Πτολεμαίος Ε΄ Επιφανής

Ο Πτολεμαίος Ε' Επιφανής ( 210 – 180 π.Χ. ) ήταν ο πέμπτος ηγεμόνας της Δυναστείας των Πτολεμαίων, που βασίλεψαν στην Αίγυπτο κατά τη διάρκεια της ελληνιστικής εποχής. Ήταν γιος του Πτολεμαίου Δ' του Φιλοπάτορος και της Αρσινόης Γ' και βασίλεψε κατά την περίοδο 204 – 181 π.Χ.Hölbl, Günther (2013-02-01). A History of the Ptolemaic Empire. Routledge, σ. 171Kerl Richard Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Ethiopien, Band IX, Brlin 1853, Band IX, Blat 18 Η βασιλεία του Πτολεμαίου Ε΄ χαρακτηρίζεται από μια ραγδαία άνοδο των αυλικών και της Αιγυπτιακής άρχουσας τάξης, το μοντέλο αυτό θα συνεχιστεί και με τους διαδόχους του στην Δυναστεία των Πτολεμαίων μέχρι το τέλος. Η εξουσία των Πτολεμαίων στην Μεσόγειο θα καταρρεύσει, σύμφωνα με τον Άρθουρ Εκστάιν η κρίση αυτή θα επιφέρει θα έχει ως αποτέλεσμα την Ρωμαϊκή κατάκτηση της Ανατολικής Μεσογείου.Eckstein, Arthur M. (2006). Mediterranean Anarchy, Interstate War, and the Rise of Rome. Berkeley: University of California Press. σσ. 23-24, Hölbl 2001, σσ. 127–133

Άνοδος στον Θρόνο

Ο Πτολεμαίος Ε΄ ήταν το μοναδικό παιδί του Φαραώ της Αιγύπτου Πτολεμαίου Δ΄ και της συζύγου-αδελφής του Αρσινόης Γ΄. Ο πατέρας του είχε παραδοθεί στην πολυτέλεια και τις τελετές αφήνοντας την διακυβέρνηση του βασιλείου σε δύο αυλικούς τον Αγαθοκλή και τον Σωσίβιο. Στην αρχή της βασιλείας του ο Πτολεμαίος Δ΄ είχε νικήσει την Αυτοκρατορία των Σελευκιδών εμποδίζοντας τον βασιλιά της Αντίοχο τον Μέγα να κατακτήσει την Κοίλη Συρία. Τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του αντιμετώπισε ωστόσο εσωτερικές ταραχές, την περίοδο 206/205 π.Χ. ο Αροννώφις ανακηρύχτηκε ανεξάρτητος Φαραώ στην Άνω Αίγυπτο.Hölbl 2001, σσ. 127–133 Ο Πτολεμαίος Ε΄ γεννήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 210 π.Χ., λίγο αργότερα ανακηρύχτηκε συμβασιλεύς (30 Νοεμβρίου 210 π.Χ.).https://instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/ptolemy_iv_fr.htm Σε ηλικία μόλις 6 ετών (204 π.Χ.) οι δύο γονείς του πέθαναν την ίδια μέρα υπό μυστήριες συνθήκες. Μερικές πηγές αναφέρουν ότι ξέσπασε πυρκαγιά στα ανάκτορα αλλά δεν είναι γνωστό αν βρήκαν τον θάνατο μαζί ή αν η Αρσινόη Γ΄ επέζησε και δολοφονήθηκε αργότερα για να μην γίνει αντιβασιλεύς. Αυτό έγινε με μεγάλη σπουδή καθώς δεν έπρεπε να γίνει αντιληπτή η συμμετοχή των υπευθύνων στη δολοφονία, αλλά και επειδή η βασίλισσα είχε τους δικούς της πιστούς ανάμεσα στο προσωπικό της. Σε μια περίπου βδομάδα οι δύο αντιβασιλείς Αγαθοκλής και Σωσίβιος ανακοίνωσαν στην βασιλική φρουρά τον θάνατο του βασιλικού ζεύγους, ο Σωσίβιος ανακήρυξε τον μικρό Πτολεμαίο νέο Φαραώ και τοποθέτησε στο κεφάλι του το Διάδημα. Οι αντιβασιλείς ανακοίνωσαν επίσης ότι το εκλιπών βασιλικό ζεύγος θα κηδευόταν με μεγαλοπρέπεια.

