Γκόνος Γιώτας

Ο Γκόνος (Γεώργιος) Γιώτας (7 Ιουλίου 1880 - 12 Φεβρουαρίου 1911), γνωστός σε κάποιες βιβλιογραφικές πηγές και ως Γιαννιτσιώτης, ήταν Έλληνας σλαβόφωνοςΜάνος, Νικόλαος. Αφανείς Γηγενείς Μακεδονομάχοι (1903-1913), Ι. Σ. Κολιόπουλος (επιστ. εποπτεία), Ι. Δ. Μιχαηλίδης – Κων. Σ. Παπανικολάου (επιμ.), Θεσσαλονίκη, Ε.Μ.Σ. – University Studio Press, 2008, σσ. 122-123. οπλαρχηγός του Μακεδονικού Αγώνα, ένας από τους σημαντικότερους και πιο δραστήριους, που έδρασε στις περιοχές της Πέλλας, της Ημαθίας και του Κιλκίς. Από το 1900 ήταν ενταγμένος στην αντίπαλη ΕΜΕΟ, αλλά το 1904 διαχώρισε τη θέση του και άρχισε να πολεμάει με την ελληνική πλευρά στην λίμνη των Γιαννιτσών, κύριο σκηνικό των ελληνοβουλγαρικών συγκρούσεων. Όντας ντόπιος και γνωρίζοντας τέλεια τα μυστικά περάσματα και τις θέσεις του ελώδους τοπίου, υπήρξε οδηγός και μεταφορέας των αντάρτικων σωμάτων από την Νότια Ελλάδα, συντέλεσε στην επιστροφή πολλών χωριών από την Βουλγαρική Εξαρχία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και συνεργάστηκε με τα ικανότερα μέλη του Ελληνικού Στρατού. Η δράση του έγινε θρύλος και του προσδόθηκαν τα προσωνύμια «Το Στοιχειό του Βάλτου» και «Το θεριό της Λίμνης».

Πρώτα χρόνια
Γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου 1880 στο σήμερα εγκαταλελειμμένο χωριό Πλουγάρ ή Πλούγκαρ και καταγόταν από αγροτική οικογένεια των Γιαννιτσών. Γονείς του ήταν ο γαιοκτήμονας και επίσης μακεδονομάχος Βασίλειος Γιώτας, από το γειτονικό Καδίνοβο (Γαλατάδες), και η Σουλτάνα το γένος Ράγγου από το Βρέζι (Άγιος Λουκάς). Κάποιες πηγές αναφέρουν τον Βούλγαρο αρχικομιτατζή Αποστόλ Πέτκωφ ως πρώτο ξάδελφό του. Από μικρός, ο Γκόνος εργαζόταν μαζί με τον πατέρα του και τον μικρότερο αδελφό του Κωνσταντίνο (κι αυτός μακεδονομάχος), στα κτήματα της Μονής Αγίου Λουκά του Βρεζίου. Από μικρός χειριζόταν τα όπλα, αφού πολλές φορές χρησιμοποιούνταν από τον πατέρα του ως ένοπλος φρουρός των κτημάτων.Πανελλήνια Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Μακεδόνων (ΠΟΠΣΜ), Μνήμη Μακεδονομάχου Γκόνου Γιώτα, Τετάρτη 16 Απριλίου 2014, Λόγος που εκφωνήθηκε την Κυριακή 16 Φεβρουαρίου 2014 από τον απόγονο του Γκόνου Γιώτα, Κωνσταντίνο Κάμτση, σημερινό πρόεδρο Δ.Σ. της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Γιαννιτσών «Ο ΦΙΛΙΠΠΟΣ»

Από το 1900 ως το 1904 ήταν ενταγμένος στην φιλοβουλγαρική Εσωτερική Μακεδονο-Αδριανουπολιτική Επαναστατική Επιτροπή και πολέμησε κατά των Οθωμανών. Όταν όμως κατάλαβε τους πραγματικούς σκοπούς της, με το να σχεδιάσουν το δημόσιο λιθοβολισμό του Μητροπολίτη Βοδενών Στέφανου, έφυγε και ανέλαβε πρωτοβουλία διοργανώνοντας την Ελληνική δράση στο χώρο της λίμνης.Ο Μακεδονικός Αγώνας, Αριστοτέλης Κωστόπουλος, Μαλλιάρης - Παιδεία, Θεσσαλονίκη 1995, Το Θεριό του Βάλτου, σσ. 350 -352 Σύμφωνα με τη παράδοση, το καλοκαίρι του 1904, κατά τη διάρκεια της κυριακάτικης λειτουργίας στην Μονή του Αγίου Λουκά, εισέβαλαν τρεις Βούλγαροι κομιτατζήδες που απαίτησαν από τον ιερέα να σταματήσει να λειτουργεί στα ελληνικά, όμως ο Γιώτας υπό την απειλή όπλου τους έδιωξε και φώναξε: «Έτσι θα διώξουμε τους Τούρκους;».

