Σατουρνάλια

Τα Σατουρνάλια ήταν γιορτή των Ρωμαίων αφιερωμένη στο θεό Σατούρνους, ο οποίος αντιστοιχεί στον ελληνικό θεό Κρόνο. Πραγματοποιούταν κατά τους χειμερινούς μήνες κατά την περίοδο του χειμερινού ηλιοστασίου, συνήθως στις 17 Δεκεμβρίου, αλλά αργότερα η γιορτή κρατούσε έως και μια βδομάδα, μέχρι τις 23 Δεκεμβρίου.

Τα Σατουρνάλια ήταν μεγάλη και σημαντική γιορτή για τους Ρωμαίους, οι οποίοι τα ταύτιζαν με τα αρχαία Κρόνια. Εκτός από τις τυπικές θυσίες, η γιορτή περιλάμβανε δημόσια αργία, καθώς και διάφορα έθιμα, όπως την ανταλλαγή μικρών δώρων ή υπαίθριες αγορές. Επιτρέπονταν τα τυχερά παιχνίδια ακόμα και για τους δούλους. Επίσημα ενδύματα δε φοριούνταν, ενώ οι δούλοι δεν μπορούσαν να τιμωρηθούν κι αντιμετώπιζαν με χλευασμό τους κυρίους τους. Γενικότερα οι ρόλοι αντιστρέφονταν ανάμεσα σε δούλους κι ιδιοκτήτες, κάτι που οδηγούσε σε ξέφρενο γλέντι, άφθονη οινοποσία και ακολασίες: γι' αυτό το λόγο, με την έλευση του Χριστιανισμού, η λέξη "σατουρνάλια" ήταν ταυτόσημη με τα "όργια".

Προέλευση

Στην Ρωμαϊκή μυθολογία ο Σατούρνους ήταν μια αγροτική θεότητα που κυβέρνησε ολόκληρο τον κόσμο στην Χρυσή Εποχή, οι άνθρωποι απολάμβαναν τότε όλη την αφθονία της γης σε μια κατάσταση Αθωότητας. Τα γλέντια των Σατουρναλίων αντανακλούσαν την ατέλειωτη ευτυχία που υπήρχε εκείνη την μυθική εποχή στην ανθρωπότητα. Η αντίστοιχη εορτή των αρχαίων Ελλήνων ήταν τα Κρόνια που εορτάζονταν την 12η ημέρα του μήνα Εκατομβαιώνος ο οποίος σύμφωνα με το Αττικό ημερολόγιο διαρκούσε από τα μέσα του Ιουλίου μέχρι τα μέσα του Αυγούστου.Hansen, William F. (2002). Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature. Ithaca, New York: Cornell University Press, σ. 385Bremmer, Jan M. (2008). Greek Religion and Culture, the Bible and the Ancient Near East. Leiden, The Netherlands: Brill, σ. 82 Ο Έλληνας ιστορικός Αθήναιος ο Ναυκρατίτης καταγράφει μια αμέτρητη σειρά από αντίστοιχες εορτές στην Ελληνορωμαϊκή περίοδο.Parker, Robert (2011). On Greek Religion. Ithaca, New York: Cornell University Press, σ. 211 Οι εορτές αυτές ήταν τα Έρμαια στην Κρήτη προς τιμή του Ερμή, μια ανώνυμη εορτή στην Τροιζήνα προς τιμή του Ποσειδώνα, τα Πελώρια στην Θεσσαλία προς τιμή του Διός Πελώριου και άλλη μια ανώνυμη εορτή στην Βαβυλώνα.Parker, Robert (2011). On Greek Religion. Ithaca, New York: Cornell University Press, σ. 211 Σε όλες αυτές τις εορτές οι δούλοι γευμάτιζαν μαζί με τα αφεντικά τους, σχετίζονταν με την Αθηναϊκή εορτή Ανθεστήρια και την Σπαρτιάτικη εορτή Υακίνθια.Parker, Robert (2011). On Greek Religion. Ithaca, New York: Cornell University Press, σ. 211 Η Αθηναϊκή εορτή των "Υβριστικών" σχετίζεται απ'ευθείας με τα Σατουρνάλια, στην εορτή αυτή οι γυναίκες ντύνονταν με ανδρικά ενδύματα και οι άνδρες με γυναικεία.Parker, Robert (2011). On Greek Religion. Ithaca, New York: Cornell University Press, σ. 211 Ο αρχαίος Ρωμαίος ιστορικός Ιουστίνος θεωρεί τον Σατούρνο ως έναν θρυλικό βασιλιά της Ιταλίας στα πανάρχαια χρόνια πριν την Ρωμαϊκή περίοδο:  