Ο Σωσίβιος διάβασε την διαθήκη του Πτολεμαίου Δ΄ που όριζε τον ίδιο και τον Αγαθοκλέα αντιβασιλείς, έθεσε τον μικρό Πτολεμαίο Ε΄ υπό την φροντίδα της ερωμένης του που ήταν αδελφή του Αγαθοκλέα. Ο Πολύβιος πίστευε ότι ο Σωσίβιος και ο Αγαθοκλής πλαστογράφησαν την διαθήκη του Πτολεμαίου Δ΄, οι  σύγχρονοι ιστορικοί συμφωνούν μαζί του. Ο Σωσίβιος εξαφανίστηκε κατόπιν από τις πηγές, μάλλον πέθανε επειδή ήταν ήδη ηλικιωμένος, σύμφωνα με τον Χέμπλ στάθηκε μοιραίος για την αντιβασιλεία.Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 30.2; Πολύβιος, 15.25.3Hölbl 2001, σσ. 134–136 Ο Αγαθοκλής έλαβε αμέσως μια μεγάλη σειρά από μέτρα με στόχο να εδραιώσει την αντιβασιλεία του, έδωσε δύο μηνιαίες αποδοχές στους στρατιώτες του στην Αλεξάνδρεια. Ο Αγαθοκλής έστειλε κατόπιν πολλούς εξέχοντες αριστοκράτες στο εξωτερικό με στόχο να εξασφαλίσει συμμαχία με ξένες μεγάλες δυνάμεις. Ο πιθανός δολοφόνος της Αρσινόης Γ΄ Φιλάμμων απεστάλη στην Κυρήνη για να επιβάλει την κυριαρχία των Πτολεμαίων στην πόλη. Ο κυβερνήτης της Κύπρου Πέλωψ απεστάλη ως πρέσβης στην Συρία με αίτημα να ζητήσει από τον Αντίοχο Γ΄ να σεβαστεί την ειρηνική συνθήκη που είχε κλείσει με τον Πτολεμαίο Ε΄. Ο γιος του Σωσίβου Πτολεμαίος απεστάλη στην Μακεδονική αυλή με στόχο να εξασφαλίσει την συμμαχία του Φιλίππου Ε΄ της Μακεδονίας εναντίον του Αντίοχου Γ΄ και να ρυθμίσει έναν γάμο ανάμεσα στον Πτολεμαίο Ε΄ και σε μία από τις κόρες του. Ο Πτολεμαίος της Μεγαλόπολης απεστάλη στην Ρώμη για τον ίδιο λόγο, την αναζήτηση βοήθειας εναντίον του Αντίοχου Γ΄.Πολύβιος, 15.25.11-13 Οι αποστολές απέτυχαν, την επόμενη χρονιά ο Αντίοχος Γ΄ επιτέθηκε στην Καρία και κατέλαβε την Αμυζών. Την επόμενη χρονιά (203 π.Χ.) ο Αντίοχος Γ΄ έκανε μάλιστα μυστική συμφωνία με τον Φίλιππο Ε΄ της Μακεδονίας να συμμαχήσουν και να μοιράσουν μαζί τις κατακτήσεις τους.Πολύβιος, 15.20, 16.1.9, 16.10.1; Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 30.2.8; Τίτος Λίβιος, Ab Urbe Condita 31.14.5; Αππιανός, Macedonica 4.1 Ο Αγαθοκλής έστειλε κατόπιν πρεσβεία στην Ελλάδα υπό τον Σκόπα τον Αιτωλό με στόχο να προσλάβει μισθοφόρους για την επερχόμενη σύγκρουση με τους Σελευκίδες. Ο Πολύβιος σημειώνει ότι ο πραγματικός του στόχος ήταν να αντικαταστήσει τους στρατιώτες των Πτολεμαίων που δεν εμπιστευόταν με άλλους πιστούς απέναντι του.Πολύβιος, 15.25.16-19

Η θανάτωση του Αγαθοκλή

Ο Αγαθοκλής και η Αγαθόκλεια ήταν ήδη μισητοί από την εποχή που ζούσε ο Πτολεμαίος Δ΄, το μίσος αυτό πήρε μεγάλες διαστάσεις όταν κυκλοφόρησε η φήμη ότι ήταν υπεύθυνος για την δολοφονία της Αρσινόης Γ΄. Η αντίθεση πήρε μεγάλες διαστάσεις με την παρέμβαση του Τληπτόλεμου, στρατηγού-διοικητή του Πηλούσιον επειδή η πεθερά του είχε συλληφθεί και ντροπιαστεί δημόσια από τον Αγαθοκλή. Ο Αγαθοκλής συγκέντρωσε την φρουρά των ανακτόρων (203 π.Χ.), επιτέθηκαν στον Τληπτόλεμο ο οποίος μόλις γλύτωσε τον θάνατο.https://instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/ptolemy_v_fr.htmΠολύβιος, 16.25.20-27.3 Σε λίγο ο Αγαθοκλής διέταξε την σύλληψη του Μοιραγένη, ενός από τους βασιλικούς σωματοφύλακες που θεωρούσε ύποπτο για δεσμούς με τον Τληπτόλεμο, τον έγδυσαν και τον βασάνισαν, δραπέτευσε και ζήτησε από τον στρατό γενική επανάσταση. Οι γυναίκες συμμετείχαν επίσης στην επανάσταση, την νύχτα συγκεντρώθηκαν στα ανάκτορα και ζήτησαν να δουν τον βασιλιά, την αυγή ο Αγαθοκλής αναγκάστηκε να παραδοθεί. Ο 7χρονος Πτολεμαίος Ε΄ αφού απήχθη από τον Αγαθοκλή παρουσιάστηκε στο Στάδιο έφιππος, ο ομώνυμος γιος του Σωσίβιου τον έπεισε εκεί να εκτελέσει τους δολοφόνους της μητέρας του. Ο Αγαθοκλής και η αδελφή του Αγαθόκλεια ερωμένη του Πτολεμαίου Δ΄ σύρθηκαν στο Στάδιο και τεμαχίστηκαν από το εξαγριωμένο πλήθος.Πολύβιος, 15.27-34Bevan, Chapter 8 Ο Τληπτόλεμος έφτασε κατόπιν στην Αλεξάνδρεια και ορκίστηκε αντιβασιλεύς, μαζί με τον γιο του Σωσίβιου έγιναν οι νέοι κηδεμόνες του Πτολεμαίου Ε΄. Ο λαός εξεγέρθηκε σύντομα εναντίον του Τληπτόλεμου επειδή περνούσε πολύ χρόνο με τους στρατιώτες του πίνοντας και επειδή είχε σπαταλήσει πολλά χρήματα στην ηπειρωτική Ελλάδα. Ο αδελφός του Σωσίβου του Νεότερου Πτολεμαίος προσπάθησε να τον φέρει σε ρήξη με τον Τληπτόλεμο αλλά το σχέδιο αποκαλύφτηκε και ο Σωσίβιος ο Νεότερος καθαιρέθηκε από αντιβασιλεύς.Πολύβιος, 16.21-22

