Πτολεμαίος Η΄ Φύσκων

Ο Πτολεμαίος Η΄ Ευεργέτης Β΄ Φύσκων ( 182 – 116 π.Χ. ) ήταν ο όγδοος (σύμφωνα με κάποιες εκδοχές ο έβδομος) βασιλιάς της Δυναστείας των Πτολεμαίων, η οποία κυβέρνησε την Αίγυπτο καθ' όλη τη διάρκεια της ελληνιστικής περιόδου. Ήταν γιος του βασιλιά Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς και της Κλεοπάτρας Α΄, κόρης του Αντίοχου Γ΄ του Μέγα, βασιλιά των Σελευκιδών.

Πρώτα χρόνια

Ο Πτολεμαίος Η΄ ήταν ο μικρότερος γιος του Φαραώ της Αιγύπτου Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς που βασίλευσε την περίοδο 204 π.Χ.-180 π.Χ. Την περίοδο της αυτοκρατορίας του πατέρα του είχε ξεσπάσει ο Γ΄ Συριακός Πόλεμος (204 π.Χ.-198 π.Χ.) με την Αυτοκρατορία των Σελευκιδών και τον βασιλιά Αντίοχο Γ΄ τον Μέγα που κυβερνούσε την Εγγύς Ανατολή και την Μικρά Ασία. Ο Αντίοχος Γ΄ συνέτριψε τις δυνάμεις των Πτολεμαίων, προσάρτησε την Κοίλη Συρία και την Ιουδαία περιορίζοντας την Αίγυπτο σε θέση σημαντικά μειονεκτικότερη.Grainger 2010, σ. 274 Η ειρηνική συνθήκη που ακολούθησε επισφραγίστηκε με τον γάμο του Πτολεμαίου Ε΄ με την κόρη του Αντίοχου του Μέγα Κλεοπάτρα Α΄ της Αιγύπτου (194 π.Χ.).https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/cleopatra_i_fr.htm Από τον γάμο γεννήθηκαν τρία παιδιά, ο μεγαλύτερος αδελφός του Πτολεμαίος ΣΤ΄ Φιλομήτωρ (186 π.Χ.) έγινε ο διάδοχος του θρόνου των Φαραώ από την ημέρα που γεννήθηκε.https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/ptolemy_viii_fr.htm Ακολούθησαν η κόρη τους Κλεοπάτρα Β΄ της Αιγύπτου και ο ίδιος ο Πτολεμαίος Η΄ ως μικρότερος γιος (184 π.Χ.).Aidan Dodson, Dyan Hilton, The Complete Royal Families of Ancient Egypt, 2004 Η ήττα στον Ε΄ Συριακό Πόλεμο έριξε έντονες σκιές στον Πτολεμαίο Ε΄ το υπόλοιπο διάστημα της βασιλείας του, μια φατρία επέμενε στην διεξαγωγή νέου πολέμου για την αποκατάσταση της τιμής των Αιγυπτίων, μια άλλη αντιτάχθηκε επειδή απαιτούσε πολλούς φόρους και έξοδα. Ο Πτολεμαίος Ε΄ πέθανε πρόωρα και αιφνίδια σε ηλικία 30 ετών (180 π.Χ.), ο διάδοχος Πτολεμαίος ΣΤ΄ ήταν μόλις 6 ετών με αποτέλεσμα η πραγματική εξουσία να περάσει στην μητέρα του Βερενίκη Α΄ και κατόπιν στους αντιβασιλείς Εύλαιο και Ληναίο. Οι αντιβασιλείς συντάχθηκαν με τους ειρηνιστές με αποτέλεσμα να προωθήσουν περισσότερο σαν σύμβουλο τους τον μικρότερο αδελφό του, τον μελλοντικό Πτολεμαίο Η΄.Grainger 2010, σσ. 294–295

Ο ΣΤ΄ Συριακός Πόλεμος

Ο νέος βασιλεύς των Σελευκιδών Σέλευκος Δ΄ Φιλοπάτωρ ακολούθησε ειρηνική πολιτική αλλά μετά από δύο μήνες συγκρούσεων δολοφονήθηκε (175 π.Χ.), στον θρόνο ανέβηκε ο φιλοπόλεμος αδελφός του Αντίοχος Δ΄ Επιφανής.Β' Μακκαβαίων, 3 Η ασταθής κατάσταση που επικρατούσε στους Σελευκίδες επέτρεψε στην φιλοπόλεμη φατρία της Αιγύπτου να αποκτήσει το προβάδισμα, οι αντιβασιλείς προσπάθησαν αρχικά να τους συμφιλιώσουν αλλά τελικά τους υποστήριξαν.Grainger 2010, σσ. 284–288 Ο Πτολεμαίος Η΄ τον Οκτώβριο του 170 π.Χ. ήταν 16 ετών, έγινε συμβασιλεύς και μαζί με τα αδέλφια του που παντρεύτηκαν μεταξύ τους πήρε τον τίτλο "Φιλομήτωρ", η χρονιά αυτή ήταν για τους Αιγύπτιους το πρώτο έτος της νέας εποχής.Skeat, T.C. (1961). "The twelfth year which is also the first": the invasion of Egypt by Antiochos Epiphanes". Journal of Egyptian Archaeology. 47: 107–113Hölbl 2001, σ. 172 O Τζον Ρ. Γκρέιντζερ υποστηρίζει ότι οι αλλαγές αυτές είχαν στόχο να επιφέρουν την ενότητα του Αιγυπτιακού λαού με στόχο τον πόλεμο με τους Σελευκίδες. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ παρέμεινε ο πρώτος στην σειρά βασιλιάς και εορτάστηκε μεγαλοπρεπώς η ενηλικίωση του, οι δύο αντιβασιλείς παρέμειναν ωστόσο οι ουσιαστικοί κυβερνήτες.Πολύβιος, 28.12.8Walbank, F. W. (1979). Commentary on Polybius III: Commentary on Books XIX–XL. Oxford: The Clarendon Press, σ. 321 Σε λίγο καιρό ξέσπασε ο ΣΤ΄ Συριακός Πόλεμος, ο Πτολεμαίος Η΄ παρέμεινε στην Αλεξάνδρεια, ο Αιγυπτιακός στρατός προχώρησε σε εισβολή στο Πηλούσιον αλλά γνώρισε την συντριβή από τον Αντίοχο Δ΄ στο Σινά.Πορφύριος, FGrH 260 F 49a Ο ηττημένος στρατός δραπέτευσε στο Δέλτα του Νείλου ενώ ο Αντίοχος Δ΄ μετά την κατάκτηση του Πηλούσιου επιτέθηκε στο Δέλτα του Νείλου.Grainger 2010, σσ. 296–297

