Δήμητρα Αρκαδίας

Η Δήμητρα, έως το 1928 γνωστή ως Δίβριτσα, είναι ορεινό χωριό του δήμου Γορτυνίας στο βορειοδυτικό τμήμα του Νομού Αρκαδίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 2011, ο πληθυσμός του χωριού ανέρχεται στους 103 μόνιμους κατοίκους.

 Τοπωνύμιο 
Ο οικισμός έφερε αρχικά την ονομασία Δίβριτσα, η οποία είναι είτε αρβανίτικης προέλευσης και προσδιορίζει έναν τόπο με πολλά νερά είτε, πιο πιθανά, σλαβικής προέλευσης που προέρχεται από το αρχαίο σλαβικό «ντμπρ» που σημαίνει χαράδρα ή χάσμα.Ο Γερμανός Σλαβολόγος VASMER  παράγει το τοπωνύμιο Δίβρη από το αρχαίο σλαβικό «ντμπρ» που σημαίνει χαράδρα ή χάσμα. Άλλωστε σχεδόν όλες οι γνωστές περιοχές με ονομασία Δίβρες δείχνουν μια σχέση με μάλλον εδαφολογική σημασία, αφού  είναι ημιορεινές ή ορεινές, με θέα στον ανοιχτό ορίζοντα και χαράδρες http://www.divrilamias.gr/no-sidebar/content/vivlio-toy-horioy Το 1928 έλαβε τη σημερινή του ονομασία (Δήμητρα) από τον αρχαίο ναό της Ελευσίνιας Δήμητρας.

 Γενικά και ιστορικά στοιχεία 
Το χωριό Δήμητρα (Δίβριτσα), ανήκει στο Δήμο Γορτυνίας (Δημοτική Ενότητα Κοντοβαζαίνης) της Περιφερειακής Ενότητας Αρκαδίας, σε απόσταση 111 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Τρίπολης . Βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Κοντοβάζαινα και Βάχλια, απέχει δε περίπου 5 χιλιόμετρα από το καθένα. Νότια του χωριού διέρχεται ο ποταμός Λάδωνας και σε κοντινή απόσταση βρίσκονται τα ερείπια του αρχαίου ναού της Ελευσίνιας (ή Αλούσιας) Δήμητρας και το γυναικείο μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής της Παναγίας Κλειβωκάς.

Προς βορρά είναι ο λόφος του Προφήτη Ηλία, προς νότο βρίσκεται το βουνό Νταρίζα, όπου στη ρίζα του και σε όλο το μήκος του κυλούσαν τα νερά του Λάδωνα, πριν τη κατασκευή του υδροηλεκτρικού φράγματος το 1955. Το χωριό βρίσκεται κτισμένο στην πλαγιά του Αφροδίσιου όρους σε υψόμετρο από 540 έως 660μ. και έχει έκταση 17 τ.χλμ. Η Δίβριτσα (Δήμητρα) πρωτοσυναντιέται στον πίνακα των χωριών της Γορτυνίας του Γάλλου περιηγητή Πουκεβίλ (Poukevil) με 100 κατοίκους. Είναι χωριό που ήδη το 1800 είχε συνοικιστεί και κατοικηθεί .

Η περιοχή αναφέρεται ήδη από τον γνωστό περιηγητή Παυσανία στο έργο του "Ελλάδος Περιήγησης", στα "Αρκαδικά" του, που είναι το (Η) όγδοο από τα δέκα βιβλία του. Εκεί μαθαίνουμε για τις περιηγήσεις του στην Αρκαδία μετά το 160 ή 170 μ.Χ.

Ακολουθώντας την ροή του ποταμού Λάδωνα, ο Παυσανίας, όπως περιγράφει,  βρίσκει το περίφημο ιερό της ελευσίνιας (ή αλούσιας) Δήμητρας (Παυσανίας, αρκαδικά κεφ 25.3)…ένα ιερό της Ελευσίνιας Δήμητρας. Αυτό το ιερό βρίσκεται στα όρια της Θέλπουσας. Μέσα σε αυτό υπάρχουν αγάλματα, ύψους τουλάχιστον επτά ποδιών το καθένα, της Δήμητρας, της κόρης της, και του Διονύσου, όλα όμοια κατασκευασμένα από λίθο……

