Διαίρει και βασίλευε

Ο όρος «διαίρει και βασίλευε» στην πολιτική αναφέρεται στην απόκτηση και διατήρηση της πολιτικής εξουσίας μέσω διχαστικών μεθόδων.  Αυτό περιλαμβάνει την εκμετάλλευση υπαρχουσών διαιρέσεων μέσα σε μια πολιτική ομάδα από τους αντιπάλους της, καθώς και τη σκόπιμη δημιουργία ή ενίσχυση τέτοιων διαιρέσεων.

 Ορισμός 
Η έννοια αναφέρεται κυρίως στην πρακτική της δημιουργίας διαιρέσεων μεταξύ αντιπάλων, ώστε να αποτραπεί η ένωσή τους εναντίον ενός κοινού εχθρού, επιτρέποντας σε εκείνον που προκαλεί τη διαίρεση να αποκτήσει ή να διατηρήσει πολιτικό έλεγχο.

Δευτερευόντως, η ιδέα χρησιμοποιείται και για να περιγράψει την πρακτική του καταμερισμού των ίδιων των δυνάμεων ή του προσωπικού, με σκοπό την ταυτόχρονη αντιμετώπιση διαφορετικών καθηκόντων.
 Ιστορικά παραδείγματα 

Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
Στα Απομνημονεύματα περί του Γαλατικού πολέμου, (Commentarii de Bello Gallico), ο Ιούλιος Καίσαρ αφηγείται το ακόλουθο επεισόδιο:

Σε μετάφραση στα ελληνικά, αυτό αποδίδεται ως εξής:

Οι Γαλάτες ήταν λαός με κοινή γλώσσα και πολιτισμό, αλλά χωρίς πολιτική ενότητα: χωρίζονταν σε πολλές ανεξάρτητες φυλές των οποίων τα συμφέροντα συχνά συγκρούονταν. Εξαιτίας μαζικών μετακινήσεων πληθυσμών και συνεχών επιδρομών, οι συγκρούσεις μεταξύ των φυλών ήταν σχεδόν καθημερινές. Συνήθως οι συγκρούσεις αυτές περιορίζονταν σε τοπικές επιδρομές, αλλά περιστασιακά ξεσπούσαν κύματα βίας που τα οποία οδηγούσαν στην καταστροφή πόλεων και τον διωγμό ή την υποδούλωση των κατοίκων τους. Γι’ αυτό πολλές φυλές έτρεφαν βαθιά έχθρα προς τις άλλες.Goldsworthy (2006), pp. 212–214Woolf, Becoming Roman (1998), pp. 23–25Drinkwater, Roman Gaul (1983), p. 19

Ο Καίσαρας εκμεταλλεύτηκε συστηματικά αυτές τις αδυναμίες —τη διάσπαση της πολιτικής εξουσίας και την εχθρότητα μεταξύ των φυλών— κατά την κατάκτηση της Γαλατίας.Goudineau, Le Dossier Vercingétorix (2001), pp. 180–185 Εφάρμοσε ένα μείγμα κινήτρων και τιμωριών: συμμαχούσε με κάποιες φυλές και εκφόβιζε άλλες, εξασφαλίζοντας έτσι ότι αντιμετώπιζε κάθε φορά μόνο έναν εχθρό.Goldsworthy (2006), pp. 280–285 Παρουσιαζόταν ως υπερασπιστής της ειρήνης και της σταθερότητας, και οι ενέργειές του παρουσιάζονταν ως στοχευμένες εναντίον εκείνων που απειλούσαν τη δημόσια τάξη της Γαλατίας. Πολλές γειτονικές φυλές δέχτηκαν αυτό το αφήγημα και παρείχαν σιτάρι, προσωπικό ή ακόμη και τις πόλεις τους ως βάσεις για τις λεγεώνες.

Τελικά όμως αποκαλύφθηκε το πραγματικό κίνητρο του Καίσαρα: όχι η ειρήνευση της Γαλατίας αλλά η υποταγή και η κατάκτηση.Goudineau (2001), p. 201: "Ce que César voulait, c’était la domination permanente." Οι Γαλάτες συνειδητοποίησαν ότι κινδύνευαν από υποδούλωση χωρίς να έχουν δώσει έναν αποφασιστικό αγώνα για την άμυνά τους.Roymans, Ethnic Constructs in Antiquity (2009), p. 224