Οι αντιβασιλείς Εύλαιος και Ληναίος ανατράπηκαν μετά την ήττα με στρατιωτικό πραξικόπημα, τους αντικατέστησαν οι στρατηγοί Κόμανος και Κινέας.Πολύβιος, 28.19 Ο Αντίοχος Δ΄ προχώρησε σε επίθεση στην Αίγυπτο, ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ τον συνάντησε και πραγματοποίησε μαζί του συμφωνία με την οποία η Αίγυπτος ήταν ουσιαστικά υποτελής των Σελευκιδών.Πολύβιος, 20.23Grainger 2010, σσ. 297–300 Ο λαός της Αλεξάνδρειας εξεγέρθηκε με την είδηση, οι αντιβασιλείς Κόμανος και Κινέας καθαίρεσαν τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ και ανακήρυξαν μοναδικό Φαραώ τον μικρότερο αδελφό του Πτολεμαίο Η΄, η Κλεοπάτρα Β΄ θα παρέμενε στην θέση της.Πολύβιος 29.23.4; Πορφύριος FGrH 260 F 2.7Grainger 2010, σσ. 300-301 Ο Αντίοχος Δ΄ προχώρησε σε πολιορκία της Αλεξάνδρειας αλλά απέτυχε και έφυγε τον Σεπτέμβριο του 169 π.Χ., ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ παρέμεινε ως υποτελής του στην Μέμφιδα και διατήρησε μια φρουρά στο Πηλούσιο.Hölbl 2001, σσ. 144–6Grainger 2010, σσ. 301–302 Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ συμφιλιώθηκε σε δύο μήνες με τα αδέλφια του, επέστρεψε στην Αίγυπτο ως συμβασιλεύς, απέρριψαν επίσης την συμφωνία με τον Αντίοχο Δ΄ και προετοιμάστηκαν για πόλεμο στρατολογώντας άντρες από την Ελλάδα.Πολύβιος 29.23.4; Τίτος Λίβιος 45.11.2-7Grainger 2010, σσ. 303–4 Ο Αντίοχος Δ΄ προχώρησε σε δεύτερη εισβολή στην Αίγυπτο με τον ισχυρισμό ότι ο Πτολεμαίος Η΄ είχε σφετεριστεί την θέση του μεγαλύτερου αδελφού του.Διόδωρος Σικελιώτης 31.1 Ο Αντίοχος Δ΄ κατέλαβε την Μέμφιδα, ανακηρύχτηκε βασιλεύς της Αιγύπτου και προχώρησε σε προέλαση προς την Αλεξάνδρεια.Mooren, L. (1978–1979). "Antiochos IV Epiphanes und das Ptolemäische Königtum". Actes du XVe Congrès Internationale du Papyrologie. Brussels, σσ. IV.78–84 Τα δύο αδέλφια Πτολεμαίοι ζήτησαν βοήθεια από την Ρώμη, ο Γάιος Ποπίλιος Λαίνας απεστάλη για να τον αντιμετωπίσει, συνάντησε τον Αντίοχο Δ΄ και τον ανάγκασε να τερματίσει τον πόλεμο.Πολύβιος 9.27; Διόδωρος Σικελιώτης 31.2-3Hölbl 2001, σσ. 146–8Grainger 2010, σσ. 305–308Errington 2008: 258-260

Πρώτη βασιλεία

Η κοινή διακυβέρνηση των δύο αδελφών με την αδελφή τους Κλεοπάτρα Β΄ ήταν αρμονική τα πρώτα χρόνια, η ήττα τους στον ΣΤ΄ Συριακό Πόλεμο έφεραν σημαντική πτώση στο κύρος του στέμματος και τους οδήγησε σε ρήξη.Grainger 2010, σσ. 310–311 O Αιγύπτιος αυλικός Διονύσιος Πετοσαράπης προσπάθησε να σφετεριστεί τον θρόνο διαδίδοντας την φήμη ότι ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ προσπάθησε να δολοφονήσει τον Πτολεμαίο Η΄, ζήτησε από τον όχλο να τον υποστηρίξει. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ και ο Πτολεμαίος Η΄ εμφανίστηκαν μαζί στο Στάδιο για να δείξουν ότι ήταν συμφιλιωμένοι και η φήμη ήταν άκυρη. Ο Διονύσιος Πετοσαράπης δραπέτευσε μετά από αυτό, ακολούθησαν την επόμενη χρονιά σφοδρές μάχες στο Φαγιούμ.Διόδωρος Σικελιώτης, 31.15aMcGing, B.C. (1997). "Revolt Egyptian Style: Internal Opposition to Ptolemaic Rule". Archiv für Papyrusforschung. 43 (2): 289–290 Η εξέγερση αυτή και η δεύτερη στην Θηβαΐς προσπάθησαν να ανατρέψουν την δυναστεία των Πτολεμαίων και να τους αντικαταστήσουν με γηγενείς Αιγύπτιους βασιλείς. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ κατέστειλε επιτυχώς την εξέγερση μετά από σφοδρή πολιορκία στο Αχμίμ.Διόδωρος Σικελιώτης, 31.17b
Λίγο μετά την επιστροφή του Πτολεμαίου ΣΤ΄ (164 π.Χ.) ο μικρότερος αδελφός του Πτολεμαίος Η΄ που ήταν τότε 20 ετών ανέτρεψε τόσο τον ίδιο όσο και την αδελφή τους Κλεοπάτρα Β΄, ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ δραπέτευσε στην Ρώμη και κατόπιν στην Κύπρο.Διόδωρος Σικελιώτης, 31.18 Η ακριβής ημερομηνία της πορείας των γεγονότων δεν είναι γνωστή, ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι υποκινητής της απέλασης ήταν ένας άνδρας με το όνομα Τιμόθεος ο οποίος έγινε κατόπιν ο βασικός υπουργός του Πτολεμαίου Η΄. Ο Πτολεμαίος Η΄ παρέλαβε το προσωνύμιο "Ευεργέτης" αντιγράφοντας τον προπάππου του Πτολεμαίο Γ΄, με τον τρόπο αυτό διακρίθηκε από τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ και την Κλεοπάτρα Β΄ που είχαν το επίθετο "Φιλομήτωρ". Ο Πτολεμαίος Η΄ είχε τυραννική διακυβέρνηση, ο Τιμόθεος ξεκίνησε την εξόντωση των αντιπάλων του με βασανιστήρια και αυθαίρετες εκτελέσεις. Ο λαός της Αλεξάνδρειας εξεγέρθηκε το καλοκαίρι του 163 π.Χ., ο Πτολεμαίος Η΄ εκδιώχθηκε και ανακλήθηκε στον θρόνο ο Πτολεμαίος ΣΤ΄.Διόδωρος Σικελιώτης, 31.20 & 31.17c; Πολύβιος, 31.18.14Grainger 2010, σσ. 312 & 319–320Hölbl 2001, σσ. 183–184Errington 2008: 292-293

Επάνοδος του Πτολεμαίου ΣΤ΄

Με την επιστροφή του στην εξουσία ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ πείστηκε από τους Ρωμαίους να παραχωρήσει στον μικρότερο αδελφό του την Κυρηναϊκή. Ο Πτολεμαίος Η΄ δυσαρεστήθηκε, συμφώνησε να πάει αρχικά στην Κυρήνη αλλά κατόπιν πήγε στην Ρώμη να διαμαρτυρηθεί με την απαίτηση ότι του ανήκε και η Κύπρος, η Γερουσία πείστηκε από τα επιχειρήματα του (162 π.Χ.). Ο Πολύβιος αναφέρει ότι η απόφαση είχε στόχο να αποδυναμώσει την εξουσία των Πτολεμαίων. Οι Ύπατοι Τίτος Μάνλιος Τορκουάτος και Γναίος Κορνήλιος Μέρουλας αναχώρησαν για την Αλεξάνδρεια με στόχο να απαιτήσουν από τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ να αποδεχτεί την απόφαση της Γερουσίας. Ο Πτολεμαίος Η΄ άρχισε να συγκεντρώνει στρατό από την Ελλάδα με στόχο την κατάληψη της Κύπρου με την βία, στην Ρόδο συνάντησε τους δύο Υπάτους που του ζήτησαν να διακόψει τις προσπάθειες και να επιστρέψει στην Κυρήνη. Μετά την συνάντηση ο Πτολεμαίος Η΄ πήγε στα σύνορα Αιγύπτου και Κυρήνης, περίμενε κοντά στην Μάρσα Ματρούχ 1.000 Κρήτες μισθοφόρους και τα αποτελέσματα των διαπραγματεύσεων ανάμεσα στους Ρωμαίους και τον αδελφό του. Ο Πτολεμαίος Η΄ περίμενε 40 μέρες, κατόπιν ο τοπικός κυβερνήτης που άφησε στην Κυρήνη εξεγέρθηκε, οι επαναστάτες είχαν επίσης την υποστήριξη των Λιβίων, βάδισε για να καταστείλει την εξέγερση αλλά ηττήθηκε. Ο Πτολεμαίος Η΄ ανέκτησε τελικά τον έλεγχο της Κυρήνης στα τέλη του 162 π.Χ., δεν είναι γνωστό αν το πέτυχε με διαπραγματεύσεις ή με στρατιωτικά μέσα.Πολύβιος, 31.10, 17-18Grainger 2010, σσ. 325 & 327Hölbl 2001, σσ. 185–186