Τα ερείπια του ναού βρέθηκαν από τον αρχαιολόγο Λεονάρδο ( Leonardos, V.I. 1891. Prakt: 23-5) σε ανασκαφές του, την 9η Οκτωβρίου 1891, σε ένα χωράφι που ανήκει στον Γεώργιο Μπιμπίκο από τη Δήμητρα. Η τοποθεσία ονομάζεται Παλιόπολη και βρίσκεται λιγότερο από 2 χλμ. νοτιοανατολικά της Δήμητρας, κοντά στην τοποθεσία Παραμπέλια.  Εκεί εντοπίστηκαν σε απόσταση 15 λεπτά νότια του χωριού, τα λείψανα αρχαίου ναού, μήκους 16,80 και πλάτους 5,80 μ. Ο ναός είναι οικοδομημένος από εγχώριο λίθο και αποτελείται από πρόναο και σηκό. Σώζονται τα θεμέλια των τοίχων. Στο μέσο του σηκού διατηρείται το βάθρο με την κοιλότητα για την υποδοχή του αγάλματος. Από το μέγεθος της κοιλότητας, συμπεραίνεται ότι υπήρχε ένα άγαλμα, το οποίο ήταν στημένο όρθιο. Εκεί έφερε στο φως πλήθος ευρημάτων, μεταξύ των οποίων, βρέθηκαν κεραμίδες στέγης, πήλινη κεφαλή Αθηνάς, πήλινο γοργόνειο,15 κεφαλές γυναικείων ειδωλίων, ομφαλωτή φιάλη, διαμέτρου 0,15 μ., ένα χάλκινο οινοχοΐδιο, ύψους 0,165 μ., χάλκινος κρατήρας με επιγραφή, δύο χάλκινα κύμβαλα, διαμέτρου 0,085 μ. και 3 σιδερένιες αιχμές δοράτων. Ο Λεονάρδος, ταύτισε το ιερό με αυτό της Ελευσίνιας Δήμητρας που αναφέρει ο Παυσανίας, καθώς βρέθηκε χάλκινος κρατήρας, ύψους 0,095 μ. με την επιγραφή ΚΟΡΑΙ.(στην κόρη) (βλ.εικ. έκθεμα 7957, αρχ.μουσείο Αθηνών). Τα ευρήματα, εκτός από την αρχαϊκή κεφαλή και τον κορμό πήλινου ειδωλίου, ανήκουν σύμφωνα με τον Λεονάρδο, στους κλασικούς χρόνους.Σήμερα διασώζεται μέρος της βάσης των αγαλμάτων που οι ντόπιοι ονομάζουν και ‘’αγία τράπεζα’’.
ΑΡΧΑΙΟΛ. ΔΕΛΤΙΟΝ.— ΕΤΟΣ 1891.— ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 99......Τών άνασκαφών έναρξιν έποιησάμην τή 9η Όκτωβρίου, διετέλεσα δέ άνασκάπτων έπι ενα μήνα, οσον ό καιρός έκεΐ έπέτρεπεν. Ειργάσθην δέ έν πολλοίς τών έν τή ύπ' άριθ. 64 άναφορα μου άναγραφέντων τόπων και δή έν θέσει Κλιβοκά και παρά τά χωρία Δρίβιτσαν, Βάχλιαν καί Βοΰτσι. Των εργασιών τούτων μή περατωθεισών, υπολειπομένου δέ έκασταχοΰ πολλοΰ άνασκαπτέου χώρου, έπιφυλάσσομαι νά εκθέσω εκτενέστερον τά περί αύτών, όταν άμα τή βελτιώσει τοΰ καιρού διαταχθη ή έπανάληψις τών σκαφικών ερευνών. Και ώς προς μεν την Κλιβοκάν (έπί τοΰ Λάδωνος κειμένην, 1,20' προς της πρωτευούσης Κοντοβαζαίνης), μνημονεύων τα νϋν μόνον το προ ετών άγαλμα γυναικός γονυκλινοΰς, ύπολεύκου τιτανόλιθου, (ού ή κεφαλή ευρίσκεται έν τω Μουσείω Δημητσάνης), μεταβαίνω εις τά περί της έν Διβρίτση σκαφής. Ένταΰθα (15' ώρ, προς Ν. τοΰ χωρίου) απεκαλύφθη ναός μήκ. 16,80 πλ. 5,80. Το κτίριον, ού σώζονται τά κάτω μερή των τοίχών, ωκοδομημένον έξ έγχωρίου λίθου διαιρείται εις πρόναον και σηκόν, ών ή τοΰ βάθους αναλογία 1:4. 
Έν τώ μέσω τοΰ σηκοΰ σώζεται το βάθρον μετά κοιλότητος προς ύποδοχήν της πλίνθου τοΰ αγάλματος. Έκ της μικρότητος δέ τοΰ κοίλου εικάζω ότι μόνον ιδρυτο άγαλμα και δη πιθανώτατα ίστάμενον. Καί τοι μετά πλήρους βεβαιότητος δεν δύναται νά όρισθει το όνομα τής αυτόθι ιδρυμένης θεότητος, έκ μεν πηλίνης κεφαλής ειδωλίου Άθηνάς, λεπτοΰ δισκίου πηλίνου φέροντος γοργόνειον καί τριών αιχμών δοράτων σιδηρών, θεωρούμενος ό ναος ήδύνατο νά άποδοθεί εις την θεάν ταύτην άλλ' εξ επιγραφής ΚΟΡΑΙ, ην φέρει διά στικτών γραμμάτων κρατηρίδιον χαλκοΰν (ύψ.0,095) κρινόμενος ό ναος αποδοτέος εις την Κόρην. Τών άλλων ευρημάτων μνημονευθήτωσαν χαλκά μεν 2 κυμβάλια (διαμ. 0,085), οίνοχοίδιον τρίπουν (όλον ύψος 0,165) καί φιάλη όμφαλωτή (διαμ.0,12), πήλινα δέ, 15 περ. κεφαλαί ειδωλίων γυναικείων (άνδρικόν ουδέν). Τά ευρήματα, πλην πηλίνης αρχαϊκής κεφαλής καί κορμοΰ γυναικείου είδωλίου, ανάγονται εις τους καλλίστους χρόνους.

Σημαντική όμως για την ιστορικότητα του χωριού Δήμητρα (Δίβριτσα), είναι και η τυχαία ανεύρεση ενός νεολιθικού οικισμού που παρέμεινε ενεργός μέχρι και τα μυκηναϊκά χρόνια. Κατά τη διάνοιξη δρόμου το 1933 και βορειοανατολικά του χωριού (37.786502° N, 21.932709° E) οι εκσκαφές έφεραν στο φως σημαντικά προϊστορικά λείψανα στην ανατολική πλαγιά ενός μικρού λόφου που ονομάζεται Τρούπες (τρύπες) περίπου 2 χλμ. βορειοανατολικά του χωριού Δήμητρα. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο καθηγητής Κων. Συριόπουλος στο μνημειώδες έργο του "Η προϊστορία της Πελοποννήσου"…Τα ερείπια πέρασαν απαρατήρητα μέχρι το 1942, όταν τυχαία επισκέφτηκα τον χώρο και συνέλεξα από την εκσκαφή της πλαγιάς του λόφου έναν σημαντικό αριθμό προϊστορικών οστράκων, τα πιο αξιοσημείωτα από τα οποία έχω αναφέρει συνοπτικά στην ενότητα «Χωριό Δήμητρα» στο (Προϊστορία της Πελοποννήσου). Ο R. Howell αναφέρει τον χώρο στην πρόσφατα δημοσιευμένη «Έρευνα της Ανατολικής Αρκαδίας στην Προϊστορία» χωρίς να προσθέσει περισσότερες πληροφορίες. Δυστυχώς, δεν κατάφερα να δημοσιεύσω αυτά τα ευρήματα νωρίτερα με μια πιο λεπτομερή περιγραφή και τις σχετικές εικόνες. Αλλά έχω επισκεφθεί τον χώρο αρκετές φορές από το 1942 και έχω συλλέξει περισσότερα οστράκια και άλλα ευρήματα, τα πιο αξιοσημείωτα από τα οποία περιγράφονται παρακάτω. Όλα αποδεικνύουν, κατά τη γνώμη μου, μια συνεχή και εντατική κατοίκηση του χώρου από τη Νεολιθική έως την Υστεροελλαδική ΙΙΙΓ περίοδο 2 φορές, όταν ο οικισμός εγκαταλείφθηκε για πάντα.

μικρογραφία|αριστερά|Άποψη του κωδωνοστασίου της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, στη Δήμητρα Αρκαδίας.
μικρογραφία|δεξιά|Εξωτερική άποψη της Εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, στη Δήμητρα Αρκαδίας.
Από τη Δήμητρα κατάγονταν ο αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 Σπήλιος ΧελωνιάρηςΦώτιος Χρυσανθόπουλος (Φωτάκος): Βίοι Πελοποννησίων ανδρών και των έξωθεν εις την Πελοπόννησον ελθόντων κληρικών στρατιωτικών και πολιτικών των αγωνισαμένων τον αγώνα της Επαναστάσεως, εκ του Τυπογραφείου Π.Δ. Σακελλαρίου, Εν Αθήναις 1888, σελ. 150 και ο πολιτικός Ηλίας Γ. Παπαηλιού.

Διοικητικά η Δήμητρα υπήχθη το 1835 στην επαρχία Διποταμίας του νομού Αχαΐας και Ήλιδος, αλλά το επόμενο έτος προσαρτήθηκε στην επαρχία Γορτυνίας του νομού Αρκαδίας. Το 1912 ορίστηκε έδρα κοινότητας της επαρχίας Γορτυνίας, ενώ το 1997 υπήχθη στον καποδιστριακό δήμο Κοντοβάζαινας. Από το 2011 υπάγεται στο δήμο Γορτυνίας.

Οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνται κατά κύριο λόγο με αγροτικές εργασίες (αμπελουργία και ελαιοκαλλιέργεια). Η κεντρική εκκλησία της Δήμητρας είναι αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο και διαθέτει ξυλόγλυπτο τέμπλο.

 Απογραφές πληθυσμού 
Απογραφή192819401951196119711981199120012011Πληθυσμός857830708785524302249221103

 Φωτοθήκη 

 Παραπομπές 

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Συριόπουλος, Κωνσταντίνος Θ. Η προϊστορία της Πελοποννήσου

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Αρκαδίας
Κατηγορία:Δήμος Γορτυνίας
Κατηγορία:Δήμος Κοντοβάζαινας