Σε απάντηση, εξέλεξαν τον Βερκιγγετόριξ των Αρβερνών ως ηγέτη μιας ενωμένης γαλατικής αντίστασης με στόχο την εκδίωξη των Ρωμαίων.Caesar, BG 7.4 Ο Βερκιγγετόριξ ήταν ηγέτης εξαιρετικής ικανότητας: συνέδεσε για πρώτη φορά τις διάσπαρτες φυλές, επιβάλλοντας πειθαρχία και συνοχή, και εφάρμοσε μια τακτική συνεχούς υποχώρησης και καμένης γης για να στερήσει από τις ρωμαϊκές λεγεώνες τις προμήθειες και την ευκαιρία για αποφασιστική μάχη. Παρ’ όλα αυτά, υπό την πίεση των Ρωμαίων, κατέφυγε με τις δυνάμεις του στην οχυρωμένη πόλη της Αλέσια. Ο Καίσαρας τους παγίδευσε με έναν διπλό δακτύλιο οχυρώσεων: τον εσωτερικό για να κρατήσει εγκλωβισμένο τον Βερκιγγετόριξ και το στράτευμά του και τον εξωτερικό για να αποκρούσει τον στρατό ανακούφισης που πλησίαζε — και οι Ρωμαίοι υπομονετικά περίμεναν.Goldsworthy (2006), pp. 320–335Goudineau (2001), pp. 280–295

Στη μάχη που ακολούθησε στην Αλέσια (Η μάχη της Αλέσια), οι λεγεώνες του Καίσαρα πέτυχαν τόσο συντριπτική νίκη ώστε η γαλατική αντίσταση κατέρρευσε οριστικά.Caesar, BG 7.88–89 Ο Βερκιγγετόριξ εισήλθε μόνος στο ρωμαϊκό στρατόπεδο και, πέφτοντας στα πόδια του Καίσαρα, παρέδωσε τα όπλα του —μια πράξη που ο Πλούταρχος χαρακτήρισε «την πλέον φημισμένη παράδοση της αρχαιότητας».Plutarch, Life of Caesar 27.3 Οι υπόλοιπες φυλές υποτάχθηκαν και η Γαλατία ενσωματώθηκε στη ρωμαϊκή διοίκηση ως επαρχία, οργανωμένη τελικώς στις Τρεις Γαλατίες (Gallia Belgica, Gallia Lugdunensis και Gallia Aquitania) μαζί με την παλαιότερη Gallia Narbonensis.Drinkwater (1983), pp. 15–20Strabo, Geography 4.1–3

 Βρετανική Ινδία 
Ορισμένοι Ινδοί ιστορικοί, όπως ο πολιτικός Σάσι Θαρούρ, υποστηρίζουν ότι στις Βρετανικές Ινδίες χρησιμοποιούταν συχνά αυτήν την τακτική για να εδραιώσει την εξουσία του και να αποτρέψει την ανάδυση του Κινήματος Ανεξαρτησίας της Ινδίας, επικαλούμενοι τον Λόρδο Έλφινστοουν, ο οποίος είχε δηλώσει ότι «Divide et impera ήταν το παλαιό ρωμαϊκό αξίωμα, και πρέπει να γίνει και δικό μας».

Κριτική στο έργο του Θαρούρ άσκησε ο Βρετανός ιστορικός Jon Wilson ο οποίος υποστήριξε ότι, αν και αυτό ίσχυε γενικά, η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη.Wilson, Jon, 2016, India Conquered: Britain's Raj and the chaos of empire, αναφέρεται στην κριτική του έργου του Θαρούρ από την Elizabeth Buettner στο "Debt of Honour: why the European impact on India must be fully acknowledged", Times Literary Supplement, 11 Αυγούστου 2017, σελ. 13–14.

Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της ιδεολογίας του Χιντουτβά, την οποία έχουν υιοθετήσει διαδοχικές ινδικές κυβερνήσεις, τονίζουν έντονα τη σύγκρουση Ινδουιστών και Μουσουλμάνων η οποία κατά την άποψή τους ανάγεται σε αιώνες πριν από την άφιξη των Βρετανών.

