Χριστός Παντοκράτωρ (Σινά)

Ο Χριστός Παντοκράτωρ είναι εικόνα κηρόχυτης εγκαυστικής τεχνικήςΤεχνική, σύμφωνα με την οποία οι χρωστικές ουσίες αναμιγνύονται με κερί ή κερί και ρητίνη και εφαρμόζονται με πυρωμένο σίδερο ή άλλο μέσο. Η τεχνική χρονολογείται περίπου από τον 2ο π.Χ. αιώνα  στην Αίγυπτο αλλά χρησιμοποιήθηκε επίσης στη Ρώμη, την Ελλάδα και άλλες χώρες. Είναι ευρέως διαδεδομένη τεχνική στη βυζαντινή τέχνη, περίπου ως την περίοδο της Εικονομαχίας. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος περιγράφει την τεχνική, σύμφωνα με την οποία η χρωστική ουσία απλωνόταν στο ξύλο ή τον τοίχο με πυρωμένο σίδερο. Η τεχνική χρησιμοποιήθηκε και στη βυζαντινή τέχνη, επιβίωσε και εμφανίστηκε πάλι κατά τον 19ο και 20ο αιώνα με καλλιτέχνες όπως ο Ντιέγκο Ριβέρα (Diego Rivera), ο Καρλ Ζέρμπε (Karl Zerbe) κ.ά. Βλ. επίσης Πανσελήνου Ν., 2002, Βυζαντινή Ζωγραφική, Η Βυζαντινή Κοινωνία και οι Εικόνες της, Καστανιώτης, Αθήνα, 103. που διασώζεται στη Μονή του Όρους Σινά. Χρονολογείται γύρω στον 6ο αιώνα και καταλαμβάνει σημαντική θέση στην εκκλησιαστική αγιογραφική τέχνη. Η εικόνα, διαστάσεων 84 x 45,5 εκ.,Lowden J., 1999, Πρώιμη Χριστιανική και Βυζαντινή Τέχνη, Καστανιώτης, Αθήνα, 96. θεωρείται ως μία από τις πιο πιστές απεικονίσεις της μορφής του Χριστού. 

Περιγραφή
Η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα έγινε γνωστή μόνο μέσω της αποκατάστασής της το 1962, κατά την οποία αφαιρέθηκαν στρώματα μεταγενέστερης επιζωγράφισης.

Ο Χριστός παριστάνεται έως τη μέση, στραμμένος μετωπικά προς τον θεατή, κρατώντας κλειστό πλούσια διακοσμημένο Ευαγγέλιο και ευλογώντας με το δεξί χέρι του. Προβάλλει με χρυσό φωτοστέφανο και στο πρόσωπό του διακρίνεται μια μικρή ασυμμετρία των ματιών. Η εγκαυστική τεχνική που χρησιμοποιήθηκε, καθώς και το ύφος της μορφής, θυμίζουν έντονα τα πορτραίτα του Φαγιούμ.Πανσελήνου Ν., 2002,  97.

Είναι ενδεδυμένος με πορφυρό χιτώνα, έτσι ώστε τα χέρια του να καλύπτονται μέχρι τους καρπούς. Mόνο ένα μικρό μέρος του εσωτερικού του χιτώνα, επίσης πορφυρού, είναι ορατό. Μια κάθετη λωρίδα (κλάβος) ξεχωρίζει σε αυτό το ένδυμα λόγω της ελαφρώς πιο ανοιχτής απόχρωσής του και αρχικά ήταν τονισμένη με χρυσό, αν και μόνο ίχνη αυτής έχουν απομείνει. Το φωτοστέφανο που περιβάλλει το κεφάλι του φέρει σταυρό και μια σειρά διακοσμητικές χάντρες στην περιφέρειά του. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι η διαφορά ανάμεσα στο χρώμα του προσώπου και το χρώμα των χεριών.

Το φόντο είναι απλώς υπονοούμενο. Φαίνεται να είναι μια μακρινή αρχιτεκτονική κατασκευή με παράθυρα, με μια εξέδρα ανάμεσά τους. Η σχέση της μορφής του Χριστού με αυτό το φόντο παραμένει αβέβαιη. Ο ορίζοντας υποδεικνύεται από μια μπλε-πράσινη ταινία, πάνω από την οποία σχηματίζεται καμάρα με τον μπλε-γκρι ουρανό. Στις δύο άνω γωνίες της εικόνας, μπορεί κανείς να δει δύο στυλιζαρισμένα οκτάκτινα χρυσά αστέρια. Κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης, η αποσπασματική κατακόκκινη ελληνική επιγραφή IC ΧC Ο ΦΙΛ(άνθρω)Π(ος), παρέμεινε στο φόντο της αρχιτεκτονικής – αν και δεν ήταν σαφές εάν αυτή η επιγραφή προστέθηκε κατά τη διάρκεια μιας βυζαντινής αναδιαμόρφωσης της εικόνας ή ήταν πρωτότυπη. Το φως και η σκιά κατανέμονται σε μεγάλο βαθμό με φυσικό τρόπο. Μια ενιαία πηγή φωτός στην επάνω δεξιά γωνία φαίνεται να φωτίζει το πρόσωπο του Χριστού. Οι βαθιές σκιές στην πλευρά του προσώπου που είναι στραμμένη μακριά από το φως του δίνουν μια τρισδιάστατη εμφάνιση.Manolis Chatzidakis, Gerry Walters: An Encaustic Icon of Christ at Sinai στο The Art Bulletin 49 (1967), σελ. 197–208; Maximos Constas: The Art of Seeing. Paradox and Perception in Orthodox Iconography. Sebastian Press, Alhambra 2014, σελ. 37–86 (The Face of Christ in a Sixth-Century Icon from Sinai, Online)

