Mole (μονάδα)

Το mole (σύμβολο: mol) είναι η μονάδα μέτρησης με την οποία προσδιορίζεται η ποσότητα ύλης ενός σώματος στο Διεθνές Σύστημα Μονάδων (S.I.) και αποτελεί μία από τις επτά θεμελιώδεις μονάδες του.

 Αναθεώρηση 2019 του SI 
Πριν από την αναθεώρηση του 2019 για το SI, το mole ορίστηκε ως η ποσότητα ουσίας ενός συστήματος που περιέχει τόσες στοιχειώδεις οντότητες όσα άτομα υπάρχουν σε 12 γραμμάρια του άνθρακα-12 (το πιο κοινό ισότοπο του άνθρακα).
Ο όρος "γραμμομόριο" (gram-molecule) χρησιμοποιήθηκε παλαιότερα για να σημαίνει ένα mole μορίων και ο όρος "γραμμοάτομο" (gram-atom) για ένα mole ατόμων. Για παράδειγμα, 1 mole του MgBr2 είναι 1 γραμμομόριο MgBr2, αλλά 3 γραμμοάτομα MgBr2.
Στις 16 Νοεμβρίου 2018, μετά από μια συνάντηση επιστημόνων από περισσότερες από 60 χώρες στο CGPM στις Βερσαλλίες της Γαλλίας, όλες οι βασικές μονάδες SI ορίστηκαν με όρους φυσικών σταθερών. Αυτό σήμαινε ότι κάθε μονάδα SI, συμπεριλαμβανομένου του mole, δεν θα καθοριζόταν με όρους φυσικών αντικειμένων, αλλά θα οριζόταν από φυσικές σταθερές που είναι, από τη φύση τους, ακριβείς.
Τέτοιες αλλαγές τέθηκαν επίσημα σε ισχύ στις 20 Μαΐου 2019. Μετά από τέτοιες αλλαγές, το "ένα mole" μιας ουσίας επαναπροσδιορίστηκε ότι περιέχει "ακριβώς  στοιχειώδεις οντότητες" αυτής της ουσίας.CIPM Report of 106th Meeting  Retrieved 7 April 2018

 Παλαιός ορισμός 
Το μολ είναι η ποσότητα ύλης ενός σώματος που περιέχει τόσες στοιχειώδεις οντότητες όσα είναι τα άτομα σε 0,012 χιλιόγραμμα καθαρού ισοτόπου άνθρακα-12 (12C).
Στην ποσότητα αυτή του άνθρακα-12 (12C) περιέχονται 6,02214199×1023 άτομα άνθρακα. Ο αριθμός αυτός ονομάζεται αριθμός Αβογκάντρο, αποτελεί φυσική σταθερά και συμβολίζεται με ΝΑ. Το μολ είναι η ποσότητα ΝΑ διακεκριμένων, ομοίων μεταξύ τους, στοιχειωδών οντοτήτων (ατόμων, μορίων, ιόντων, ηλεκτρονίων, στοιχειωδών φορτίων, φωτονίων κ.τ.λ).

 Εκφράσεις που συνδέονταν με το mole 
Στην ελληνική και ξένη βιβλιογραφία εμφανίστηκαν πολλές εκφράσεις που είχαν σαν βάση το mole. Οι παρακάτω εκφράσεις τείνουν σήμερα να εξαλειφθούν και να αντικατασταθούν από ισοδύναμες εκφράσεις που περιέχουν τον όρο mole.
 Γραμμοάτομο (gr-at) – mole ατόμων
 Γραμμομόριο (mole) – mole μορίων
 Γραμμοϊόν (gr-ion) – mole ιόντων
 Γραμμοϊσοδύναμο ή ισοδύναμο βάρος (gr-eq) – mole στοιχειωδών φορτίων (ή ηλεκτρονίων)

1 mole ατόμων είναι η ποσότητα ενός στοιχείου που περιέχει 6,02214199×1023 άτομα του στοιχείου. Το mole ατόμων έχει μάζα σε γραμμάρια όσο η σχετική ατομική μάζα Αr (ατομικό βάρος) του στοιχείου.

1 mole μορίων είναι η ποσότητα ενός στοιχείου ή μίας μοριακής χημικής ένωσης που περιέχει 6,02214199×1023 μόρια του στοιχείου ή της χημικής ένωσης. Στην περίπτωση των ιοντικών χημικών ενώσεων το mole της χημικής ένωσης περιέχει ν×6,02214199×1023 θετικά ή αρνητικά ιόντα, όπου (ν) ο συντελεστής αναλογίας του ιόντος στη γραφή του μοριακού τύπου της ένωσης. Το mole μορίων έχει μάζα σε γραμμάρια όσο η σχετική μοριακή μάζα Μr (μοριακό βάρος) του στοιχείου ή της χημικής ένωσης.

1 mole ιόντων είναι η ποσότητα απλών ή σύνθετων ιόντων που περιέχει 6,02214199×1023 ιόντα. Το mole ιόντων έχει μάζα σε γραμμάρια όσο η σχετική ατομική μάζα Αr του στοιχείου (για τα απλά ιόντα) ή η σχετική μοριακή μάζα Μr του σύνθετου ιόντος.