Πέμπτος Συριακός Πόλεμος

Μετά την ήττα του ατον Δ΄ Συριακό Πόλεμο (217 π.Χ.) ο Αντίοχος Γ΄ περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία να εκδικηθεί, ξεκίνησε την κατάκτηση εδαφών στην Μικρά Ασία (203 π.Χ.), συμμάχησε ταυτόχρονα με τον Φίλιππο Ε΄ της Μακεδονίας και συμφώνησαν να μοιράσουν τα εδάφη των Πτολεμαίων που θα κατακτούσαν.Πολύβιος 15.20, 16.1.9, 16.10.1; Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 30.2.8; Τίτος Λίβιος Ab Urbe Condita 31.14.5; Αππιανός Macedonica 4.1 Ο Αντίοχος Γ΄ επιτέθηκε στην Κοίλη Συρία και κατέλαβε την Δαμασκό, ο Τληπτόλεμος έστειλε αμέσως μετά αποστολή στην Ρώμη για να ζητήσει βοήθεια.Ιουστίνος, 30.2.8 Περίπου εκείνη την εποχή, κατέφτασαν στην Αλεξάνδρεια τρεις Ρωμαίοι πρέσβεις, ανάμεσα στους οποίους και ο Μάρκος Αιμίλιος Λέπιδος. Εννέα χρόνια πριν, μια άλλη πρεσβεία είχε έρθει σε περίοδο που η Ρώμη ήταν πιεσμένη από τους πολέμους με την Καρχηδόνα. Η τωρινή πρεσβεία ανακοίνωσε τη νίκη της και ζήτησε πληροφορίες για τις περαιτέρω κατακτήσεις της και για την εκστρατεία που ετοίμαζε κατά της Μακεδονίας. Υπάρχει μια αμφιβολία γύρω από το αν ο Λέπιδος ανέλαβε κάποιο αξίωμα στην αυλή, ως προστάτης του μικρού Πτολεμαίου. Ωστόσο κάποια πολιτική σχέση μάλλον αναπτύχθηκε μεταξύ τους. Τον χειμώνα του ίδιου έτους ο Τληπτόλεμος αντικαταστάθηκε από τον Αριστομένη, ένα μέλος της φρουράς που είχε συμβάλει στην αρπαγή του νεαρού Πτολεμαίου Ε΄ από τον Αγαθοκλή. Ο Πολύβιος έγραψε ότι ο Αριστομένης στάθηκε ικανός και ενάρετος ηγέτης. Ο Αντίοχος Γ΄ εισέβαλε κατόπιν στην Παλαιστίνη και κατέκτησε την Γάζα (201 π.Χ.), ο κυβερνήτης της Κάτω Συρίας Πτολεμαίος αποστάτησε τότε στον Αντίοχο και του παρέδωσε τα εδάφη του. Ο Φίλιππος Ε΄ κατέλαβε ταυτόχρονα την Σάμο και εισέβαλε στην Καρία, συγκρούστηκε επίσης με την Ρόδο και το Βασίλειο της Περγάμου που επίσης έστειλαν αποστολές στην Ρώμη. Το καλοκαίρι του 200 π.Χ. ο Φίλιππος Ε΄ κατέκτησε όλα τα εδάφη των Πτολεμαίων στην Θράκη και στον Ελλήσποντο, οι Ρωμαίοι αντέδρασαν με αποτέλεσμα να ξεσπάσει ο Δεύτερος Μακεδονικός Πόλεμος (200/197 π.Χ.).Hölbl 2001, σσ. 136–140

Ο στρατηγός των Πτολεμαίων Σκόπας ο Αιτωλός προχώρησε σε μια επιτυχή ανακατάληψη της Παλαιστίνης αλλά προσωρινά (201/200 π.Χ.), αναχαίτισε επίσης τις δυνάμεις του Αντίοχου Γ΄ στον Λίβανο.Πολύβιος 16.39; Πορφύριος FGrH 260 F45-46 Ο Αντίοχος Γ΄ έκανε νέα εισβολή (200 π.Χ.), νίκησε αποφασιστικά τον Σκόπα στην Μάχη του Πανείου.Πολύβιος 16.8-19, 22a Οι Ρωμαίοι έστειλαν κατόπιν μια αποστολή με στόχο την σύναψη ειρήνης με τον Αντίοχο Γ΄ αλλά τελικά άφησαν τους Αιγύπτιους στην τύχη τους.Πολύβιος 16.27.5; Τίτος Λίβιος Ab Urbe Condita 31.2.3 Ο Σκόπας πολιορκήθηκε στην Σιδώνα και αναγκάστηκε να παραδοθεί (199 π.Χ.), απεστάλη κατόπιν στην πατρίδα του στην Αιτωλία ώστε να συγκεντρώσει στρατό για την περίπτωση που ο Αντίοχος Γ΄ επιτεθεί στην Αίγυπτο.Τίτος Λίβιος, Ab Urbe Condita 31.43.5-7 Ο Αντίοχος Γ΄ απασχολήθηκε ωστόσο με την κατάκτηση της Κοίλης Συρίας και της Ιουδαίας (198 π.Χ.), δεν επέστρεψαν ποτέ στην Δυναστεία των Πτολεμαίων. Ο Αντίοχος Γ΄ στράφηκε κατόπιν στην Μικρά Ασία κατακτώντας την Κιλικία και πόλεις στην Λυκία όπως η Ξάνθος, η Τελμησσός και η Έφεσος.Πολύβιος 18.40a; Τίτος Λίβιος Ab Urbe Condita 22.28.1; Πορφύριος FGrH 260 F45-46 Ο Σκόπας πολιορκήθηκε στην Σιδώνα αλλά του επέτρεψαν τελικά να επιστρέψει στην Αίγυπτο και επιχείρησε να καταλάβει την εξουσία με την βοήθεια του στρατού. Ο Αριστομένης τον συνέλαβε, καταδικάστηκε για προδοσία με αντιπροσώπους από ολόκληρη την ηπειρωτική Ελλάδα και θανατώθηκε με δηλητήριο.

