Ιστορία της αρχαιολογίας

Η ιστορία της αρχαιολογίας είναι η μελέτη των παραμέτρων (προσωπικότητες, ιδεολογικές αρχές, γεγονότα) που διαμόρφωσαν την πορεία της αρχαιολογικής επιστήμης από την πρώτη συστηματική ενασχόληση με τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος έως τον 20ο αιώνα. Η αρχαιολογία, ως επιστήμη που μελετά το ανθρώπινο παρελθόν μέσα από τα υλικά του κατάλοιπα, είναι σημαντικός κλάδος των ανθρωπιστικών επιστημών. Αν και η ανθρώπινη περιέργεια για το παρελθόν υπήρξε διαχρονική, η συστηματική μελέτη των αρχαιοτήτων και η θεμελίωση της αρχαιολογίας ως επιστημονικού πεδίου είναι σχετικά πρόσφατη. Από τον 18ο αιώνα και εξής, οι ανακαλύψεις, οι θεωρητικές εξελίξεις και οι τεχνολογικές καινοτομίες διαμόρφωσαν ριζικά τον χαρακτήρα και τους στόχους της αρχαιολογικής έρευνας.

Η αρχαιολογία στον 18ο και 19ο αιώνα
Η αρχαιολογία του 18ου αιώνα γεννήθηκε μέσα στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, όταν άρχισαν να κυριαρχεί η έννοια της επιστημονικής μεθόδου και η πίστη στη λογική Trigger, 2006.. Οι πρώτοι «αρχαιοδίφες» δεν ήταν επαγγελματίες επιστήμονες, αλλά λόγιοι, περιηγητές και συλλέκτες που επιδίωκαν την ανακάλυψη και τη συλλογή αρχαιοτήτων, κυρίως για αισθητικούς και εθνικούς λόγουςSchnapp, 1996..

Η ανακάλυψη της Πομπηίας και του Ερκολάνου (1748) υπήρξε ορόσημο: οι ανασκαφές αυτές ανέδειξαν τη δυνατότητα της συστηματικής αποκάλυψης του παρελθόντος μέσα από τη γηDyson, 2006.. Η κλασική αρχαιότητα, ιδιαίτερα η ελληνική και η ρωμαϊκή, κυριάρχησε στο ενδιαφέρον των λογίων και των ευρωπαϊκών ελίτ. Ταυτόχρονα, η αποικιοκρατική επέκταση της Ευρώπης διευκόλυνε τη συλλογή αρχαιοτήτων από την Ανατολή και την Αίγυπτο, γεγονός που συνδέεται με την εμφάνιση των πρώτων μεγάλων μουσείων, όπως το Βρετανικό Μουσείο (1753).

Κατά τον 19ο αιώνα, η αρχαιολογία άρχισε να αποκτά περισσότερο επιστημονικό χαρακτήρα. Ο Δανός Κρίστιαν Γιούγκερσεν Τόμσεν (Christian J. Thomsen) εισήγαγε το σύστημα των «Τριών Εποχών» (Λίθου, Χαλκού και Σιδήρου), το οποίο θεμελίωσε την αρχαιολογική χρονολόγησηTrigger, 1989.. Παράλληλα, η εξέλιξη της γεωλογίας και της παλαιοντολογίας επέτρεψε την κατανόηση της αρχαιότητας του ανθρώπου, ενισχύοντας την άποψη ότι η ιστορία του είναι πολύ παλαιότερη από ό,τι προέβλεπε η ΒίβλοςDaniel, 1975..

Σημαντική ήταν και η συμβολή των μεγάλων ανασκαφών, όπως του Σλήμαν στην Τροία και στις Μυκήνες και του Άρθουρ Έβανς στην Κνωσό, που συνέβαλαν στην εδραίωση της προϊστορικής αρχαιολογίαςFagan, 2006.. Παρά τις αδυναμίες των πρώτων μεθόδων, η περίοδος αυτή έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης αρχαιολογίας.

Η επιστημονική θεμελίωση της αρχαιολογίας
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η αρχαιολογία μεταβαίνει από τη συλλεκτική και περιγραφική φάση σε μια πιο αναλυτική και μεθοδική επιστήμη. Οι αρχαιολόγοι άρχισαν να χρησιμοποιούν αρχαιολογικές στρωματογραφίες και να καταγράφουν με ακρίβεια τα δεδομένα των ανασκαφών. Η επιρροή των φυσικών επιστημών ήταν καθοριστική — η αρχαιολογία επιδίωκε να αναπτύξει δική της μεθοδολογία και αντικειμενικότηταWheeler, 1954..

Παράλληλα, η αρχαιολογία συνδέθηκε με τη συγκρότηση των εθνικών ταυτοτήτων. Στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, τα νέα εθνικά κράτη χρησιμοποίησαν την αρχαιολογία για να τεκμηριώσουν το ιστορικό τους βάθος και τη συνέχεια του έθνους. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η ίδρυση της Αρχαιολογικής Εταιρείας (1837) και του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (1866) αποτέλεσαν καθοριστικά βήματα για την προστασία και την ερμηνεία των αρχαιοτήτων στο πλαίσιο της εθνικής ιδεολογίαςHamilakis, 2007.