Ο Τορκουάτος και ο Μέρουλας έφτασαν στην Αλεξάνδρεια, ο Πτολεμαίος έκανε στην αρχή τα αιτήματα τους αποδεκτά αλλά όταν έμαθε για την επανάσταση στην Κυρήνη τα απέρριψε. Η Ρωμαϊκή Γερουσία αντέδρασε έντονα, τον χειμώνα του 162/161 π.Χ. διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις με τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ και έδωσε στον Πτολεμαίο Η΄ την άδεια να κατακτήσει την Κύπρο με στρατό, δεν τον βοήθησε ωστόσο στρατιωτικά. Ο Πτολεμαίος Η΄ ξεκίνησε εκστρατεία στην Κύπρο (161 π.Χ.), την πολιόρκησε έναν χρόνο αλλά η σφοδρή αντίσταση των Κυπρίων τον ανάγκασε να αποχωρήσει.Πολύβιος, 33.11.4-7 
Ακολούθησε μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του Πτολεμαίου Η΄ την οποία απέδωσε στον μεγαλύτερο αδελφό του (156/155 π.Χ.), πήγε κατόπιν στην Ρώμη, έδειξε στην Γερουσία τα σημάδια της επίθεσης για να τους αποδείξει ότι συνέβη στην πραγματικότητα.https://igcyr.unibo.it/igcyr011200 Η Ρωμαϊκή Σύγκλητος έστειλε δεύτερη τιμητική αποστολή με τον Γνάιο Κορνήλιο Μερούλα και τον Λεύκιο Μινούκιο Θέρμο με αίτημα να παραχωρήσει ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ στον αδελφό του την Κύπρο (154 π.Χ.).Πολύβιος, 33.11 Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ πολιόρκησε τον Πτολεμαίο Η΄ στην Λάπηθο και τον συνέλαβε. Ο Πτολεμαίος Η΄ αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τα δικαιώματα του στην Κύπρο, διατήρησε την Κυρήνη με έναν ετήσιο φόρο σιτηρών και υποσχέθηκε να παντρευτεί μια κόρη του Πτολεμαίου ΣΤ΄ την Κλεοπάτρα Θεά όταν ενηλικιωθεί.Πολύβιος, 39.7; Διόδωρος Σικελιώτης, 31.33Hölbl 2001, σσ. 187–189Grainger 2010, σσ. 327–328

Βασιλεύς της Κυρηναϊκής

Σε όλη την περίοδο την οποία ήταν βασιλιάς της Κυρήνης ο Πτολεμαίος Η΄ διατήρησε πολύ στενές σχέσεις με την Ρώμη, ορίστηκε επίσημα "φίλος και σύμμαχος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας" (162 π.Χ.). Την εποχή που έμενε στην Ρώμη συνάντησε την Κορνηλία Σκιπιώνις Αφρικάνα, με τον θάνατο του συζύγου της Τιβέριου Σεμπρώνιου Γράκχου ζήτησε το χέρι της σε γάμο αλλά εκείνη το αρνήθηκε.Πλούταρχος, Life of Tiberius Gracchus 1 Η συνάντηση αυτή είναι δημοφιλής στην σύγχρονη τέχνη αλλά η αυθεντικότητα της αμφισβητείται.Günther, L.-M. (1990). "Cornelia und Ptolemaios VIII. Zur Historizität des Heiratsantrages (Plut. TG 1, 3)". Historia. 39: 124–128 Ακόμα και στην περίπτωση που είναι αναληθής δείχνει ότι ο Πτολεμαίος Η΄ διατηρούσε στενούς δεσμούς με τους αριστοκρατικούς κύκλους της Ρώμης, ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ είχε αντίθετα φιλικές σχέσεις μόνο με τον Κάτων τον Πρεσβύτερο. Μια επιγραφή που τοποθετήθηκε ύστερα από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας (155 π.Χ.) καταγράφει την διαθήκη του Πτολεμαίου Η΄ στην οποία κληροδοτεί την Κυρηναϊκή στη Ρώμη αν πέθαινε άτεκνος. Η πράξη αυτή δεν καταγράφεται από καμιά φιλολογική πηγή αλλά αντικατοπτρίζει την στενή σχέση του Πτολεμαίου Η΄ με τους Ρωμαίους σύμφωνα με τις ίδιες πηγές. Την ίδια διαθήκη έκαναν πολλοί Ελληνιστές βασιλείς με στόχο να προστατεύσουν τον εαυτό τους από δολοφονία ή πραξικόπημα, ο σημαντικότερος ήταν ο Άτταλος Γ΄ της Περγάμου. Η διαθήκη του Πτολεμαίου Η΄ αποτελεί το πρώτο διάσημο δείγμα της συγκεκριμένης πρακτικής. Η ιστορικός Λουτσία Κρισκουόλο έγραψε ότι στην πραγματικότητα ήταν μια πλαστογραφία, δημιουργήθηκε από τους ίδιους τους Ρωμαίους την εποχή που απέκτησαν οριστικά τον έλεγχο στην Κυρηναϊκή (96 π.Χ.).Criscuolo, L. (2011). "I due testamenti di Tolemeo VIII Evergete II". In Jördens, A.; Quack, J.Fr. (eds.). Ägypten zwischen innerem Zwist und äusserem Druck: die Zeit Ptolemaios' VI. bis VIII.: internationales Symposion Heidelberg 16.-19.9.2007. Wiesbaden, σσ. 132–150Errington 2008: 293-295 Υπάρχουν ωστόσο πολλές πιθανότητες να είναι αυθεντική η διαθήκη και να διαδόθηκε ευρύτατα από τους Ρωμαίους όταν κατέκτησαν την Κυρηναϊκή.Pfeiffer, Stefan (2015). Griechische und lateinische Inschriften zum Ptolemäerreich und zur römischen Provinz Aegyptus. Einführungen und Quellentexte zur Ägyptologie (in German). Vol. 9. Münster: Lit, σσ. 131–132 Την εποχή που ήταν βασιλιάς της Κυρήνης ο Πτολεμαίος Η΄ προχώρησε σε στενές σχέσεις με τον κορυφαίο βασιλιά της Νουμιδίας Μασσανάση Α΄. Την ίδια εποχή ο Μασσανάσης Α΄ της Νουμιδίας είχε προχωρήσει σε στενές σχέσεις με όλα τα Ελληνικά κράτη και είχε ολοκληρωθεί ο Εξελληνισμός της Νουμιδίας, οι επαφές του με τον Πτολεμαίο Η΄ επιβεβαιώθηκαν με έναν ανδριάντα στον διάσημο αθλητή γιο του Μαστανάβαλλο.https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-hellenic-studies/article/abs/note-on-the-berber-head-in-london/5CA6AAE0C2B7C74131254F2E54C7694A Οι δύο ηγέτες συναντήθηκαν την περίοδο 163/148 π.Χ. πιθανότατα στην Κίρτα, πρωτεύουσα του Μασσανάση Α΄, οι λεπτομέρειες παραμένουν άγνωστες, πιθανότατα όπως αναφέρει ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης σε ένα συμπόσιο που οργάνωσε ο Μασσανάσης.https://www.jstor.org/stable/20482727 Ο Πτολεμαίος Η΄ προσπάθησε την εποχή που ήταν βασιλιάς της Κυρήνης να επιδείξει την πολυτέλεια των Ελληνιστών βασιλέων, διοργάνωσε τις εορτές προς τιμή του Απόλλωνος με μεγάλη πολυτέλεια. Την ίδια εποχή ξεκίνησε μια μεγάλη σειρά από έργα, ένας μεγάλος τάφος που κατασκεύασε στην Πτολεμαΐδα της Κυρηναϊκής πιθανότατα προοριζόταν ως δικός του.