Η Ενθρόνιση

Οι θλιβερές αποτυχίες του Πτολεμαίου Ε΄ στον πόλεμο εναντίον του Αντιόχου Γ΄ είχαν ρίξει κατακόρυφα το κύρος του Αριστομένους ως αντιβασιλέως. Ο κυβερνήτης της Κύπρου Πολυκράτης του Άργους έφτασε στην Αλεξάνδρεια με στόχο την επίσημη ανακήρυξη του μικρού Πτολεμαίου Ε΄ σε μια δεύτερη επίσημη τελετή που έμεινε γνωστή ως "Ανακλητήρια" παρά το γεγονός ότι ήταν μόλις 13 ετών. Ο Πολύβιος έγραψε ότι οι αυλικοί του Πτολεμαίου πίστευαν "ότι το βασίλειο θα αποκτούσε πολιτική σταθερότητα και ώθηση προς την ευημερία αν ο ίδιος ο βασιλιάς έπαιρνε μόνος του την ανεξάρτητη διακυβέρνηση της εξουσίας".Πολύβιος, 18.55.3-6 Η στέψη έγινε στην Μέμφιδα από τον Μέγα Αρχιερέα του Πταχ, ο Πολυκράτης έγινε αντιβασιλεύς και νέος πρωθυπουργός ενώ ο Αριστομένης αυτοκτόνησε απογοητευμένος.Πολύβιος 18.55.7; Διόδωρος Σικελιώτης, Bibliotheca 18.14; Πλούταρχος, Moralia 71c-d Την επόμενη μέρα μετά την στέψη του Πτολεμαίου Ε΄ μια σύνοδος ιερέων από όλη την Αίγυπτο συγκεντρώθηκαν για να ψηφίσουν τα περίφημα Διατάγματα της Μέμφιδας. Τα διατάγματα αυτά αποτυπώθηκαν σε στήλες δύο από τις οποίες σώζονται και σήμερα, η μία από αυτές είναι η περίφημη Στήλη της Ροζέττας. Τα διατάγματα αυτά επαινούν τις ευεργεσίες του Πτολεμαίου Ε΄ στον λαό της Αιγύπτου, την πάταξη των επαναστατών στην Λυκούπολις και την απαλλαγή όλων των ναών της Αιγύπτου από την φορολογία. Ο στόχος ήταν η ανταμοιβή των ιερέων στην βοήθεια την οποία του είχαν προσφέρει εναντίον των επαναστατών.https://www.bbc.co.uk/ahistoryoftheworld/about/transcripts/episode33// Ο Γκίντερ Χελμπλ τα διατάγματα ως κατακόρυφη αύξηση της εξουσίας των ιερέων, ο Πτολεμαίος Ε΄ στηρίχτηκε στους ιερείς περισσότερο από όλους τους προκατόχους του και οι ίδιοι αναγνώρισαν ότι δεν είχε άλλη επιλογή απέναντι τους από την παραχώρηση προνομίων.Hölbl 2001, σ. 165

Πολιορκία της Λυκόπολης

Οι Αιγύπτιοι ζούσαν ακόμη με την ελπίδα αποτίναξης του ξένου ζυγού, όπως οι πρόγονοί τους είχαν κάνει πρωτύτερα. Την εποχή του Πτολεμαίου Δ΄ είχε ξεσπάσει επανάσταση στην Άνω Αίγυπτο (199/198 π.Χ.) υπό την ηγεσία του ιθαγενή Φαραώ Χαόννωφρις, η Θήβα είχε χαθεί από τους Πτολεμαίους από παλιότερα (205 π.Χ.). Οι αψιμαχίες λάμβαναν χώρα παντού, το 200 – 199 π.Χ. η Άβυδος πολιορκείται και δύο χρόνια αργότερα η κρίση μεταφέρεται στο Δέλτα του Νείλου. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και με την άνοδο του Πτολεμαίου Ε΄ στην διάρκεια του Ε΄ Συριακού Πολέμου, τον Χαόννωφρις τον διαδέχθηκε ο Ανχμάκις ή άλλαξε ο ίδιος το όνομα του (199 π.Χ.).Hölbl 2001, σσ. 155–157https://instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/horwennefer.htm Ο Πτολεμαίος Ε΄ προχώρησε σε εκστρατεία στον νότο, πολιόρκησε την Άβυδο και ανέκτησε την Θήβα (199/198 π.Χ.). Την επόμενη χρονιά οι επαναστάτες στο Δέλτα του Νείλου πιθανότατα υπό την ηγεσία του Ανχμάκις κατέλαβαν την Λυκούπολις, οι δυνάμεις του Πτολεμαίου Ε΄ την ανακατέλαβαν. Οι ηγέτες των επαναστατών εκτελέστηκαν δημόσια στην Μέμφιδα κατά την διάρκεια της εορτής στην οποία ο νεαρός Πτολεμαίος Ε΄ στέφτηκε Φαραώ (26 Μαρτίου 196 π.Χ.).Πολύβιος 22.17.1; Rosetta Stone decree 11 Η δυσαρέσκεια που προξένησαν όλα αυτά επέφερε νέες συγκρούσεις. Η Αιγυπτιακή αυλή προέβη σε ορισμένες ενέργειες με σκοπό να εξομαλύνει την κατάσταση. Αλάφρωσε τους φόρους, μείωσε τα χρέη, παρείχε αμνηστίες. Πιθανώς να άφησε και άτομα αιγυπτιακής καταγωγής να συμμετάσχουν στο γραφειοκρατικό σύστημα. Παράλληλα έγιναν προσπάθειες συμφιλίωσης με το ιερατείο με διάφορες παροχές και τιμές στην αιγυπτιακή θρησκεία. Τα παραπάνω απαριθμούνται στην περίφημη Στήλη της Ροζέτας, η εύρεση της οποίας αιώνες αργότερα στάθηκε το πάτημα για την αποκρυπτογράφηση των αιγυπτιακών ιερογλυφικών.

