Κρητική διάλεκτος

Η κρητική διάλεκτος είναι διάλεκτος της Ελληνικής γλώσσας που ομιλείται κυρίως στην Κρήτη και από την κρητική διασπορά.

Κατά τον ύστερο μεσαίωνα η διάλεκτος του νησιού εξελίχθηκε σε λόγια γλώσσαDavid Holton, Literature and Society in Renaissance Crete, Cambridge University Press 1991, ISBN 978-0521325790. σελ. 13., και εκφράστηκε μέσα από την ποίηση του Κορνάρου, του Χορτάτση, και άλλων, καθώς και από το κρητικό θέατρο και τα λαϊκά τετράστιχα -μαντινάδες- των οποίων η θεματολογία μπορεί να είναι από σκωπτική έως φιλοσοφική. Κατά τον Αντρέ Μιραμπέλ την περίοδο της αναγέννησης στην Κρήτη δημιουργήθηκε μια ιδιωματική κοινή γλώσσα στην οποία η νέα ελληνική κοινή χρωστάει πολλά.Κρητικά Χρονικά, Τόμος ΙΕ'-ΙΣΤ', Τεύχος ΙΙΙ (1961-1962) Andre Mirambel, Το πρόβλημα του κρητικού ιδιωματικού στοιχείου στη νεοελληνική λογοτεχνία], εκδότης Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός. σελ. 165 Σήμερα η κρητική διάλεκτος δεν κινδυνεύει με εξαφάνιση, όπως συχνά συμβαίνει σε μειονοτικές διαλέκτους που δεν διδάσκονται, καθώς σε πολλά μέρη του νησιού αποτελεί τη μόνη προφορική γλώσσα. Η κρητική διάλεκτος ομιλείται εκτός από την Κρήτη, στο χωριό Χαμιντιέ της Συρίας και στα παράλια της Μικράς Ασίας όπου εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι Κρητικοί το 1923.
Από το εαρινό εξάμηνο του ακαδημαϊκού έτους 2019-2020 η κρητική διάλεκτος διδάσκεται στο παιδαγωγικό τμήμα του πανεπιστημίου Κρήτης.https://www.lifo.gr/culture/i-kritiki-dialektos-tha-didasketai-se-panepistimio

 Μαρτυρίες για την Κρητική διάλεκτο τον 19ο αιώνα 
Ο Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ πραγματοποίησε εκτενή έρευνα για τις ομιλούμενες διαλέκτους στον ελλαδικό χώρο στις αρχές του 19ου αιώνα. Μεταξύ των διαλέκτων που ερευνήθηκαν ήταν η Κωνσταντινουπολίτικη, η Αττική, η Κυπριακή, η Τσακώνικη και άλλες, καθώς και μη ελληνικές. Η έρευνα δημοσιεύτηκε το 1814 στο βιβλίο του Researches in Greece, όπου στις σελίδες 64-65 αναφέρει τα παρακάτω για την Κρητική διάλεκτο:

Ο Robert Pashley απόφοιτος του πανεπιστήμιου Cambridge στις κλασικές σπουδές, στα πλαίσια των μελετών του στην ανατολική Μεσόγειο (1833-1834) για το πανεπιστήμιο, δημοσίευσε το 1837 το βιβλίο Travels in Crete όπου στις σελίδες 191-192 του δεύτερου τόμου αναφέρει τα παρακάτω για την Κρητική διάλεκτο:

 Χαρακτηριστικά σε σχέση με τη νέα Ελληνική 
 Στην κρητική διάλεκτο οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών μπορούν να μπαίνουν πριν και μετά το ρήμα σχεδόν σε οποιαδήποτε περίπτωση, σε αντίθεση με τη νέα ελληνική και την καθαρεύουσα, παραδείγματα: κατέχω το, ξανοίγω σε, μανίζω ντως, γροικώ ντου, ετά το χτύπα, επαέ τα θέσε κτλ. Το χαρακτηριστικό αυτό ευνοεί τις ομοιοκαταληξίες στους στίχους καθώς επιτρέπει δυο εκδοχές διατηρώντας το ίδιο νόημα. Επίσης η θέση των αντωνυμιών επηρεάζει το ρυθμό και σε οποιοδήποτε άλλο μέρος των στίχων. 
 Στο Γ πρόσωπο της γενικής του πληθυντικού έχουμε τον δωρικό τύπο τωςhttp://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/grie/grdial.htm TITUS project - Johann Wolfgang Goethe University, Frankfurt - Thesaurus of Indo-European texts and languages - Greek Dialects and Their Distribution. (Πίνακας στο τέλος της σελίδας) και για τα τρία γένη, αντί του τους της δημοτικής: πες τως, πέψε ντως, τως έπεψα κτλ. 
 Ο τύπος τως χρησιμοποιείται επίσης και ως κτητική αντωνυμία στο Γ΄ πρόσωπο του πληθυντικού και για τα τρία γένη: τα πράματα ντως, οι άθρωποι ντως, ο εδικός τως κτλ. 
 Η χρήση της αρχαίας πρόθεσης εις είναι χαρακτηριστική στην κρητική διάλεκτο, 
 Η πρόθεση εις χρησιμοποιείται επίσης μαζί με τα οριστικά άρθρα, έτσι αντί για τους τύπους (στου, στης, στον, στη(ν), στο, στων, στους, στις) της δημοτικής, έχουμε τους παλαιούς (εις του, εις τση, εις τον, εις τη(ν), εις το, εις των, εις τσι) 
 Ο αόριστος των ρημάτων καταλήγει με τον δωριζμό –ξα αντί του -σα της νέας ελληνικής και της καθαρεύουσας, για παράδειγμα: εζύγωξα, εστέγνωξα, εστέργιωξα. 
 Πολύ συχνά στην κρητική διάλεκτο η παρελθοντική αύξηση του αορίστου και του παρατατικού διαμορφώνεται με ή- εκεί που στη δημοτική και άλλες τοπικές διαλέκτους διαμορφώνεται με ε-. Στον Ερωτόκριτο υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα: ήλεγε, ήβρεχε, ήβραζε, ήσφαλε, ήσφιξε, ήβανε, ήσυρε, ήβγαλε, ήκλαιγε, ήμελλε, ήκαμε, ήτρεξε, ήδωκε(αρχαία, αόριστος: ἔδωκα) Ερωτόκριτος (Β 989) «Και θέλημα τως ήδωκε, να το ξεκαθαρίσουν» κτλ. Χαρακτηριστικό κυρίως της διαλέκτου της ανατολικής Κρήτης. Επίσης το ή- συχνά αντικαθιστά το αρχικό φωνήεν α-: ήφηκα(αρχαία, αόριστος: ἀφῆκα) Ερωτόκριτος (Α 324) «γιατ' ήφηκα τα χαμηλά, και τα ψηλά ξετρέχω.», ήρχιξα, ήκουσα(αρχαία, αόριστος: ἤκουσᾰ) Ερωτόκριτος (Β 2029) «Θυμούμαι και πολλές φορές ήκουσα του Κυρού μου» κτλ. Σπανιότερα το αρχικό φωνήεν α- αντικαθίσταται με ε-, για παράδειγμα: εγόρασα.
 Ενώ όταν η αύξηση δεν τονίζεται, τότε στην κρητική διάλεκτο προστίθεται το φωνήεν ε-: εκάτεχα, εθώρουνα, επόδωκα(αρχαία, αόριστος και παρακείμενος: ἀπέδωκα, ἀποδέδωκα) Ερωτόκριτος (Γ 49) «Θωρείς με πώς επόδωκα, πάντα γρινιώ και κλαίγω,», εγιάγυρα, εμόλαρα. Εξαίρεση αποτελεί το ρήμα ηύρηκα που διαμορφώνεται και με ή- άλλα και με ε- ευρήκα. 
 Η κρητική διάλεκτος όντας φυσικά διαμορφωμένη, δεν επιτρέπει χασμωδίες, για παράδειγμα: τρώγω αντί του τρώω, λέγω αντί του λέω, κρυγιώνω αντί του κρυώνω, ρυγιάκι αντί του ρυάκι, χωργιά αντί του χωριά κτλ. Σε κάποιες περιπτώσεις αντί να προστίθεται σύμφωνο, η χασμωδία αποφεύγεται απαλείφοντας ένα φωνήεν, για παράδειγμα: βαράΕρωτόκριτος (Α 42) «σ' έγνοια μεγάλη και βαρά τσ' ήβανε τέθοιο πράμα.» αντί του βαριά, μεράΕρωτόκριτος (Α 385) «K' εις την οπίσω τση μερά, στου κατωγιού το πλάγι» αντί του μεριά. γράΕρωτόκριτος (Β 121) «η οποιά, σα γρά και φρόνιμη, όλα τα πίσω εθώρει» αντί του γριά.
 Σε αντίθεση με τη νέα ελληνική, στα κρητικά παίρνουν τελικό ''νι'' άρθρα αντωνυμίες και επιρρήματα μόνο όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν, ανεξάρτητα από το γένος και το είδους της. Για παράδειγμα Πληθυντικός: των ανθρώπω, τω χωργιώ. Όταν ακολουθεί αρσενικό: το δάσκαλο, τον αδερφό. Άκλιτα: δε θέλω, δεν αλλάζω, μη γροικάς, μην αλαργεύεις. Το επίρρημα-σύνδεσμος ωσάν: ωσά ντο ρίφι, ωσαν αροδαμός,

 Λέξεις της Κρητικής διαλέκτου 
Μεγάλο μέρος του λεξιλογίου της κρητικής διαλέκτου είναι κοινό με τη δημοτική - νέα ελληνική. Οι παρακάτω είναι λέξεις της καθημερινότητας όπου ομιλείται η κρητική διάλεκτος, ενδεχομένως κάποιες από τις οποίες να υπάρχουν και σε άλλες ελληνικές διαλέκτους. Στη στήλη 'προέλευση' αναφέρονται ενδεικτικά κάποιες ρίζες των λέξεων και όχι η πορεία και η εξέλιξη τους. 
 Κρητικά  ΜΤΛ Προέλευση  Νεα ΕλληνικάθωρώΕρωτόκριτος (Α 849) «Θωρώ εξαναγιαγείρανε κ' ήρθαν τα περασμένα»ρήμααρχαία θεωρῶβλέπωξανοίγωΕρωτόκριτος (Β 1557) «Ωσά γεράκι όντε χυθεί, κι από ψηλά ξανοίγει»ρήμααρχαία ἐξανοίγωκοιτάω με προσοχή, ατενίζωβλέπωΑπόκοπος (486) «και ως από λόγου μας γραφές αυτές βάστα μετ' έσου, από τον Άδη το πικρό και βλέπε μη σου πέσου.»ρήμααρχαία βλέπωπροσέχω, έχω το νου μουτίνοςΕρωτόκριτος (Δ 1046) «τίνος εκόπη η κεφαλή, τίνος το στήθι ενοίχτη·»αντωναρχαία τίνοςποιου (μονο γενική)επά, επαέεπίρρμεσαιωνική Κρητικήεδώετάεπίρρμεσαιωνική Κρητικήεκεί, στο σημείο που βρίσκεσαιεκειέεπίρρμεσαιωνική Κρητικήεκεί, σε σημείο διαφορετικό από το σημείο που βρίσκεσαι εκειάεπίρρμεσαιωνική Κρητικήεκεί (γενικά) γιάε ρήμαμεσαιωνική Κρητικήκοιτά εδώ, προσεξε (μονο προστακτική)ιδέρήμααρχαία ἰδέ προστ. του ὁράωκοίτα γρικώΕρωτόκριτος (Α 1460) «Ωσά θωρώ, μπλιό δε γρικάς λογαριασμό κιανένα» ρήμαμεσαιωνική ΚρητικήακούωκατέχωΕρωτόκριτος (Β 1596) «και πώς κατέχω τ' άρματα, θαρρώ να μη σ' αρέσει» ρήμααρχαία κατέχωξέρωπέμπωΕρωτόκριτος (Α 1986) «και γιατρικά πολλώ λογιώ πέμπει να του γυρεύγει.»(αρχαία, αόριστος: ἒπεμψα) Απόκοπος (138) «εκ τους εθάψαν εις την γη κ' επέψαν εις τον Άδη;» ρήμααρχαία πέμπωστέλνωσφάλλωΕρωτόκριτος (Γ 865) «Kύρη μου, εις τούτα απού μιλώ, παρακαλώ σε α' σφάλλω, συμπάθησέ μου, και καημό έχω πολλά μεγάλο.»ρήμααρχαία σφάλλωκάνω λάθος σαλεύωΕρωτόκριτος (Β 1879) «Πόνο μεγάλο του'δωκε, μα δεν τονε σαλεύγει»ρήμααρχαία σαλεύωκινούμαιποδίδωΕρωτόκριτος (Α 1307) «Ο Kύρης, να τηνε θωρεί να ν' έτσι αποδομένη, ασούσουμη κι ανέγνωρη, χλομή και μαραμένη»ρήμααρχαία ἀποδίδωμιΞανθινάκης σελ. 108 «αρχ. ἀποδίδωμι = αρχική σημασία δίδω πίσω»καταντώ (παραδίδω)μπώθωΕρωτόκριτος (Γ 219) «μα ώρες επά, κι ώρες εκειέ τ' αμπώθουν οι ανέμοι»ρήμααρχαία ἀπωθῶσπρώχνωαμανίτηςουσιααρχαία ἀμανίτηςμανιτάριπρίνοςΕρωτόκριτος (Ε 892) «Δίψα μεγάλη εγρίκηξα στον πόλεμον εκείνο. Γυρεύγοντας να βρω δροσά, ήσωσα σ' ένα πρίνο»ουσιααρχαία πρῖνοςΑριστοφάνης - Βάτραχοι (859) «ἄνδρας ποητὰς ὥσπερ ἀρτοπώλιδας· σὺ δ᾽ εὐθὺς ὥσπερ πρῖνος ἐμπρησθεὶς βοᾷς.»πουρνάριαρισμαρίουσιαΛατινική rosmarinusδενδρολίβανοαροδαμόςουσιααρχαία οροδαμνόςΞανθινάκης σελ. 128 «από το αρχ. οροδαμνός με αποβολή του ν για χάρη ευφωνίας»νέος βλαστόςχοχλιόςουσιααρχαία κοχλίας σαλιγκάρι όρνιθαΑπόκοπος (210) «Κυρά, και ίντα σε φελά να κάθεσαι 'ς το σπίτι, και να 'σαι εις τα σκοτεινά, σαν όρνιθα 'ς τη κοίτη;»ουσιααρχαία ὄρνιςΙλιάδα (Β 459) «των δ', ως τ' ορνίθων πετεινων εθνεα πολλά»κότααίγα ουσιααρχαία αἶγαΙλιάδα (Α 41) «ταύρων ἠδ᾿ αἰγῶν, τὸ δέ μοι κρήηνον ἐέλδωρ·»κατσίκαρίφιουσιααρχαία ἐρίφιοννεαρή κατσίκαόφιςΕρωφίλη (Ε 386) «κι' ως όφις άγριος να τονε, τρομάσει να τ' απλώση»ουσιααρχαία ὄφιςφίδικάτηςουσιαΛατινική cattusγάταίντααντωνμεσαιωνική Κρητικήτίγιάιντασύνδεμεσαιωνική ΚρητικήγιατίμανίζωΕρωτόκριτος (Β 288) «νύχτα και μέρα πολεμά, ποτέ ντου δε μανίζει»ρήμα αρχαία αόρ. ἐμάνησαν του μαίνομαιΞανθινάκης σελ. 375 «μεσαιωνικό μανίζω < αρχ. μαίνομαι»θυμώνωαμάχηΡιζίτικο, Kάστρο και πού ’ν’ οι πύργοι σου, στίχος 5, «Δεν έχω αμάχη τση τουρκιάς, μήδε κακιά του χάρου»ουσιαμεσαιωνική Κρητικήέχθραήτονε, ήτοΕρωτόκριτος (Β 327) «Ήτονε κακοσύβαστος, και δύσκολος περίσσα»Ερωτόκριτος (Ε 269) «K' ήτονε θάμασμα πολύ, κ' ήτο δουλειά μεγάλη,»ρήμα μεσαιωνικό ἦτοήτανόντεΕρωτόκριτος (Α 621) «κι αξάφνου, όντε το γρίκηξε πως ήσωσε στη Xώρα» (Αναφέρεται συνολικά 112 φορές.)σύνδεΜυκηναϊκή ὅτεΠινακίδα (Ta 711.1) Πύλος, γραμμική Β, 17ος - 13ος αιώνας π.Χ «ὥς εἶδε Φυγέβρις ὅτε ἄναξ ἔθηκε Aἰγέαν δημοκόρον» (όπως είδε ο Φυγέβρις όταν ο βασιλιάς έκανε τον Αυγέα δημοκόρον)A.-F. Christidis (2007) A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity, Cambridge University Press. ISBN 0521833078. σελ. 403.T.G.Palaima: “Archives and Scribes in Myc. Linear B records” στο Maria Brosius ed., Ancient Archives and Archival Traditions, Oxford, University Press, 2003, σελ.175-177.Ξανθινάκης σελ. 501 «από το ότε με τροπή του τ σε ηχηρό ντ»ότανωσά, ωσάνΕρωτόκριτος (Β 1885) «Κι ωσά λιοντάρι εγρίεψε, φουσκώνει και μανίζει, 'ς του Δρακομάχου τη μερά ωσάν αϊτός γυρίζει.»σύνδεαρχαία ὡς ἄνσανείςΕρωφίλη (Β 22) «γιατί καλιά δεν είναι ο γείς τίβοτση απο τον άλλο»Ερωτόκριτος (Α 260) «από ένα νέφαλο θολόν είς Καβαλάρης βγαίνει.»άρθροαρχαία εἷςέναςμιλιούνιαουσιαΛατινική miliaχιλιάδεςκουτένταουσιαμεσαιωνική ΚρητικήκολακείεςσυβάζωΕρωτόκριτος (Α 1124) «ουδ' οι καρδιές συβάζουνται, μηδέ τα μάθια μοιάζουν»ρήμααρχαία συμβιβάζωΞανθινάκης σελ. 629 «μεσαιωνικό συβάζω < αρχ. συμβιβάζω»πείθω, φέρνω σε συμβιβασμόαμνόγωΕρωτόκριτος (Γ 1455) «Κι αμνόγω ντου εις τον Ουρανό, 'ς τον Ήλιο, ΄ς το Φεγγάρι»ρήμααρχαία ὀμνύωΞανθινάκης σελ. 397 «απο το αρχ. ὀμνύω, με προσθετικό α- και ανάπτυξη γ»ορκίζομαιαθιβολώΕρωτόκριτος (Δ 1415) «Πολλώ λογιώ αθιβολές αλλήλως τως ελέγαν»ρήμαμεσαιωνική ΚρητικήκουβεντιάζωανιστορούμαιΕρωφίλη (πρόλ. 75) «το ψές εδιάβει, το προχθές πλειό δεν ανιστοράται»ρήμααρχαία ἱστορῶθυμούμαι, διηγούμαισαφίεπίρρΤουρκική safiμόνο, διαρκώς, πάντοτεμπελίεπίθεΤουρκική belliπροφανές, φανερόσκιάςΕρωτόκριτος (Γ 1380) «κι ουδέ ν' απλώσω μου'δωκες σκιάς το δακτύλι μόνον.»επίρρμεσαιωνική ΚρητικήτουλάχιστοναπήςΕρωφίλη (Β 503) «Μ' απής απού τον άδη βγήκε κάτω, τούτ' η περηφανειά ή ασβολωμένη»σύνδεμεσαιωνική Κρητικήαφού, μετάμήδεΕρωτόκριτος (Α 621) «Μα ουδέ τα ξόμπλια τ' ακριβά, μηδέ ψιλότης γράμμα,» (Αναφέρεται συνολικά 66 φορές.)σύνδεΔωρική μήδεΚώδικας της Γόρτυνας – VI 4, 9, 7, 35; X 28, 29 (Ο σύνδεσμος μήδε της κρητικής διαλέκτου με ακριβώς τη ίδια σημασία)ούτεούδεΕρωτόκριτος (Α 102) «σα κάμει την αναλαμπή ουδέ νερό τη σβένει» (Αναφέρεται συνολικά 133 φορές.)σύνδεΔωρική οὐδὲΑλκμάν (θραύσμα 16) «οὐκ ἦς ἀνὴρ ἀγρεῖος οὐδὲ σκαιὸς οὐδὲ παρὰ σοφοῖσιν οὐδὲ Θεσσαλὸς γένος, Ἐρυσιχαῖος οὐδὲ ποιμήν, ἀλλὰ Σαρδίων ἀπ᾽ ἀκρᾶν»ούτεξά, έξαΕρωτόκριτος (Γ 843) «T' άλλα φαριά και τ' άρματα ας είναι εις την εξά σου»ουσιααρχαία ἐξουσίαδικαίωμα, ευθύνηβεντέμαουσιαΕνετική vendemmaμεγάλη σοδειάμαντινιάδαουσιαΕνετική mantinadaέμμετρο τετράστιχο εδάΕρωφίλη (Α 140) «και τίνος ήμουνε παιδί μονάχας μετά σένα, γιατί πιστό σ' εγνώρισα, έχ ώς εδά 'πωμένα.»επίρρμεσαιωνική Κρητικήτώραντελόγοεπίρρμεσαιωνική ΚρητικήαμέσωςντρέταεπίρρΛατινική directaίσια, ευθεία, μεταφορικά τίμιαταχιάΕρωτόκριτος (Γ 1638) «και τό είναι σήμερο πρικύ, ταχιά'ναι σαν το μέλι.»επίρραρχαία ταχέααύριο πρωίοψάργαςεπίρρμεσαιωνική Κρητικήχθες βράδυπώδεΕρωφίλη (ιντερ. Α 67) «Μα νέφαλο ένα συντηρώ κ' επώδες καταιβαίνει»Φορτουνάτος (πρόλ. 113) «Και του πελάγου και τση γης και πώδε να γυρίσου'»επίρραρχαία ὧδε < ὡς + δέπρος τα εδώ, από αυτή τη μεριάπολλὰΕρωτόκριτος (Α 40) «και μόνον ένα λογισμό είχαν πολλά μεγάλο·»Ερωτόκριτος (Β 457) «Αρματωσά πολλά βαρά 'χε, και σκουργιασμένη»επίρρΔωρική πολλὰΘεόκριτος, Εἰδύλλια (14.1) «Χαίρειν πολλὰ τὸν ἄνδρα Θυώνιχον» (Χαίρω πολύ, Θυώνιχε) πολύσιμάΕρωτόκριτος (Ε 579) «Τούτο το μάκρος του καιρού, σιμά στο Δακτυλίδι»επίρραρχαία σιμόςκοντάαλάργoεπίρρΛατινική largusμακριάποθέςΕρωτόκριτος (Ε 1382) «η Xώρα όλη ενεγάλλιασε, ποθές δεν είχε πρίκα.»επίρρμεσαιωνική Κρητικήπουθενάδροσάαντωνμεσαιωνική ΚρητικήτίποταθέτωΕρωτόκριτος (Ε 514) «κ' είχε την πρίκα, να θωρεί, πού θέτει, πού κοιμάται»(μυκηναϊκή, γ' πρόσωπο αορίστου: ἔθηκε) Ερωτόκριτος (Β 1234) «ήθεκε, για ν' αναπαγεί, κ' ύπνο γλυκύ να πάρει.» ρήμααρχαία τίθημιΠινακίδα (Ta 711.1) Πύλος, γραμμική Β, 17ος - 13ος αιώνας π.Χ «ὥς εἶδε Φυγέβρις ὅτε ἄναξ ἔθηκε Aἰγέαν δημοκόρον» (όπως είδε ο Φυγέβρις όταν ο βασιλιάς έκανε τον Αυγέα δημοκόρον). Το γ' πρόσωπο του αορίστου του θέτω καταλήγει με -κε ακριβώς όπως και στην κρητική διάλεκτο: ήθεκε, σε αντίθεση με την αρχαία αττική: έθεσε.ξαπλώνω, βάζω, ρίχνωκλίνηΕρωτόκριτος (Α 759) «Και απονωρίς στη κλίνη του ήθετε και κοιμούνταν»ουσιααρχαία κλίνηκρεβάτιλέσκαΡιζίτικο, Αγριμία κι αγριμάκια μου, στίχος 5, «Γκρεμνά 'ναι εμάς οι τόποι μας, λέσκες τα χειμαδιά μας»ουσιαμεσαιωνική ΚρητικήχαράδραχάρακαςΕρωτόκριτος (Α 1612) «με κύματα άσπρα και θολά, βρυγιά ανακατωμένα, και τα χαράκια όντε κτυπούν κι αφρίζουν ένα-ν ένα.»Ριζίτικο, Σε ψηλό βουνό, στίχος 1, «Σε Ψηλό Βουνό, σε ριζιμιό χαράκι»ουσιααρχαία χάραξβράχος μαδάραΒασίλης Σκουλάς - Χαιρετισμοί «Μαδάρες μου χανιώτικες, κορφή του Ψηλορείτη, και Λασηθιώτικα βουνά, γεια σου παντέρμη Κρήτη»ουσιααρχαία μαδαρόςβουνό χωρίς βλάστησηνέφαλoΨαρογιώργης - Μαύρη κορφή «Μαύρη Κορφή μου όντε σε ειδώ, τα νέφαλα ζωσμένη»ουσιααρχαία νέφοςΙλιάδα (Υ 417) «γνὺξ δ' ἔριπ' οἰμώξας, νεφέλη δέ μιν ἀμφεκάλυψε»σύννεφομαδώρήμααρχαία μαδαρόςαποψιλώνωεργώρήμααρχαία ῥιγῶκρυώνω κεντώΕρωτόκριτος (Α 90) «μέσα η καρδιά του ελάμπανε, τα σωθικά εκεντούσα'.»ρήμαμεσαιωνική Κρητικήπαίρνω φωτιά, καίωάθοςΕρωτόκριτος (Β 254) «καίγεται, κι άθος γίνεται, και πάλι ξανανιώνει.»Ερωτόκριτος (Α 308) «πώς 'ς την αρχή τση ανήμπορη γεννάται 'ς την αθάλη·»ουσιααρχαία αίθοςΞανθινάκης σελ. 53 «από το αρχ. αίθος = καύσωνας φωτιά»στάχτηαπύριΕρωτόκριτος (Δ 744) «κι όπού'χε δει λινόξυλα, εκεί ήβανε το απύρι»ουσιααρχαία ἄπυρον θεῖονΞανθινάκης σελ. 122 «από την φράση ἄπυρον θεῖον με παράληψη της λέξης θεῖον και κατά τα ουδέτερα σε -ι»θειάφιαλισάχνηουσιααρχαία αλός άχνηνΟδύσσεια (Ε 403) «είλυτο δε πανθ άλός άχνη», Ιλιάδα (Δ 426) «Ως δ΄ ότε κύμα θαλάσσης μεγάλα βρέμει, αμφί δε τ`άκρας κυρτόν εόν κορυφούται, αποπτύει δ αλός άχνην»Ξανθινάκης σελ. 61 «από το αρχ. αλοσάχνη < φράση αλός άχνην»κρούστα αλατιού στους θύλακες των βράχων, πολύ αλμυρόδράκαουσιααρχαία δράττομαιχούφτα, πολύ μικρή ποσότηταπαίζωρήμααρχαία παίωκτυπώξεβγάνωΑπόκοπος (207) «Να τες κινήσουν πολεμούν, να τες ξεβγάλουν πάσχουν»ρήμαμεσαιωνική ΚρητικήσκοτώνωαπολλυμάριΜαντινάδα «Διάλε τʼ απολλυμάρι ντου του παλιοθραψανιώτη που κάνει τα σταμνιά βαρά και καταλούʼ ντη νιότη»ουσιααρχαία απόλλυμιπτώμα, κουφάρι (προσβλητικό)ξόδιΕρωφίλη (πρόλ. 84) «και αρπώ νυφάδες και γαμπρούς, γέροντες και κοπέλια, και κάνω ξόδια τσι χαρές και κλάυματα τα γέλια»ουσιααρχαία ἐξόδιονκηδείαξενικόςεπίθεαρχαία ξενικόςο ξένος, από ξένη γηαλαργινόςεπίθεΛατινική largusμακρινόςαλαργεύωρήμαΛατινική largusαπομακρύνομαισιμώνωΕρωτόκριτος (Β 95) «Ήρθεν η ώρα, κι ο Καιρός ήφτασε και σιμώνει»ρήμααρχαία σιμός + ώνωπλησιάζω, κοντεύωπορίζωρήμααρχαία πόρος+ίζωβγαίνω έξωγιαγέρνωΕρωτόκριτος (Γ 176) «κι απ' ό,τι πάρει ο είς τ' αλλού, κρατίζει και γιαγέρνει.»ρήμαμεσαιωνική ΚρητικήεπιστρέφωαγλακώΕρωτόκριτος (Α 1161) «φτάνει το λάφι, ως κι α' γλακά, και τα θεριά μερώνει,»ρήμαμεσαιωνική Κρητικήτρέχω μολάρω - έρνω ρήμαΕνετική molarφεύγωμολαριτόςμετοχΕνετική molarλυμένος (από δεσμά) πάντηςΕρωτόκριτος (Ε 613) «Και πάντης μη, όντε το κακό γενεί, κ' οι πονεμένοι»σύνδεμεσαιωνική Κρητικήμήπωςθο, όθεπρόθεαρχαία όθενΞανθινάκης σελ. 497 «μεσαιωνικό όθε < αρχ. όθεν»προςαμάλαγοςΕρωτόκριτος (Γ 1130) «Κι όρκο φρικτό ν' αμνόξομε και πάντα να κρατούμε, τον Πόθο μας αμάλαγο, ό,τι Καιρό κι α' ζούμε.»επίθεαρχαία αμάλακτοςαγνός, άθικτος, ανέπαφοςμολεύωρήμαμεσαιωνική Κρητικήατιμάζω, μολύνωξεκρίνωρήμααρχαία ἐκκρίνω < εκ + κρίνωξεχωρίζω

 Παραπομπές 

 Πηγές 






 Διαβάστε επίσης 



 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Κρητικό Λεξικό - Κρητική Διάλεκτος

Κατηγορία:Ελληνικές γλώσσες
Κατηγορία:Πολιτισμός της Κρήτης
Κατηγορία:Γλώσσες της Ελλάδας
Κατηγορία:Ελληνικές διάλεκτοι