Στην ίδια περίοδο, οι αναπτύχθηκαν πρώτες θεωρητικές διαμάχες  γύρω από την πολιτισμική εξέλιξη και τον ρόλο του περιβάλλοντος. Οι λεγόμενοι πολιτισμικοί εξελικτιστές, με κύριους εκπροσώπους τον Έντουαρντ Μπάρνετ Τάιλορ και τον Λιούις Χένρι Μόργκαν, υποστήριξαν ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες ακολουθούν καθολικά στάδια ανάπτυξης — από την «αγριότητα» (savagery), στη «βαρβαρότητα» (barbarism) και τελικά στον «πολιτισμό» (civilization)Tylor, 1871· Morgan, 1877.. Αυτή η θεωρητική προσέγγιση, αν και σήμερα θεωρείται εθνοκεντρική και γραμμική, έθεσε τη βάση για τη συγκριτική μελέτη των πολιτισμών και επηρέασε καθοριστικά τη διαμόρφωση της πρώιμης αρχαιολογικής σκέψης.

20ός αιώνας - αρχαιολογική έρευνα
Η μεγαλύτερη θεωρητική τομή στην ιστορία της αρχαιολογίας σημειώθηκε τη δεκαετία του 1960, με την εμφάνιση της λεγόμενης “Νέας Αρχαιολογίας” (New Archaeology). Ο κύριος εκπρόσωπός της, ο Λιούις Μπίνφορντ, υποστήριξε ότι η αρχαιολογία πρέπει να είναι επιστήμη που μελετά τις πολιτισμικές διεργασίες και όχι απλώς να περιγράφει ευρήματαBinford, 1962.). Η προσέγγιση αυτή, γνωστή και ως «διαδικαστική αρχαιολογία» (processual archaeology), εισήγαγε τη χρήση υποθέσεων, μοντέλων και ποσοτικών μεθόδων, καθώς και την εφαρμογή θεωριών από την ανθρωπολογία και την οικολογίαRenfrew & Bahn, 2016..

Η Νέα Αρχαιολογία επεδίωξε να εξηγήσει πώς λειτουργούσαν οι αρχαίες κοινωνίες, όχι απλώς να αναπαραστήσει τι έκαναν. Η έμφαση δόθηκε στην αναζήτηση γενικών νόμων πολιτισμικής συμπεριφοράς, ενώ η τεχνολογική πρόοδος (π.χ. ραδιοχρονολόγηση) ενίσχυσε σημαντικά τη χρονολόγηση και την ανάλυση των δεδομένωνTaylor, 1983.

Ωστόσο, από τη δεκαετία του 1980 και εξής, η διαδικαστική αρχαιολογία δέχθηκε έντονη κριτική για τον θετικιστικό και αποπροσωποποιημένο χαρακτήρα της. Η λεγόμενη «μεταδιαδικαστική αρχαιολογία» (post-processual archaeology), που συνδέθηκε με ονόματα όπως ο Ίαν Χόντερ, τόνισε τη σημασία του συμβολικού, του υποκειμενικού και του κοινωνικού πλαισίου της ερμηνείαςHodder, 1986. Η αρχαιολογία, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, δεν είναι αντικειμενική ανάλυση, αλλά διαπραγμάτευση νοημάτων μέσα από τη σύγχρονη ματιά του ερευνητή.

Σύγχρονες τάσεις
Από τα τέλη του 20ού αιώνα έως σήμερα, η αρχαιολογία μετασχηματίζεται σε μια διεπιστημονική επιστήμη που συνδυάζει δεδομένα από τις φυσικές, κοινωνικές και ψηφιακές επιστήμες. Η χρήση της γεωφυσικής, της τηλεπισκόπησης και των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (GIS) επιτρέπει την ανάλυση ευρύτερων χωρικών μοτίβων και την ανακατασκευή αρχαίων τοπίωνConolly & Lake, 2006.

Η αρχαιομετρία, μέσω τεχνικών όπως η φασματοσκοπία, η ανάλυση ισοτόπων και η αρχαιοβοτανική, επιτρέπει τη μελέτη της προέλευσης υλικών, των διατροφικών συνηθειών και της κλιματικής επίδρασης στις κοινωνίες του παρελθόντοςPollard & Heron, 2008.. Παράλληλα, η ψηφιακή τεχνολογία έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο τεκμηρίωσης, με τρισδιάστατες σαρώσεις, φωτογραμμετρία και εικονικές αναπαραστάσεις που επιτρέπουν τη διάχυση της γνώσης στο κοινόRemondino & Campana, 2014..