Ειρήνη με τους Σελευκίδες

Ενώ ο Πτολεμαίος βρισκόταν στην πολιορκία της Λυκόπολης, ο Αριστομένης δεν κατάφερε να έχει κάποια επιτυχία στων τομέα των εξωτερικών. Αν και είναι άγνωστο σε μας το πώς τελείωσε ο πόλεμος, ο Αντίοχος μετά την κατάκτηση της Κοίλης – Συρίας δεν προχώρησε ενάντια στην Αίγυπτο. Κατέκτησε ωστόσο τη Θράκη, την Έφεσο και τις παράλιες πόλεις της Κιλικίας και της Λυκίας. Τέλος το 196 π.Χ. ήρθε σε επαφές με Ρωμαίους πρέσβεις. Οι Ρωμαίοι συνέτριψαν τον Φίλιππο Ε΄ στην Μάχη των Κυνός Κεφαλών (197 π.Χ.), κατόπιν στράφηκαν εναντίον του συμμάχου του Αντιόχου Γ΄ του οποίου τα στρατεύματα διέσχισαν τον Ελλήσποντο και εισήλθαν στην Θράκη. Την διετία 196/195 π.Χ. ο Ρωμαίος Ύπατος Λεύκιος Κορνήλιος Λέντουλος συνάντησε τον Αντίοχο τον Μέγα και του ζήτησε να επιστρέψει όλες τις κατακτήσεις του από τον Πτολεμαίο Ε΄. Ο Αντίοχος Γ΄ δήλωσε ότι έχει ξεκίνησε ήδη ειρηνικές διαπραγματεύσεις με τον Πτολεμαίο Ε΄ και του πρόσφερε σε γάμο την κόρη του Κλεοπάτρα Α΄ της Αιγύπτου.Πολύβιος 18.49-52; Τίτος Λίβιος Ab Urbe Condita 33.39-41; Αππιανός, Syriaca 3 Την επόμενη χρονιά ο 16χρονος Πτολεμαίος Ε΄ παντρεύτηκε την Κλεοπάτρα, με τον γάμο αυτό ο πατέρας της Αντίοχος Γ΄ εξασφάλισε την περιοχή της Κοίλης Συρίας στην οποία είχε υποστεί ήττα από τον Πτολεμαίο Δ΄.Τίτος Λίβιος Ab Urbe Condita 33.13; Δίων Κάσσιος 19.18https://instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/cleopatra_i_fr.htm Κάπως έτσι εισήχθη και το περίφημο όνομα « Κλεοπάτρα » στη Δυναστεία που έμεινε πολύ χαρακτηριστικό, κυρίως λόγω της Κλεοπάτρας της Ζ'.

Ως όνομα δεν ήταν διαδομένο στον Οίκο των Σελευκιδών. Αντίθετα πάμπολλες κοπέλες ονομάζονταν « Λαοδίκη ». Το όνομα αυτό ήδη όμως υπήρχε σε εκείνη τη γενιά κι έτσι ονομάστηκε η κοπέλα Κλεοπάτρα, είτε από την ελληνική μυθολογία, είτε από την αδερφή του Μεγάλου Αλέξάνδρου. Πρόβλημα δημιουργήθηκε όσον αφορά το θέμα της προίκας που έπρεπε να φέρει μαζί της η νεαρή βασίλισσα στον δεκαεξάχρονο σύζυγό της. Σήμερα είναι ομιχλώδεις οι γνώσεις μας, αλλά είναι πιθανό να έπεσε κάποια στιγμή το ζήτημα της Κοίλης – Συρίας στο τραπέζι. Τις επόμενες γενιές οι δύο Οίκοι διαφώνησαν σθεναρά για το τι είχε συμφωνηθεί τότε. Τα επόμενα χρόνια, η συμμαχία ανάμεσα στα δύο κράτη δοκιμάστηκε από το γεγονός ότι ο Αντίοχος ήρθε σε ρήξη με τη Ρώμη. Στην Αιγυπτιακή αυλή υπήρχαν διχογνωμίες σχετικά με το αν έπρεπε να παραβιαστεί η συνθήκη ειρήνης, ή αν ήταν σωστότερο να γκρεμίσουν τις καλές σχέσεις με τους Ρωμαίους. Από τη μια αν τάσσονταν με τη νέα μεγάλη δύναμη από τη Δύση, ίσως κέρδιζαν ως ανταμοιβή την Κοίλη – Συρία. Άλλωστε φαινόταν πως η Ρώμη δεν επρόκειτο να χάσει, πράγμα που καθιστούσε φρονιμότερο να μην της αντιταχθεί η Αίγυπτος. Από την άλλη πλευρά, αναδυόταν το ερώτημα για το αν έπρεπε να αφήσουν μια νέα δύναμη, η οποία δεν ήταν καν ελληνικής καταγωγής, να εισέλθει στον χώρο που τα Μακεδονικά βασίλεια καθοδηγούσαν για περισσότερο από έναν αιώνα.

Άνοδος του Πολυκράτη

Εν τω μεταξύ, ο Πτολεμαίος είχε πλέον γίνει ένας νεαρός άντρας. Ο Αριστομένης, αν και δεν ήταν πλέον αντιβασιλιάς του, παρέμενε στο πλευρό του με την ιδιότητα του συμβούλου. Η συκοφαντία των αυλικών οδήγησε τελικά στη δυσμένεια του Πτολεμαίου απέναντι στον Αριστομένη, ο οποίος τελικά διατάχθηκε να πιει κώνειο. Τη θέση του κατέλαβε το 192 π.Χ. ένας πολιτικός του αντίπαλος, ο Πολυκράτης του Άργους, ο οποίος ανήκε σε μια παλαιά και τιμημένη οικογένεια. Είχε διακριθεί εκπαιδεύοντας τους στρατιώτες που συμμετείχαν στη Μάχη της Ράφια, είκοσι έξι χρόνια πριν και όλα αυτά τα χρόνια είχε διατελέσει κυβερνήτης της Κύπρου.

