Πατριάρχης Μάξιμος Ε΄

Ο Πατριάρχης Μάξιμος Ε΄ (κατά κόσμον Βαπορτζής, Σινώπη, 26 Οκτωβρίου 1897 - Καντίκιοϊ, 1 Ιανουαρίου 1972) ήταν ο 267ος Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από τις 20 Φεβρουαρίου 1946 έως την παραίτησή του στις 19 Οκτωβρίου 1948.

 Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Μάξιμος Βαπορτζής γεννήθηκε στις 26 Οκτωβρίου 1897 στη Σινώπη του Εύξεινου Πόντου και ήταν γιος του Ελευθερίου και της Αικατερίνης Βαπορτζή. Θείος του ήταν ο Μητροπολίτης Μυτιλήνης Κύριλλος Μουμτζής. Φοίτησε στο Αρρεναγωγείο της Σινώπης. Από μικρός έδειξε ιδιαίτερη αγάπη προς την εκκλησία και μάλιστα οι ιερείς που ήταν κοντά του επισήμαναν στη μητέρα του χαρακτηριστικά «Πρόσεχε κυρά Κατίνα την υγεία του Μαξίμου, διότι κάτι το σπουδαίο θα γίνει μία ημέρα». Στη συνέχεια φοίτησε στο Γυμνάσιο της Σινώπης, και παράλληλα συνδέθηκε με τον μητροπολίτη από Καστορίας σε Αμασείας Γερμανό Καραβαγγέλη, ο οποίος τον ενέπνευσε. Ο Μάξιμος αποφοίτησε αριστούχος από το Γυμνάσιο Σινώπης το 1912 και είχε αποφασίσει να σπουδάσει θεολογία. Έτσι μετέβη στην Κωνσταντινούπολη και εγγράφηκε στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Το 1916-1917 καθώς  ολοκλήρωνε τις σπουδές του, όμως εξαιτίας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Οθωμανικός στρατός τον κάλεσε να υπηρετήσει. Εξαιτίας των κακουχιών που συνάντησε στο στρατόπεδο, ο Μάξιμος αρρώστησε και του δόθηκε αναστολή να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη, ώστε να τον περιθάλψουν στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής στο Μπαλουκλή. Με το τέλος του πολέμου, συνέχισε τις σπουδές του όπου και αποφοίτησε πτυχιούχος από την Χάλκη το 1919 με τη διατριβή «Η εκλογή των Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως κατά την Βυζαντινήν εποχήν».  

Εκάρη μοναχός στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής και ταυτόχρονα χειροτονήθηκε διάκονος στις 16 Μαΐου 1918 από τον τότε Μητροπολίτη Καλλιουπόλεως και Μαδύτου Κωνσταντίνο Κοϊδάκη. Το 1921 επί Πατριαρχίας Μελετίου Μεταξάκη, προσελήφθη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο να υπηρετήσει ως πατριαρχικός διάκονος και το 1922 ανέλαβε Κωδικογράφος της Αγίας και Ιεράς Συνόδου. Το 1923 προήχθη επί Πατριάρχου Γρηγορίου Ζ΄ σε Υπογραμματέας της Αγίας και Ιεράς Συνόδου. Την Πρωτοχρονιά του 1928 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος λαμβάνοντας ταυτόχρονα το οφφίκιο του αρχιμανδρίτη από τον Πατριάρχη Βασίλειο Γ΄, και την ίδια ημέρα ορίστηκε ως Αρχιγραμματέας της Αγίας και Ιεράς Συνόδου.

 Αρχιεροσύνη 
Στις 8 Φεβρουαρίου 1930, επί Πατριάρχου Φωτίου Β΄, εξελέγη Μητροπολίτης Φιλαδελφείας και χειροτονήθηκε επίσκοπος στις 9 Μαρτίου, Κυριακή της Ορθοδοξίας, στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό. Από τον Ιούλιο του 1930 έως τον Ιούνιο του 1932, υπηρέτησε ως Μέγας Πρωτοσυγκελλεύων του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Στις 28 Ιουνίου 1932 εξελέγη Μητροπολίτης Χαλκηδόνος.

Μετά τον θάνατο του Πατριάρχη Φώτιου Β΄, το 1935, ο Μάξιμος ήταν ο επικρατέστερος διάδοχός του, πλην όμως, ύστερα από παρέμβαση των τουρκικών αρχών, το όνομά του αφαιρέθηκε από τη λίστα υποψηφίων. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συνελήφθη δύο φορές από τις τουρκικές αρχές, ενώ τη δεύτερη φορά (20 Ιανουαρίου 1943) εκτοπίστηκε και εξορίστηκε για λίγους μήνες στην Προύσα.

