν σε λίγες ώρες.

Οι Terry Jones και Alan Ereira στο βιβλίο τους «Οι Βάρβαροι» σημειώνουν ότι οι έμποροι της Παλμύρας ήταν ιδιοκτήτες πλοίων στα ιταλικά νερά και έλεγχαν το εμπόριο του μεταξιού από την Ινδία: «Η Παλμύρα έγινε έτσι μια από τις πλουσιότερες πόλεις της Μέσης Ανατολής... ...Οι κάτοικοί της είχαν καταφέρει ένα πραγματικά μεγάλο κατόρθωμα - ήταν οι μόνοι που κατάφεραν να ζουν δίπλα στους Ρωμαίους χωρίς να εκρωμαϊσθούν. Απλώς προσποιούνταν ότι ήταν Ρωμαίοι.»

Η Παλμύρα έγινε τμήμα της ρωμαϊκής επαρχίας της Συρίας κατά τη βασιλεία του Τιβερίου (14 – 37). Συνέχισε όμως να αναπτύσσεται σταθερά ως σημαντικός εμπορικός σταθμός, που τώρα πια συνέδεε την Περσία, την Ινδία και την Κίνα με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Το 129 ο Αδριανός επισκέφθηκε την πόλη και γοητεύτηκε τόσο πολύ, ώστε την ανακήρυξε «ελεύθερη πόλη» και τη μετονόμασε σε Palmyra Hadriana.

Από το 212 το εμπόριο δια της Παλμύρας μειώθηκε, καθώς οι Σασσανίδες Πέρσες κατέλαβαν το στόμιο του Τίγρη και του Ευφράτη. Ο Οδαίναθος, πρίγκηπας της Παλμύρας, διορίσθηκε από τον Βαλεριανό κυβερνήτης της Επαρχίας της Συρίας. Μετά την αιχμαλώτιση του Βαλεριανού από τους Σασσανίδες και τον θάνατό του σε αιχμαλωσία στη Βισαπούρ, ο Οδαίναθος εξεστράτευσε μέχρι την Κτησιφώντα (κοντά στη σημερινή Βαγδάτη) για εκδίκηση, εισβάλλοντας στην πόλη δύο φορές. Ο Οδαίναθος δολοφονήθηκε από τον ανιψιό του Μακόνιο, οπότε η σύζυγος του Οδαινάθου, η Σεπτιμία Ζηνοβία ανέβηκε στην εξουσία, κυβερνώντας την Παλμύρα και για λογαριασμό του γιου της Βαβάλαθου. Η Ζηνοβία επαναστάτησε εναντίον των Ρωμαίων υπό τις συμβουλές του Λογγίνου και κατέλαβε τη Βασόρα και εκτάσεις μέχρι την Αίγυπτο. Στη συνέχεια επεχείρησε να κατακτήσει την Αντιόχεια προς το βορρά. Το 272 ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Αυρηλιανός τελικά αντεπιτέθηκε και τη μετέφερε αιχμάλωτη στη Ρώμη.

Η επανάσταση της Ζηνοβίας αναστάτωσε τη Ρώμη κι έτσι η Παλμύρα υποχρεώθηκε από την Αυτοκρατορία να γίνει στρατιωτική βάση για τις ρωμαϊκές λεγεώνες. Ο Διοκλητιανός την επεξέτεινε έτσι ώστε να χωρά ακόμα περισσότερο στρατό και την περιτείχισε για να την προστατεύσει από την απειλή των Σασσανιδών. Η Βυζαντινή περίοδος προσέθεσε μόνο λίγες εκκλησίες και η πόλη παρήκμασε.

 Ισλαμική περίοδος 
Η πόλη καταλήφθηκε από τους μουσουλμάνους Άραβες του Χαλίντ ιμπν Ουαλίντ. Τον 6ο αιώνα, το κάστρο Φαχρεντίν ανεγέρθηκε στην κορυφή ενός βουνού πάνω από την όαση. Το κάστρο περιβαλλόταν από τάφρο. Η πόλη της Παλμύρας διατηρήθηκε ως είχε, αλλά καταστράφηκε από ισχυρό σεισμό το 1089.

 Ταφική τέχνη 
Οι καλλιτέχνες της Παλμύρας κατασκεύασαν σειρά μεγάλων ταφικών μνημείων. Αυτές οι κατασκευές, κάποιες από τις οποίες ήταν υπόγειες, είχαν εσωτερικούς τοίχους με σκαμμένα ή ανοιγμένα ταφικά διαμερίσματα όπου τοποθετούνταν οι νεκροί. Πλάκες από ασβεστόλιθο με προτομές (σε ρωμαϊκή ή παρθική-περσική τεχνοτροπία) σε έντονο ανάγλυφο σφράγιζαν τα ορθογώνια ανοίγματα των ταφικών αυτών διαμερισμάτων. Τα ανάγλυφα αναπαριστούσαν την «προσωπικότητα» ή την ψυχή του νεκρού και αποτελούσαν μέρος της διακοσμήσεως των τοίχων μέσα στον ταφικό θάλαμο. Μια σκηνή από δεξίωση αναπαριστώμενη σε τέτοιο ανάγλυφο θα αντιστοιχούσε
σε οικογενειακό τάφο και όχι ατομικό.

 Σημαντικότερα μνημεία 
Τα λαμπρότερα από τα σωζόμενα ερείπια της Παλμύρας είναι εκείνα του Ναού του Ηλίου, οι τετράγωνοι επιτάφιοι πύργοι 3-5 ορόφων, το ρωμαϊκό θέατρο καθώς και τα θεμέλια των οδών και των κατοικιών. Σημαντικές επίσης είναι και οι ανευρεθείσες δίγλωσσες επιγραφές της Παλμύρας (στην ελληνική και παλμυρική διάλεκτο), μία στην εβραϊκή και 2 στη λατινική.

 Τελευταίες ανασκαφές 
Ομάδες αρχαιολόγων από διάφορες χώρες εργάζονται κατά διαστήματα σε διαφορετικά μέρη του αρχαιολογικού χώρου της Παλμύρας, από το 1924. Τον Μάιο του 2005, μια πολωνική ομάδα που ανέσκαπτε το ναό της Lat ανακάλυψε ένα υψηλής λεπτομέρειας πέτρινο άγαλμα της φτερωτής θεάς της νίκης (βλ. Νίκη).

1100px|thumbnail|center|Πανοραμική άποψη της Παλμύρας, νωρίς το πρωί

 Φωτοθήκη 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 




Κατηγορία:Αρχαία Εγγύς Ανατολή
Κατηγορία:Αρχαίες πόλεις της Συρίας
Κατηγορία:Γεωγραφία της Βίβλου
Κατηγορία:Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς στη Συρία
Κατηγορία:Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε κίνδυνο
Κατηγορία:Αρχαιολογικοί τόποι στη Συρία