Η κλασική εθνικιστική θέση εκφράστηκε από τον Ινδό νομικό και υποστηρικτή της επανένωσης της Ινδίας Μαρκαντέι Κατζού, ο οποίος έγραψε στην πακιστανική εφημερίδα The Nation το 2013:

Ο ιστορικός Τζον Κέι εκφράζει αντίθετη άποψη σχετικά με την πολιτική των Βρετανών, γράφοντας: History of India, John Keay, pp. 464, 2010

Ο στρατηγός Σ.Κ. Σίνχα, πρώην υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού, γράφει ότι, αντίθετα με ό,τι θα υπέθετε η λογική του «διαίρει και βασίλευε», ο Βρετανικός Ινδικός Στρατός ήταν αποτελεσματικά ενοποιημένος:The Partition of Soldiers, General S.K. Sinha, The Asian Age, 2015, 

 Οθωμανική Αυτοκρατορία 
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία εφάρμοζε συχνά πολιτική «διαίρει και βασίλευε», στρέφοντας Αρμενίους και Κούρδους τον έναν εναντίον του άλλου.

 Ηνωμένες Πολιτείες 
Ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εφαρμόζουν την τακτική αυτή στη Μέση Ανατολή του 21ου αιώνα, μέσω της υποδαύλισης των συγκρούσεων μεταξύ Σουνιτών και Σιιτών. Ο Βρετανός δημοσιογράφος Ναφίζ Άχμεντ επικαλέστηκε μελέτη του 2008 της RAND Corporation για τις Ένοπλες Δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών, η οποία πρότεινε τη στρατηγική της «διαίρει και βασίλευε» ως πιθανό μέσο αντιμετώπισης του μουσουλμανικού κόσμου στο πλαίσιο του Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας.

 Ισραήλ 
Ο καθηγητής Άβνερ Κοέν, πρώην αξιωματούχος θρησκευτικών υποθέσεων του Ισραήλ, αναγνώρισε δημόσια ότι η Χαμάς ήταν «δημιούργημα του Ισραήλ». Παρόμοιες δηλώσεις έχουν αποδοθεί και στον Γιασέρ Αραφάτ.

Οι αναφορές για ισραηλινή υποστήριξη προς τη Χαμάς χρονολογούνται από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και τις αρχές της δεκαετίας του 1980, περίοδο έντονων πολιτικών αναταράξεων στη Μέση Ανατολή. Πρώην ισραηλινοί αξιωματούχοι έχουν αναγνωρίσει δημόσια ότι το Ισραήλ παρείχε χρηματοδότηση και βοήθεια στη Χαμάς, με σκοπό την αποδυνάμωση κοσμικών παλαιστινιακών οργανώσεων όπως η Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ). Ο ταξίαρχος Γιτζάκ Σεγκέβ, στρατιωτικός διοικητής της Γάζας στις αρχές της δεκαετίας του 1980, παραδέχθηκε ότι παρείχε οικονομική υποστήριξη στη Μουσουλμανική Αδελφότητα, πρόδρομο της Χαμάς, κατ’ εντολή των ισραηλινών αρχών. Ο σκοπός ήταν να αποδυναμωθούν οι αριστερές και κοσμικές παλαιστινιακές δυνάμεις.

Το Ισραήλ συνέβαλε επίσης στην ανέγερση μέρους του δικτύου τεμενών, συλλόγων και σχολείων του ισλαμιστή πολιτικού Άχμεντ Γιασίν στη Γάζα, καθώς και στην περαιτέρω επέκτασή τους.

Ο Σλόμο Μπρομ, απόστρατος στρατηγός και πρώην αναπληρωτής σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του Ισραήλ, θεωρεί ότι μια ενισχυμένη Χαμάς εξυπηρετεί τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, καθώς του επιτρέπει να αποφεύγει διαπραγματεύσεις για παλαιστινιακό κράτος, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει αξιόπιστος συνομιλητής για την ειρήνη. Ο Μπεζαλέλ Σμοτριτς, ακροδεξιός βουλευτής και υπουργός Οικονομικών στην κυβέρνηση Νετανιάχου, έχει χαρακτηρίσει την Παλαιστινιακή Αρχή «βάρος» και τη Χαμάς «περιουσιακό στοιχείο».

 Ρωσία 
Κάποιοι αναλυτές θεωρούν ότι η σύγχρονη Ρωσία εφαρμόζει επίσης στρατηγικές με χαρακτηριστικά «διαίρει και βασίλευε». Εσωτερικά, η τακτική αυτή χρησιμοποιείται για την εδραίωση της εξουσίας του Βλαντίμιρ Πούτιν στη χώρα, ενώ διεθνώς αξιοποιείται στις εκστρατείες παραπληροφόρησης για την επίτευξη ασφάλειας του καθεστώτος, κυριαρχίας στη ρωσική γειτονιά και αναγνώρισης της Ρωσίας ως παγκόσμιας δύναμης.

Βιβλιογραφία