Σύμφωνα με τον Κουρτ Βάιτζμαν, «η υψηλή ποιότητα αυτής της εικόνας στηρίζεται στο λεπτό χειρισμό της σάρκας, που υποδεικνύει μια σταθερή σχέση με τη κλασική παράδοση, και στη δυνατότητα του καλλιτέχνη να ξεπερνά την ανθρώπινη φύση του Χριστού με τη μεταβίβαση της εντύπωσης του άχρονου που συνδέεται με το Θείο».Βλ. Weitzmann, K., 1982, 40. και «η ιερατική μετωπική αναπαράσταση και η εντύπωση της αποσύνδεσης από τον κόσμο αφενός, και η έλλειψη αυστηρής συμμετρίας καθώς και η... ζωντάνια του προσώπου αφετέρου, δημιουργούν μια αρμονική σύνδεση μεταξύ της θείας και της ανθρώπινης φύσης του Χριστού.»Kurt Weitzmann: Zur Kunst des Katharinenklosters. In: John Galey, Kurt Weitzmann: Das Katharinenkloster auf dem Sinai, Stuttgart 1988, S. 81–96, hier S. 92.

Μετάβαση 
Στη συγκεκριμένη εικόνα συνυπάρχουν οι νατουραλιστικές τάσεις της ελληνιστικής παράδοσης –ιδιαίτερα στο πρόσωπο- με την εμφανή προσπάθεια του καλλιτέχνη να προχωρήσει στην αφαιρετική διαδικασία και να προβάλλει μια άχρονη Ύπαρξη πίσω από την απεικόνιση του συγκεκριμένου προσώπου, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένες χρωματικές αποδόσεις, τη μετωπικότητα, την έκφραση των ματιών, τα σύμβολα του φωτοστέφανου και του σταυρού. Η μετάβαση από το νατουραλισμό στην αφαίρεση είναι ένα κυρίαρχο στοιχείο στη διαδικασία της ιστορικής μετάβασης της τέχνης από την Ύστερη Ρωμαϊκή στην Πρώιμη Βυζαντινή περίοδο και ως εκ τούτου είναι ένα σημείο αιχμής για τη διάκριση και καθιέρωση μιας πραγματικά μοναδικής αντίληψης για την τέχνη.

 Συμβολισμοί 
Η εικόνα του Σινά φερεί πάνω της ένα πολύ σημαντικό, για την Βυζαντινή τέχνη, συμβολισμό. Συμβολίζει συγκεκριμένα τις δύο φύσεις του Ιησού Χριστού. Ο καθένας μπορεί να παρατηρήσει την διαφορά. Κοιτάζοντας, ο θεατής μπορεί να διακρήνει μια σαφή διαφορά στα μάτια και τα φρύδια  του Χριστού. Άμα καλύψουμε την Δεξιά πλευρά -αριστερά για τον θεατή, του προσώπου, βλέπουμε την ανθρώπινη πλευρά του Ιησού, ενώ άπαξ και καλύψουμε την Αριστερά πλευρά -δεξιά για τον θεατή, θα δούμε την σαφέστατα πιο «ανατριχιαστική» και θεία πλευρά του Χριστού.

Υποσημειώσεις

Παραπομπές

Βλέπε επίσης
 Ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη
 Το έργο του Αντρέι Ρουμπλιώφ

Βιβλιογραφία
 Αλμπάνη, Τζ., 1999, Τέχνες Ι: Ελληνικές Εικαστικές Τέχνες, Τομ. Β΄, Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Τέχνη, Ε.Α.Π., Πάτρα.
 Hauser, A. 1976, Κοινωνική Ιστορία της Τέχνης, Τομ. 1, Κάλβος, Αθήνα.
 Lowden J., 1999, Πρώιμη Χριστιανική και Βυζαντινή Τέχνη, Καστανιώτης, Αθήνα.
 Πανσελήνου Ν., 2002, Βυζαντινή Ζωγραφική, Η Βυζαντινή Κοινωνία και οι Εικόνες της, Καστανιώτης, Αθήνα.
 Weitzmann, Κ. (εκδ). 1982, The Icon: Images-Sixth to Fourteenth Century, Alfred A. Knopf, Rev. Edition, New York.

Κατηγορία:Παλαιοχριστιανική τέχνη
Κατηγορία:Βυζαντινή ζωγραφική
Κατηγορία:Εικόνες (Χριστιανισμός)
Κατηγορία:Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης Όρους Σινά