Η εξωτερική πολιτική που άσκησε ο Πολυκράτης ήταν αντιδιαμετρικά αντίθετη από αυτή του Αριστομένη. Σκοπός της ήταν μια δουλική αφοσίωση στα συμφέροντα της Ρώμης και εχθρότητα απέναντι στους Σελευκίδες. Στα επόμενα χρόνια ( 191 – 190 π.Χ. ) η Αίγυπτος έκανε μια σειρά από διαβήματα φιλίας προς τη Ρώμη, η οποία με τέχνη απέφυγε να υποχρεωθεί απέναντι στο Πτολεμαϊκό κράτος. Μετά τη Μάχη της Μαγνησίας το 190 π.Χ., οπότε και ο Αντίοχος υπέκυψε στην ισχύ της Ρώμης, οι Σελευκίδες έχασαν όλα τους τα εδάφη στη Μικρά Ασία βόρεια της Περγάμου, αλλά τίποτα από όλα αυτά, ούτε η Κοίλη – Συρία, δεν παραχωρήθηκε στην Αίγυπτο.

Τότε ο Πολυκράτης αποφάσισε πως ήταν καιρός η Αίγυπτος να καταλάβει τα επιθυμητά εδάφη με τα δικά της στρατιωτικά μέσα, από την εξασθενημένη Αυτοκρατορία των Σελευκιδών. Ο Αντίοχος Γ' ο Μέγας, πέθανε το 186 π.Χ. στον Τίγρη, και ο διάδοχός του Σέλευκος ο Φιλοπάτωρ δεν φαινόταν σε θέση να ανταποκριθεί στην περίσταση. Το 185 π.Χ. η αυλή της Αλεξάνδρειας έκανε μια ημιαποτυχημένη προσπάθεια να προσεγγίσει την Αχαϊκή Συμπολιτεία. Την ίδια περίοδο ένας ευνούχος, ο Αριστόνικος, ένας ικανός στη στρατιωτική πολιτική άνδρας και από τους πρώτους με την ιδιαιτερότητά του που απέκτησαν επιρροή στην αιγυπτιακή αυλή, εστάλη στην Ελλάδα για να στρατολογήσει μισθοφόρους.

Πάταξη της Επανάστασης

Οι εσωτερικές ταραχές δεν είχαν πάψει στο αιγυπτιακό κράτος και δεν σταμάτησαν μέχρι και το 187 – 186 π.Χ., οπότε και η κυβέρνηση απαλλάχθηκε από Αιγύπτιους αρχηγούς τους. Μερικές επιγραφές μας πληροφορούν πως Αιθίοπες επαναστάτες νικήθηκαν το 185 – 184 π.Χ. Ο Χαόννωφρις μεταφέρθηκε στην Αλεξάνδρεια και εκτελέστηκε (6 Σεπτεμβρίου 186 π.Χ.), λίγο αργότερα μια συνέλευση ιερέων εξέδωσε ένα διάταγμα το οποίο κατήγγειλε τον Χαόννωφρις σαν επαναστάτη και τον καταδίκασε για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και των θεών. Σε έναν μήνα (9 Οκτωβρίου 186 π.Χ.) ο Πτολεμαίος Ε΄ εξέδωσε το "Διάταγμα Αμνηστίας" το οποίο διέταξε τους πρόσφυγες να επιστρέψουν στα σπίτια τους και τους έδωσε αμνηστία για όλα τα αδικήματα που είχαν διαπράξει πριν τον Σεπτέμβριο του 186 π.Χ. εκτός την ληστεία ναών. Ο στόχος ήταν η αποκατάσταση της καλλιέργειας της γης που την είχαν εγκαταλείψει κατά την διάρκεια της επανάστασης. Ο Πτολεμαίος Ε΄ δημιούργησε επιπλέον στρατιωτική κυβέρνηση στην Άνω Αίγυπτο υπό την ηγεσία του Κόμανου που βρισκόταν στην περιοχή ως επιστράτηγος από την προηγούμενη χρονιά (187 π.Χ.). Οι Έλληνες στρατιώτες εγκαταστάθηκαν στον νότο με αποστολή να υποτάξουν οποιαδήποτε νέα εξέγερση. Η βασιλική οικογένεια την ίδια χρονιά μετέβη στις Φίλες για να κάνει προσφορές στον Ασκληπιό. Οι Αιγύπτιοι του νότου συνέχισαν ωστόσο τις επαναστάσεις, ο στρατηγός Πολυκράτης του Άργους υπέταξε την νέα εξέγερση (185 π.Χ.), υποσχέθηκε κατόπιν αμνηστία στους αρχηγούς της εξέγερσης αν δήλωναν υποταγή με την θέληση τους. Οι επαναστάτες που ισχυρίζονταν ότι ήταν απόγονοι παλαιότερων Φαραώ υπέκυψαν και παραδόθηκαν στην Σάις. Ο Πτολεμαίος Ε΄ δεν κράτησε την υπόσχεση του, τους ξεγύμνωσαν, τους έσυραν με κάρα στους δρόμους της πόλης και τους βασάνισαν μέχρι θανάτου.Πολύβιος, 22.17.3-7 Δεν είναι βέβαιο ωστόσο ότι τα συγκεκριμένα όργια έγιναν με διαταγή του Πτολεμαίου Ε΄ και του Πολυκράτη. Αμέσως μετά από αυτό, ο Πτολεμαίος Ε΄ βρέθηκε στη Ναυκρατίδα για να επιβλέψει τους μισθοφόρους που είχε συγκεντρώσει ο Αριστόνικος..