Δεύτερη βασιλεία

Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ τραυματίστηκε θανάσιμα σε μία μάχη στην Παλαιστίνη το 145 π.Χ. και απεβίωσε λίγες μέρες αργότερα. Από τη στιγμή που ο μεγαλύτερος γιος του, Πτολεμαίος Ευπάτωρ είχε ήδη ασθενήσει και πεθάνει, διάδοχος ορίστηκε ο μικρότερος γιος του, επίσης με το όνομα Πτολεμαίος Ζ΄ Νέος Φιλοπάτωρ, που όμως ήταν ακόμη σε παιδική ηλικία. Τα γεγονότα που ακολούθησαν είναι κάπως σκοτεινά για τους σύγχρονους ιστορικούς. Η Αλεξάνδρεια διαιρέθηκε καθώς η μια μερίδα ζητούσε στο θρόνο την Κλεοπάτρα Β΄ και το γιο της, ενώ η άλλη τον αδελφό της, Πτολεμαίο που κυβερνούσε την Κυρηναϊκή. Απεσταλμένοι μετέφεραν στον τελευταίο μήνυμα που ζητούσε την επιστροφή του. Είναι άγνωστο αν έγινε μάχη, αλλά ο Πτολεμαίος επικράτησε και διεκδίκησε τον τίτλο "Ευεργέτης", όπως ο δημοφιλής πρόγονός του, ο Πτολεμαίος Γ΄ Ευεργέτης. Συμφωνήθηκε επίσης να παντρευτεί τη χήρα του αδελφού του και δική του αδελφή Κλεοπάτρα Β΄, η οποία ίσως να έθεσε ως όρο την ασφάλεια του γιου της. Όπως και να έχει εκείνος θανάτωσε τον ανιψιό του. Είναι παράξενο που εκείνη συνέχισε να μένει στο πλάι του, και μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε για το αν την ώθησε ο φόβος ή η φιλοδοξία. Ο Πτολεμαίος Η΄ ορκίστηκε νέος Φαραώ στην Μέμφιδα (144/143 π.Χ.), την ίδια χρονιά γεννήθηκε και το μοναδικό του παιδί με την Κλεοπάτρα Β΄ Πτολεμαίος Μεμφίτης.Ιουστίνος, 38.8.2-3; Διόδωρος Σικελιώτης, 33.13https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/memphites_fr.htmHölbl 2001, σσ. 194–195

Με την επιστροφή του στην Αλεξάνδρεια ο Πτολεμαίος Η΄ ξεκίνησε μια μεγάλη σειρά εκκαθαρίσεων απέναντι στους εχθρούς του που είχαν στηρίξει τον Πτολεμαίο ΣΤ΄.Ιουστίνος, Justin Epitome of Pompeius Trogus 38.8 Οι λογοτεχνικές ιστορίες τις περιγράφουν με μακάβριο τρόπο αν και είναι δύσκολο να προσδιοριστεί αν ήταν πρόσφατες ή ανήκαν στην μεταγενέστερη ανακατάληψη της Αλεξάνδρειας (126 π.Χ.). Αναφέρεται πως είχε το συνήθειο να ντύνεται χυδαία και πως διέταζε εκτελέσεις, εξορίες, ακόμη και λουτρά αίματος όταν υποψιαζόταν σημάδια ανυπακοής ή προδοσίας. Ξανά και ξανά κολυμπούσε τους εχθρούς του στο αίμα, τρέφοντας νέα σχέδια για επανάσταση. Ακόμη, καταδίωξε πολλούς από τους λόγιους και καλλιτέχνες της Αλεξάνδρειας, καθώς θεωρούσε πως ήταν ιδιαίτερα προσκολλημένοι στον αδελφό του και άρα εχθροί του. Μερικοί από αυτούς έφυγαν κρυφά ή εξορίστηκαν σε ελληνικά εδάφη, δίνοντας νέα πνοή στα ελληνικά γράμματα. Ο Ιουστίνος αναφέρει ότι άφησε τους άνδρες του να λεηλατούν τους δρόμους της πόλης σφάζοντας αδιάκριτα μέχρι που έμεινε "βασιλιάς όχι σε ανθρώπους αλλά σε άδεια σπίτια". Ο Βαλέριος Μάξιμος αναφέρει ότι οι νέοι άνδρες κατέφυγαν στο Γυμνάσιον και ο Πτολεμαίος Η΄ έβαλε φωτιά στο κτίριο.Βαλέριος Μάξιμος, Memorable Deeds and Sayings IX.ext.5 Την ίδια περίοδο ο Πτολεμαίος Η΄ απέκτησε μια σειρά από υποτιμητικά προσωνύμια όπως "Φύσκων" δηλαδή "αυτός που έχει κοιλιά σαν δοχείο" λόγω της αφύσικης παχυσαρκίας του και "Κακεργέτης" δηλαδή "κακοποιός".Στράβων, Γεωγραφικά, 17.1.11; Πλούταρχος, Life of Coriolanus 11.2Menecles of Barca FGrH 270 F9 Με την άνοδο του έληξε η βασιλεία των Πτολεμαίων στο Αιγαίο Πέλαγος, σε λίγους μήνες έχασε και τις τελευταίες του κτήσεις την Ιτάνο, την Σαντορίνη και τα Μέθανα. Η αυτοκρατορία των Πτολεμαίων περιορίστηκε μόνο στην ίδια την Αίγυπτο, την Κύπρο και την Κυρήνη.

Ενδοοικογενειακές Έριδες

Ο Πτολεμαίος Η΄ διέταξε τότε πιθανότατα την δολοφονία του ανεψιού του Πτολεμαίου, σύμφωνα με τον Ιουστίνο τον δολοφόνησε ο ίδιος στην αγκαλιά της μητέρας του την ημέρα του γάμου τους (145 π.Χ.). Τα γεγονότα όπως εξιστορούνται σε έναν Πάπυρο αναφέρουν ότι διατηρήθηκε διάδοχος του θρόνου μέχρι την γέννηση του Πτολεμαίου Μεμφίτη (143 π.Χ.), ο Πτολεμαίος Ζ΄ Νέος Φιλοπάτωρ υπηρέτησε κατόπιν ως ιερέας του Μεγάλου Αλεξάνδρου μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 140 π.Χ.Chauveau 2000: 257-258 Ο Πτολεμαίος Μεμφίτης ανακηρύχτηκε κληρονόμος του πατέρα του, απεικονίζεται στον Ναό του Εντφού αν και δεν αναφέρεται πουθενά σε έγγραφα η συμβασιλεία με τον πατέρα του.Cauville and Devauchelle 1984: 51-52; Chauveau 2000
Ο Πτολεμαίος Η΄, ένα χρόνο αργότερα στέφθηκε βασιλιά με αιγυπτιακές τελετές στη Μέμφιδα. Κατά τη διάρκεια των εορταστικών εκδηλώσεων ήρθε στον κόσμο ο γιος του από την Κλεοπάτρα Β΄, και για να εορταστεί η ευχάριστη σύμπτωση έμεινε γνωστός ως Πτολεμαίος Μεμφίτης. Οι εορτασμοί αμαυρώθηκαν με την εκτέλεση μερικών ατόμων από την Κυρήνη που είχαν έρθει στην πρωτεύουσα μαζί με τον Πτολεμαίο Η΄. Η κατηγορία εναντίον τους ήταν πως μίλησαν με ασέβεια για την εταίρα του βασιλιά, την Ειρήνη.

Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ και η Κλεοπάτρα Β΄ είχαν επίσης δύο κόρες με το όνομα Κλεοπάτρα, η μία από αυτές η Κλεοπάτρα Θεά ήταν βασίλισσα της Συρίας, η άλλη διέμενε ακόμα στα Αιγυπτιακά ανάκτορα. Την περίοδο 143/142 π.Χ. ο Πτολεμαίος Η΄ παντρεύτηκε την ανεψιά του Κλεοπάτρα Γ΄ της Αιγύπτου, την κόρη της Κλεοπάτρας Β΄ με τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ που διέμενε μαζί τους δίχως να χωρίσει με την σύζυγο/μητέρα της. Στα επίσημα Αιγυπτιακά αρχεία της εποχής οι δύο βασίλισσες καταγράφονται με τα προσωνύμια "Κλεοπάτρα η αδελφή" και "Κλεοπάτρα η σύζυγος", ο Πτολεμαίος Η΄ προσπάθησε να αποφύγει την επίσημη σύγκρουση. Ο Τίτος Λίβιος αναφέρει ότι οι σχέσεις με την ανεψιά του ξεκίνησαν λίγο μετά την άνοδο του στον θρόνο και επισημοποιήθηκε με τον γάμο τους.Τίτος Λίβιος, Periochae 59; Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 38.8 Ο Ντάνιελ Όγκντεν υποστήριξε ότι ο γάμος δεν έγινε από την αρχή αλλά τον αποφάσισε κατόπιν με στόχο να την εμποδίσει να παντρευτεί κάποιον άλλον ισχυρό διεκδικητή, σε κάθε περίπτωση η Κλεοπάτρα Β΄ αντέδρασε έντονα και συγκρούστηκαν.Ogden, Daniel (1999). Polygamy, Prostitutes and Death: The Hellenistic Dynasties. London: Duckworth. σσ. 96–98 Ακολούθησε εξέγερση υπό την ηγεσία του Γαλεάτη ενός Αλαμανού μισθοφόρου και την υποκίνηση της Κλεοπάτρας Β΄, βρισκόταν στην υπηρεσία των Πτολεμαίων αλλά εξορίστηκε από τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ (145 π.Χ.). Ο Γαλεάτης συγκέντρωσε στρατό από Ευρωπαίους εξόριστους στην ηπειρωτική Ελλάδα, ανακοίνωσε κατόπιν ότι είχε υπό την προστασία του έναν άλλον νεαρό γιο του Πτολεμαίου ΣΤ΄ προορισμένο για Φαραώ. Οι απλήρωτοι μισθοφόροι του Πτολεμαίου Η΄ ήταν έτοιμοι να προσχωρήσουν στον Γαλεάτη, ο διοικητής τους Ιέραξ το απέτρεψε αφού τους πλήρωσε με δικά του χρήματα. Ο Πτολεμαίος Η΄ νίκησε τον Γαλεάτη (139 π.Χ.), κατόπιν εξέδωσε διάταγμα με το οποίο ο ίδιος, η αδελφή του και η σύζυγος/ανεψιά του εμφανίζονται ως συμβασιλείς.Hölbl 2001, σ. 196 Την ίδια χρονιά τον επισκέφτηκε ο Σκιπίων Αιμιλιανός με την αντιπροσωπεία του για λογαριασμό της Ρώμης. Οι αρχαίες πηγές περιγράφουν την δουλοπρεπή υποδοχή που έτυχε σε αντίθεση με την ψυχρή συμπεριφορά των Ρωμαίων, ο Σκιπίων έκανε ειρωνικά σχόλια για την παρακμή που εκείνος απέπνεε στους συνοδούς του. Ο Πτολεμαίος Η΄ ήταν την ίδια εποχή υπερβολικά βαρύς, σε βαθμό που η μεταφορά του γινόταν με φορείο.Διόδωρος Σικελιώτης, 33.28b; Ποσειδώνιος ο Ρόδιος, FGrH 87 F7; Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 38.8.8-11Errington 2008: 295-297

Η Επανάσταση

Η ενδοοικογενειακή σύγκρουση κατέληξε σε ανοιχτό εμφύλιο πόλεμο (132 π.Χ.), από την μία ο Πτολεμαίος Η΄ με την Κλεοπάτρα Γ΄ και από την άλλη η αδελφή του Κλεοπάτρα Β΄. Ο Πτολεμαίος Η΄ κατείχε την Αλεξάνδρεια αλλά στα τέλη της επόμενης χρονιάς (131 π.Χ.) ο λαός της πόλης εξεγέρθηκε υπέρ της Κλεοπάτρας Β΄ και έβαλε φωτιά στα ανάκτορα.Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 38.8.11-15; Τίτος Λίβιος, Periochae 59 Ο Πτολεμαίος Η΄ και η Κλεοπάτρα Γ΄ δραπέτευσαν στην Κύπρο, άφησαν την Κλεοπάτρα Β΄ ως την μόνη βασίλισσα και γυναίκα, για πρώτη φορά στα Αιγυπτιακά χρονικά. Η Κλεοπάτρα Β΄ πήρε τον τίτλο "Φιλομήτωρ Σωτήρ" αντιγράφοντας τον πρώην σύζυγο/αδελφό της Πτολεμαίο ΣΤ΄ και τον ιδρυτή της βασιλικής δυναστείας των Πτολεμαίων Πτολεμαίο Α΄.Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 38.8Hölbl 2001, σσ. 197–200
Οι Έλληνες και οι Εβραίοι της Αλεξάνδρειας υποστήριζαν την Κλεοπάτρα Β΄ αλλά οι γηγενείς Αιγύπτιοι που αποτελούσαν και την μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού υποστήριζαν τον Πτολεμαίο Η΄ και την Κλεοπάτρα Γ΄. Το χάος από τον εμφύλιο εκμεταλλεύτηκε ο Χαρσιέσι ένας άντρας από τον νότο για να ανακηρυχτεί βασιλιάς της Θήβας όπως έκαναν παλιότερα ο Αροννώφρις και ο Χαόννωφρις (206/185 π.Χ.). Τον Νοέμβριο του 131 π.Χ. ο Χαρσιέσι εκδιώχθηκε τελικά από τον Πάος, τον στρατηγό της Θήβας που ήταν επίσης Αιγύπτιος.https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/harsiesi.htm Ο Πτολεμαίος Η΄ και η Κλεοπάτρα Γ΄ επέστρεψαν στην Αίγυπτο (130 π.Χ.), εντυπωσιασμένοι από την επιτυχία του Πάος τον διόρισαν διοικητή της Άνω Αιγύπτου, για πρώτη φορά είχε γηγενής Αιγύπτιος τόσο ψηλή θέση. Ο Χαρσιέσι συνελήφθηκε και εκτελέστηκε τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς (130 π.Χ.).

Ο Πτολεμαίος στην Κύπρο συγκέντρωσε ένα μισθοφορικό στρατό για να συνεχίσει τον πόλεμο κατά της αδελφής του. Η Αλεξάνδρεια έστειλε από την πλευρά της μήνυμα σε ένα νόθο γιο του Πτολεμαίου που κυβερνούσε τότε την Κυρηναϊκή, προσκαλώντας τον στην πόλη. Ο Πτολεμαίος είδε κίνδυνο σε αυτό, κάλεσε το γιο του κοντά του και κατόπιν τον θανάτωσε. Εξαγριωμένος ο όχλος γκρέμισε τα αγάλματα του βασιλιά από την πρωτεύουσα, κίνηση που ο έκπτωτος βασιλιάς απέδωσε στην Κλεοπάτρα Β΄. Για εκδίκηση σκότωσε το γιο του, Πτολεμαίο Μεμφίτη, που ήταν τότε δεκατεσσάρων ετών, τεμάχισε το σώμα του και το έστειλε μέσα σε ένα κουτί σαν δώρο γενεθλίων στη μητέρα του.Διόδωρος Σικελιώτης, "Ιστορική βιβλιοθήκη", 34/35.14; Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 38.8.13-15 Τα τεμαχισμένα μέλη τα έστειλε η Κλεοπάτρα Β΄ στην Ρώμη αλλά η Γερουσία αποφάσισε να μην επέμβει στην εμφύλια σύγκρουση.Τίτος Λίβιος, Periochae 59 Η Κλεοπάτρα Β΄ απελπισμένη πρόσφερε τον θρόνο της Αιγύπτου στον γαμπρό της Σελευκίδη βασιλιά Δημήτριο τον Νικάτωρ τον οποίο είχε αιχμαλωτίσει πολλά χρόνια η Δυναστεία των Αρσακιδών της Παρθίας. Ο Δημήτριος Β΄ προχώρησε σε εισβολή στην Αίγυπτο και πολιόρκησε το Πηλούσιο, τότε έμαθε ότι ο γιος του Αντίοχος Η΄ Γρυπός έγινε νέος βασιλιάς της Συρίας από την μητέρα του Κλεοπάτρα Θεά που ήταν κόρη της Κλεοπάτρας Β΄. Τα στρατεύματα των Σελευκιδών προχώρησαν σε στάση και ο Δημήτριος Β΄ αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Συρία.Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 38.9 & 39.1Houghton, Arthur; Le Rider, Georges (1988). "Un premier règne d'Antiochos VIII à Antioche en 128". Bulletin de Correspondance Hellénique. 112: 401–411 Ο Πτολεμαίος Η΄ προσπάθησε να αποτρέψει την επιστροφή του Δημητρίου Β΄ στην Συρία, οι επαναστάτες του ζήτησαν να τους στείλει έναν διεκδικητή του θρόνου της Συρίας για να γίνει αρχηγός τους. Ο Πτολεμαίος Η΄ τους έστειλε τον Αλέξανδρο Β΄ Ζαβίνα παρουσιάζοντας τον ως υιό του πρώην βασιλιά των Σελευκιδών Αλεξάνδρου Α΄ Βάλα.Ευσέβιος της Καισαρείας, Chronographia I.257; Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 39.1 Η εμφύλια σύγκρουση στο βασίλειο των Σελευκιδών συνεχίστηκε πολλά χρόνια με αποτέλεσμα την αδυναμία τους να παρέμβουν στην αντίστοιχη εμφύλια σύγκρουση της Αιγύπτου.Grainger 2010, σσ. 375–382 Η Κλεοπάτρα Β΄ έφυγε από την Αλεξάνδρεια και κατέφυγε στην αυλή του γαμπρού της Δημητρίου Β΄ (127 π.Χ.), ο Δημήτριος Β΄ δολοφονήθηκε κατόπιν από συνομωσία της συζύγου του Κλεοπάτρας Θεάς (125 π.Χ.). Ο Πτολεμαίος Η΄ ανακατέλαβε τότε την Αλεξάνδρεια.Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus XXXIX.1https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/cleopatra_ii_fr.htmGrainger 2010, σσ. 382–383 Ακολούθησε αιματηρή σφαγή των οπαδών της Κλεοπάτρας Β΄ από τον Πτολεμαίο Η΄, είναι δύσκολη η διάκριση στις περιγραφές τους σε σχέση με τις προηγούμενες σφαγές του ιδίου (145 π.Χ.).Errington 2008: 297-298

