Πατριάρχης Ιωάννης Ζ΄ Γραμματικός

Ο Ιωάννης Ζ΄, ο επονομαζόμενος Γραμματικός, ήταν εικονομάχος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Προερχόταν από οικογένεια αρμένικης καταγωγής.

Τα μέχρι την πατριαρχία
Καταγόταν από τον επιφανή οίκο της Κωνσταντινούπολης, των Μοροχαρζαμίων,Συνεχισταί Θεοφάνους 154 : «ουδ’ εξ ασήμου τινός αλλά και λίαν ευγενούς καταγόμενος σειράς» και είχε πνευματική συγγένεια με την αυτοκράτειρα Θεοδώρα.Συμεών Μάγιστρος 647 : «σύντεκνον αυτής όντα». Γεώργιος Μοναχός 811. Ο Συμεών, παρά τη συγγένεια με τη βασίλισσα που αναφέρει, λέει ότι ο Ιωάννης ήταν «υιός Παγκρατίου σκιαστού», δηλ. κατασκευαστή χρωματιστών ενδυμάτων. Κατά μία πηγή ήταν αρχικά εικονόφιλος.Ιωσήφ Γενέσιος 171 : «εικονιστής εκ νεότητος ο τρισκατάρατος καθεστώς» Θεωρούνταν από τους πιο μορφωμένους της εποχής του, εξ ου και η προσωνυμία «γραμματικός».Συνεχισταί Θεοφάνους 154 : «τω διαφέρειν επί λογιότητι δόξαν τινά εσχηκώς». Παρόμοια και ο Συμεών Μάγιστρος 649 Έγινε ηγούμενος της Μονής Σεργίου και Βάκχου και μέλος του ανακτορικού κλήρου, και το 814, μετά από εντολή του αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄, συνέταξε, μαζί με τον μετέπειτα πατριάρχη Αντώνιο του Συλαίου, έκθεση για τη δογματική θεμελίωση της απομάκρυνσης των εικόνων.Ιωσήφ Γενέσιος 69. Ανωνύμου, Βίος Λέοντος Αρμενίου 1025 Ήταν αυτός που εκπροσωπούσε τους εικονομάχους στις δογματικές αντιπαραθέσεις του με τους εικονόφιλους.Συνεχισταί Θεοφάνους 96 : «το προς τους αντιρρητικούς λόγους κεκτημένον δραστήριον». Ανωνύμου, Βίος Λέοντος Αρμενίου 1028 Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης έγραφε χαρακτηριστικά πως «σχεδόν όλοι ο μοναχοί και οι ηγούμενοι μέσα στο Βυζάντιο» έπαψαν να είναι φορείς των εικονολατρικών πεποιθήσεων.Επιστολαί, Β' 11, 20, 89, 123. Migne, Patrologia Graeca, τόμος 99, σελ. 1146, 1177, 1337, 1564

Μετά την καθαίρεση του εικονόφιλου πατριάρχη Νικηφόρου ο Λέων θέλησε να κάνει πατριάρχη τον Ιωάννη αλλά απετράπη από τους συγκλητικούς, οι οποίοι επικαλέστηκαν το νεαρόν της ηλικίας του.Ανωνύμου, Βίος Λέοντος Αρμενίου 1034 Υπήρξε ευνοούμενος του Μιχαήλ Β΄, ο οποίος του ανέθεσε τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Θεόφιλου.Συνεχισταί Θεοφάνους 95-96, 102, και 154-155 : «διαφερόντως παρά Μιχαήλ ηγάπητο του Τραυλού...και του Θεοφίλου διδάσκαλος εγκαθίστατο»

Οι εικονόφιλοι (δηλ. όλοι οι σωζόμενοι) χρονογράφοι επετέθηκαν ομαδικά κατά του Ιωάννη. Τον ονομάζουν μονίμως Ιαννή,Ένας από αυτούς που αντιτάχθηκαν στον Μωυσή (Προς Τιμόθεον Β΄, κεφ. Γ΄, 8) Υλζελά,πρόδρομος και συνεργός του διαβόλου Σίμωνα Μάγο, νέο Απολλώνιο, φατριάρχη,Γεώργιος Μοναχός 766, 799, 802 λεκανομάντηΙωσήφ Γενέσιος 147. Συνεχισταί Θεοφάνους 122 και διαφθορέα ωραίων γυναικών, ακόμη και καλογριών.Συνεχισταί Θεοφάνους 157. Συμεών Μάγιστρος 635 Τον κατηγορούν επίσης ότι ήταν αυτός που υπαγόρευε στον Θεόφιλο την εικονομαχική πολιτική του.Ιωσήφ Γενέσιος 155. Συνεχισταί Θεοφάνους 121, 150 Πέραν αυτού, ο Ιωάννης φέρεται ότι ενέπνευσε στον Θεόφιλο την αγάπη προς τη δικαιοσύνη, την κοσμική (δηλαδή κλασσική) παιδεία και τις καλές τέχνες.Παπαρρηγόπουλος, βιβλίον δέκατον, κεφ. ΣΤ΄, υποκεφ. 14