Θάνατος

Στις στρατιωτικές του επιτυχίες, ο Πτολεμαίος Ε' δεν συμμετείχε αυτοπροσώπως. Ήταν ένας ιδιαίτερα ενεργητικός νέος, με αγάπη για τον αθλητισμό και το κυνήγι, και δεν ήταν δειλία αυτό που τον κράτησε εκτός μάχης, αλλά η επιθυμία του Πολυκράτη να μην αναλάβει ο βασιλιάς αυτοπροσώπως την ανώτατη διοίκηση των στρατιωτικών θεμάτων. Με την λήξη του Ε΄ Συριακού Πολέμου ο Πτολεμαίος Ε΄ προσπάθησε να αποκαταστήσει το φθαρμένο κύρος της δυναστείας του στην παγκόσμια σκηνή και να ανακτήσει τα εδάφη που είχε χάσει από τους Σελευκίδες, οι επιτυχίες του ήταν ελάχιστες. Όταν ξέσπασε ο Ρωμαιο-Σελευκιδικός Πόλεμος ο Πτολεμαίος Ε΄ έστειλε αποστολή στην Ρώμη και δήλωσε πρόθυμος να την ενισχύσει στρατιωτικά, οι Ρωμαίοι το αρνήθηκαν ενοχλημένοι από την συνθήκη που είχε συνάψει με τον Αντίοχο Γ΄ και τον γάμο με την κόρη του.Τίτος Λίβιος, Ab Urbe Condita 36.41 Μια δεύτερη πρεσβεία έφτασε στην Ρώμη (191 π.Χ.), συνεχάρη την Ρωμαϊκή σύγκλητο για την νίκη τους στην Μάχη των Θερμοπυλών (191 π.Χ.) και δήλωσαν ξανά πρόθυμοι για βοήθεια. Οι απεσταλμένοι δεν κέρδισαν τίποτα περισσότερο από θερμές ευχαριστίες και μερικά πλούσια δώρα.Τίτος Λίβιος, Ab Urbe Condita 37.3.9-11 Με την λήξη του πολέμου (188 π.Χ.) οι Ρωμαίοι επέβαλαν στον Αντίοχο Γ΄ την Συνθήκη της Απάμειας που τον ανάγκασε να παραιτηθεί από όλες τις κατακτήσεις του στην Μικρά Ασία. Οι Αιγύπτιοι ωστόσο δεν είχαν κανένα κέρδος αφού τα νέα εδάφη που ανήκαν στον Αντίοχο Γ΄ τα έλαβαν η Πέργαμος και η Ρόδος.Πολύβιος, 21.45.8; Τίτος Λίβιος, Ab Urbe Condita 38.39Hölbl 2001, σσ. 141–143

Ο Αντίοχος Γ΄ δολοφονήθηκε (187 π.Χ.) και τον διαδέχθηκε ο μεγαλύτερος γιος του Σέλευκος Δ΄ Φιλοπάτωρ, ο Πτολεμαίος Ε΄ ετοιμάστηκε πλέον σοβαρά για πόλεμο με στόχο να ανακτήσει την Κοίλη Συρία. Ο παιδικός του φίλος ευνούχος Αριστόνικος απεστάλη στην Ελλάδα με στόχο να συγκεντρώσει μισθοφόρους (185 π.Χ.).Πολύβιος, 22.22 Ο Πτολεμαίος Ε΄ ανανέωσε τις παλιές συμμαχίες του παππού του Πτολεμαίου Γ΄ Ευεργέτη με την Αχαϊκή Συμπολιτεία, πρόσφερε χρηματικά δώρα και υποσχέθηκε πλοία.Πολύβιος, 22.3.5-9, 22.9 Με στόχο να ενισχύσει το προσωπικό του κύρος στην ηπειρωτική Ελλάδα συμμετείχε στα Παναθήναια (182 π.Χ.).Inscriptiones Graecae, II2 2314, line 41; S. V. Tracy & C. Habicht, Hesperia 60 (1991) 219 Την ίδια χρονιά ο Αριστόνικος ξεκίνησε ναυτική εκστρατεία στην Συρία και επιτέθηκε στην νήσο Αρουάντ. Ο Πτολεμαίος Ε΄ πέθανε τον Σεπτέμβριο του 180 π.Χ. εντελώς αιφνίδια και πρόωρα σε ηλικία μικρότερη των 30 ετών. Οι αρχαίοι ιστορικοί ισχυρίζονται ότι δηλητηριάστηκε από τους πλούσιους αυλικούς του επειδή είχε στόχο να κάνει κατάσχεση της περιουσίας τους για να ξεκινήσει τον νέο Συριακό Πόλεμο.Διόδωρος Σικελιώτης, "Ιστορική Βιβλιοθήκη" 29.29; Ιερώνυμος, Commentary on Daniel 11.20

Διαδοχή

Ο Πτολεμαίος ήταν ο πρώτος ηγεμόνας από την ίδρυση της δυναστείας που έσπασε το μοτίβο γάμου ανάμεσα σε αδερφό και αδερφή. Η σύζυγός του Κλεοπάτρα Α' της Αιγύπτου έφερε στη Δυναστεία το αίμα του Σέλευκου αλλά και αυτό των Περσών. Ο γάμος αυτός είχε ως αποτέλεσμα τρία παιδιά: δυο γιους, τον Πτολεμαίο Στ' τον Φιλομήτορα και τον Πτολεμαίο Η' τον Φύσκονα, και μια κόρη που έλαβε το όνομα της μητέρας της. Και τα τρία αυτά παιδιά βασίλεψαν στην Αίγυπτο σε διαφορετικές περιόδους.