Σημαντική εξέλιξη αποτελεί και η αύξηση της κοινωνικής και πολιτικής συνειδητοποίησης στην αρχαιολογία. Η σύγχρονη «κριτική αρχαιολογία» εξετάζει θέματα εξουσίας, ταυτότητας, φύλου και αποικιοκρατίαςMeskell, 2005.. Η έννοια της «αποαποικιοποίησης» της αρχαιολογίας τονίζει την ανάγκη να ακουστούν οι φωνές των τοπικών κοινοτήτων και να αναγνωριστεί ο ρόλος των αυτόχθονων πληθυσμών στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάςSmith, 2004..

Η ελληνική αρχαιολογία στο σύγχρονο πλαίσιο
Η ελληνική αρχαιολογία, αν και ξεκίνησε στο πλαίσιο της εθνικής ιδεολογίας του 19ου αιώνα, έχει εξελιχθεί σε ένα δυναμικό επιστημονικό πεδίο με διεθνή αναγνώριση. Η συνεργασία ελληνικών και ξένων ερευνητικών ιδρυμάτων, όπως η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα και η Βρετανική Σχολή Αθηνών, έχει συμβάλει στην προώθηση προηγμένων ερευνητικών μεθόδωνVoutsaki & Cartledge, 2017..

Τα τελευταία χρόνια, οι Έλληνες αρχαιολόγοι αξιοποιούν ψηφιακά εργαλεία για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, ενώ παράλληλα αναπτύσσεται ένας γόνιμος διάλογος γύρω από τον κοινωνικό ρόλο της αρχαιολογίας στη σύγχρονη ΕλλάδαHamilakis, 2012.. Η συζήτηση για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα έχει καταδείξει ότι η αρχαιολογία δεν είναι ουδέτερη επιστήμη, αλλά πεδίο πολιτισμικών και πολιτικών διαπραγματεύσεων.

Παραπομπές

 Βιβλιογραφία
Binford, L. R. (1962). Archaeology as Anthropology. American Antiquity, 28(2), 217–225. DOI: https://doi.org/10.2307/278380
Conolly, J., & Lake, M. (2006). Geographical Information Systems in Archaeology. Cambridge University Press. ISBN 9780521797443
Daniel, G. E. (1975). A Hundred and Fifty Years of Archaeology. Duckworth. ISBN 9780715609052
Dyson, S. L. (2006). In Pursuit of Ancient Pasts: A History of Classical Archaeology in the Nineteenth and Twentieth Centuries. Yale University Press. ISBN 9780300108627
Fagan, B. (2006). The Archaeology of World History. Routledge. ISBN 9780415352330
Hamilakis, Y. (2007). The Nation and Its Ruins: Antiquity, Archaeology, and National Imagination in Greece. Oxford University Press. ISBN 9780199230389
Hamilakis, Y. (2012). Archaeology and the Senses: Human Experience, Memory, and Affect. Cambridge University Press. ISBN 9780521837286
Hodder, I. (1986). Reading the Past: Current Approaches to Interpretation in Archaeology. Cambridge University Press. ISBN 9780521325981
Hodder, I. (2012). Entangled: An Archaeology of the Relationships between Humans and Things. Wiley-Blackwell. ISBN 9780470672112
Meskell, L. (2005). Archaeologies of Materiality. Blackwell. ISBN 9780631222994
Morgan, L. H. (1877). Ancient Society: Or, Researches in the Lines of Human Progress from Savagery through Barbarism to Civilization. Henry Holt and Company. ISBN 9781108037872
Pollard, A. M., & Heron, C. (2008). Archaeological Chemistry. Royal Society of Chemistry. ISBN 9780854042623
Remondino, F., & Campana, S. (Eds.). (2014). 3D Recording and Modelling in Archaeology and Cultural Heritage: Theory and Best Practices. Archaeopress. ISBN 9781784910250
Renfrew, C., & Bahn, P. (2016). Archaeology: Theories, Methods, and Practice (7th ed.). Thames & Hudson. ISBN 9780500292105
Schnapp, A. (1996). The Discovery of the Past: The Origins of Archaeology. British Museum Press. ISBN 9780714122422
Smith, L. (2004). Archaeological Theory and the Politics of Cultural Heritage. Routledge. ISBN 9780415318329
Taylor, W. W. (1983). A Study of Archaeology. Southern Illinois University Press. ISBN 9780809310301
Trigger, B. G. (1989). A History of Archaeological Thought. Cambridge University Press. ISBN 9780521338189
Trigger, B. G. (2006). A History of Archaeological Thought (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 9780521840767
Tylor, E. B. (1871). Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom. John Murray. ISBN 9781108005116
Voutsaki, S., & Cartledge, P. (Eds.). (2017). Ancient Monuments and Modern Identities: A Critical History of Archaeology in 19th and 20th Century Greece. Routledge. ISBN 9781472485595

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Ιστορία της αρχαιολογίας  στο About.com
 Η εποχή των μεγάλων ανασκαφών