Το Διάταγμα του 118 π.Χ.

Ο Πτολεμαίος Η΄ ξεκίνησε κατόπιν διαπραγματεύσεις με την Κλεοπάτρα Β΄ και την αυλή των Σελευκιδών. Την επόμενη χρονιά μετά την δολοφονία του Δημητρίου του Νικάτωρ (124 π.Χ.) συμφώνησε να αποσύρει την στήριξη του από τον σφετεριστή Αλέξανδρο Β΄ και να την μεταφέρει στον γιο του Δημητρίου Β΄ Αντίοχο τον Γρυπό, για αυτό έστειλε την κόρη του με την Κλεοπάτρσ Γ΄ Τρύφαινα να τον παντρευτεί.Ιουστίνος, Epitome of Pompeius Trogus 39.2 Η Κλεοπάτρα Β΄ επέστρεψε από την αυλή των Σελευκιδών στην Αίγυπτο, ορκίστηκε για άλλη μια φορά συμβασιλεύς μαζί με τον Πτολεμαίο Η΄ και την Κλεοπάτρα Γ΄, από τον Ιούλιο του 124 π.Χ. το όνομα της εμφανίζεται σε Παπυρικά έγγραφα.Grainger 2010, σσ. 383–384Hölbl 2001, σσ. 201–203 Η συμφιλίωση των κυβερνώντων της Αιγύπτου δεν σήμανε την άμεση παύση πυρός, καθώς εχθροπραξίες και σύγχυση βασίλευαν ακόμη σε κάποιες περιοχές, μέχρι το 118 π.Χ., οπότε και ένα διάταγμα που δημοσιεύτηκε σε όλο το βασίλειο ξεκαθάρισε τα πράγματα.https://papyri.info/ddbdp/p.tebt;1;5 Αποτελεί ένα είδος συμφωνίας ανάμεσα στο βασιλιά και την Κλεοπάτρα τη Β΄, με αρκετούς συμβιβασμούς από την πλευρά του Πτολεμαίου. Στόχος του ήταν να σβήσει το πρόσφατο παρελθόν και να αποδώσει νομιμότητα στην ιδιοκτησία γης και προνομίων όπως αυτά είχαν ήδη διαμορφωθεί. Το διάταγμα αυτό έδινε χάρη σε όλα τα αδικήματα εκτός από την δολοφονία και την ληστεία των ναών, με τον τρόπο αυτό κάλεσαν όλους τους δραπέτες να επιστρέψουν στην Αίγυπτο. Το διάταγμα αυτό ήταν πράγματι πολύ σημαντικό και έδινε έμφαση στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου του λαού και στις ανθρώπινες ελευθερίες. Κάποιοι ιστορικοί το θεωρούν απόδειξη του γεγονότος ότι ο Πτολεμαίος δεν ήταν τελικά το τέρας που οι αρχαίες πηγές σκιαγραφούν. Άλλοι θεωρούν πως ήταν η εκρηκτική κατάσταση που ώθησε τον βασιλιά να πάρει τα μέτρα που θα κατεύναζαν τα πλήθη. Άλλοι το αποδίδουν στην Κλεοπάτρα Β΄ και άλλοι, τέλος, θεωρούν πως ίσως να μην ενεπλάκη σε αυτό κανένας από τους κυβερνώντες, αλλά κάποιος σύμβουλος ή γραφειοκράτης.

Το διάταγμα του 118 π.Χ. προβλέπει άρθρα για την προστασία των γηγενών, ή τουλάχιστον ορισμένων κοινωνικών τάξεων, ενάντια στην καταπίεση από τους βασιλικούς αξιωματούχους, και που θα εξασφάλιζαν στο ιερατείο τα προνόμια που είχαν κερδίσει. Ο Πτολεμαίος Η΄ επιπλέον χάρισε όλους τους αναδρομικούς φόρους, επιβεβαίωσε όλες τις δωρεές γης που είχαν παραχωρηθεί στην διάρκεια του εμφύλιου, τις ιδιοκτησίες γης στους ναούς και τα φορολογικά προνόμια που έδωσε στους εφοριακούς να χρησιμοποιούν τα τυποποιημένα μέτρα και σταθμά με την ποινή του θανάτου. Για τις νομικές διαφορές ανάμεσα στους Έλληνες και τους Αιγύπτιους θα ήταν υπεύθυνα μόνο τα δικαστήρια, η γλώσσα ήταν επίσης ένα σημείο διχασμού, οι "δικαστές χρημάτων" θα έλυναν τις διαφορές με Ελληνικά έγγραφα και οι "λαϊκοί δικαστές" με τα Αιγυπτιακά. Οι δανειστές των χρημάτων δεν θα μπορούσαν επίσης να σύρουν τους Αιγύπτιους στα δικαστήρια όπως γινόταν μέχρι τότε. Ωστόσο αυτές οι κινήσεις ίσως να πηγάζουν από την ανάγκη να γίνει μια κίνηση συμφιλίωσης ανάμεσα στους γηγενείς και την εγκαθιδρυμένη εκ νέου τάξη, και όχι μια συστηματική προσπάθεια παροχής προνομίων προς τους Αιγυπτίους. Καθώς οι τελευταίοι όλο και περισσότερο έβρισκαν τρόπους να εισχωρούν στη γραφειοκρατία, η ανάγκη αποκατάστασης των σχέσεων μαζί τους ήταν επιτακτική.

Πολιτιστικό Έργο

Κατά την περίοδο βασιλείας του, ο Πτολεμαίος Η΄ έχτισε και διακόσμησε αιγυπτιακούς ναούς, όπως και οι προκάτοχοί του. Με την άνοδο τους στην θέση των Φαραώ οι Πτολεμαίοι συνδέθηκαν αμέσως με το προηγούμενο Αιγυπτιακό ιερατείο και τις λατρείες των θεών του. Ο Πτολεμαίος Η΄ είχε μια ιδιαίτερη σχέση με τον Αιγυπτιακό λαό επειδή τον υποστήριζαν περισσότερο οι γηγενείς Αιγύπτιοι παρά οι Έλληνες έποικοι, για αυτό ξεκίνησε μια μεγάλη σειρά από έργα για να τους τιμήσει. Ανάμεσα σε άλλα, η επιγραφή στο μεγάλο ναό του Εντφού, που εξακολουθούσε να μεγαλώνει με τα χρόνια, περιγράφει σημαντικές προσθήκες από εκείνον. Κατά τον εικοστό όγδοο χρόνο της βασιλείας του, το 142 π.Χ., έλαβε χώρα η επίσημη αφιέρωση του ναού, 95 χρόνια μετά την έναρξη κατασκευής του από τον Πτολεμαίο Γ΄. Ένας μικρός ναός που βρέθηκε στις Φίλες, αφιερώθηκε από εκείνον στον Αθώρ. Στο Κομ-Όμπο, στο Μεντινάτ-Χαμπού, στο Ντέιρ αλ-Μεντίνα και στο Ελ-Καμπ, ανάμεσα στα ερείπια φαίνονται επιγραφές που ονομάζουν τον Πτολεμαίο σαν κτίστη ή αναπαλαιωτή τους προς τιμήν των Αιγυπτίων θεών. Η βασιλική Τριάδα υποσχέθηκε επίσης να πληρώσει για την μουμιοποίηση και την ταφή των ταύρων του Άπις και του Μνέβις.