Όταν ο Θεόφιλος ανέβηκε στον θρόνο, ονόμασε τον Ιωάννη σύγκελλο, αξίωμα που ήταν η τελευταία βαθμίδα προς την πατριαρχία.Συνεχισταί Θεοφάνους 154. Κεδρηνός1028 Το 831 ο Ιωάννης ηγήθηκε της περίφημης πρεσβείας που έστειλε ο Θεόφιλος στον χαλίφη Αλ-Μαμούν στη Βαγδάτη, όπου κατέπληξε τους Άραβες με τη γενναιοδωρία του και το πνεύμα του.Συνεχισταί Θεοφάνους 96 : «πολύς εφαίνετο εκ της ένδον περινοίας και λόγου του προφητικού» Έμεινε δύο χρόνια στη Βαγδάτη, μέχρι που ο θάνατος του Αλ-Μαμούν διέκοψε τις διαπραγματεύσεις. Κατόρθωσε πάντως ο Ιωάννης να πετύχει την απελευθέρωση πολλών αιχμαλώτων και μεθόδευσε τη δραπέτευση και επιστροφή του αυτόμολου στρατηγού Μανουήλ στην Κωνσταντινούπολη.Ιωσήφ Γενέσιος 133. Συνεχισταί Θεοφάνους 95-98, 119 Ένα άλλο αποτέλεσμα της πρεσβείας του Ιωάννη ήταν η κατ’ εισήγησίν του ανέγερση των πολυτελέστατων ανακτόρων του Βρύου με μουσουλμανική τεχνοτροπία.Συνεχισταί Θεοφάνους 98 : «προς την των Σαρακηνών κατασκευασθήναι ομοίωσιν».

Πατριάρχης
Το 836 ο πατριάρχης Αντώνιος Α΄ πέθανε και ο Ιωάννης έγινε πατριάρχης. Σύμφωνος, εννοείται, με τον Θεόφιλο στο θέμα των εικόνων, συγκάλεσε σύνοδο στην Παναγία των Βλαχερνών που αναθεμάτισε τους εικονόφιλους, επικύρωσε τα θεσπίσματα της εικονομαχικής συνόδου της Ιέρειας (της κατά τους εικονομάχους Ζ΄ οικουμενικής) και αποκήρυξε την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο. Με βασιλικό διάταγμα απαγορεύθηκαν οι εικόνες και διατάχθηκε η αφαίρεσή τους από όλες τις εκκλησίες και η καταστροφή των τοιχογραφιών.Γεώργιος Μοναχός 799 : «τας αγίας εικόνας αναχρίεσθαι ή απαλείφεσθαι» Οι μοναχοί όσων μοναστηριών βρίσκονταν μέσα σε πόλεις ή σε χωριά διατάχθηκαν να τα εγκαταλείψουν, ενώ στους μοναχούς των μοναστηριών της υπαίθρου απαγορεύτηκε η είσοδος σε κατοικημένα μέρη.Παπαρρηγόπουλος, βιβλίον δέκατον, κεφ. ΣΤ΄, υποκεφ. 19

Παρά τη μεταξύ τους σχέση και τη δογματική τους ταύτιση, ο Ιωάννης δεν δίστασε να επιτιμήσει από τον άμβωνα της Αγίας Σοφίας τον Θεόφιλο για τη συμπεριφορά του έναντι του Αλέξιου Μωσηλέ και του αρχιεπισκόπου Θεόδωρου του Κρίθινου. Ο Θεόφιλος αποδείχθηκε και τώρα καλός μαθητής του Ιωάννη, γιατί κατάλαβε το λάθος του και προσπάθησε να επανορθώσει.Συμεών Μάγιστρος 630-632 : «μετ’ ου πολύ δε εν τη μεγάλη εκκλησία παραγενομένου και του πατριάρχου αυτόν ονειδίσαντος...». Γεώργιος Μοναχός 794-795. Λέων Γραμματικός 1049

