Γρηγόριος Κωνσταντάς

Ο Γρηγόριος Κωνσταντάς (Μηλιές Πηλίου,1758 – Μηλιές Πηλίου, 1844) ήταν Έλληνας λόγιος, δάσκαλος και ιεροδιάκονος. Υπήρξε σημαντική προσωπικότητα στο προεπαναστατικό κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, συμμετείχε στην επανάσταση του 1821 και ίδρυσε τη  Σχολή των Μηλεών Πηλίου. Διετέλεσε Έφορος της Παιδείας (1824-1828) και διορίστηκε από τον Καποδίστρια ως στέλεχος του Ορφανοτροφείου της Αίγινας (1828-1834).

 Βιογραφία
Γεννήθηκε στις 27 Δεκεμβρίου του 1758 στις Μηλιές ΠηλίουΣτη βιβλιοθήκη των Μηλεών διασώζεται σε μορφή επιστολής σύντομη αυτοβιογραφία του Κωνσταντά. Στην αρχή της γράφει: «Ο υποφαινόμενος εγεννήθην την 27ην Δεκεμβρίου του 1758 έτους εν Μηλίαις...». Ο Μουρτζανός, στην διδακτορική διατριβή του, αναφέρει πως, για τον Σάθα, γεννήθηκε το 1753, ενώ, σύμφωνα με άλλους ερευνητές, η γέννησή του χρονολογείται στο 1750.. Οι γονείς του, ο Ευστάθιος Κωνσταντάς και η Συρήνω το γένος Φιλιππίδη, ήταν αγρότες που δούλευαν ως ζευγίτες σε οθωμανικά τσιφλίκιαΉσαν γνωστοί ως «ζευγίτες», διότι καλλιεργούσαν τη γη με ένα ζευγάρι ζώων ζεμένων σε άροτρο.. Ο Γρηγόριος Κωνσταντάς έμαθε τα πρώτα γράμματα στη γενέτειρά του από τον καλόγερο Άνθιμο Πανταζή. Το 1778 υπηρέτησε ως ιεροδιάκονος στην Επισκοπή Σκοπέλου, μετονομασθείς από Γεώργιος σε Γρηγόριο. Έμεινε διάκονος μέχρι το τέλος της ζωής του, καθώς δεν χειροτονήθηκε ιερέας. Μετά τη Σκόπελο, επισκέφτηκε τον Άθω, τη Χίο και την Κωνσταντινούπολη, όπου για μικρό χρονικό διάστημα εργάστηκε ως οικοδιδάσκαλος, ενώ τελικά η περιήγηση αυτή κατέληξε το 1780 στο Βουκουρέστι.

 Σπουδές: Βουκουρέστι, Χάλε, Βιέννη (1780-1794)
Στο Βουκουρέστι, μαθήτευσε στην Ηγεμονική Ακαδημία του Βουκουρεστίου, όπου παρακολούθησε τις παραδόσεις του Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτη και διδάχθηκε θρησκευτικά κείμενα, τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς, καθώς και άλλα εγκύκλια μαθήματα. Εκεί, συναντήθηκε και με τον εξάδελφό του, τον  Δανιήλ Φιλιππίδη. Οι δύο εντάχθηκαν  στον κύκλο του Δημητρίου Καταρτζή. Ο Καταρτζής, που θεωρείται κορυφαία μορφή του νεοελληνικού διαφωτισμού, ήταν ένθερμος ζηλωτής της δημοτικής και επηρέασε τα δυο ξαδέλφια, διδάσκοντάς τους τις αρχές του  Διαφωτισμού, ενώ συνήθιζε να τους αποκαλεί «Δημητριείς». Μετά τον θάνατο του Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτη, επί ηγεμονίας Μαυρογένους, με πρόταση του επισκόπου Ριμνίκου Φιλάρετου, ο Κωνσταντάς διορίστηκε αρχικά διδάσκαλος της ελληνικής και λίγο αργότερα σχολάρχης στην Ηγεμονική Ακαδημία. Όμως το 1787, λίγο μετά την κήρυξη του Ρωσοτουρκικού Πολέμου (1787-1792) αναγκάσθηκε να παραιτηθεί λόγω του φόβου  των πολεμικών γεγονότων, αλλά και λόγω των προβλημάτων της υγείας του, καθώς έπασχε από φυματίωση. Αναζητώντας περιοχές με καλύτερο κλίμα μετακόμισε στη Στεφανούπολη της Τρανσυλβανίας (σημερινό Μπρασόβ). Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Βιέννη, όπου τα επόμενα δύο χρόνια, παρέδιδε μαθήματα σε παιδιά Ελλήνων εμπόρων. Ταυτόχρονα μάθαινε ξένες γλώσσες και διεύρυνε την επιστημονική του κατάρτιση.

