Ριζώματα Ημαθίας

μικρογραφία|Υπέρθυρο από τον Ναό της Κοιμήσεως Ριζωμάτων
μικρογραφία|Εικόνα Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης στον Ιερό Ναό Αγίου Αθανασίου Ριζωμάτων
μικρογραφία|Εικόνα Αγίας Παρασκευής από τον Ναό της Αγίας στα Ριζώματα
μικρογραφία|Το λογότυπο των Αγώνων Ορεινού Δρόμου "Πιερίδες Μούσες"
Τα Ριζώματα είναι ένα μεγάλος ημιορεινός οικισμός στο νοτιοδυτικό μέρος της Περιφερειακής Ενότητας Ημαθίας. Βρίσκεται στα όρια με τις Περιφερειακές Ενότητες Πιερίας και Κοζάνης. Ανήκει στον Δήμο Βέροιας και ήταν η έδρα του πρώην Δήμου Μακεδονίδος.

 Γεωγραφία 
Απέχει περίπου 30 χλμ. από την πρωτεύουσα της Ημαθίας, τη Βέροια, 35 χλμ. από την Κατερίνη, 59 χλμ. από την Κοζάνη και 98 χλμ. από την Θεσσαλονίκη. Το χωριό απλώνεται στις δυτικές πλαγιές των Πιερίων σε υψόμετρο περ. 650 μέτρων. Ο πληθυσμός του, 632 κάτοικοι (2021), στη συντριπτική του πλειοψηφία ασχολείται με τη γεωργία, όπου παράγει την περίφημη, για την εξαιρετική ποιότητά της, ντομάτα Ριζωμάτων. Παλαιότερα καλλιεργούνταν και καπνός αλλά σταδιακά εγκαταλείφθηκε.

 Ονομασία 
Το χωριό απέκτησε το όνομα «Ριζώματα» στις 01-11-1927 με το ΦΕΚ 401, λόγω της γεωγραφικής του θέσης· στους πρόποδες (ρίζες) των Πιερίων. Πιο πριν, και στην εποχή της Οθωμανοκρατίας, ονομαζόταν Μπόστιανη / Μπόστανη, πιθανώς λόγω της έντονης καλλιεργητικής δραστηριότητάς του. Με αυτό το όνομα το συναντάμε και στην οθωμανική απογραφή του 1530 .

 Ιστορία 
Στην εύφορη πλαγιά των Πιερίων, ανάμεσα στις κοινότητες Σφηκιάς και Ριζωμάτων, εντοπίζεται ένα πολύ σημαντικό οικιστικό κέντρο που δεν αποκλείεται, σύμφωνα με την Α. Κοτταρίδη,  να ταυτίζεται με την αρχαία Λεβαίη. Η ανθρώπινη κατοίκηση εντοπίζεται από τη χαλκολιθική εποχή και συνεχίζεται ως την ύστερη αρχαιότητα και τα βυζαντινά χρόνια.

Η τότε ΙΖ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων διενήργησε σωστική ανασκαφή το 1994 στην περιοχή, ενώ παράλληλα εντάθηκε η επιφανειακή έρευνα που έφερε πλούσιους καρπούς αποδεικνύοντας τη σημασία της από τα νεολιθικά μέχρι τα νεώτερα χρόνια. Στην περιοχή εντοπίστηκαν ταφές από την Εποχή του Σιδήρου (1100 – 700 π.Χ.), έως την ρωμαιοκρατία.

Η περιοχή αποτελούσε ένα ακμαίο και πολυάνθρωπο κέντρο, όπως δείχνουν τα κατάλοιπα των οικισμών, νεκροταφείων και μεμονωμένων κτιρίων που βρίσκονται διάσπαρτα στους λόφους από το Πολυδένδρι έως το Δάσκιο, ενώ τα κάστρα που δεσπόζουν στην περιοχή (Παλαιόκαστρα Πολυδενδρίου, Ριζωμάτων, Χαράδρας και Δασκίου) επιβεβαιώνουν την σημασία της περιοχής ως σημαντικού κόμβου επικοινωνίας, αφού από εδώ περνούσαν οι δρόμοι που συνέδεαν τις Αιγές και την Κάτω Μακεδονία με την Ελίμεια και την Άνω Μακεδονία, την Ελασσόνα και τη δυτική Θεσσαλία, αλλά και τη δυτική Πιερία και τη νότια Ελλάδα.

Τα Ριζώματα, τα οποία διοικητικά ανήκαν στον καζά της Βέροιας, έγιναν γνωστά για την συμμετοχή τους στους απελευθερωτικούς αγώνες του Έθνους, πρώτα στην Ελληνική Επανάσταση του 1821, όπου πρωταγωνίστησαν οι αδερφοί Γεώργιος και Αθανάσιος Συρόπουλος στην οργάνωση του αγώνα στην Μακεδονία, και χρόνια μετά, στον Μακεδονικό Αγώνα, όπου διακρίθηκαν οι οπλαρχηγοί Γεώργιος Βαϊνάς, Δημήτριος Βουλιβάσης, Τριαντάφυλλος Κουτσάντας και Γιάννης Ντόμανος.

Από τα Ριζώματα πέρασε και δίδαξε ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, πιθανόν το 1775, και η ανάμνησή του είναι ζωντανή στους κατοίκους.

 Αξιοθέατα 
 Δάσος Ριζωμάτων: Έχει έκταση 40 τ. χλμ. και 43.000 στρέμματα. Στην Οθωμανική περίοδο ανήκε στον Αλή Πασά. Αυτός το έδωσε σ' έναν συγγενή του, τον Τεφίκ Μπέη και σε μια γυναίκα επίσης συγγενή, τη Φατμέ, η οποία κατείχε το 1/21. Με την απελευθέρωση, 121 Ριζωματιώτες αγόρασαν το δάσος από τους μπέηδες και κάθε μεριδιούχος πήρε από από 336 στρέμματα αλλά επειδή οι κάτοικοι ήταν φτωχοί αναγκάστηκαν να πάρουν δάνειο από την τράπεζα με αποτέλεσμα το δημόσιο να κατέχει το 1/5 του δάσους.  Από τότε μέχρι σήμερα το δάσος ανήκει στους τότε αγοραστές μόνο που οι μεριδιούχοι λόγω κληρονομικών υποδιαιρέσεων είναι πολύ περισσότεροι. Το δάσος ορίζεται βόρεια από τη Σφηκιά, δυτικά από το Δάσκιο, νότια από το Καταφύγιο και το Ελατοχώρι και ανατολικά από το Πολυδένδρι. Στον Συνεταιρισμό Ριζωμάτων ανήκει και ένα δασοτεμάχιο μεταξύ Ελατοχωρίου, Μοσχοποτάμου, Πολυδενδρίου και Μεριάνας. Επίσης, ιδιόρρυθμο καθεστώς ισχύει και στην περιοχή της «Λιάχας», καθώς 500 περίπου στρέμματα δέντρων ανήκουν στο Καταφύγιο ενώ το έδαφος στα Ριζώματα. Και αυτό γιατί ο ληστής Γιαγκούλας, ο οποίος δρούσε στην περιοχή, πίεσε μια δικαστική επιτροπή να αποφανθεί υπέρ των υλοτόμων του Καταφυγίου και όχι υπέρ των κτηνοτρόφων και των καλλιεργητών πατάτας από τα Ριζώματα.
 «Παλαιόκαστρο» Ριζωμάτων: Το χαρακτηρισμένο από το Υπουργείο Γεωργίας ως Μνημείο της φύσης, «Παλαιόκαστρο» Ριζωμάτων, βρίσκεται πίσω από έναν μικρό λόφο, περίπου 1 χλμ. από την ανατολική είσοδο του χωριού. με απέραντο πράσινο και θέα στο κάμπο και το βουνό. Όλος ο λόφος θεωρούνταν προστατευόμενος από τον Άγιο Αθανάσιο και κανείς δεν είχε το δικαίωμα να αφαιρέσει από αυτόν ούτε ένα κλαδάκι, με συχνές τις αναφορές στο διάβα των χρόνων για την παρέμβασή του σε όποιον πήγαινε να το παραβλέψει. Το γεγονός αυτό συνέβαλλε καθοριστικά στην προστασία της χλωρίδας της περιοχής, με αποτέλεσμα να έχουμε το σπάνιο φαινόμενο της ύπαρξης πουρναριών μεγάλου ύψους (πολλά ξεπερνούν τα 15 μ.) και μεγάλης ηλικίας. Αυτός είναι και ο λόγος που η περιοχή αποτελεί σημείο ενδιαφέροντος για τους δασοπόνους. Έχει πανάρχαια ιστορία, η οποία μαρτυρείται από τα ερείπια τείχους που σώζονται. Ανασκαφές της Εφορείας Αρχαιοτήτων αποκάλυψαν τμήμα της αρχαίας οχύρωσης, δυστυχώς αποσπασματικά σωζόμενης. Στην περιοχή, ακόμα, στεγάζεται το ανοιχτό θέατρο του χωριού, φτιαγμένο εξ ολοκλήρου από πέτρα. 
 Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ριζωμάτων: Έχει χαρακτηρισθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού. Πρόκειται για τρίκλιτη, ξυλόστεγη βασιλική του 19ου αιώνα, η οποία διατηρεί παλαιότερες φάσεις του 17ου-18ου. Στην κόγχη του Ιερού Βήματος και στον βόρειο τοίχο του ναού εντοπίζονται εντοιχισμένα αρχιτεκτονικά μέλη (ιωνικά κιονόκρανα, σφόνδυλοι κιόνων κ.α.) παλαιοχριστιανικής ή μεσοβυζαντινής περιόδου, ίσως από παλαιότερες φάσεις του ναού. Η εκκλησία γιορτάζει κάθε Δεκαπενταύγουστο, και τότε διοργανώνεται στο χωριό το μεγάλο 3μερο πανηγύρι του. 
 Ιερός Ναός Αγίου Αθανασίου Ριζωμάτων: Η εκκλησία αυτή είναι αφιερωμένη στον Άγιο Αθανάσιο, ο οποίος είναι πολιούχος του χωριού, και γιορτάζει κάθε χρόνο στις 18 Ιανουαρίου και στις 2 Μάιου. Εκείνη την ημέρα ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ριζωμάτων, φορώντας τις τοπικές παραδοσιακές φορεσιές, γιορτάζει με τους κατοίκους, μέσα από παραδοσιακά τραγούδια και χορούς. Η συγκεκριμένη εκκλησία αποτελεί τον κεντρικό τόπο πίστεως του χωριού.Στον ναό του Αγίου Αθανασίου φυλάσσονται αποτμήματα Ιερών Λειψάνων  του Αγίου Παρθενίου, της Αγίας Παρασκευής, του Αγίου Μοδέστου, του Αγίου Φιλουμένου, του Αγίου Κωνσταντίνου του Υδραίου και του Αγίου Ραφαήλ Μυτιλήνης, καθώς και εικόνα του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης, που τίθενται προς προσκύνηση.
 Ιερός Ναός Αγίας Παρασκευής Ριζωμάτων: Η εκκλησία είναι ένα από τα πιο αγαπημένα σεβάσματα των κατοίκων. Πάνω από την κεντρική είσοδο βρίσκεται μαρμάρινη πλάκα με την επιγραφή 1872. Δεν είναι βέβαιο αν πρόκειται για επιγραφή κατασκευής ή επιδιόρθωσης του ναού, αν και η προφορική παράδοση αναφέρει ότι πρόκειται για επισκευή παλαιότερου ναού, ο οποίος κάηκε. Η Αγία Παρασκευή τιμάται με λαμπρότητα από τους κατοίκους, ενώ πολλοί είναι εκεί που την έχουν δει και έχουν ευεργετηθεί από την χάρη της. Παλαιότερα την παραμονή πήγαιναν με τα πόδια στον ναό για τον εσπερινό και διανυκτέρευαν. Ανήμερα της εορτής, στις 26 Ιουλίου, γινόταν κουρμπάνι και προσφερόταν σε όλους τους παρευρισκόμενους μετά την Λειτουργία. Κάθε οικογένεια καθόταν κάτω από συγκεκριμένο δένδρο στον περίβολο του ναού. Λειτουργία τελούνταν στον ναό και την Παρασκευή της Διακαινησίμου, της Ζωοδόχου Πηγής, συνήθεια που απαντάται και σε άλλα μέρη της Ελλάδας.
 Ιερός Ναός Οσίου Δαυίδ του εν Ευβοία και Αγίας Άννας: Είναι ο νεότερος ναός των Ριζωμάτων, κτισμένος την δεκαετία του 2000. Η περιοχή ήταν γνωστή ως «Παληκκλήσι»  πιθανότατα λόγω της ύπαρξης εκεί παλαιότερης εκκλησίας. Ονομαζόταν, επίσης, Πρόδρομος, από το παλιό, μικρό, πέτρινο εκκλησάκι που ήταν χτισμένο εκεί, αφιερωμένο στον Τίμιο Πρόδρομο.Στην περιοχή μεταφέρεται κάθε χρόνο στις αρχές Σεπτεμβρίου η κάρα του Οσίου Δαυίδ του Γέροντος από την Εύβοια και τελείται Θεία Λειτουργία, με αρκετούς πιστούς από την ευρύτερη περιοχή να έρχονται να αποτίσουν φόρο τιμής.
 Γύρω από τον οικισμό υπάρχουν πολλοί, μικροί καταρράκτες και βάθρες, όπως η Δερματά , η Μουτσιουγκουντή , ο Αποκλεισμός  και ο καταρράκτης στην περιοχή Ριγαναριά , ενώ κοντά είναι και η τεχνητή λίμνη Πολυδενδρίου "Γ. Κουτσαντάς" στην περιοχή "Τσαΐρια".

Επίσης, τα Ριζώματα είναι πολύ κοντά στο Χιονοδρομικό Κέντρο Ελατοχωρίου (18 χλμ), στην τεχνητή Λίμνη Σφηκιά (13 χλμ) και στο Γεφύρι του Μοσχοποτάμου (17 χλμ).

Από το 2023 διοργανώνεται κάθε χρόνο στα Ριζώματα Αγώνας Ορεινού Δρόμου, με την ονομασία "ΠΙΕΡΙΔΕΣ ΜΟΥΣΕΣ", ο οποίος περιλαμβάνει ημιμαραθώνιο 21 χλμ., δρόμο 8 και 5 χλμ. αλλά και παιδικό του 1 χλμ.

 Ήθη & έθιμα 
μικρογραφία|Παγκάκι στην Κορυφή, πάνω από τα Ριζώματα, με θέα το Βέρμιο απέναντι, τον Αλιάκμονα και χωριά των Πιερίων.
Η λαογραφική παράδοση του χωριού είναι τεράστια, γεμάτη παραδόσεις, που έχουν τις ρίζες τους βαθιά μέσα στο χρόνο, οι οποίες περνούν από γενιά σε γενιά και αναδεικνύουν τη πλούσια τοπική πολιτιστική κληρονομιά. Κάποιες από αυτές που έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα είναι: το Κάψιμο των Κέδρων, το οποίο πραγματοποιείται την Κυριακή των Αποκριών και έχει ρίζες στις διονυσιακές και ορφικές τελετές της αρχαιότητας, η Μεγάλη Κυριακή, κατά τη διάρκεια της οποίας οι κάτοικοι ζητούν συγχώρεση ο ένας τον άλλον, το παραδοσιακό παιχνίδι «Χάσκαρ», τα γνωστά σε όλη την Μακεδονία «Ραγκατζάρια», που γίνονται την Πρωτοχρονιά μετά τη λειτουργεία της εκκλησίας, καθώς και η μέρα του Αϊ-Κολέντ, στην οποία οι κάτοικοι ζύμωναν κουλούρες για να διαβαστούν από τον ιερέα και το βράδυ έκοβαν το χριστόψωμο. Τα περισσότερα από αυτά τα δρώμενα πραγματοποιούνταν με τραγούδι και χορό, υπό τη συνοδεία των τοπικών παραδοσιακών οργάνων, της γκάιντας και του νταουλιού.

 Παραπομπές

Κατηγορία:Χωριά της περιφερειακής ενότητας Ημαθίας
Κατηγορία:Δήμος Βέροιας