 Χρονολόγιο 
 Έτος (π.Χ.)  Γεγονός  210 π.Χ. Γέννηση του Πτολεμαίου Ε' του Επιφανούς, γιου του Πτολεμαίου Δ' του Φιλοπάτορος και της Αρσινόης Γ'. 205 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Ε' ανακηρύσσεται συμβασιλέας του πατέρα του. 204 π.Χ. Ο πατέρας του Πτολεμαίος Δ' πεθαίνει και η μητέρα του δολοφονείται κατόπιν εντολής δύο υπουργών, του Αγαθοκλή και του Σωσίβιου, οι οποίοι ορίζονται αντιβασιλείς του ανήλικου βασιλιά. 203 π.Χ. Συμφωνία ανάμεσα στον Φιλίππου Ε', βασιλιά της Μακεδονίας και στον Αντίοχο Γ' τον Μέγα, βασιλιά των Σελευκιδών, με στόχο να αποσπάσουν εδάφη που ανήκουν στους Πτολεμαίους. 202 π.Χ. Κατά τη διάρκεια επανάστασης στην Αλεξάνδρεια ο όχλος θανατώνει με σκληρό τρόπο τον Αγαθοκλή και την οικογένειά του. Η αντιβασιλεία περνά στα χέρια του Τλεπόλεμου, διοικητή του Πελούσιου. 201 π.Χ. Ο Φίλιππος Ε' απομακρύνει τις αιγυπτιακές φρουρές από το Αιγαίο πέλαγος. Στρατιωτικές επιτυχίες του στρατηγού της Αιγύπτου Σκόπα που καταλαμβάνει εκ νέου εδάφη στη Νότια Παλαιστίνη, ανάμεσα τους και την Ιερουσαλήμ. 201 π.Χ. Η Ρώμη ανήσυχη απαιτεί από τον Φίλιππο να σταματήσει. Ο στόλος του παίρνει τη Σάμο και εισβάλλει στην Καρία. Ταυτόχρονα η πόλη της Γάζας έπειτα από πολιορκία πέφτει στα χέρια του Αντίοχου. 201 π.Χ. Αποστολή Ρωμαίων πρεσβευτών στην Αίγυπτο, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο Μάρκος Αιμίλιος Λέπιδος. Περίπου την ίδια εποχή η αντιβασιλεία περνά στα χέρια του Αριστομένη.  200 π.Χ. Ο Σκόπας αναχαιτίζει την εισβολή του Αντίοχου Γ' ως τον Λίβανο. Ο Αντίοχος Γ' τελικά καταλαμβάνει την Κοίλη-Συρία μετά την καθοριστική Μάχη του Πανείου. Η Ρώμη κηρύττει τον πόλεμο στη Μακεδονία.  199 π.Χ. Ο Σκόπας επιστρέφει στην Αίγυπτο και προσπαθεί να αναλάβει την εξουσία χωρίς επιτυχία. Τελικά εκτελείται μαζί με τους συνεργούς του. Οι επαναστάτες επί αιγυπτιακού εδάφους πολιορκούνται στην Άβυδο. 199 π.Χ. Αποτυχημένη απόπειρα του Αντίοχου Γ' να επιτεθεί στην Αίγυπτο. 198 π.Χ. Η εξέγερση στην Αίγυπτο μεταφέρεται στο Δέλτα του Νείλου. 197 π.Χ. Ο Αντίοχος Γ' επεκτείνει την κυριαρχία του στη Μικρά Ασία. Στη Μάχη στις Κυνός Κεφαλαί ο Ρωμαίος στρατηγός Titus Quinctius Flamininus νικά τους Μακεδόνες και τους αποδυναμώνει. Ο Πτολεμαίος Ε' ενθρονίζεται επισήμως ως βασιλιάς της Αιγύπτου σε ηλικία δώδεκα ετών.  197-196 π.Χ. Πολιορκία της Λυκόπολης όπου ήταν κλεισμένοι οι επαναστάτες. Ο Πτολεμαίος Ε' καταπνίγει την επανάσταση στο Δέλτα του Νείλου. 196 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Ε' ενθρονίζεται και με παραδοσιακή αιγυπτική τελετή στην παλαιά πόλη των φαραώ, τη Μέμφιδα. Επαφές ανάμεσα στον Αντίοχο Γ' και τη Ρώμη. 195 π.Χ. Ειρήνη ανάμεσα στους Σελευκίδες και τους Πτολεμαίους. Τα επόμενα χρόνια η αυλή αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στη συμμαχία με τους Σελευκίδες ή τους Ρωμαίους.  194 π.Χ. Βασιλικός γάμος ανάμεσα στον Πτολεμαίο Ε' και την Κλεοπάτρα Α', κόρη του Αντίοχου Γ', στην πόλη της Ράφια. 192 π.Χ. Ο Αριστομένης εκτελείται κατόπιν βασιλικής διαταγής. Τον αντικαθιστά ο Πολυκράτης του Άργους, που ασκεί φιλορωμαϊκή πολιτική. 190 π.Χ. Μάχη της Μαγνησίας, όπου ο Αντίοχος Γ' ηττάται οριστικά από τους Ρωμαίους και χάνει σημαντικό μέρος των εδαφών του. Κανένα από αυτά δεν δίδεται στην Αίγυπτο. 189 π.Χ. Γέννηση της Κλεοπάτρας Β'. 186 π.Χ.  Γέννηση του Πτολεμαίου Στ' του Φιλομήτορος. Συντριβή της επανάστασης στην Αίγυπτο. Θάνατος του Αντίοχου Γ'. 185 π.Χ. Ημιαποτυχημένη προσπάθεια προσέγγισης της Αχαϊκής Συμπολιτείας από την Αίγυπτο. Ο Αριστόνικος αναχωρεί για την Ελλάδα με σκοπό να βρει μισθοφόρους. 182 π.Χ. Προετοιμασίες για εκστρατεία κατά των Σελευκιδών. Γέννηση του Πτολεμαίου Η' του Φύσκονος. 180 π.Χ. Θάνατος του Πτολεμαίου Ε'. Τον διαδέχεται ο ανήλικος γιος του Πτολεμαίος Στ', με αντιβασίλισσα την Κλεοπάτρα Α'.

Παραπομπές

 Πηγές 
 www.livius.org  
 Βιογραφία από τον Christopher Bennett 
 Ptolemy V Epiphanes, The Fifth King of Egypt's Greek Period
 The House of Ptolemy,by E. R. Bevan

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κατηγορία:Φαραώ της δυναστείας των Πτολεμαίων
Κατηγορία:Ελληνιστική περίοδος