1 mole στοιχειωδών φορτίων είναι ποσότητα στοιχείου, χημική ένωσης ή ιόντος ικανό να παρέχει 6,02214199×1023 στοιχειώδη θετικά η αρνητικά φορτία κατά τη διάρκεια μίας χημικής μεταβολής. Το mole στοιχειωδών φορτίων ενός στοιχείου ή μίας χημικής ένωσης έχει μάζα σε γραμμάρια όσο η σχετική ατομική ή μοριακή μάζα αντίστοιχα διαιρεμένη με τον αριθμό φορτίων που το άτομο ή το μόριο παρέχει στη συγκεκριμένη χημική μεταβολή.

 Εκφράσεις σχετικές με το mole 
 Γραμμομοριακός όγκος Vm είναι ο όγκος ενός μολ μορίων ενός αερίου. Στις Πρότυπες (ή Κανονικές) Συνθήκες θερμοκρασίας και πίεσης ο γραμμομοριακός όγκος ενός ιδανικού αερίου είναι 22,4 λίτρα.

  Γραμμομοριακή μάζα M ενός στοιχείου ή μίας χημικής ένωσης είναι η μάζα ενός mole μορίων της και μετριέται στο διεθνές σύστημα μονάδων σε κιλά ανά mole. Η γραμμομοριακή μάζα είναι 1000 φορές μικρότερη από τη σχετική μοριακή μάζα (μοριακό βάρος) Μr.
Μ=Μr/1000

 Συγκέντρωση C ενός διαλύματος (Molarity) είναι τα mole διαλυμένης ουσίας που περιέχονται σε όγκο V ενός λίτρου διαλύματος. Η συγκέντρωση συνήθως μετριέται σε μολ ανά λίτρο.
C=n/V(L)

 Ιστορία του όρου 
Στις αρχές του 20ου αιώνα αρχίζει να γίνεται με σαφήνεια ο διαχωρισμός μεταξύ της έννοιας του μορίου και της έννοιας του ατόμου. Έτσι προκύπτει η αναγκαιότητα για τον ποσοτικό προσδιορισμό ενός μακροσκοπικού μεγέθους που θα δείχνει πόσα στοιχειώδη σωματίδια περιέχονται σε μία «ποσότητα ουσίας». Ο Τζορτζ Γκόριν αναφέρει ότι ο πρώτος που εισάγει την έννοια του μολ ως μονάδα μέτρησης της «ποσότητας μίας ουσίας» είναι ο Βίλχελμ Όστβαλντ που το 1900 αναφέρει: [. . . das in Grammen augedruckte [. . .] Molekulargewicht eines Stoffes soll fortan ein Mol heissen] (Το αναγόμενο σε γραμμάρια μοριακό βάρος θα ονομάζεται μολ από εδώ και πέρα). Ο ίδιος αργότερα συνδέει το μολ και με τον γραμμομοριακό όγκο του ιδανικού αερίου σε συνθήκες STP: [eine solche Menge irgendeines Gases, welche das Volum von 22412 cm³ im Normalzustand einnimt nennt man ein Mol]" (μία τέτοια ποσότητα ιδανικού αερίου που καταλαμβάνει όγκο 22.412 dm3 σε κανονικές συνθήκες θα ονομάζεται 1 μολ). Ο Όστβαλντ προτιμάει τον όρο μολ (moles: μεγάλη μάζα) για να εκφράσει την έννοια «gram-molecule» που χρησιμοποιείται στην εποχή του καθώς η λέξη «molecule» προϊδεάζει ότι πρόκειται για μικρή μάζα.
Ο ορισμός του μολ μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα διχάζει τους φυσικούς και τους χημικούς. Η διεθνής ένωση φυσικών IUPAC το ορίζει σαν την ποσότητα ατόμων που περιέχονται σε 16 γραμμάρια του ισοτόπου του οξυγόνου-16 (16Ο) ενώ η διεθνής ένωση χημικών IUPAC το ορίζει σαν την ποσότητα ατόμων που περιέχονται σε 16 γραμμάρια οξυγόνου (σύνηθες μείγμα ισοτόπων). Η διαφορά μεταξύ των δύο αυτών ορισμών είναι βέβαια πολύ μικρή αλλά ικανή να επιφέρει σύγχυση στις αναφορές των πειραματικών μετρήσεων. Το 1960 οι δύο ενώσεις συμφωνούν στο σημερινό ορισμό του μολ και το 1971 γίνεται δεκτός από το 14ο συνέδριο μέτρων και σταθμών (CGPM). Το 1980 το CIPM διευκρινίζει ότι στον ορισμό του mole τα άτομα του άνθρακα-12 (12C) θα πρέπει να είναι ελεύθερα από χημικούς δεσμούς και στη θεμελιώδη ενεργειακή τους κατάσταση.

 Η αναγκαιότητα 
Πολλές από τις ιδιότητες των υλικών σωμάτων δεν στηρίζονται στη μάζα ή στον όγκο που καταλαμβάνουν αυτά αλλά στην ποσότητα των διακεκριμένων σωματίων που περιέχουν, ανεξάρτητα από το είδος τους, τη μάζα τους ή τον όγκο που καταλαμβάνουν. Έτσι ο ορισμός μίας συγκεκριμένης ποσότητας σωματίων ήταν αναγκαίος για την εκτίμηση των τιμών των ιδιοτήτων αυτών και για την εξεύρεση των ποσοτικών σχέσεων που τις περιγράφουν. Ο προσδιορισμός της ποσότητας της ύλης με τον αριθμό των μολ (διεθνές σύμβολο n) εμφανίζεται ως αναγκαιότητα σε περιπτώσεις όπως:

 Στις χημικές αντιδράσεις 
Οι συντελεστές της χημικής εξίσωσης κάθε αντίδρασης δείχνουν τον αριθμό των μορίων (ή διακεκριμένων σωματίων) που συμμετέχουν σε αυτή και κατ’ επέκταση την αναλογία των μολ με την οποία οι ουσίες συμμετέχουν στην αντίδραση. Έτσι στην παρακάτω αντίδραση καύσης:
CH3CH2OH +3O2 →2CO2 +3H2O1 molοινοπνεύματοςκαίγεταιμε3 molοξυγόνου   καιπαράγει 2 molδιοξειδίουτου άνθρακακαι  3 molνερού

 Στις προσθετικές ιδιότητες μη ιοντικών διαλυμάτων 
Οι ιδιότητες αυτές εξαρτώνται μόνο από τον αριθμό των μορίων του σώματος που είναι διαλυμένο ανά μονάδα όγκου του διαλύματος. Έτσι οι τιμές των προσθετικών ιδιοτήτων είναι ουσιαστικά συνάρτηση της συγκέντρωση του διαλύματος. Οι προσθετικές αυτές ιδιότητες είναι:
 Η πτώση της τάσης των ατμών του διαλύτη κατά τη διάλυση μίας μοριακής ουσίας. Η τιμή της τάσης του διαλύματος καθορίζεται από τον νόμο του Ραούλ.
 Η ανύψωση του σημείου ζέσης του διαλύματος σε σχέση με το σημείο ζέσης του καθαρού διαλύτη και η ταπείνωση του σημείου πήξης του διαλύματος σε σχέση με το σημείο πήξης του καθαρού διαλύτη. Οι ιδιότητες αυτές είναι ανάλογες με τη συγκέντρωση του διαλύματος.
 Η ωσμωτική πίεση του διαλύματος. Η τιμή της ωσμωτικής πίεσης είναι ανάλογη με τη συγκέντρωση του διαλύματος και καθορίζεται από τον νόμο Βαν'τ Χοφ.

 Στη σχέση μεταξύ πίεσης – όγκου – θερμοκρασίας των αερίων που συμπεριφέρονται ως ιδανικά 
Η σχέση αυτή που ονομάζεται και καταστατική εξίσωση των ιδανικών αερίων είναι η παρακάτω:
PV=nRT
όπου P: η πίεση του αερίου, V ο όγκος του, n ο αριθμός των μολ, Τ η απόλυτη θερμοκρασία και R η παγκόσμια σταθερά των αερίων.

 Στον προσδιορισμό της τιμής της εσωτερικής ενέργειας των αερίων 
Η εσωτερική ενέργεια ενός αερίου είναι ανάλογη του αριθμού των μολ που περιέχει.

 Στον προσδιορισμό της θερμότητας που ανταλλάσσουν τα σώματα 
Η θερμότητα που λαμβάνει ή αποδίδει ένα σώμα δίνεται από τη σχέση:
Q=nCΔT
όπου Q η θερμότητα, n ο αριθμός των μολ, ΔT η μεταβολή της θερμοκρασίας και C η γραμμομοριακή ειδική θερμότητα του σώματος.

 Παραπομπές 

 Αναφορές 
 Gorin George, "Mole and Chemical Amount: A Discussion of the Fundamental Measurements of Chemistry", Journal of Chemical Education, vol.71 No.2, p. 114-116, Feb. 1994
 Ostwald, W. «Grundriss der allgemeinen Chemie»; Leipzig: Engelmann, p. 11, 1900
 Ostwald, W. «Grundriss der allgemeinen Chemie», 5th ed., Dresden: Steinkopff, 1917, p. 44

 Δείτε επίσης 
 Κανονικές Συνθήκες Πίεσης και Θερμοκρασίας
 Θεμελιώδεις μονάδες μέτρησης του Διεθνούς Συστήματος Μονάδων
 Μοριακό βάρος

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Διεθνές Γραφείο Μέτρων και Σταθμών  
 Ελληνικό Ινστιτούτο Μετρολογίας (Ε.Ι.Μ) 

Κατηγορία:Μονάδες μέτρησης
Κατηγορία:Θεμελιώδεις μονάδες του SI
Κατηγορία:Αναλυτική χημεία
Κατηγορία:Μολαρικά μεγέθη