μικρογραφία|Η Γεωγραφία Νεωτερική (Βιέννη, 1791), που έγραψαν ο Δανιήλ Φιλιππίδης και ο Γρηγόριος Κωνσταντάς, θεωρείται ένα από τα πρώτα και πλέον σημαντικά βιβλία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Τον ίδιο καιρό, συνεργάστηκε με τον εξάδελφό του Δανιήλ Φιλιππίδη στη συγγραφή της «Γεωγραφίας Νεωτερικής», σημαντικό βιβλίο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, που εκδόθηκε το 1791. Συνέχισε τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο του Χάλε στην Πρωσία, όπου διδάχθηκε φιλοσοφία, μαθηματικά και φυσικές επιστήμες. Επανήλθε στη Βιέννη για να ασχοληθεί με την έκδοση των "Επιστολών του Συνεσίου" (1792). Καθώς όμως τα προβλήματα της υγείας του εξακολουθούσαν να τον βασανίζουν, και παρουσίασε συχνές αιμοπτύσεις, το 1794 μεταβαίνει στην Πάδοβα, όπου έμεινε για μικρό χρονικό διάστημα, πριν επιστρέψει στη γενέτειρά του, μέσω Κέρκυρας και Ιωαννίνων.

Διδάσκαλος στα Αμπελάκια-Συγγραφή βιβλίων(1794-1806)

Ευρισκόμενος στις Μηλιές τού έγινε πρόταση, την οποία αποδέχθηκε, να διδάξει στα Αμπελάκια. Εκεί έμεινε οκτώ χρόνια. Δίδαξε μαθηματικά, φιλοσοφία και αρχαία ελληνικά, ενώ επέμενε στην απαραίτητη εκμάθηση μιας τουλάχιστον ξένης γλώσσας, διδάσκοντας και τα ιταλικά. Κατά την παραμονή του στα Αμπελάκια, παράλληλα με τα διδακτικά του καθήκοντα, ασχολήθηκε με τη συγγραφή, μετάφραση και έκδοση βιβλίων. Το 1800 εκδίδει το «Φιλοθέου Πάρεργα» του  Νικολάου Μαυροκορδάτου, με πρόλογο γραμμένο στα Αμπελάκια στις 16 Απριλίου 1800. Το 1802 ο Κωνσταντάς μεταβαίνει στη Βενετία, προκειμένου να επιμεληθεί της έκδοσης σε τέσσερις τόμους του βιβλίου του Francesco Soave «Στοιχεία της Φιλοσοφίας», το οποίο είχε μεταφράσει ο ίδιος∙ τυπώθηκε το 1804 . Δύο χρόνια αργότερα, το 1806, τυπώθηκε στη Βιέννη και το βιβλίο του Γάλλου αββά Millot «Γενική Ιστορία», μεταφρασμένο επίσης από τον ίδιο.

Κωνσταντινούπολη- Σχολή των Μηλεών(1807-1821)

Το 1807 ο Κωνσταντάς επιστρέφει στην πατρίδα του και από εκεί μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη, όπου παρέμεινε από το 1809 μέχρι το 1812, εργαζόμενος ως διδάσκαλος του ανεψιού του μητροπολίτου Εφέσου. Όμως το 1811 πέθανε στις Μηλιές ο διδάσκαλός του, ο Άνθιμος Πανταζής, ο οποίος του κληροδότησε την ιδιοκτησία του σχολείου. Παρόλο ότι εκείνη την εποχή ο Κωνσταντάς είχε δεχθεί προτάσεις τόσο από τον λόρδο Γκύλφορντ (Guilford) να διδάξει στην Ιόνιο Ακαδημία, όσο και να αναλάβει τη διεύθυνση της Πατριαρχικής Σχολής της Ξηροκρήνης, εκείνος προτίμησε να επιστρέψει στις Μηλιές και να διδάξει στον τόπο του. Προηγουμένως όμως εξασφάλισε από το Πατριαρχείο ένα σιγίλιο, ώστε η Σχολή να λειτουργεί ως Πατριαρχική . Μαζί με τον συμπατριώτη και συγγενή του, τον Άνθιμο Γαζή, και με τη φιλοδοξία να μετατρέψουν τη σχολή σε ανώτατο εκπαιδευτήριο, την 1η Ιουλίου του 1814 συνυπέγραψαν ένα υποσχετικό, το οποίο προέβλεπε ότι θα συνεισέφεραν όχι μόνο την προσωπική τους εργασία, αλλά και από 500 χρυσά νομίσματα ο καθένας, ώστε να υλοποιηθεί η κοινή τους προσπάθεια σε νεόκτιστο κτίριο. Το κτίριο κτίσθηκε με την επίβλεψη του Κωνσταντά, ενώ ο ίδιος είχε ήδη αρχίσει να διδάσκει δωρεάν. Με έμβλημα το «Ψυχής άκος» (ψυχής θεραπεία) στην είσοδο της πλούσιας βιβλιοθήκης της Σχολής, η Σχολή των Μηλεών απέκτησε γρήγορα φήμη σημαντικού εκπαιδευτικού κέντρου. Τα διασωθέντα βιβλία  της Σχολής αποτελούν τον πυρήνα της σημερινής Δημόσιας Βιβλιοθήκης Μηλεών Μαγνησίας. Όταν το 1817 ο Γαζής έφθασε από τη Βιέννη στις Μηλιές, το κτίριο είχε ολοκληρωθεί και λειτουργούσε. Ο Γαζής δίδαξε στη Σχολή μέχρι το 1821, ενώ ταυτόχρονα αφιέρωνε πολύ χρόνο και στην προπαρασκευή της ελληνικής επανάστασης.

Τα χρόνια της Επανάστασης και της Αίγινας (1821-1833)
μικρογραφία|Το βιβλίο του Francesco Soave, μεταφρασμένο από τον Γρηγόριο Κωνσταντά, τυπώθηκε σε 4 τόμους το 1804, στη Βενετία.
Ο Γαζής, ως μέλος της Φιλικής Εταιρείας και οργανωτής της Επανάστασης στο Πήλιο, δεν εμπιστευόταν τον Κωνσταντά, και όχι μόνο δεν τον μύησε στην Εταιρεία, αλλά τουναντίον απέφυγε να τον ενημερώσει για τα σχέδια της Φιλικής Εταιρείας. Ο Κωνσταντάς θεωρούσε ότι οι συνθήκες δεν ήταν ώριμες, ώστε να επιτύχει η επανάσταση στο Πήλιο. Αυτό ίσως εξηγεί και τη συμπεριφορά του Γαζή. Όμως η πολιτική εκτίμηση του Κωνσταντά δυστυχώς αποδείχθηκε ρεαλιστική. Ωστόσο, όταν στις 7 Μαΐου του 1821 ο Γαζής κήρυξε την επανάσταση στην πλατεία των Μηλεών, ο Κωνσταντάς κινητοποιήθηκε υπέρ του Αγώνα, δίπλα στο Γαζή και τον ακολούθησε. Του ανατέθηκε να μεταβεί στα Ψαρά και να ζητήσει βοήθεια για τους εξεγερθέντες Πηλιορείτες. Η βοήθεια όμως, που εγκρίθηκε από τη Βουλή των Ψαρών, δεν έφθασε έγκαιρα, καθώς στις 19 Ιουνίου 1821 οι Τούρκοι του Μαχμούτ Πασά Δράμαλη είχαν καταλάβει τις Μηλιές, είχαν κατασφάξει τους άοπλους επαναστάτες, και έκαψαν μάλιστα ένα μέρος της βιβλιοθήκης. Ο Κωνσταντάς, μετά την καταστολή της τοπικής επανάστασης, φεύγοντας από τα Ψαρά, έφθασε στα Κύθηρα. Όταν όμως πληροφορείται πως ο Υψηλάντης και ο Μαυροκορδάτος βρίσκονταν στην Πελοπόννησο μετακινήθηκε και αυτός στην Πελοπόννησο, όπου και συμμετείχε σε κυβερνητικές επιτροπές και Εθνοσυνελεύσεις. Εκπροσώπησε την περιοχή του στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, όπου και εκλέχθηκε μέλος του Βουλευτικού. Συμμετείχε και ως μέλος του Αρείου Πάγου, με πρόεδρο τον Θεόδωρο Νέγρη. Συμμετείχε και στη Β' Εθνοσυνέλευση του Άστρους. Την 1/4/1823, στην 4η συνεδρία της Β΄ Εθνοσυνέλευσης, συγκροτήθηκε -με τη συμμετοχή του Κωνσταντά- εννεαμελής νομοπαρασκευαστική επιτροπή, η οποία με πρότυπο το «Περί Εγκλημάτων και Ποινών» του ιταλού Τσεζάρε Μπεκαρία συνέταξε τον πρώτο ποινικό κώδικα των επαναστατημένων Ελλήνων με τίτλο «Περί Αμαρτημάτων και Ποινών» . Ο κώδικας αυτός, που έγινε αποδεκτός από το Βουλευτικό Σώμα και ως «Απάνθισμα των Εγκληματικών», αναφέρεται και στο αναθεωρημένο Σύνταγμα του Άστρους. Η Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους καθιέρωσε επίσης τον θεσμό του Εφόρου Παιδείας, και στη θέση αυτή διόρισε το Θεόκλητο Φαρμακίδη. Όταν όμως ο Φαρμακίδης ανέλαβε καθήκοντα καθηγητή στην Ιόνιο Ακαδημία, το Βουλευτικό στις 25 Ιουλίου 1824 διόρισε ως Γενικό Έφορο της Παιδείας τον Κωνσταντά. Ως Έφορος Παιδείας (1824-1828) ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα στην ίδρυση σχολείων, εξεύρεση διδασκάλων και διδακτικών βιβλίων, ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική και νησιωτική χώρα. Συνέταξε έκθεση για των περί Παιδείας διατάξεων, καθώς και τον Κανονισμό των καθηκόντων του Εφόρου, ενώ αργότερα τις προτάσεις του για την παιδεία τις υπέβαλε και στον Καποδίστρια. Ως βουλευτής έκανε πρόταση, που εγκρίθηκε από το Βουλευτικό, να δοθεί εντολή στους επάρχους «δια να συνάξουν τας αρχαιότητας» στα σχολεία. Αυτό υπήρξε η απαρχή δημιουργίας του πρώτου Αρχαιολογικού Μουσείου του κράτους στην Αίγινα. Σημειωτέον, ότι ενώ είχε εκλεγεί να συμμετάσχει και στην Δ΄ Εθνοσυνέλευση, που έγινε στο Άργος το 1829, τελικά τον απέκλεισαν, όταν αποφασίστηκε οι κληρικοί να μη γίνονται δεκτοί ως αντιπρόσωποι. Ο Καποδίστριας τον κάλεσε να συμβάλει στη δημιουργία του Ορφανοτροφείου της Αίγινας και αργότερα τον διόρισε στη διοικούσα επιτροπή του ιδρύματος, μαζί με τον Βιάρο Καποδίστρια και τον Λεόντιο Καμπάνη. Συμμετείχε στη διεύθυνση, στην οικονομική διαχείριση και στη διδασκαλία των περίπου 500 οικότροφων του Ορφανοτροφείου, όπου συγκεντρώθηκαν τα ορφανά των νεκρών του 1821. Έμεινε στην Αίγινα περίπου 6 χρόνια (1828-1834) .

Επιστροφή στις Μηλιές (1834-1844)
μικρογραφία|Ο τάφος του Γρηγορίου Κωνσταντά βρίσκεται στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου του Νέου, σε επαφή με το χώρο όπου ο ίδιος, το  1814, έκτισε τη Σχολή των Μηλεών.

Τρία χρόνια μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, στα οποία ο Κωνσταντάς κατέβαλε απέλπιδες προσπάθειες για να συνεχισθεί η λειτουργία του Ορφανοτροφείου, μέχρι που συνάντησε και τον Όθωνα γι' αυτόν τον σκοπό, συνειδητοποίησε ότι η κυβέρνηση είχε αποφασίσει το κλείσιμο του Ορφανοτροφείου. Παραγκωνισμένος από τη διοίκηση του Όθωνα, συκοφαντημένος από τοπικούς παράγοντες και απογοητευμένος από τη μη αναγνώριση της προσφοράς του, αναγκάσθηκε να αναχωρήσει προς την τουρκοκρατούμενη τότε γενέτειρά του. Εκεί, εκτός των διδακτικών καθηκόντων του, ως επίτροπος του Μητροπολίτη Δημητριάδος στις Μηλιές, ανέλαβε και την επίλυση διαφορών οικογενειακού δικαίου. Αφοσιωμένος στο σημαντικότερο για τη ζωή του έργο, συνέχισε να διδάσκει πάντοτε αμισθί μέχρι τον θάνατό του, στις 6 Αυγούστου 1844. Με τον θάνατό του, σταμάτησε να λειτουργεί και η Μηλιώτικη Σχολή.

Επίλογος
Διαπρεπής  λόγιος, αλλά κυρίως διδάσκαλος, ο Γρηγόριος Κωνσταντάς επιχείρησε να αναδείξει τη γενέτειρά του, τις Μηλιές Πηλίου, σε ελληνόφωνο εκπαιδευτικό κέντρο του καιρού του. Ανέπτυξε συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα, συμμετέχοντας ενεργά στην κοινή προσπάθεια πολλών εκ των συγχρόνων του Ελλήνων λογίων για την πνευματική πρόοδο της Πατρίδος. Υπηρέτησε την ιδέα ότι η Παιδεία μπορεί να αλλάξει τον άνθρωπο και την κοινωνία. Οι πολεμικές, και κατόπιν οι πολιτικές συνθήκες, δεν επέτρεψαν στον Κωνσταντά να ολοκληρώσει το εκπαιδευτικό του έργο, και να αφήσει στην ιστορία το αποτύπωμά του ως εκσυγχρονιστής της εκπαίδευσης, όπως θα το επιθυμούσε και είχε τις ικανότητες να το επιτύχει. Εν τούτοις, πέραν από το πρωτοποριακό συγγραφικό και εκδοτικό του έργο, έδωσε λαμπρό παράδειγμα ανιδιοτελούς προσήλωσης στα ιδανικά του, συνέπειας, ταπεινοφροσύνης και φιλοπατρίας .

 Εργογραφία 

 Γεωγραφία Νεωτερική, Τυπ. Θωμά Τράττνερν, Βιέννη, 1791.

Η Γεωγραφία Νεωτερική (Βιέννη, 1791) συγγράφηκε μαζί με τον Δανιήλ Φιλιππίδη. Στο αρχικά τρίτομο αυτό έργο, του οποίου τελικά μόνο ο πρώτος τόμος τυπώθηκε, επιχειρείται μια ανθρωπογεωγραφική περιγραφή των τότε Ευρωπαϊκών κρατών, σε γλώσσα απλή ελληνική. Η "Γεωγραφία" αποτελεί ένα από τα πλέον καινοτόμα κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, χάρη τόσο στην πρωτοποριακή παράθεση των εμπειριών των ιδίων των συγγραφέων, που επέτυχαν να περιγράψουν τη σύγχρονή τους στιγμή του Ελληνισμού, όσο και στη βιβλιογραφική χρησιμοποίηση των καλύτερων ευρωπαϊκών εγχειριδίων. Το νεωτερικό πνεύμα της Γεωγραφίας εκφραζόταν επίσης και από τη χρήση μιας ζωντανής γλώσσας. Πάντως, η γλωσσική μορφή του έργου προκάλεσε αρνητικά σχόλια πολλών, μεταξύ των οποίων και του Κοραή, αλλά ακόμη και του διδασκάλου των Δημητριέων, του Δημητρίου Καταρτζή.  Σήμερα όμως η πρωτοποριακή αυτή γλώσσα αναγνωρίζεται ως «θαυμάσιο επίτευγμα πηγαίας «φυσικής» δημοτικής», και θεωρείται ότι αποτελεί εξαιρετική αποτύπωση της τότε καθομιλουμένης.

 Κωνσταντά Γρηγ. (επιμέλεια): Αι επιστολαί του Συνεσίου μετά των σχολίων του Νεόφυτου Ιεροδιακόνου του Πελοποννησίου (Καυσοκαλυβίτη). Τυπ. Γεωργίου Βεντότου, Βιέννη, 1792.

Ο Συνέσιος, που έζησε από το 370 ως το 412 στην Κυρήνη της Βόρειας Αφρικής, ήταν φιλόσοφος και υπήρξε μαθητής της Υπατίας στην Αλεξάνδρεια. Λίγο πριν τον θάνατό του, χειροτονήθηκε επίσκοπος Πτολεμαΐδας. Έγραψε πολλές επιστολές, στις οποίες εκφράζει και τις φιλοσοφικές του σκέψεις. Προσπάθησε να συνδυάσει τη νεοπλατωνική φιλοσοφία με τη χριστιανική διδασκαλία. 

 Ν. Μαυροκορδάτου: Φιλοθέου Πάρεργα.(επιμέλεια και πρόλογος Γρηγ. Κωνσταντά), Εν Βιέννη της Αουστρίας, Παρά τω Φραντζ Αντωνίω Σχραίμβλ, 1800.

Ο Κωνσταντάς αντέγραψε το κείμενο από χειρόγραφο που βρέθηκε στο Βουκουρέστι. Το κείμενο είναι γραμμένο σε αρχαΐζουσα γλώσσα, και σε παρόμοια γλώσσα συνέταξε και ο Κωνσταντάς τον πρόλογό του. Ο συγγραφέας Νικόλαος Μαυροκορδάτος (1670-1730) ήταν Φαναριώτης λόγιος και ηγεμόνας της Μολδοβλαχίας. Το βιβλίο του, «Φιλοθέου πάρεργα» , που δημοσιεύτηκε 70 χρόνια μετά τον θάνατο τού συγγραφέα, θεωρείται πρόδρομο έργο του νεοελληνικού Διαφωτισμού και «η πρώτη νεοελληνική απόπειρα συγγραφής μυθιστορήματος» των νεότερων χρόνων. 

 Κωνσταντά Γρηγ.: Στοιχεία της Λογικής, Μεταφυσικής και Ηθικής, συνταχθέντα εις την Ιταλικήν Διάλεκτον υπό Φραγγίσκου Σοαυίου, Βασιλικού Διδασκάλου. Μεταφρασθέντα εις την ημετέραν διάλεκτον παρά Γρηγορίου Ιεροδιακόνου Κωνσταντά του Μηλιώτου. Παρά Νικολάω Γλυκεί τω εξ Ιωαννίνων, Ενετίησιν, 1804.

Το τετράτομο έργο του Fr.Soave μετέφρασε ο Κωνσταντάς από τα Ιταλικά, ο οποίος και προσέθεσε δικά του πρωτότυπα σχόλια. Είναι αφιερωμένο στον Κωνσταντίνο Υψηλάντη, ηγεμόνα πάσης Ουγγροβλαχίας (1802-1806). Η ύλη περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, Διαλεκτική, Ψυχολογία, Οντολογία, Κοσμολογία και Φυσική Θεολογία.                          

 Millot: Γενική Ιστορία (1806). ( μετάφραση Κωνσταντά Γρηγ.)

Το έργο του Γάλλου αββά Μιλιό, που εκδόθηκε σε δύο τόμους, μεταφράσθηκε από τα Γαλλικά στην καθομιλουμένη Ελληνική από τον Κωνσταντά με τη συνεργασία ενός φίλου του, τού Ζήση Κάβρα, ιατρού από τα Αμπελάκια. Το έργο αυτό είναι εκλαϊκευτικό της Ιστορίας, και προοριζόταν στο να χρησιμοποιηθεί ως διδακτικό βοήθημα για τη μόρφωση των νέων. 

 Έκθεσις περί παιδείας.

 Κανονισμός των καθηκόντων του Εφόρου.

 Σημειώσεις 

 Παραπομπές 

 Πηγές 













Κατηγορία:Νεοελληνικός διαφωτισμός
Κατηγορία:Αγωνιστές του 1821
Κατηγορία:Έλληνες λόγιοι του 18ου αιώνα