"Οι πρώτοι κάτοικοι της Ιταλίας ήταν οι Αβοριγγίνες ο βασιλιάς των οποίων Σατούρνος ήταν εξαιρετικά δίκαιος, στην βασιλεία του κανείς δεν είχε προσωπική περιουσία, όλα ήταν κοινά και αδιαίρετα σε όλους. Στην μνήμη του δίκαιου αυτού βασιλιά εορτάζονταν τα Σατουρνάλια στα οποία οι δούλοι δειπνούσαν με τα αφεντικά τους και όλες οι τάξεις ήταν ισότιμες".https://www.attalus.org/translate/justin7.html#42.1

Η μεγάλη Ρωμαϊκή εορτή των Σατουρναλίων δεν περιγράφεται αναλυτικά από καμιά αρχαία πηγή, τα συμπεράσματα των σύγχρονων ιστορικών προέρχονται από διάφορες σποραδικές πηγές.Dolansky 2011, σ. 484 Η μοναδική αναλυτική πηγή ήταν το έργο "Σατουρνάλια" που έγραψε ο Μακρόβιος στην Ύστερη αρχαιότητα με την λήξη της εορτής λόγω επιβολής του Χριστιανισμού τον 5ο αιώνα μ.Χ. Ο Μακρόβιος περιγράφει την εποχή του "βασιλιά Κρόνου" σαν μια "περίοδο ατέλειωτης ευτυχίας στην οποία τα αγαθά ήταν ατέλειωτα για όλους, δεν υπήρχε διαχωρισμός ανάμεσα σε δούλους και αφεντικά για αυτό στην διάρκεια της εορτής έτρωγαν στο ίδιο τραπέζι". Στα "Σατουρνάλια" του Λουκιανού ο Χρόνος διακηρύττει μια εορταστική περίοδο στην οποία "είναι νόμιμη η μέθη και οι σκλάβοι μπορούν να βλαστημούν τους κυρίους τους".Roth, Marty. Drunk the Night Before: An Anatomy of Intoxication. University of Minnesota Press Μια άλλη εξήγηση της εορτής προέρχεται από το Βαβυλωνιακό Ταλμούδ και σχετίζεται με τον παράδεισο του πρώτου ανθρώπου Αδάμ.https://www.sefaria.org/Avodah_Zarah.8a?lang=bi Σε μια από τις ερμηνείες του Μακρόβιου η εορτή σχετίζεται με την αρχή του χειμερινού ηλιοστασίου, θεωρείται εορτή φωτός και η παρουσία κεριών υποδηλώνει την αναζήτηση της σοφίας και της γνώσης.Μακρόβιος, Saturnalia 1.1.8–9; Jane Chance, Medieval Mythography: From Roman North Africa to the School of Chartres, A.D. 433–1177 Η ανανέωση της φωτιάς και η έλευση της Πρωτοχρονιάς σχετίστηκε στην μετέπειτα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με τον Σολ Ινβίκτους και τα "γενέθλια του ακατανίκητου ηλίου" στις 25 Δεκεμβρίου.Robert A. Kaster, Macrobius: Saturnalia, Books 1–2 (Loeb Classical Library, 2011), σ. 16 Τα Σατουρνάλια εξακολουθούσαν να είναι το ίδιο δημοφιλή τον 4ο και τον 5ο αιώνα μ.Χ., με την έλευση του Χριστιανισμού επηρέασαν σημαντικά τις μετέπειτα μεγάλες εορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς.Williams, Craig A., Martial: Epigrams Book Two (Oxford University Press, 2004), σ. 259Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore (2010). "Bacchanalia and Saturnalia". The Classical Tradition. Cambridge, Massachusetts and London, England: The Belknap Press of Harvard University Press, σ. 116C. Bennet Pascal, "October Horse", Harvard Studies in Classical Philology 85 (1981), σ. 289

