Αρχιπέλαγος

μικρογραφία|Ενετικός χάρτης 1658 που αποτυπώνει το Αρχιπέλαγος (Αιγαίο Πέλαγος)
Ο όρος αρχιπέλαγος, στη γεωγραφία, χαρακτηρίζει γεωλογικό σχηματισμό αποτελούμενο από μια αλυσίδα ή ανεπτυγμένη συστάδα νησιών. 

Αρχιπελάγη απαντώνται συνήθως στην ανοιχτή θάλασσα, αν και σε μερικές περιπτώσεις γειτνιάζουν με μεγάλους όγκους ξηράς. Τα αρχιπελάγη είναι συχνά ηφαιστειογενή, σχηματισμένα κατά μήκος ωκεάνιων ρηγμάτων ή σε περιοχές με ενεργή ηφαιστειακή δραστηριότητα, εντούτοις στη διαδικασία σχηματισμού τους εμπλέκονται και άλλες γεωλογικές διεργασίες όπως η απόθεση, η αποσάθρωση και η ανύψωση του εδάφους.

Στην Ελλάδα αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως όρος στρατιωτικής διοικητικής ορολογίας (φιλολογίας) π.χ. «Γενική Διοίκηση Αρχιπελάγους», «Μεραρχία Αρχιπελάγους» κλπ. 

 Ετυμολογία 
Ο όρος «arcipelago» προέρχεται από τις Ελληνικές λέξεις «άρχων» (αρχηγός / πρώτος) και «πέλαγος» (θάλασσα). Αρχικά η ονομασία αφορούσε το Αιγαίο Πέλαγος. Ήταν η μεσαιωνική του ονομασία και αναφέρεται με αυτή σε όλους τους χάρτες που διασώζονται από την εποχή. Αργότερα προσδιορίστηκαν με αυτόν τον όρο τα νησιά του Αιγαίου σαν ενότητα.  

Όταν ανακαλύφθηκαν οι μεγάλες συστάδες νησιών και νησίδων στον Ειρηνικό Ωκεανό, υπήρξε ανάγκη να προσδιορίζονται επιμέρους θάλασσες με καταφανή την ύπαρξη συστάδων νησίδων. Για το λόγο αυτό χρησιμοποιήθηκε ο έτοιμος αυτός όρος. Έτσι σε μία θάλασσα (μεγάλης έκτασης) μπορεί να περιλαμβάνονται επιμέρους αρχιπελάγη. 

 Λογοτεχνία 
Ο όρος χρησιμοποιήθηκε μεταφορικά στο αυτοβιογραφικό χρονικό «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν.

 Κυριότερα αρχιπελάγη 

 Βρετανικά Νησιά 
 Εβρίδες
 Νησιά Σκίλι
 Νησιά της Μάγχης
 Ορκάδες
 Σέτλαντ

 Καραϊβική 
 Αντίλλες
 Μεγάλες Αντίλλες
 Μικρές Αντίλλες
 Υπήνεμες Νήσοι
 Παρθένοι Νήσοι
 Προσήνεμες Νήσοι
 Υπήνεμες Αντίλλες
 ABC νησιά
 Αρχιπέλαγος Λουκάγιαν
 Μπαχάμες
 Τερκς και Κέικος
 Κέιμαν Νήσοι

 Μακαρονησία 
 Αζόρες
 Κανάρια νησιά
 Μαδέρα
 Νήσοι του Πράσινου Ακρωτηρίου

 Μελανησία 
 Αρχιπέλαγος Λουισιάντε
 Αρχιπέλαγος του Βίσμαρκ
 Βανουάτου (πρώην Νέες Εβρίδες)
 Νέα Καληδονία
 Νήσοι Λουαγιοτέ
 Νήσοι Σολομώντα
 Φίτζι
 D'Entrecasteaux Islands

 Μεσόγειος Θάλασσα 
 Αιγαίο
 Βόρειες Σποράδες
 Δωδεκάνησα
 Κυκλάδες
 Μοσχονήσια
 Νησιά του Αργοσαρωνικού
 Οινούσσες
 Φούρνοι Ικαρίας
 Αιγάδες Νήσοι (ή Αιγούσες Νήσοι)
 Αιολίδες Νήσοι
 Αρχιπέλαγος Λα Μανταλένα
 Αρχιπέλαγος Σούλτσις
 Βαλεαρίδες Νήσοι
 Ελαφίτι
 Επτάνησα
 Κορνάτι
 Μάλτα
 Πελάγους Νήσοι (ή Πελάγιοι Νήσοι)
 Ποντίνε Νησιά
 Τοσκανικό Αρχιπέλαγος
 Τρεμίτι Νησιά (ή Διομήδεες)
 Φλεγραία Νησιά (ή Πιθηκούσσες)
 Λιμνοθάλασσα της Βενετίας

 Μικρονησία 
 Μαριάνες Νήσοι
 Νησιά Γκίλμπερτ
 Νησιά Γραμμής Ισημερινού
 Νησιά Φοίνικα
 Νήσοι Μάρσαλ
 Παλάου
 Καρολίνες

 Πολυνησία 
 Γαλλική Πολυνησία
 Αουστράλ Νήσοι
 Γκάμπιερ Νήσοι
 Εταιρείας Νήσοι
 Νήσοι Μαρκέζας
 Τουαμότου Αρχιπέλαγος
 Νήσοι Κουκ
 Νήσοι Πίτκαιρν
 Ουαλίς και Φουτουνά
 Σαμόα
 Τοκελάου
 Τόνγκα
 Τουβαλού
 Χαβάη

 Άλλα αρχιπελάγη 
 Αλεούτιες νήσοι
 Αρχιπέλαγος Αλεξάνδρου
 Αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ
 Αρχιπέλαγος Σολεντινάμε
 Βερμούδες
 Γη του Πυρός
 Ιαπωνικό αρχιπέλαγος
 Νησιά Γκαλαπάγκος
 Νήσοι Φερόες
 Νήσοι Φώκλαντ
 Νόβαγια Ζεμλιά
 Σεϋχέλλες
 Φιλιππίνες

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι