Μαρίκα Κοτοπούλη

Η Μαρίκα Κοτοπούλη (3 Μαΐου 1887 - 11 Σεπτεμβρίου 1954) ήταν σημαντική Ελληνίδα ηθοποιός. Διακρίθηκε περισσότερο ως τραγωδός στα έργα ξένων κι Ελλήνων κλασικών συγγραφέων. Πρωταγωνίστησε, ωστόσο, σε πολλά διαφορετικά θεατρικά είδη, ανάμεσά τους η κομεντί και η φάρσα.Μόσχος (1996), σελ.1239 . Η ερμηνεία της σε έργα σύγχρονων συγγραφέων θεωρείται ανεπανάληπτη. Μολονότι δε διακρινόταν για την εξωτερική της εμφάνιση, κέρδισε τον θαυμασμό με τη γοητεία που εξέπεμπε, καθώς και με τη σπιρτάδα του μυαλού και τη δημιουργικότητα της σκέψης της.Κουνελάκη (2003), σελ.3.

Βιογραφία
Παιδικά και νεανικά χρόνια
Γεννήθηκε στην Αθήνα. Ήταν κόρη της Ελένης και του Δημητρίου Κοτοπούλη. Και οι δυο γονείς της ήταν ηθοποιοί, ενώ ο πατέρας ήταν και θιασάρχης, επικεφαλής του Δραματικού Θιάσου Πρόοδος.Δεληπέτρου (2003), σελ.5.

Εμφανίστηκε στη σκηνή βρέφος σε περιοδεία των γονέων της στο έργο Ο αμαξάς των Άλπεων.Δελβερούδη (1989), σελ.47-48. Είχε, έτσι κι αλλιώς, γεννηθεί σχεδόν κυριολεκτικά πάνω στο θεατρικό σανίδι, όταν η μητέρα της «καταληφθείσα επί σκηνής από τας ωδίνας του τοκετού», όπως περιέγραφε μια εφημερίδα της εποχής, «μετεφέρθη κακώς έχουσα εις την οικίαν της, ένθα έφερεν εις φως τον τελευταίον γόνον των Κοτοπούληδων».

Ο πρώτος ρόλος της ήταν σε επιθεώρηση, σε ηλικία πέντε ετών, όπου υποδύθηκε μια μαθήτρια. Έως το 1901 εμφανιζόταν στο πλάι των γονιών της σε διάφορα έργα, ακόμη και του κλασικού ρεπερτορίου, σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.Λ[άσκαρης] (1930).

Στο Βασιλικό Θέατρο
Το 1902 προσελήφθη στο Βασιλικό Θέατρο κι αρχίζει να γίνεται γνωστή στο ευρύτερο κοινό. Στο ξεκίνημα αντιμετώπισε εχθρότητα από μερίδα συναδέλφων της, εξαιτίας του νεαρού της ηλικίας της. Το ταλέντο της αναγνωρίστηκε γρήγορα από τους κριτικούς κι αυτό ενέτεινε τον ανταγωνισμό με την ευνοούμενη των ανακτόρων ηθοποιό Άννα Φραγκοπούλου. Το ντεμπούτο της στο Βασιλικό Θέατρο ήταν ο ρόλος του Πουκ στο Όνειρο θερινής νυκτός και συνέχισε με ανάλογες επιλογές από το κλασικό ρεπερτόριο, όπως Δωδεκάτη Νύχτα, Φάουστ και άλλα.Δεληπέτρου (2003), σελ.6.

Σημαντική στιγμή στην καριέρα της νεαρής Κοτοπούλη υπήρξε η συμμετοχή της στην τριλογία του Αισχύλου Ορέστεια το 1903, όπου η απαγγελία για πρώτη φορά αρχαίου δράματος στη δημοτική γλώσσα προκάλεσε σεισμό στα θεατρικά και κοινωνικά δεδομένα της εποχής. Οι οπαδοί της καθαρεύουσας, οι οποίοι υποκινήθηκαν από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Γεώργιο Μιστριώτη, αντέδρασαν βίαια, προκλήθηκαν επεισόδια με τραυματίες και έναν νεκρό (τα λεγόμενα Ορεστειακά) και η συνέχεια των παραστάσεων διακόπηκε.Βραχωρίτης (2003), σελ.23.

Θιασάρχης
Έγινε θιασάρχης το 1908 και το 1912 εγκαταστάθηκε στο θέατρο «Ομονοίας», το οποίο μετονομάστηκε σε «Μαρίκας Κοτοπούλη» και το 1936 μετακόμισε στο «Ρεξ» της οδού Πανεπιστημίου.Δελβερούδη (1996), σελ.74. Το καλοκαίρι του 1924, όταν ο Χαϊλέ Σελασιέ επισκέφθηκε ως αντιβασιλέας της Αιθιοπίας την Ελλάδα, η Κοτοπούλη και ο θίασός της επιλέχτηκαν για την παράσταση του Αγαμέμνονα που δόθηκε προς τιμήν του στο Ηρώδειο.

Στις αρχές του 1929 η Κοτοπούλη συνέστησε την «Ελευθέραν Σκηνήν», σε συνεργασία με τον χρονογράφο και θεατρικό συγγραφέα Σπύρο Μελά και με τη σύμπραξη του γαμπρού της Μήτσου Μυράτ. Η δημιουργία του θιάσου είχε σχεδιαστεί ως αντίβαρο στην επικείμενη σύσταση του Εθνικού Θεάτρου. Γρήγορα, όμως, οι οικονομικές αποτυχίες ορισμένων επιλογών της «Ελευθέρας Σκηνής» οδήγησαν τον Μελά στην απόφαση να αποχωρήσει από το σχήμα, επιλέγοντας την προώθηση των συμφερόντων του μέσω του Εθνικού.

Μετά τη διάλυση του θιάσου, η Κοτοπούλη, μαζί με μια ομάδα ηθοποιών, έφυγε τον Οκτώβριο του 1930 για παραστάσεις στις ΗΠΑ, όπου παρέμεινε μέχρι τον Ιανουάριο του 1932.Βλ. Γλυτζουρής (1996), σελ.89-101. Η επιθυμία της να δημιουργήσει ένα θεατρικό σχήμα που θα ήταν το αντίπαλο δέος του Εθνικού Θεάτρου πραγματοποιήθηκε όταν επέστρεψε από την Αμερική και έφτιαξε έναν θίασο με την άλλοτε ανταγωνίστριά της, Κυβέλη, ο οποίος γνώρισε σημαντική επιτυχία.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου η παρουσία της Κοτοπούλη στο θεατρικό σανίδι αραίωσε. Η τελευταία της εμφάνιση πραγματοποιήθηκε το 1952, στην Ερμούπολη της Σύρου.Δεληπέτρου (2003), σελ.7.

Θάνατος
Η Μαρίκα Κοτοπούλη πέθανε στις 11 Σεπτεμβρίου 1954.Σπύρος Λιναρδάτος, Από τον Εμφύλιο στη Χούντα: 1952-55, Παπαζήσης, Αθήνα 1978, σελ.304. Ανακτήθηκε στις 25.06.2015. Κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη την επόμενη του θανάτου της, αφού πρώτα το φέρετρό της εκτέθηκε στη Μητρόπολη σε λαϊκό προσκύνημα.«Η Κοτοπούλη απέθανε χθες εκ συγκοπής», Ελευθερία, 12 Σεπτ. 1954, σελ.1. Ανακτήθηκε στις 25.06.2015.

 Ρόλοι 
Στην καριέρα της, η Κοτοπούλη διακρίθηκε ως Ηλέκτρα στην Ορέστεια, ως Ιφιγένεια και Μαργαρίτα (στο Φάουστ) του Γκαίτε, ως Ηλέκτρα του Χόφμανσταλ και, όσον αφορά στο ελληνικό ρεπερτόριο, ως Φαύστα στην ομώνυμη τραγωδία του Δημητρίου Βερναρδάκη και Θεοδότη στους Ισαύρους του Ραγκαβή. Ξεχωριστή, επίσης, ήταν η ερμηνεία της στη Στέλλα Βιολάντη του Ξενόπουλου το καλοκαίρι του 1909 στo θέατρο «Ομονοίας», στέγη της Νέας Σκηνής, όταν ο συγγραφέας εμπιστεύτηκε σ' αυτήν τον πρωταγωνιστικό ρόλο κι όχι στην Κυβέλη, όπως συνήθιζε.Delveroudi (1982), σελ.223-224, 361. Όσον αφορά στην επιθεώρηση, παρόλο που η Κοτοπούλη είχε μια σημαντική παρουσία στο είδος στα νεανικά χρόνια της, η ίδια δεν ήθελε να τη συσχετίζουν με αυτήν, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να κάνει το 1918 δήλωση «περί αποτάξεως» αυτού του ιδιαίτερου τύπου θεατρικού έργου.Χατζηδάκης (2003), σελ.28.

Εκτός από το θέατρο, η Κοτοπούλη έπαιξε για μια και μοναδική φορά στον κινηματογράφο, στην ελληνοτουρκική παραγωγή Κακός δρόμος (1933), βασισμένη σε μυθιστόρημα του Γρηγόριου Ξενόπουλου. Η ταινία γυρίστηκε σε στούντιο της Κωνσταντινούπολης και ήταν συμπαραγωγή με συμμετοχή του συζύγου της Γεώργιου Χέλμη και του Κώστα Θεοδωρίδη, συζύγου της Κυβέλης, η οποία συμπρωταγωνιστούσε στο φιλμ, μαζί με τον Βασίλη Λογοθετίδη. Η ταινία έως σήμερα θεωρείται χαμένη.Δελβερούδη (1996), σελ.68, υποσ.

Θεατρικές παραστάσεις


 σεζόν παράσταση ρόλος θίασος θέατρο σκηνοθέτης Ελληνική Θεατρική Περίοδος 1935/1936 Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται  Θίασος Κοτοπούλη περιοδεία  Ελληνική Θεατρική Περίοδος 1937/1938 Κάντιντα  Θίασος Κοτοπούλη Θέατρο Rex Γιαννούλης Σαραντίδης Ελληνική Θεατρική Περίοδος 1937/1938 Όλα θ' αλλάξουν  Θίασος Κοτοπούλη Θέατρο Rex Γιαννούλης Σαραντίδης

Όλες οι πληροφορίες προέρχονται από το έντυπο πρόγραμμα της κάθε παράστασης ή/και από σχετικά δελτία τύπου.

 Προσωπική ζωή
αριστερά|μικρογραφία|Η Κοτοπούλη ως "Στέλλα Βιολάντη" το 1909
Η προσωπική της ζωή υπήρξε θυελλώδης, ιδιαίτερα στα νεανικά της χρόνια. Στην εποχή της κυκλοφορούσε η φήμη πως η Κοτοπούλη είχε ερωτικές σχέσεις και με γυναίκες ηθοποιούς, μικρότερες σε ηλικία, προτού αυτές αναδειχτούν.Ελένη Μπακοπούλου, «Μαρτυρία Ντόρας Ρωζέττη» , Οδός Πανός, 132 (2006), σελ.16. Ανακτήθηκε στις 13.07.2015. Λίγο έπειτα από την πρόσληψή της στο Βασιλικό Θέατρο, συγκεκριμένα το 1904, σύναψε ερωτικό δεσμό με τον σκηνοθέτη Θωμά Οικονόμου, ο οποίος αναγνώρισε αμέσως το ταλέντο της και βοήθησε στην καθιέρωσή της. Μετά τη σχεδόν ταυτόχρονη αποχώρησή τους από το Βασιλικό (1906), η Κοτοπούλη συμμετείχε στο «Θίασο Θωμά Οικονόμου» στο ελεύθερο θέατρο, ένα συνεργατικό σχήμα με τον θίασο του πατέρα της Δημήτρη. Την επόμενη χρονιά ο δεσμός της με τον Οικονόμου έληξε και, μάλιστα, με άσχημο τρόπο, ενώ η ίδια έφυγε για λίγο στο Παρίσι.Δελβερούδη (1989), σελ.48-51, 53-54.

Το 1908, ενώ βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη για περιοδεία, η Κοτοπούλη ερωτεύτηκε τον πολιτικό και στοχαστή Ίωνα Δραγούμη, ο οποίος υπηρετούσε εκεί ως Πρώτος Γραμματέας της Ελληνικής Πρεσβείας και τον οποίο είχε πρωτοσυναντήσει το 1905 στην Αλεξάνδρεια. Η πολύκροτη σχέση τους υπήρξε σκανδαλώδης για τα δεδομένα της εποχής. Βάσταξε έως την 31 Ιουλίου του 1920 οπότε και δολοφονήθηκε ο αγαπημένος της από υποστηρικτές του Βενιζέλου επί της Λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας -υπάρχει σήμερα εκεί σχετικό μνημείο-, από όπου διερχόταν έχοντας μόλις φύγει από την τότε οικία της στην οδό Ξενίας (Αμπελόκηποι). Το ζευγάρι από τον Ιούνιο περίπου του 1912 συζούσε, χωρίς την επισημοποίηση ενός γάμου, κάτι που όμως έτσι κι αλλιώς ήταν αδύνατον, λόγω της ταξικής διαφοράς που υπήρχε ανάμεσά τους και της επακόλουθης αντίδρασης της μεγαλοαστικής οικογένειας του Δραγούμη. Την περίοδο που ο τελευταίος βρισκόταν εξόριστος στην Κορσική (1917-19), η Κοτοπούλη είχε γνωρίσει τον θεατρικό επιχειρηματία Γεώργιο Χέλμη, με τον οποίο σύναψε ερωτική σχέση.Βλ. Δελβερούδη (1989), σελ.55-59 και Γκίνη (2003), σελ.29-31. Τον παντρεύτηκε το 1923 και μοιράστηκε μαζί του την υπόλοιπη ζωή της· παιδιά δεν απέκτησαν.

Στις πολιτικές της πεποιθήσεις η Κοτοπούλη ήταν φιλομοναρχική, θεωρώντας πως το παλάτι ήταν θεσμός ιερός. Ωστόσο, οι προσωπικές σχέσεις της δεν καθορίζονταν από αυτήν την επιλογή. Όπως μαρτυρεί, μάλιστα, ο Γιάννης Τσαρούχης, κατά τη διάρκεια της Κατοχής προστάτεψε και βοήθησε όσο μπορούσε τους αριστερούς συναδέλφους της, παρεμβαίνοντας υπέρ αυτών στις αρχές, με το πρόσχημα ότι τους χρειαζόταν κοντά της: «καμουφλάριζε την ανθρωπιά της, με τη δικαιολογία του θεάτρου».Τσαρούχης (1987), σελ.797 .

Ήταν εθισμένη στη μορφίνη, γεγονός που ανησυχούσε τον Ίωνα Δραγούμη, ο οποίος προσπαθούσε να την αποτρέψη από τη χρήση όσο ήταν μαζί της στην Αθήνα.Φρέντυ Γερμανός "Τα ερωτικά της Κορσικής", σ. 45-47. Πρώτο Θέμα Εκδοτική Α.Ε., 2018.

 Διακρίσεις και τιμές 
To 1923 η Κοτοπούλη έλαβε το Αριστείον Γραμμάτων και Τεχνών, ενώ το 1939 τιμήθηκε για την προσφορά της από την Εταιρεία Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων.

Το 1949, με αφορμή τη (μοναδική) συνεργασία της με το Εθνικό στο ανέβασμα της Ορέστειας από τον Ροντήρη, οι συνάδελφοι της Κοτοπούλη έλαβαν την πρωτοβουλία και της έδωσαν ειδικό χρυσό μετάλλιο, με χαραγμένη τη μορφή της ως Κλυταιμνήστρας. Μέσα από αυτήν την κίνηση καθιερώθηκε, με πρωτοβουλία της ίδιας, ο θεσμός της απονομής του «Επάθλου Κοτοπούλη» σε αξιόλογες Ελληνίδες ηθοποιούς, ο οποίος όμως ατόνησε τα τελευταία χρόνια. Το 1950 της απονεμήθηκε από τον βασιλιά Παύλο το παράσημο του Ταξιάρχη.Σπηλιωτόπουλος (1985).Βασίλης Αγγελικόπουλος, «Έπαθλα Θεάτρου σε βετεράνους και νέους», Η Καθημερινή, 11 Δεκεμβρίου 2002. Ανακτήθηκαν στις 13.07.2015.

Το 1955 επί Κατσώτα εγκρίνεται η ταφή της Μαρίκας Κοτοπούλη στον χώρο που προορίζεται η ταφή εξεχόντων ανδρών στο Α΄ Νεκροταφείο. Ειναι η μοναδική γυναίκα που τάφηκε εκεί. Ο δημοτικός σύμβουλος Σφέτσος εισηγήθηκε την ταφή σε αυτόν τον χώρο επειδή η νεκρή τίμησε την ελληνική τέχνη και επειδή ο σύζυγός της θα έφτιαχνε μαυσωλείο που θα κοσμούσε το νεκροταφείο.Ιωάννα Παρασκευοπούλου, Το Α' Νεκροταφείο της Αθήνας. Ιστορικά οράματα 1834-2013,εκδ.Πόλις, Αθήνα, 2015, σελ.63

 Κληρονομιά 
Η μεγάλη ηθοποιός αφιέρωσε τη ζωή της στο θέατρο και υπό τη διδασκαλία, την προστασία και την προσωπική καθοδήγησή της μπόρεσε να αναδυθεί μια σπουδαία γενιά Ελλήνων ηθοποιών του 20ού αιώνα. Άμεσα επίγονές της ήταν η Ελένη Παπαδάκη, η Κατίνα Παξινού και η Κατερίνα Ανδρεάδη. Καλλιτεχνικά τέκνα της, που μαθήτευσαν κοντά στη μεγάλη πρωταγωνίστρια λιγότερο ή περισσότερο τακτικά, υπήρξαν η Μαίρη Αρώνη, η Έλλη Λαμπέτη, η Άννα Συνοδινού και η Μελίνα Μερκούρη, ενώ είχε συμβολή και στην ανάδειξη των Βασίλη Λογοθετίδη, Γεώργιου Γληνού, Αιμίλιου Βεάκη, Αλέξη Μινωτή και Δημήτρη Χορν.Φρέρης (1996), σελ.33

Στην Αθήνα, στη «Βίλα Κοτοπούλη», το οίκημα που ήταν το γαμήλιο δώρο του Χέλμη προς τη μεγάλη πρωταγωνίστρια,Χαρά Τζαναβάρα, «Βίλα Κοτοπούλη: το γαμήλιο δώρο που θυμίζει σαλέ»,  Εφημερίδα των Συντακτών, 14 Μαρτίου 2015. Ανακτήθηκε στις 10.07.2015. στεγάζεται και λειτουργεί το Μουσείο Μαρίκας Κοτοπούλη, στην οδό Αλέξανδρου Παναγούλη στον Δήμο Ζωγράφου.