Στον Μακεδονικό Αγώνα
μικρογραφία|Η σφραγίδα του Γκόνου Γιωτα, που απεικονίζει τον ίδιο με περικεφαλαία. Αναγράφει: ΓΚΟΝΟΣ ΑΡΧΗΓΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ ΡΟΥΜΛΟΥΚΙΟΥ, ΓΕΝΙΤΣΩΝ ΚΑΙ ΓΟΥΜΕΝΤΣΑΣ.
Έδρασε συνεργαζόμενος καθ' όλη τη διάρκεια του Αγώνα με τον οπλαρχηγό Απόστολο Ματόπουλο εκ Γιδά (Αλεξάνδρειας). Το Μάρτιο του 1905 ήρθε στον Βάλτο το πρώτο ελληνικό σώμα προερχόμενο από το Βασίλειο της Ελλάδας, και ο Γκόνος Γιώτας ανέλαβε να το κατατοπίσει.Κωνσταντίνος Αποστόλου Βακαλόπουλος, Ο ένοπλος αγώνας στη Μακεδονία 1904-1908, εκδόσεις Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σελ. 286 Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς έφτασε κι άλλο σώμα, υπό τον καπετάν Πετρίλο (Κώστα Μπουκουβάλα), και έτσι ξεκίνησαν κάποιες συνεργασίες των Ελλήνων με τους Τούρκους εναντίον των Βουλγάρων. Ο Γκόνος ήρθε σε συνεννόηση με τον Γκαλήπ Πασά και έβαλαν από κοινού εναντίον των βουλγαρικών καλύβων, με αποτέλεσμα να εγκαταλείψουν την καλύβα του Τσεκρίου (Παραλίμνης), η οποία στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε ως το γενικό αρχηγείο των ελληνικών σωμάτων.. Τον επόμενο χρόνο συνεργάστηκε με τον αξιωματικό Σαράντο Αγαπηνό ή Καπετάν Άγρα, καταφέρνοντας σημαντικές επιτυχίες. Σε συνεννόηση με τον Τούρκο τσιφλικά Εμίν Μπέη και υπό την καθοδήγηση ενός υπαλλήλου του, κατασκευάστηκε το 1906 η καλύβα της Πρίσνας (Βραστής), που σύμφωνα με τον Γκόνο ωφέλησε σημαντικά την ελληνική πλευρά.. Κατά το 1907 ο Γκόνος συνεργάστηκε με τον οπλαρχηγό Παντελή Παπαϊωάννου ή Καπετάν Νικοτσάρα, ώσπου ο τελευταίος αναχώρησε για την περιοχή της Στρώμνιτσας. Την άνοιξη του 1907 το σώμα του Γκόνου συμμετείχε μαζί με τον τουρκικό ατρατό σε μία από τις τελευταίες επιθέσεις που οδήγησαν στον εκτοπισμό των Βουλγάρων από τη λίμνη, χάρη στο συνεχή βομβαρδισμό από τους δεύτερος.. Σύμφωνα με την αφήγηση του Γκόνου για τη συντονισμένη ελληνοτουρκική επιχείρηση, ο βομβαρδισμός του τουρκικού στρατού ανάγκασε το σώμα του Αποστόλ Πέτκωφ να αποχωρήσει, ενώ το σώμα του Γκόνου καταδίωξε την οπισθοφυλακή που είχε μείνει για να αποκρύψει τα πολεμοφόδια. Ο Γκόνος ήταν πανθομολογουμένως η σημαντικότερη προσωπικότητα από την ελληνική πλευρά στην περιοχή του Βάλτου και ο μόνος που παρέμεινε στην περιοχή για τεσσεράμισι χρόνια, χωρίς να πάθει τίποτα μέσα σε ένα περιβάλλον που κυριαρχούσαν τα θανατηφόρα ζωύφια και Ο Γεώργιος Μόδης έκρινε απαραίτητη την παρουσία του για τη δράση ελληνικών σωμάτων στην περιοχή, ενώ ο Δημήτριος Κάκκαβος τον χαρακτήριζε «Στοιχειό του Βάλτου». Ενόσω πολεμούσε με την ελληνική πλευρά, ο Γκόνος έμαθε ελληνικά, κυρίως από Κρήτες, και γι' αυτό τα μιλούσε με κρητική προφορά.. .μικρογραφία|305x305px|Καρτ ποστάλ με ελληνική, γαλλική και οθωμανική γραφή, που απεικονίζει το σώμα του Γκόνου Γιώτα και του Ματόπουλου.Την περίοδο εκείνη υπήρχε μια διχόνοια ανάμεσα στα κορυφαία στελέχη της Βουλγαρικής Οργάνωσης στην περιοχή, με αποτέλεσμα άλλοι να καταφύγουν στη Βουλγαρία και άλλοι να προσχωρήσουν στην Ελληνική πλευρά. Ο Γκόνος Γιώτας, εκμεταλλευόμενος την κατάσταση και όντας πλέον ο μόνος ισχυρός εκφραστής των Ελληνικών θέσεων στην περιοχή, ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με αρκετούς κομιτατζήδες για να τους επαναφέρει στο μέρος των Ελλήνων, συνομιλώντας έτσι με τον Τραϊανό Κουκούδη και τον Δημήτριο Μπάμπιανη. Οι προσπάθειες αυτές συνάντησαν τις αντιδράσεις πολλών ντόπιων Ελλήνων αφενός (ένοπλοι επιτέθηκαν στην οικία του Κουκούδη), και αφετέρου διακόπηκαν λόγω του Κινήματος των Νεοτούρκων το 1908.Κωνσταντίνος Αποστόλου Βακαλόπουλος, Ο ένοπλος αγώνας στη Μακεδονία 1904-1908, εκδόσεις Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σσ. 344, 345 Την περίοδο εκείνη ο Γιώτας χάρισε μια καμπάνα στη Μονή του Αγίου Λουκά. Την ίδια χρονιά άρχισε να δρα με δική του ομάδα στη δυτική όχθη της λίμνης.Κωνσταντίνος Αποστόλου Βακαλόπουλος, Ο ένοπλος αγώνας στη Μακεδονία 1904-1908, εκδόσεις Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σελ. 324

Μετέπειτα δράση
μικρογραφία|Συνάντηση μακεδονομάχων στη Χαλάστρα το 1908. Από αριστερά προς δεξιά: Γκόνος Γιώτας, Λάζος Δογιάμας, Απόστολος Ματόπουλος και Αντωνάκης Αντωνιάδης. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Δημήτριο Κάκκαβο. 
Μετά την επανάσταση των Νεότουρκων, οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές, των Ελλήνων και των Βούλγαρων, αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν και να παραδώσουν τα όπλα στο Διοικητήριο της Θεσσαλονίκης. Ο Γκόνος έκρυψε τα όπλα του και έφυγε στην Αθήνα, όπου διέμεινε μαζί με άλλους συμπολεμιστές του στο «Άσυλο Μακεδόνων». Στο μεταξύ, ο πρακτικός ιατρός της περιοχής της λίμνης Αντωνάκης (Αντώνιος Αντωνιάδης εκ Πηλίου), ο οποίος υπήρξε πολύτιμος συνεργάτης και φίλος του Απόστολου Ματόπουλου, συνεργάστηκε με το νέο καθεστώς των Νεοτούρκων ελπίζοντας σε μια ανώτερη θέση στη διοίκηση. Με τις παραινέσεις του Αντωνάκη και του Χαλίλ μπέη (που ήταν συγγενής με τον πρωτεργάτη των Νεότουρκων Εμβέρ Μπέη), ο Ματόπουλος πείστηκε να παραδόσει τα όπλα, καθώς και τα όπλα που είχε κρύψει στο βάλτο ο Γιώτας πριν αναχωρήσει για την ελληνική πρωτεύουσα. 

Στις αρχές του 1909, ο Γιώτας επανήλθε στη Μακεδονία, καθώς με την εύνοια των Οθωμανικών αρχών οι Βούλγαροι είχαν εξαπολύσει δολοφονικές επιθέσεις κατά Ελλήνων. Με τη δράση του αντιμετώπισε με επιτυχία τη δράση του Πέτκωφ, είτε σε αλλεπάλληλες συγκρούσεις με το σώμα του, είτε ανταποδίδοντας τις δολοφονίες των Ελλήνων προεστών των Γιαννιτσών, με εκτελέσεις πρακτόρων του Βουλγαρικού Κομιτάτου.Κωνσταντίνος Αποστόλου Βακαλόπουλος, Ο ένοπλος αγώνας στη Μακεδονία 1904-1908, εκδόσεις Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σελ. 348 Ο Γκόνος Γιώτας κατά την επάνοδό του στη Μακεδονία το 1909, πληροφορήθηκε από τους χωρικούς την προδοσία του Ματόπουλου, και υπέβαλε αναλυτική αναφορά στο Υπουργείο Εξωτερικών, κατηγορώντας τον ότι παρέδωσε τα όπλα για να αποκομίσει χρηματικά οφέλη, αδυνατώντας να εξηγήσει τη στάση του.Eidisis.gr, Η ενημερωτική Πύλη του Κιλκίς, Ένας αιώνας από τη λήξη του Μακεδονικού Αγώνα, Παρασκευή 14 Νοεμρίου 2008αριστερά|μικρογραφία|Επιστολή του Γκόνου Γιώτα στο Ελληνικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης, Σεπτέμβριος 1910
Σε έκθεση που υπέβαλε στο Υπουργείο Εξωτερικών το Νοέμβριο του 1909 ο Γκόνος κατέγραφε στο ενεργητικό του 86 «φόνους», 21 σε συμπλοκές και 65 σε ενέδρα. Ως αποζημίωση για βλάβες που υπέστη η περιουσία του κατά το Μακεδονικό Αγώνα ο Γκόνος ζήτησε αποζημίωση 110 λιρών.. Το Νοέμβριο του 1910, μαζί με τον Λάζο Δογιάμα και τον Αθανάσιο Μπέτσο, δυσαρεστημένοι «μετά των εν Αθήναις διευθυνόντων», έφυγαν από το «Άσυλο Μακεδόνων» για να συνεχίσουν τις πολεμικές επιχειρήσεις στη Μακεδονία. Καταδιώχθηκαν από τις ελληνικές αρχές μετά από εντολή του Υπουργείου Εξωτερικών στους νομάρχες Λάρισας και Τρικάλων να τους συλλάβουν και να κατασχέσουν τα έγγραφα που είχαν πάνω τους ως πλαστά και επειδή εξέθεταν την ελληνική κυβέρνηση στις οθωμανικές αρχές και κατέφυγαν στην οθωμανική επικράτεια. Τότε το Υπουργείο διαμήνυσε στο Ελληνικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης να τους χαρακτηρίζει κοινούς ληστές, αν οι συμμορίες τους καταγγέλλονταν από τις οθωμανικές αρχές ότι έχουν πολιτικό χαρακτήρα..

 Θάνατος και υστεροφημία 

Τη δράση του Γκόνου Γιώτα ύμνησαν η λαϊκή μούσα και η δημοτική παράδοση, όπως το ακόλουθο τραγούδι: Τρία πουλάκια κάθονταν πέρα στου Σκρα τη ράχη

το ‘να τηράει τα Γιαννιτσά και τ’ άλλο τη Γουμέντσα.

Tο τρίτο το μικρότερο μον’ κελαηδάει και λέει:

τον Γκόνο Γιώτα βάρεσαν οι άτιμοι οι Τούρκοι

τον Λάζο το Δουγιάμα τον σκότωσαν Βουλγάροι.

Οι Τούρκοι με το σύνταγμα μας δώσαν αμνηστία

και στα κρυφά μας εκτελούν, κρυφά μας εσκοτώνουν.

Εγώ δε βγήκα στα βουνά να κρύβομαι να φεύγω

ήρθα εδώ να πολεμώ, την λευτεριά γυρεύω.

Ανάθεμά σε αρχηγέ που μ’ έστειλες παράδες

να έστελνες της μάνας μου ν’ ανάψει τρεις λαμπάδες.μικρογραφία|Το μνημόσυνο του Γκόνου Γιώτα το 1938. Στην μέση διακρίνεται καθιστός ο πατέρας του, Βασίλειος Γιώτας.|290x290εσ
Το Φεβρουάριο του 1912 ο πατέρας του Γκόνου, που είχε ήδη εισπράξει 20 λίρες, ζήτησε από το προξενείο της Θεσσαλονίκης να του δοθούν 30 λίρες, «υπεσχημένες και οφειλόμενες» στο γιο του και τελικά εγκρίθηκε η χορήγηση μιας μηνιαίας αποζημίωσης 2,5 λιρών..

Κείμενα του Γκόνου υπόκεινται στο Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα της Πηνελόπης Δέλτα, η οποία, ωστόσο, του απέδωσε δευτερεύοντα ρόλο στο μυθιστόρημά της Στα Μυστικά του Βάλτου.

Το 1954 τοποθετήθηκαν δύο προτομές του, μία στην Πλατεία Βασιλείου Ρομφέη της Θεσσαλονίκης και μία στην Πλατεία Γκόνου Γιώτα των Γιαννιτσών, έργα του γλύπτη Δημήτριου Καλαμάρα.Οδός Ελλήνων, Η προτομή του καπετάν Γκόνου Γιώτα στη Θεσσαλονίκη, Θεόδωρος Πασσαλίδης, Σάββατο 21 Δεκεμβρίου 2013, Προσεγγίζοντας τα υπαίθρια γλυπτά της Θεσσαλονίκης, συλλογικό έργο, 14ο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης, Ιδιωτική Έκδοση, Θεσσαλονίκη, 1999

Παραπομπές

Πηγές
 Dakin, Douglas. The Greek Struggle in Macedonia 1897-1913, Society of Macedonian studies, Thessaloniki, 1993, σελ. 118,120, 126, 274.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Γιώτας
Κατηγορία:Έλληνες οπλίτες
Κατηγορία:Κλέφτες
Κατηγορία:Ιστορία της Πέλλας
Κατηγορία:Μακεδόνες