Η πτώση
Στην επιθανάτια κλίνη του Θεόφιλου, η Θεοδώρα κι ο λογοθέτης Θεόκτιστος ορκίστηκαν, όπως τους ζήτησε ο αυτοκράτορας, ότι θα διατηρήσουν την εικονομαχική του πολιτική και τον Ιωάννη στον πατριαρχικό θρόνοΣυνεχισταί Θεοφάνους 122. Ιωσήφ Γενέσιος 148. Κεδρηνός 1012 : «όρκοις κατεδέσμει φρικωδεστάτοις μετά τον εαυτού θάνατον μήτε τον Ιαννήν μεταστήσαι του πατριαρχείου μήτε την προσκύνησιν των ειδώλων ιδείν ανέσχεσθαι».. Αλλά αμέσως μετά τον θάνατο του Θεόφιλου η Θεοδώρα και ο Θεόκτιστος καθήρεσαν τον Ιωάννη και αναστήλωσαν τις εικόνεςΣυνεχισταί Θεοφάνους 150 επ. Ιωσήφ Γενέσιος 167-169. Συμεών Μάγιστρος 648. Ο Ιωάννης κλείστηκε στη Μονή του Κλειδίου στον ΒόσποροΛέων Γραμματικός 1061 και ασχολήθηκε με τη μελέτη της νεκρομαντείας, ενώ οι χρονογράφοι αναφέρουν ότι επειδή έξυσε τα μάτια του Χριστού, της Παναγίας και των Ταξιαρχών από μιαν εικόνα του μοναστηριού, τιμωρήθηκε από τη Θεοδώρα με διακόσιες μαστιγώσειςΙωσήφ Γενέσιος 169-171 : «σ΄ λώροις εμάστιξεν». Όλοι οι χρονογράφοι συμφωνούν για τη μαστίγωση του Ιωάννη. Μόνο ο Συμεών Μάγιστρος, ενώ αρκείται σ’ αυτήν στη σελ. 649, επανέρχεται στη σελ. 652 και λέει ότι η Θεοδώρα τύφλωσε τον Ιωάννη γι’ αυτήν του την αμαρτία («τους οφθαλμούς αυτού εκείνου του Ιαννή εκτυφλοί»). Ύστερα από λίγα χρόνια ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ΄ ξέθαψε τα οστά του Ιωάννη καθώς και του Κωνσταντίνου Ε΄, τα μαστίγωσε στον Ιππόδρομο και τα έκαψεΣυμεών Μάγιστρος 681 : «και τα οστά αυτών έκαυσε εν τοις Μαυριανού»..

 Παραπομπές 

 Πηγές 
 Ιωσήφ Γενέσιος, Περί Βασιλειών, μετάφρ. Παύλου Νιαβή, εκδόσεις Κανάκη, Αθήνα 1994
 Συνεχισταί Θεοφάνους («Οι μετά Θεοφάνην», Theophanes continuatus), Χρονογραφία συγγραφείσα εκ προστάγματος Κωνσταντίνου Πορφυρογεννήτου, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
 αγνώστου Βίος Λέοντος του Αρμενίου, Migne, Patrologia Graeca, τόμος 108
 Λέων ο Γραμματικός, Χρονογραφία, Migne, Patrologia Graeca, τόμος 108
 Ιωάννης Σκυλίτσης, ‘’Σύνοψις Ιστοριών 
 Συμεών Μάγιστρος, Χρονογραφία, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
 Γεώργιος Μοναχός ο Αμαρτωλός, Βίοι των νέων βασιλέων, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
 Γεώργιος Κεδρηνός Σύνοψις Ιστοριών, Migne, Patrologia Graeca, ed. Garnier, Paris 1894, t. 121
 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
 Γεώργιος Χατζηαντωνίου, Εικονομάχοι στο Βυζάντιο, εκδόσεις «ο Λόγος», σελ. 208


Ιωαννης Ζ
Κατηγορία:Εικονομαχία
Κατηγορία:Βυζαντινοί του 9ου αιώνα
Κατηγορία:Επίσκοποι του 9ου αιώνα