Λόγω της μεγάλης ηλικίας και της ασθενούς υγείας του Πατριάρχη Βενιαμίν, ο Μάξιμος, ως Μητροπολίτης Χαλκηδόνος, τον αντικαθιστούσε σε πλειάδα διοικητικών καθηκόντων, ενώ αποτελούσε και μόνιμο μέλος της Πατριαρχικής Συνόδου.

 Οικουμενικός Πατριάρχης 
Τον Φεβρουάριο του 1946, ο Πατριάρχης Βενιαμίν απεβίωσε. Την επομένη της κηδείας του, στις 20 Φεβρουαρίου, ο Μάξιμος εξελέγη από την ενδημούσα πατριαρχική σύνοδο ως 267ος Οικουμενικός Πατριάρχης. Αξιοσημείωτο είναι ότι η τουρκική κυβέρνηση κράτησε ουδέτερη στάση χωρίς να δημιουργήσει προσκόμματα στην εκλογή του όπως την προηγούμενη φορά. Το κλίμα, άλλωστε, μεταξύ τουρκικών αρχών και Πατριαρχείου φαινόταν να έχει μεταβληθεί. Ενδεικτικό γεγονός της τότε βελτίωσης της κατάστασης υπήρξε η επίσκεψη του τότε προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας Ισμέτ Ινονού στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, όπου του επιφυλάχθηκε θερμή υποδοχή, από τον τότε διευθυντή, Μητροπολίτη Νεοκαισαρείας Χρυσόστομο και τους σπουδαστές«Ελευθεροτυπία» - «Πόλη 1955» Αφιέρωμα, Νοέμβριος 2010, σελ. 40.

Ήδη από τους πρώτους μήνες της πατριαρχίας του ο Μάξιμος συγκέντρωσε τα πυρά του τουρκικού τύπου λόγω των επαφών του με την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, οι οποίες ερμηνεύθηκαν ως έμμεση υποστήριξη προς την Σοβιετική Ένωση. Φαίνεται ότι παρόμοιες υπόνοιες είχαν και αμερικανοί και βρετανοί διπλωμάτες. Ο ίδιος δεν φαίνεται να είχε αντιληφθεί πλήρως την αλλαγή συσχετισμών μετά τον Πόλεμο και μη προσεκτικές δηλώσεις του άφηναν περιθώρια ερμηνειών ως ρωσόφιλες.

 Ασθένεια 
Στα τέλη του 1946 ο Πατριάρχης άρχισε να εμφανίζει συμπτώματα μελαγχολίας ήπιας μορφής. Μετά από λίγο καιρό ο Πατριάρχης εκδήλωσε την πρόθεσή του να παραιτηθεί, ενώ τουρκικοί κύκλοι διέρρεαν ότι, εάν διαγνωστεί με ανίατη ασθένεια, θα πρέπει άμεσα να απομακρυνθεί και να εκλεγεί διάδοχός του. Το ελληνικό υπουργείο εξωτερικών ενημερώθηκε από τον Έλληνα πρέσβη Περικλή Σκέφερη σχετικά με τις προθέσεις του Πατριάρχη, η δε ελληνική κυβέρνηση συνέστησε αναμονή.

Προκειμένου να αναρρώσει, αποφασίστηκε η μεταφορά του Πατριάρχη στην θερινή του κατοικία στη Χάλκη και εν συνεχεία, τον Μάιο του 1947, στην Αθήνα«Εκκλησία» τ.21, σελ. 1. Έτσι, συνοδευόμενος από τρία συνοδικά μέλη, με σιδηροδρομική αμαξοστοιχία από τον σταθμό Σικερτζή έφθασε στο Πύθιο Έβρου, απ΄ όπου με αυτοκινητοπομπή κατευθύνθηκε στην Αλεξανδρούπολη, όπου τον υποδέχθηκαν εκπροσωπώντας την Εκκλησία της Ελλάδος οι Μητροπολίτες Φθιώτιδος Αμβρόσιος και Αττικής και Μεγαρίδος Ιάκωβος. Στη συνέχεια επιβιβάστηκε με την ακολουθία του στο ελληνικό αντιτορπιλικό «Κρήτη» με προορισμό τον Πειραιά, όπου και κατέπλευσε στις 13:30 της 21ης Μαΐου 1947, μέσα σε μια φρενίτιδα σημαιοστολισμών, συριγμών ελλιμενισμένων πλοίων, χαρμόσυνων κωδωνοκρουσιών και επευφημιών του πειραϊκού λαού που είχε προσέλθει γύρω από τον λιμένα. Εκεί τον υποδέχτηκαν οι Αλέξανδρος Παπάγος, ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, το υπουργικό συμβούλιο κ.ά. και στη συνέχεια κατευθύνθηκε στην Κηφισιά, όπου και εγκαταστάθηκε. Η φαρμακευτική αγωγή που ακολούθησε χαρακτηρίζεται ως πρόχειρη και μη οργανωμένη, και από αυτό συνάγεται ότι η Ελληνική Κυβέρνηση μάλλον ενδιαφερόταν περισσότερο για το να πειστεί ο Πατριάρχης να παραιτηθεί, παρά για να αποθεραπευτεί.

Παρά τις έντονες φήμες ότι θα παραιτηθεί ενώ βρίσκεται υπό θεραπευτική αγωγή στην Αθήνα, ο Πατριάρχης Μάξιμος επέστρεψε τον Αύγουστο του ίδιου έτους στην Κωνσταντινούπολη, χωρίς να έχει ληφθεί κάποια απόφαση περί παραιτήσεως.

 Διεργασίες και παραίτηση 
Η παρατεταμένη ασθένεια του Πατριάρχη και η έντονη παραφιλολογία περί αντικατάστασής του δημιούργησε συγκρουσιακό κλίμα στο Φανάρι. Η ελληνική κυβέρνηση, σε διαβούλευση με την κυβέρνηση των ΗΠΑ, συνέχισε την αναζήτηση νέας «ισχυράς προσωπικότητας»«Ελευθεροτυπία», «Πόλη 1955», Αφιέρωμα, Νοέμβριος 2010, σελ. 42 με σαφή «αντιρωσικό» προσανατολισμό, που να μπορέσει να μεταβάλει το Πατριαρχείο σε «αντικομουνιστικό προπύργιο»«Ελευθεροτυπία» - «Πόλη 1955» Αφιέρωμα, Νοέμβριος 2010, σελ. 38, χαρακτηριστικά που ήταν σύμφωνα και με την πολιτική της Τουρκίας. Εν τέλει η ελληνική κυβέρνηση κατέληξε στην υποψηφιότητα Αθηναγόρα, η οποία με τον καιρό συγκέντρωσε την υποστήριξη των ιεραρχών αλλά και των ξένων κυβερνήσεων. Η Άγκυρα και ο τουρκικός τύπος στήριξαν την πρόταση για τον Αθηναγόρα, χαρακτηρίζοντάς τον μάλιστα «πιστό φίλο της Τουρκίας»Αλέξης Αλεξανδρής, «Το ιστορικό πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων», τόμ. 1923-1987, Αθήνα 1988, σελ. 131.

Οι αντιδράσεις, όμως, των Μητροπολιτών του Πατριαρχείου, όταν άρχισαν να γίνονται γνωστές οι κινήσεις των παραπάνω κυβερνήσεων, ήταν έντονες. Επικεφαλής των αντιδρώντων ιεραρχών που διέβλεπαν την έξωθι χειραγώγηση του Πατριαρχείου ήταν οι Μητροπολίτες Δέρκων Ιωακείμ, Λαοδικείας Μάξιμος, Νεοκαισαρείας Χρυσόστομος, Περγάμου Αδαμάντιος, Σάρδεων Μάξιμος και Χαλδίας Κύριλλος, οι οποίοι στις επισημάνσεις των εκπροσώπων της Αθήνας για την ανάγκη της αντικατάστασης του Πατριάρχη, λόγω ασθενείας, υπερασπιζόμενοι την ανεξαρτησία του Πατριαρχείου απαντούσαν ότι πολλές φορές το Πατριαρχείο αντιμετώπισε στη μακρά ιστορία του παρόμοιες καταστάσεις τις οποίες μόνο του κατάφερε να τις ξεπεράσει, συνεπώς δεν είχαν χρεία εξωγενών παραγόντων για εσωτερικές διευθετήσεις«Ελευθεροτυπία» - «Πόλη 1955» Αφιέρωμα, Νοέμβριος 2010, σελ. 44.

Παράλληλα οι πιέσεις από την ελληνική κυβέρνηση και κύκλους στο Φανάρι προκειμένου να παραιτηθεί ο Μάξιμος συνεχίστηκαν με αμείωτο ρυθμό. Το 1948, ενδεχομένως επιχειρώντας να αποσείσει τις περί ρωσοφιλίας κατηγορίες, αρνήθηκε την υπαγωγή της Εκκλησίας της Τσεχοσλοβακίας στο Πατριαρχείο Μόσχας, την οποία του ζήτησε ο Αρχιεπίσκοπος Πράγας Σαββάτιος.

Στις 18 Οκτωβρίου 1948 υπέβαλε τελικά την παραίτησή του και αφού οι κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας είχαν προκρίνει την εκλογή του Αθηναγόρα στον πατριαρχικό θρόνο. Υποστηρίζεται ότι η ασθένειά του αποτέλεσε την πρόφαση για τον εξαναγκασμό του σε παραίτηση, ενώ ο πραγματικός λόγος ήταν οι φήμες περί διασυνδέσεών του με την Ρωσική Εκκλησία και κατ' επέκταση με την Σοβιετική Ένωση.

 Τελευταία χρόνια και θάνατος 
Μετά την παραίτηση του, μετέβη στην Ελβετία για την περίθαλψη της ψυχικής υγείας του. Γύρισε στην Κωνσταντινούπολη το 1949. Διατήρησε τον τίτλο του Προέδρου Εφέσου, ο οποίος του δόθηκε από την πατριαρχική σύνοδο επί τιμή και έκτοτε έμενε σε πατριαρχικό κατάλυμα στο Φενερμπαχτσέ του Καντίκιοϊ. Ως πρώην Πατριάρχης η σχέση του Μαξίμου με τον διάδοχό του Αθηναγόρα θεωρείται προβληματική και τεταμένη, παρά την συχνή επικοινωνία τους.

Τον Δεκέμβριο του 1971 σε συνδυασμό την ψυχολογική του κατάπτωση εξαιτίας της απώλειας της πρόσφατης μεγαλύτερης και της μικρότερης αδελφής του, ασθένησε από οξεία βρογχοπνευμονία και πέθανε την Πρωτοχρονιά του 1972 στο σπίτι του. Η σορός του μεταφέρθηκε στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου όπου τέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα. Κηδεύτηκε με τιμές εν ενεργεία πατριάρχη στις 4 Ιανουαρίου από τον Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνα (ο διάδοχος του Μαξίμου, Πατριάρχης Αθηναγόρας δεν παρέστη στην κηδεία, λόγω γήρατος, αλλά τέλεσε τρισάγιο πριν την εξόδιο ακολουθία). Ετάφη στο προαύλιο της Μονής Ζωοδόχου Πηγής Μπαλουκλή. Επιθυμία του Πατριάρχη Μαξίμου ήταν να αναγράφεται στο επιτύμβιο το εξής: «Ὁ ἐν Πατριάρχαις Ἐλάχιστος Μάξιμος ὁ Ε΄ ὁ ἀπὸ Χαλκηδόνος, προσδοκῶν ἀνάστασιν νεκρῶν (1897-1972)», όμως αντ' αυτού αναγράφεται «Ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης Μάξιμος Ε΄ Ἀπὸ Χαλκηδόνος 20 Φεβρουαρ.1946 – 10 Ὀκτωβρ. 1948 +1972».

Υποσημειώσεις και παραπομπές
Υποσημειώσεις

Παραπομπές

 Πηγές 
 Οικουμενικό Πατριαρχείο 
 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, 2007, τόμ. 34, σελ. 607
 Εφημερίδα «Χρόνος» της Κομοτηνής, 12/01/2008
 «Εκκλησία» (επίσημον δελτίον της Εκκλησίας της Ελλάδος) τ. 20 (1-Μαΐου-1947), τ. 21-22 (1-Ιουνίου-1947), τ. 22-23 (1-8-1947), τ. 24-25 (1-10-1947).
 Αναγνωστόπουλος Β. Τὸ ἀρχεῖον τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Μαξίμου Ε´ καὶ ἡ συγγραφὴ τῆς βιογραφίας του // ᾿Επιστημονικὴ παρουσία ῾Εστίας Θεολόγων Χάλκης. — ᾿Αθήνα, 2006. — Τ. 6. — Σ. 39-87
 «Ελευθεροτυπία» - «Πόλη 1955» Αφιέρωμα Νοέμβριος 2010



Εξωτερικές συνδέσεις
 Βίντεο από την επίσκεψή του στην Ελλάδα (1947)

Μαξιμος Ε
Μαξιμος Ε
Μαξιμος Ε
Κατηγορία:Επίσκοποι του 20ού αιώνα