Θάνατος

Ο Πτολεμαίος Θ΄ πέθανε σε ηλικία 65 ετών (28 Ιουνίου 116 π.Χ.) και τον διαδέχθηκε ο μεγαλύτερος επιζών γιος του Πτολεμαίος Θ΄ Λάθυρος μαζί με την Κλεοπάτρα Β΄ και την Κλεοπάτρα Γ΄. Είχε τη μεγαλύτερη σε διάρκεια ζωή από όλους τους προκατόχους του, από τον Πτολεμαίο Β΄ και έπειτα.  Ο ιστορικός Ιουστίνος ανέφερε ότι άφησε τον θρόνο του στην Κλεοπάτρα Γ΄ με την ελεύθερη επιλογή να διαλέξει η ίδια τον γιο τους με τον οποίο θα ήταν συμβασιλεύς. Η Κλεοπάτρα Γ΄ επέλεξε τον μικρότερο γιο τους Πτολεμαίο Αλέξανδρο, οι Αλεξανδρινοί ωστόσο εξεγέρθηκαν και την ανάγκασαν να δεχτεί τον Πτολεμαίο Λάθυρο. Η αφήγηση αυτή πιθανότατα αμφισβητείται, επινοήθηκε μετά την καθαίρεση του Πτολεμαίου Λάθυρου από τον Πτολεμαίο Αλέξανδρο.https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/ptolemy_ix_fr.htmErrington 2008: 298-299  Ο γιος του, Πτολεμαίος Απίων, έγινε το 108 π.Χ. ηγεμόνας της Κυρηναϊκής.

Λατρεία

Στην Αίγυπτο την εποχή που κυβερνούσε η Δυναστεία των Πτολεμαίων η λατρεία επικεντρώθηκε στον ετήσιο ιερέα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο τίτλος του ιερέα περιείχε στα επίσημα έγγραφα τα ονόματα όλων των κυβερνώντων ζευγών σε λατρευτική μορφή. Ο Πτολεμαίος Η΄ έγινε για πρώτη φορά συμβασιλεύς μαζί με τον αδελφό και την αδελφή του οι οποίοι κατείχαν επίσης τον τίτλο του "Θεού Φιλομήτωρος", εμφανίστηκε για πρώτη φορά ένας τρίτος βασιλέας σε αντίθεση με τις προηγούμενες περιπτώσεις που είχαν καταγραφεί μόνο δύο. Την εποχή που ανέλαβε την αποκλειστική εξουσία (164 π.Χ.) υιοθέτησε επιπλέον το προσωνύμιο "Ευεργέτης" αλλά δεν είναι γνωστό πως επηρεάστηκε η λατρεία, μετά την απέλαση του τον επόμενο χρόνο (163 π.Χ.) ο τίτλος καταγράφεται μόνο μια φορά. Στην αρχή της δεύτερης θητείας του (145 π.Χ.) ο Πτολεμαίος Η΄ αφοσιώθηκε στην λατρεία της δυναστείας, μαζί με την Κλεοπάτρα Β΄ έγιναν οι "θεοί Ευεργέτες". Η Κλεοπάτρα Γ΄ προστέθηκε ως τρίτη θεά (142 π.Χ.) λίγο πριν παντρευτεί τον θείο της και αναδειχτεί σε συμβασιλέα.https://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/cleopatra_iii_fr.htm Την περίοδο του εμφυλίου η Κλεοπάτρα Β΄ καθαίρεσε από τον Πτολεμαίο Η΄ και την Κλεοπάτρα Γ΄ τον ιερέα του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Αλεξάνδρεια. Ο Πτολεμαίος Η΄ και η Κλεοπάτρα Γ΄ διατήρησαν την περίοδο 130/127 π.Χ. τον δικό τους ιερέα, ο τίτλος του καταγράφεται ως "ιερέας του Αλεξάνδρου στο στρατόπεδο του βασιλέως".

Η κατάσταση αποκαταστάθηκε όταν συμφιλιώθηκαν ο Πτολεμαίος Η΄ και η Κλεοπάτρα Β΄, συνεχίστηκε και μετά τον θάνατο του Πτολεμαίου Η΄. Λίγο μετά την συμφιλίωση (118 π.Χ.) ένας νέος πρίγκιπας της Πτολεμαικής δυναστείας εμφανίστηκε στην λατρεία, ο Πτολεμαίος Ζ΄ Νέος Φιλοπάτωρ που το όνομα του μεταφράζεται ως "Νέος θεός που αγαπά τον πατέρα". Ο νέος μεταθανάτιος πρίγκιπας ήταν ένας από τους δύο ετεροθαλείς αδελφούς που δολοφονήθηκαν από τον πατέρα τους Πτολεμαίο Η΄, είτε ο Πτολεμαίος γιος του Πτολεμαίου ΣΤ΄ και της Κλεοπάτρας Β΄ είτε ο Πτολεμαίος Μεμφίτης, γιος του ίδιου του Πτολεμαίου Η΄ και της Κλεοπάτρας Β΄. Η πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι πιθανότατα ήταν ο Πτολεμαίος Μεμφίτης, θεοποιήθηκε ως ένδειξη συμφιλίωσης με τον πατέρα του που τον τεμάχισε.Chauveau 2000: 259-261 Από την εποχή που πέθανε η Αρσινόη Β΄ της Αιγύπτου οι αποβιώσαντες βασίλισσες των Πτολεμαίων απέκτησαν ξεχωριστή λατρεία με νέα ιέρεια, συμμετείχε στην παρέλαση πίσω από τον ιερέα του Μεγάλου Αλεξάνδρου με ονόματα που καταγράφονται ανάλογα με την χρονολογία. Ο Πτολεμαίος Η΄ και η Κλεοπάτρα Γ΄ βρήκαν την ευκαιρία λόγω της σύγκρουσης με την Κλεοπάτρα Β΄ για να εγκαθιδρύσουν ένα νέο ιερατείο προς τιμή της Κλεοπάτρας Γ΄. Ο νέος ιερεύς της βασίλισσας καταγράφεται ως "ιερό πουλάρι της Ίσιδας, Μεγάλης Μητέρας των Θεών", τοποθετήθηκε αμέσως μετά τον ιερέα του Μεγάλου Αλεξάνδρου και μπροστά από όλες τις ιέρειες των προηγούμενων βασιλισσών κατά σειρά προτεραιότητας. Η θέση αυτή είχε διαφορές από τις προηγούμενες στο γεγονός ότι η τελετή γινόταν για μια βασίλισσα εν ζωή και όχι αποβιώσασα, ο ιερέας επιπλέον ήταν άντρας και όχι γυναίκα όπως στις προηγούμενες βασίλισσες, ο τίτλος καταγράφεται και αργότερα (105 π.Χ.).

 Χρονολόγιο 
 Έτος (π.Χ.)  Γεγονός  182 π.Χ. Γέννηση του Πτολεμαίου H΄ Ευεργέτη Β΄ Φύσκονος, γιου του βασιλιά Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς και της Κλεοπάτρας Α΄, κόρης του Αντίοχου Γ΄ του Μέγα. 180 π.Χ. Ξαφνικός θάνατος του Πτολεμαίου Ε΄. Αντιβασιλιάς μέχρι την ενηλικίωση του μεγαλύτερου αδελφού του, Πτολεμαίου ΣΤ΄ Φιλομήτορος, ορίζεται η μητέρα τους Κλεοπάτρα Α΄. 176 π.Χ. Θάνατος της Κλεοπάτρας Α΄. Αντιβασιλεία από δύο υπουργούς. 172 π.Χ. Άνοδος στο θρόνο από τον έφηβο Πτολεμαίο ΣΤ΄. Περίπου αυτή την περίοδο νυμφεύεται την αδελφή του Κλεοπάτρα Β΄.  170 π.Χ. Προετοιμασίες για εισβολή στη Συρία. Ο Αντίοχος Δ΄ Επιφανής επιτίθεται τελικά στην Αίγυπτο και έτσι ξεσπά ο Έκτος Συριακός Πόλεμος. 169 π.Χ. Ο Αντίοχος Δ' έχοντας αιχμάλωτο τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ φτάνει στην Αλεξάνδρεια, αλλά αποσύρεται. Στην πόλη βασιλεύει πλέον ο μικρότερος αδελφός του, Πτολεμαίος Η΄ από κοινού με την Κλεοπάτρα Β΄. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ βασιλεύει από τη Μέμφιδα. 168 π.Χ. Νέα εισβολή του Αντίοχου Δ΄. Τα τρία αδέλφια συμφιλιωμένα ζητούν τη μεσολάβηση της Ρώμης, που έχει πλέον οριστικά υποτάξει τη Μακεδονία μετά τη Μάχη της Πύδνας. Οι Ρωμαίοι επεμβαίνουν αναγκάζοντας τον Αντίοχο να παρατήσει τα μεγαλεπήβολα σχέδιά του. Για πέντε χρόνια τα τρία αδέλφια συμβασιλεύουν, αλλά η φιλοδοξίες του Πτολεμαίου Η΄ να μείνει μόνος στο θρόνο δημιουργούν τριβές. 164 π.Χ. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ εκδιώκεται από τον αδελφό του. Η διπλή βασιλεία λαμβάνει τέλος. 163 π.Χ. Οι Ρωμαίοι προτείνουν σχέδιο διάσπασης του πτολεμαϊκού κράτους στα δύο και το θέτουν σε εφαρμογή. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ καταφεύγει για λίγο στην Κύπρο, αλλά ο λαός ζητά την επιστροφή του στην Αλεξάνδρεια.  162 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Η΄ πηγαίνει στη Ρώμη και εκείνοι αποφασίζουν να του αποδώσουν την Κύπρο. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ αρνείται ευγενικά αλλά σταθερά γνωρίζοντας πως η Ρώμη δεν θα κάνει καμία κίνηση. 156 π.Χ. Αποτυχημένη προσπάθεια δολοφονίας του Πτολεμαίου Η΄. 154 π.Χ. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ και Πτολεμαίος Η΄ έρχονται σε σύγκρουση στην Κύπρο, ο πρώτος νικά, αλλά δεν τιμωρεί τον αδελφό του. Υπογράφεται ειρήνη και του προσφέρει το χέρι της κόρης του, Κλεοπάτρας Θεάς (ο γάμος τελικά δεν έλαβε χώρα). Ο Πτολεμαίος Η΄ ξεκινά μεγάλα έργα ανοικοδόμησης στην Κυρηναϊκή. 153 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Ευπάτωρ ορίζεται αντιβασιλιάς και φεύγει για την Κύπρο. Θάνατος Πτολεμαίου Ευπάτορα. Διάδοχος ορίζεται ο μικρότερος αδελφός του, Πτολεμαίος Ζ΄. 148 π.Χ. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ εισβάλει στην Κοίλη-Συρία και φτάνει ως την Πτολεμαΐδα. Ο Πτολεμαίος μπαίνει στην Αντιόχεια και ο λαός του ζητά να αναλάβει τη βασιλεία και των δύο κρατών. Εκείνος μη θέλοντας να επισύρει την οργή της Ρώμης, υπερασπίζεται τα δικαιώματα του Δημητρίου Β΄ και τον παντρεύει με την κόρη του, Κλεοπάτρα Θεά. 145 π.Χ. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ τραυματίζεται όμως σε μάχη και πεθαίνει λίγες μέρες μετά. Διάδοχός του επίσημα είναι ο Πτολεμαίος Ζ΄, ο οποίος θανατώνεται μαζί με άλλους πιθανούς διεκδικητές από τον Πτολεμαίο Η΄. Ο τελευταίος παίρνει την εξουσία και παντρεύεται την Κλεοπάτρα Β΄. 144 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Η΄ στέφεται στη Μέμφιδα με εντυπωσιακές αιγυπτιακές τελετές. Κατά τη διάρκειά τους γεννιέται και ο γιος του από την Κλεοπάτρα Β΄, ο Πτολεμαίος Μεμφίτης. 142 π.Χ. Αφιερώνεται ο μεγάλος ναός στο Εντφού, που κτιζόταν για έναν αιώνα περίπου, από την εποχή του Πτολεμαίου Γ΄. 141 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Η΄ παντρεύεται την ανηψιά του, Κλεοπάτρα Γ΄, χωρίς να λάβει διαζύγιο από τη μητέρα της, Κλεοπάτρα Β΄. 140 π.Χ. Γέννηση της Κλεοπάτρας Δ΄. 139 π.Χ. Γέννηση του Πτολεμαίου Θ΄ του Λάθυρου.  Μητέρα και κόρη, η Κλεοπάτρα Β΄ και Κλεοπάτρα Γ΄ τσακώνονται. Αποτυχημένη εξέγερση στα ανάκτορα. π. 135 π.Χ. Γέννηση της Κλεοπάτρας Σελήνης.  132 π.Χ. Εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στην Κλεοπάτρα Β΄ και τον Πτολεμαίο Η΄. 131 π.Χ. Η Κλεοπάτρα Β΄ ελέγχει πλέον την Αλεξάνδρεια. Ο όχλος προσπαθεί να κάψει το παλάτι, αναγκάζοντας τον βασιλιά να το σκάσει από την πόλη. Ο Πτολεμαίος καταφεύγει στην Κύπρο, μαζί με την Κλεοπάτρα Γ΄, τα παιδιά τους, και το γιο που είχε αποκτήσει με την Κλεοπάτρα Β΄, τον Πτολεμαίο Μεμφίτη. Ο τελευταίος θανατώνεται με τραγικό τρόπο. 130/29 π.Χ. Ο Πτολεμαίος Η΄ επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια, ενώ η Κλεοπάτρα Β΄ καταφεύγει στην Αυλή του γαμπρού της, Δημήτριου Β΄ του Νικάτορος, βασιλιά των Σελευκιδών. 128 π.Χ. Η Κλεοπάτρα Β΄ πείθει το Δημήτριο να επιτεθεί στην Αίγυπτο. Όταν όμως φτάνουν στα σύνορα, ο Δημήτριος αντιμετωπίζει την επανάσταση του Αλεξάνδρου Β΄ Ζαβίνα, τον οποίο υποστηρίζει ο Πτολεμαίος Η΄. 127/6 π.Χ. Ο Πτολεμαίος τιμωρεί τους Αλεξανδρινούς εχθρούς του. 124 π.Χ. Η Κλεοπάτρα Β΄ έχει πλέον επιστρέψει στην Αίγυπτο στην παλαιά της θέση. 124/3 π.Χ. Η Τρύφαινα παντρεύεται τον Αντίοχο Η΄ Γρυπό. 118 π.Χ. Εκδίδεται διάταγμα με άρθρα για την προστασία των γηγενών, ή τουλάχιστον ορισμένων κοινωνικών τάξεων, ενάντια στην καταπίεση από τους βασιλικούς αξιωματούχους. 116 π.Χ. Θάνατος Πτολεμαίου Η΄. Τον διαδέχτηκε η σύζυγός του, Κλεοπάτρα Γ΄ και ο Πτολεμαίος Θ΄ ο Λάθυρος. Ο γιος του, Πτολεμαίος Απίων, έγινε το 108 π.Χ. ηγεμόνας της Κυρηναϊκής.

Παραπομπές

 Πηγές 
 www.livius.org 
 Βιογραφία από τον Christopher Bennett 
 Ptolemy VIII Euergetes II 
 The House of Ptolemy,by E. R. Bevan

Εξωτερικοί σύνδεσμοι


Κατηγορία:Φαραώ της δυναστείας των Πτολεμαίων
Κατηγορία:Ηγεμόνες της Κυρήνης
Κατηγορία:Ελληνιστική περίοδος