Ιστορική αναδρομή

Τα Σατουρνάλια καθιερώθηκαν από μια σημαντική μεταρρύθμιση αμέσως μετά την συντριβή των Ρωμαίων από τον Αννίβα στην Μάχη της λίμνης Τρασιμένης στα μέσα του Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου (217 π.Χ.). Τις περασμένες εποχές εορταζόταν ως μια τυπική εορτή περιορισμένης θρησκευτικής σημασίας σύμφωνα με τα Ρωμαϊκά έθιμα. Μετά από θρησκευτικές διαβουλεύσεις με τα "Σιβυλλικά Βιβλία" υιοθέτησαν την "Ελληνική ιεροτελεστία" σύμφωνα με τα Ελληνικά έθιμα, το συμπόσιο και τις συνεχείς κραυγές των ατόμων που συμμετείχαν, έγιναν το κύριο χαρακτηριστικό της εορτής.Τίτος Λίβιος, 22.1.20; Μακρόβιος, "Σατουρνάλια", 1.10.18 (on the shout); Palmer 1997, σσ. 63–64 Ο Κάτων ο Πρεσβύτερος (234–149 π.Χ.) μας παρέχει σημαντικά στοιχεία για τον τρόπο που εορτάζονταν τα Σατουρνάλια τα πανάρχαια χρόνια πριν την μεγάλη μεταρρύθμιση.Palmer 1997, σ. 64 Οι Ρωμαίοι συνήθιζαν εκείνη την εποχή να ασπάζονται θεότητες και τελετές άλλων λαών, ιδιαίτερα των εχθρών τους με την ελπίδα ότι θα κερδίσουν την εύνοια τους. Η Ρωμαϊκή κοινωνία ασκούσε εκείνη την εποχή έντονες πιέσεις στην ηγεσία για θρησκευτικές μεταρρυθμίσεις χάρη στην απόγνωση που βρέθηκε με τις μεγάλες ήττες από την Αρχαία Καρχηδόνα.Palmer 1997, σ. 64 Ο ιστορικός Ρόμπερτ Πάλμερ αναφέρει ότι την ίδια εποχή εισήχθησαν στην Ρώμη οι τελετές του ύψιστου Καρχηδονιακού θεού Βάαλ Αμμών που ισοδυναμούσε με τον Σατούρνους των Ρωμαίων και τον Κρόνο των Αρχαίων Ελλήνων.Palmer 1997, σ. 64 Το έθιμο που υπήρχε κατά την διάρκεια της εορτής με το οποίο οι σκλάβοι δέχονταν υπηρεσίες από τα αφεντικά τους επεκτάθηκε και στους σκλάβους από την Αφρική.Palmer 1997, σσ. 63-64 Η εορτή συνεχίστηκε κανονικά μέχρι τον 5ο αιώνα μ.Χ. και καταργήθηκε με την επιβολή του Χριστιανισμού. Ο ιστορικός Μακρόβιος που έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ. περιγράφει με μεγάλες λεπτομέρειες όλες τις εορταστικές τελετές στο έργο του "Σατουρνάλια".https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

Οι τελετές

Το άγαλμα του Κρόνου στον κυρίως ναό είχε τα πόδια του δεμένα με μαλλί το οποίο αφαιρούσαν στην διάρκεια της τελετής ως ένδειξη απελευθέρωσης.Versnel 1992, σ. 142 Οι τελετές έγιναν σύμφωνα με το "Ελληνικό τυπικό", το κεφάλι του ιερέα που έκανε την θυσία ήταν ακάλυπτο σε αντίθεση με το "Ρωμαϊκό τυπικό" που ήταν καλυμμένο με μια πτυχή της Τόγκας.William Warde Fowler, The Roman Festivals of the Period of the Republic (London, 1908), σ. 271Versnel 1992, σσ. 139–140 Η εξέλιξη αυτή οφείλεται στην ταυτοποίηση υπό την μορφή Interpretatio graeca με την οποία οι Ρωμαϊκές θεότητες προσαρμόζονταν σύμφωνα με τις αντίστοιχες από την Ελληνική μυθολογία. Η αποκάλυψη της κεφαλής του ιερέα πιθανότατα ήταν μια αντιστροφή της αντίστοιχης τελετής που γινόταν στην Ελλάδα με τον Κρόνο.Versnel 1992, σ. 140 Μετά την θυσία η Ρωμαϊκή σύγκλητος  σύμφωνα με τα Ελληνικά έθιμα τοποθετούσε την εικόνα της θεότητας πάνω σε ένα πολυτελές κάθισμα σαν να ήταν παρών και να διοικούσε την τελετή, ακολουθούσε Συμπόσιο.Τίτος Λίβιος 22.1; Palmer 1997, σ. 63Versnel 1992, σ. 141 Την ημέρα της εορτής απαγορευόταν κάθε μορφή εργασίας, όλα τα σχολεία ήταν κλειστά ακόμα και τα δικαστήρια με αποτέλεσμα να μην απονέμεται δικαιοσύνη, απαγορευόταν επίσης η κήρυξη πολέμου.Versnel 1992, σ. 147 Μετά τις δημόσιες τελετές συνεχίστηκαν στις οικίες οι οικιακές τελετές.Beard, North & Price 1998a, σ. 50 Στις 18/19 Δεκεμβρίου οι κάτοικοι που απείχαν από όλες τις δημόσιες εργασίες ασχολήθηκαν κυρίως με τις οικιακές, έκαναν μπάνιο ενώ οι πλούσιοι θυσίαζαν έναν μικρό χοίρο στις Ελληνικές χθόνιες θεότητες.Οράτιος, "Ωδές" 3.17, Martial 14.70; Fowler, Roman Festivals, σ. 272 Στις διάρκεια της τελετής οι Ρωμαίοι κρεμούσαν στα δέντρα ή σε ψηλά σημεία ομοιώματα ανθρώπινων κεφαλών, τις γνωστές "μάσκες".Taylor, Rabun (2005). "Roman Oscilla: An Assessment". RES: Anthropology and Aesthetics. 48 (48). Chicago, Illinois: The University of Chicago Press: 101Chance, Jane (1994). Medieval Mythography: From Roman North Africa to the School of Chartres, A.D. 433–1177. Gainesville, Florida: University Press of Florida, σσ. 71–72 

Ο Σατούρνος είχε επίσης και σκοτεινά χαρακτηριστικά, μια από τις συζύγους του ήταν η "Θεά Καταστροφή" την οποία για να εξευμενίσουν έκαιγαν προς τιμή της τα όπλα των εχθρών που είχαν πέσει στην μάχη.Mueller 2010, σ. 222 Η χθόνια λατρεία του κόσμου συνδέθηκε επίσης με τον Ντις Πάτερ τον Ρωμαίο θεό του Κάτω Κόσμου, ισοδύναμο με τον Έλληνα Πλούτωνα που ήταν επίσης θεός του κρυμμένου πλούτου.Versnel 1992, σσ. 144–145 Οι πηγές του 3ου αιώνα μ.Χ. αναφέρουν ότι ο Σατούρνος κατά την διάρκεια ή κοντά στην εορτή του δεχόταν ως προσφορές νεκρούς Μονομάχους.Thomas E. J. Wiedemann, Emperors and Gladiators (Routledge, 1992, 1995), σ. 47 Οι μονομαχίες διαρκούσαν 10 μέρες τον μήνα Δεκέμβριο, ήταν από την διοίκηση των Quaestor που τις χρηματοδοτούσαν από το μυστικό θησαυροφυλάκιο του Σατούρνου.Salzmann, Michele Renee, On Roman Time: The Codex-Calendar of 354 and the Rhythms of Urban Life in Late Antiquity (University of California Press, 1990), σ. 186 Η πρακτική της προσφοράς των Μονομάχων επικρίθηκε έντονα από τους μετέπειτα Χριστιανούς απολογητές ως Ανθρωποθυσία, την θεωρούσαν σαν συνέχεια της προϊστορικής λατρείας του Σατούρνου με την οποία του θυσίαζαν ανθρώπους. Ο Μακρόβιος εξηγεί ότι με τον ίδιο τρόπο που εξευμενιζόταν ο Ντις Πάτερ με ανθρώπινα κεφάλια το έκανε επίσης και ο Σατούρνους με τους Μονομάχους ως ανδρικά θύματα.Μακρόβιος, "Σατουρνάλια" 1.7.31Versnel 1992, σ. 146 Την εποχή που επισκέφτηκε την Ρώμη ο Ηρακλής σύμφωνα με τον μύθο διέκοψε την μακάβρια πρακτική, από τότε έκαναν προσφορές στον θεό ομοιώματα ανθρώπινων κεφαλών δηλαδή μάσκες, μια από αυτές εμφανίζεται στην Χρονογραφία του 354. Με δεδομένο ότι η Ελληνική λέξη "φως" σημαίνει τόσο "άνθρωπος" όσο και "φωτισμός" οι λαμπάδες εκπροσωπούσαν την προσφορά στον Σατούρνο του φωτός της ζωής.Taylor, Rabun (2005). "Roman Oscilla: An Assessment". RES: Anthropology and Aesthetics. 48 (48). Chicago, Illinois: The University of Chicago Press: 101Chance, Jane (1994). Medieval Mythography: From Roman North Africa to the School of Chartres, A.D. 433–1177. Gainesville, Florida: University Press of Florida, σσ. 71–72 Τα ειδώλια της μάσκας ανταλλάσσονταν συνήθως με δώρα που εκπροσωπούσαν άλλα συμβολικά υποκατάστατα.Μακρόβιος, "Σατουρνάλια" 1.10.24

Παραπομπές

Πηγές

Beard, Mary; North, John; Price, Simon (1998a). Religions of Rome: Τομ. 1, A History. Cambridge University Press. 
Beard, Mary; North, John; Price, Simon (1998b). Religions of Rome: Τομ. 2, A Sourcebook. Cambridge University Press. 
Dolansky, Fanny (2011), "Celebrating the Saturnalia: Religious Ritual and Roman Domestic Life", in Rawson, Beryl (ed.), A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds, Blackwell Companions to the Ancient World, Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell.
Mueller, Hans Friedrich (2010), "Saturn", in Gagarin, Michael; Fantham, Elaine (eds.), The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, Oxford, England: Oxford University Press, σσ. 221–222
Palmer, Robert E. A. (1997), Rome and Carthage at Peace, Historia – Einzelschriften, Stuttgart, Germany: Franz Steiner.
Versnel, H. S. (1992), "Saturnus and the Saturnalia", Inconsistencies in Greek and Roman Religion, Volume 2: Transition and Reversal in Myth and Ritual, Brill.

Κατηγορία:Αρχαίες ρωμαϊκές εορτές