 Απεικονίσεις της Μαρίκας Κοτοπούλη 

 Εκδόσεις 

 Το 1996, οι εκδόσεις Δωρικός κυκλοφόρησαν το βιογραφικό corpus της Μαρίκας Κοτοπούλη από τον Φρίξο Ηλιάδη.
 Το βιβλίο Χρηστουλάκης Χρήστος, Ίων Δραγούμης, Μαρίκα Κοτοπούλη του Χαράλαμπου Παπαλουκά που κυκλοφόρησε το 2019 από τις εκδόσεις Άνθρωποι και Πολιτική περίεχει επιστολές που αντάλλαξαν τα τρία πρόσωπα του τίτλου.
 Το τρίγωνο Ίωνος Δραγούμη, Πηνελόπης Δέλτα και Μαρίκας Κοτοπούλη έχει θέμα το κεφάλαιο "Ο Ίων Δραγούμης, η Πηνελόπη Δέλτα και η Μαρίκα Κοτοπούλη: Ο Άμλετ, η Κυρία και η θεατρίνα" στο βιβλίο της Λένας Διβάνη Ζευγάρια που έγραψαν την ιστορία της Ελλάδας (2020) των εκδόσεων Πατάκη.

 Θέατρο 

 Η Νένα Μεντή ενσάρκωσε την Κοτοπούλη στο βιογραφικό θεατρικό έργο "Μαρίκα" σε σενάριο και σκηνοθεσία Πέτρου Ζούλια το 2021 στο θέατρο Χώρα της Κυψέλης. Το κείμενο κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά από τις εκδόσεις Δωδώνη.
 Το 2023, ανέβηκε στο θέατρο Άνεσις στην Αθήνα η παράσταση "Το αγρίμι" της Δήμητρας Παπαδήμα με στοιχεία από τη ζωή της Κοτοπούλη εστιάζοντας στη σχέση της με τον Δραγούμη. Το κείμενο είχε κυκλοφορήσει το 2019 από τις εκδόσεις Εντύποις.

 Τηλεόραση 

 Στις 13 Μαρτίου 2020 προβλήθηκε το πέμπτο επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ του Cosmote History Ζευγάρια που έγραψαν ιστορία με τίτλο "Ίων Δραγούμης, Πηνελόπη Δέλτα, Μαρίκα Κοτοπούλη". Η σειρά βασίστηκε στο βιβλίο Ζευγάρια που έγραψαν την ιστορία της Ελλάδας της Λένας Διβάνη.
Κινηματογράφος
 Η Κατερίνα Διδασκάλου ενσάρκωσε τη Μαρίκα Κοτοπούλη στην βιογραφική ταινία "Ευτυχία" για την ζωή της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου σε σκηνοθεσία Άγγελου Φραντζή.

 Παραπομπές 

Πηγές
Αφιέρωμα στη Μαρίκα Κοτοπούλη, ένθετο «Επτά Ημέρες» της εφ. Η Καθημερινή, 19 Ιανουαρίου 2003 (ανακτήθηκε στις 25.06.2015). Περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα κείμενα:

 Στον τόμο περιέχονται μεταξύ άλλων: 

Πρόσθετη βιβλιογραφία
Αφιέρωμα στη Μαρίκα Κοτοπούλη, περ. Νέα Εστία, τεύχ.654 (1 Οκτ. 1954), με συνεργασίες των Ρήγα Γκόλφη, Μαν. Καλομοίρη, Άλκη Θρύλου, Μ. Καραγάτση κ.άλ.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Μαρίκα Κοτοπούλη. ΥΠΠΟ: Βιογραφίες Σημαντικών Ελλήνων Καλλιτεχνών, 2011.
Απονομή επάθλου Κοτοπούλη στην Άννα Συνοδινού (Πρακτορείο Ηνωμένων Φωτορεπόρτερ, 1958). Ε.Λ.Ι.Α.

Μουσείο Μαρίκας Κοτοπούλη.  ΥΠΠΟ: Μουσεία.

Κατηγορία:Ελληνικό θέατρο
Κατηγορία:Ελληνίδες ηθοποιοί θεάτρου
Κατηγορία:Ενταφιασμοί στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών